Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 873 1972339 1923683 2026-07-17T08:13:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972339 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Meissner_effect_p1390048.jpg|thumb|right|[[Meissner-hrif]] þar sem [[ofurleiðari]] hrindir frá sér [[segulsvið]]i, eru eitt af því sem er rannsakað í þéttefnisfræði.]] '''Eðlisfræði''' er sú grein [[raunvísindi|raunvísinda]] sem fjallar um samhengi [[efni]]s, [[orka|orku]], [[tími|tíma]] og [[Rúm (eðlisfræði)|rúms]] og beitir [[vísindaleg aðferð|vísindalegri aðferð]] við hönnun [[líkan]]a, sem setja [[náttúrufyrirbæri]] í [[stærðfræði]]legan búning. Eðlisfræðingar rannsaka meðal annars [[víxlverkun]] efnis og [[geislun]]ar og samhengi efnis og orku, tíma og rúms til þess að skilja hvernig [[alheimurinn]] virkar. Eðlisfræði er með elstu [[vísindagrein]]um heims,<ref name="krupp2003">{{cite book|author=Krupp, E.C.|year=2003|title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations|url=https://archive.org/details/echoesofancients0000krup|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-42882-6|access-date=31 March 2014}}</ref> en lengst af síðustu tvö árþúsund var eðlisfræði, ásamt [[efnafræði]] og [[líffræði]], skilgreind sem hluti [[náttúruspeki]] innan [[heimspeki]]. Eftir [[vísindabyltingin|vísindabyltinguna]] á 17. öld var tekið að skilgreina þessar greinar sem hluta hinna nýju [[raunvísindi|raunvísinda]]. Eðlisfræði tengist mörgum [[þverfagleg vísindi|þverfaglegum rannsóknarsviðum]], eins og [[eðlisfræði lífs]] og [[skammtaefnafræði]]. Mörk eðlisfræðinnar eru ekki skýrt afmörkuð. Nýjar hugmyndir í eðlisfræði hafa oft áhrif á skýringar á grunneiginleikum sem aðrar vísindagreinar fást við.<ref name="youngfreedman2014p1">{{cite book|last1=Young|first1=H.D.|last2=Freedman|first2=R.A.|year=2014|title=Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update|url=https://archive.org/details/searszemanskysun0000youn_t1i3|edition=13|publisher=Pearson Education|isbn=978-1-292-02063-1}}</ref> og vísa á nýjar rannsóknarleiðir í greinum eins og stærðfræði og heimspeki. Framfarir í eðlisfræði leiða oft til þróunar nýrrar [[tækni]]. Aukinn skilningur á [[rafsegulfræði]], [[þéttefnisfræði]] og [[kjarneðlisfræði]] hefur þannig leitt til þróunar tækja sem hafa umhreytt nútímasamfélagi manna, eins og [[sjónvarp]]sins, [[tölva]], [[heimilistæki|heimilistækja]] og [[kjarnavopn]]a.<ref name="youngfreedman2014p1" /> Framfarir í [[varmaaflfræði]] áttu þátt í þróun iðnvæðingar, og ný þekking á sviði [[aflfræði]] leiddu til þróunar [[örsmæðareikningur|örsmæðareiknings]]. Eðlisfræðin skýrir efni þannig að það sé samsett úr [[frumeind]]um, sem eru samsettar úr [[kjarneind]]um, sem aftur eru gerðar úr [[kvarki|kvörkum]]. Efni og orka eru í raun sama fyrirbærið samkvæmt [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]]. Geislun er skýrð með [[ljós]]eindum og/eða [[rafsegulgeislun|rafsegulbylgjum]] ([[tvíeðli]]). [[Eðlisfræðilögmál|Lögmál eðlisfræðinnar]] eru flest sett fram sem stærðfræðijöfnur, yfirleitt sem [[línulegt samband]] tveggja stærða, eða sem 1. eða 2. stigs [[deildajafna|deildajöfnur]]. [[Nútímaeðlisfræði]] reynir að sameina megingreinar eðlisfræðinnar, [[rafsegulfræði]] ([[rafsegulkraftur]]inn), [[þyngdarafl]]sfræði ([[þyngdarkraftur]]inn) og [[kjarneðlisfræði]] ([[sterki kjarnakraftur|sterki]] og [[veiki kjarnakraftur]]inn) í eina [[samþættingarkenningin mikla|allsherjarkenningu]]. == Undirgreinar == Eðlisfræðinni má skipta gróflega í [[kjarneðlisfræði]], [[þéttefnisfræði]], [[atómfræði]], [[stjarneðlisfræði]] og [[hagnýtt eðlisfræði|hagnýtta eðlisfræði]]. Þessar greinar hafa svo fjölda sérhæfðra undirgreina, eins og [[öreindafræði]], [[safneðlisfræði]], [[sameindaeðlisfræði]], [[ljósfræði]], [[skammtafræði]], [[rafgasfræði]], [[geimeðlisfræði]] og [[klassísk aflfræði|klassíska aflfræði]]. Þessar greinar vinna út frá nokkrum grundvallarkenningum, eins og [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]], kenningunni um [[miklihvellur|miklahvell]], [[staðallíkanið|staðallíkaninu]], [[samþættingarkenningin|samþættingarkenningunni]] og [[ofurstrengjafræði]]. Frá 20. öld hafa rannsóknarsvið eðlisfræðinnar orðið sérhæfðari og flestir eðlifræðingar í dag vinna allan sinn feril á þröngu sérsviði. Fræðimenn sem vinna á mörgum sviðum, eins og [[Albert Einstein]] og [[Lev Landau]], eru sífellt sjaldgæfari. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|eðlisfræði}} {{stubbur}} [[Flokkur:Eðlisfræði| ]] 621amlwq688ql81l1usivd6ku9bty7x 0 1130 1972321 1967949 2026-07-17T07:22:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972321 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Bandaríki Ameríku | nafn_í_eignarfalli = Bandaríkjanna | nafn_á_frummáli = United States of America (USA) | fáni = Flag of the United States.svg | skjaldarmerki = Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg | kjörorð = In God We Trust | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Vér treystum á Guð | þjóðsöngur = [[The Star-Spangled Banner]] | staðsetningarkort = United States (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Washington, D.C.]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Donald Trump]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Bandaríkjanna|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[JD Vance]] | titill_leiðtoga3 = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|Þingforseti fulltrúadeildar]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mike Johnson]] | titill_leiðtoga4 = Forseti [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar]] | nafn_leiðtoga4 = [[John G. Roberts]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[4. júlí]] [[1776]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[3. september]] [[1783]] | flatarmál = 9.796.520 | stærðarsæti = 3 | hlutfall_vatns = 4,66 | fólksfjöldi = 333,287,557 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 3 | íbúar_á_ferkílómetra = 33,6 | VLF = 25.035 | VLF_ár = 2022 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 75.180 | VLF_á_mann_sæti = 7 | VÞL = {{hækkun}} 0.921 | VÞL_sæti = 21 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-4 til -12<br /><small>Sumartími: UTC-4 til -10</small> | tld = us | símakóði = 1 }} '''Bandaríkin''' (eða '''Bandaríki Norður-Ameríku''', [[Skammstöfun|skammstafað]] '''BNA''') eru [[sambandslýðveldi]] sem er næststærsta [[ríki]] [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] að [[flatarmál]]i (9,83 milljónir km²) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 333 milljónir íbúa (árið 2021). Þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli [[Atlantshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s og eiga landamæri að [[Kanada]] í norðri og [[Mexíkó]] í suðri. Bandaríkin samanstanda af [[Fylki Bandaríkjanna|50 fylkjum]] sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]]. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim. Bandaríkin rekja uppruna sinn til [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingarinnar]] frá 4. júlí 1776 þegar þrettán [[Bretland|breskar]] [[Nýlenda|nýlendur]] lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í [[Frelsisstríð Bandaríkjanna|Frelsisstríði Bandaríkjanna]] en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í [[Philadelphia|Philadelphiu]] þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi. Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar [[Efnahagur|efnahagsleg]], [[Stjórnmál|pólitísk]], [[her]]naðarleg og [[menning]]arleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir [[Bandaríkjadalur|bandaríkjadala]], það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. [[Evrópusambandið]] er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð. == Heiti == Á ensku nefnast Bandaríkin ''the United States of America'', skammstafað USA eða U.S.A., eða ''the United States'', skammstafað US eða U.S. Áður fyrr var heitið í fleirtölu, en nú er algengast að fara með það eins og það væri eintöluorð. Á ensku er sömuleiðis algengt að nota orðin ''America'' („Ameríka“) og ''American'' („Ameríkani“) sem samheiti yfir Bandaríkin og Bandaríkjamenn, þótt það geti líka átt við önnur lönd [[Ameríka|Ameríku]].<ref>{{cite book|last1=Wilson|first1=Kenneth G.|title=The Columbia guide to standard American English|url=https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0|url-access=registration|date=1993|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-06989-2|pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0/page/27 27–28]}}</ref> Elsta dæmið um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ (''the United States of America'') er í bréfi sem [[Stephen Moylan]] skrifaði [[Joseph Reed (stjórnmálamaður)|Joseph Reed]] sem var aðstoðarmaður George Washington 2. janúar 1776, þar sem Moylan óskaði eftir því að fá fullt umboð Bandaríkja Ameríku á Spáni til að óska eftir aðstoð í Frelsisstríðinu. <ref>DeLear, Byron (July 4, 2013) [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer.] "Historians have long tried to pinpoint exactly when the name 'United States of America' was first used and by whom&nbsp;... This latest find comes in a letter that Stephen Moylan, Esq., wrote to Col. Joseph Reed from the Continental Army Headquarters in Cambridge, Mass., during the Siege of Boston. The two men lived with Washington in Cambridge, with Reed serving as Washington's favorite military secretary and Moylan fulfilling the role during Reed's absence." ''Christian Science Monitor'' (Boston, MA).</ref><ref>Touba, Mariam (November 5, 2014) [https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess] "Here, on January 2, 1776, seven months before the Declaration of Independence and a week before the publication of Paine's ''Common Sense'', Stephen Moylan, an acting secretary to General George Washington, spells it out, 'I should like vastly to go with full and ample powers from the United States of America to Spain' to seek foreign assistance for the cause." ''New-York Historical Society Museum & Library''</ref><ref>Fay, John (July 15, 2016) [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html The forgotten Irishman who named the 'United States of America'] "According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase 'United States of America'. But who was Stephen Moylan?" ''IrishCentral.com''</ref> Elsta dæmið um þetta heiti á prenti er í dagblaðinu ''[[The Virginia Gazette]]'' 6. apríl 1776.<ref>{{cite news|newspaper=The Virginia Gazette|title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives''|url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|issue=1287|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|archive-date=December 19, 2014|volume=5}}</ref> Í öðru uppkastinu að [[Sambandsgreinarnar|Sambandsgreinunum]] sem [[John Dickinson]] skrifaði og lauk við ekki síðar en 17. júní 1776 stendur að nafn sambandsins skuli vera Bandaríki Ameríku.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Í júní sama ár skrifaði [[Thomas Jefferson]] orðin „Bandaríki Ameríku“ (''The United States of America'') með hástöfum efst á upprunalegt uppkast að [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingunni]].{{sfn|Safire|2003|p=199}} Ekki er ljóst hvort það var eftir að Dickinson hafði skrifað sitt uppkast, eða áður.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Á íslensku heitir ríkið Bandaríkin (fleirtala með greini), en líka er algengt að nota lengra heitið „Bandaríki Norður-Ameríku“ og skammstöfunina BNA eða B.N.A. Orðin „bandarískur“ og „Bandaríkjamaður“ eru dregin af því. Til eru dæmi um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ og samkvæmt ríkjaheitalista Árnastofnunar er það eina samheitið sem gefið er upp við „Bandaríkin“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|titill=Ríkjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=22.9.2022}}</ref> „Bandaríki Norður-Ameríku“ er hins vegar miklu mun algengari orðmynd á íslensku, hugsanlega vegna þess að hún er þreföld líkt og ''United States of America''. Heitið „Ameríkani“ og óformlega styttingin „Kani“ er stundum notað á íslensku yfir Bandaríkjamenn. == Saga == === Forsaga og frumbyggjar === Fyrstu íbúar [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] komu frá [[Asía|Asíu]] fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir [[Bering-landrúin|Bering-landbrúna]], þar sem nú er [[Beringssund]] á milli [[Síbería|Síberíu]] og [[Alaska]]. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar [[Evrópa|Evrópubúar]] komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við [[bólusótt]], sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal [[Anazasi]]-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu [[Cahokia]], borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er [[St. Louis]]; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr. === Landnám Evrópumanna === [[Landafundir norrænna manna|Norrænir menn]] komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema. Á 16. og 17. öld settust [[Spánn|Spánverjar]] að í núverandi [[Suðvesturríki Bandaríkjanna|Suðvesturríkjum Bandaríkjanna]] og [[Flórída]] þar sem þeir stofnuðu borgirnar [[St. Augustine]] 1565 og [[Santa Fe (Nýju-Mexíkó)|Santa Fe]] (í núverandi [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]]) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð [[England|Englendinga]] var [[Jamestown]] í [[Virginía|Virginíu]], einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu [[Holland|Hollendingar]] einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal [[Nýja Amsterdam|Nýju Amsterdam]], sem seinna varð að [[New York-borg|New York]]. [[Svíþjóð|Svíar]] höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu [[Fort Christina]] árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655. Þá hófst umfangsmikið landnám [[Bretland|Breta]] á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í [[Stríð Frakka og indjána|Frakka- og indíánastríðinu]] en niðurstaða þess varð sú, að [[Frakkland|Frakkar]] gáfu eftir [[Kanada]] og svæðið í kringum [[Vötnin miklu]]. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í [[Breska þingið|breska þinginu]]. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]], sem stóð frá 1776 til 1783. === Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs === [[Mynd:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|thumb|right|[[George Washington]], fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]].]] Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta [[sambandslýðveldi]] heimsins, með útgáfu [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] sem tók gildi árið 1789. Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér [[þrælahald]] innfluttra [[Afríka|Afríkubúa]] sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu [[Sambandsríki Ameríku]]. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og [[borgarastyrjöld]], hið svokallaða [[Bandaríska borgarastríðið|Þrælastríð]], braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf [[Abraham Lincoln]] út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna. === Frá borgarastríði til nútímans === Á [[19. öld]] bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]]. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríð á milli landanna]] sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við [[Guadalupe Hidalgo-friðarsamningarnir|Guadalupe Hidalgo]] og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru [[Kalifornía]], [[Nevada]] og [[Utah]] auk stórra landsvæða sem falla undir [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], [[Colorado]], [[Arizona]] og [[Wyoming]]. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir [[Púertó Ríkó]], [[Gvam]] og [[Filippseyjar]] með sigri í [[Spænsk-bandaríska stríðið|Spænsk-bandaríska stríðinu]]. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið [[1946]]. [[Mynd:Macintosh_classic.jpg|thumb|right|[[Einkatölva]]n var fundin upp í Bandaríkjunum.]] Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig leiðandi [[iðnvæðing|iðnveldi]] í heiminum. En í kjölfar [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] hafði [[England]] verið stærsta iðnveldið. Sú þróun hélt áfram á [[20. öldin]]ni, árið 1914, við upphaf [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var [[efnahagur Bandaríkjanna]] sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa. Þar var gnægt [[náttúruauðlind]]a, [[fjárfesting]] í atvinnulífinu var mikil, [[fólksfjölgun]] var mikil vegna [[Vesturferðir|Vesturferða]], og [[framleiðni]] einnig mikil. Mestur iðnaður var í Norð-Austurhluta Bandaríkjanna en í Suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; [[sími]]nn, [[sjónvarp]]ið, [[tölva]]n, [[internet]]ið, [[kjarnorka]], [[flugvél]]in og [[geimferðir]] eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum. [[Kreppan mikla]] reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri]] og [[seinni heimsstyrjöldin]]ni með [[Bandamenn|Bandamönnum]] í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt [[kjarnorkuvopn]]um í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og [[Sovétríkin]] eftir sem einu [[risaveldi]] heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „[[Kalda stríðið|Kalda stríð]]“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í [[Víetnamstríðið|Víetnam]] og [[Kóreustríðið|Kóreu]] voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og [[Friðargæsla|friðargæslu]] um víða veröld, þar á meðal í [[Kósóvó]], [[Haítí]], [[Sómalía|Sómalíu]] og [[Líbería|Líberíu]] og í [[Persaflóastríðið 1991|Persaflóastríðinu 1991]]. Eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|árásirnar]] á [[World Trade Center]] og [[Pentagon]] þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „[[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríði gegn hryðjuverkum]]“ en á grundvelli þess var ráðist inn í [[Afganistan]] og [[Írak]]. == Landfræði == [[Mynd:USA topo en.jpg|thumb|right|Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna.]] [[Mynd:Aboveground Woody Biomass in the United States 2011.jpg|thumb|Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011]] Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|heildarflatarmál]]. [[Rússland]] og [[Kanada]] eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort [[Kína]] sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru [[Alaska]] sem liggur að Kanada í vestri og [[Hawaii]] sem er [[eyjaklasi]] í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna. Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og [[Laufskógar|sumargrænir skógar]] sem ná langt inn í land. [[Appalachiafjöll]]in skilja austurstöndina frá [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og gresjunum í Miðvestrinu. [[Mississippifljót|Mississippi-]] og [[Missourifljót]] mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. [[Slétturnar miklu]] teygja sig til vesturs þar til [[Klettafjöll]] taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju-Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig [[Eyðimörk|eyðimerkur]] á borð við [[Mojave-eyðimörkin]]a. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er [[Denali]] í Alaska en hann er 6.194 m. Virk [[Eldfjall|eldfjöll]] er að finna í Alaska, Hawaii og Washingtonfylki. Í [[Yellowstone-þjóðgarðurinn|Yellowstone-þjóðgarðinum]] er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk [[Listi yfir þjóðgarða í Bandaríkjunum|þjóðgarða í Bandaríkjunum]] Þriðjungur Bandaríkjanna er [[Skógur|skógi]] vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.<ref>[https://www.safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf American forests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322111537/https://safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf |date=2016-03-22 }} Forest history society. Skoðað 29. apríl, 2016.</ref> == Stjórnmál == {{aðalgrein|Bandarísk stjórnmál}} [[Image:US Capitol west side.JPG|thumb|[[Bandaríska þinghúsið]] þar sem [[Bandaríkjaþing]] kemur saman: [[Öldungadeild Bandaríkjanna]] til vinstri, og [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] til hægri.]] [[Image:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|[[Hvíta húsið]] er aðsetur [[Bandaríkjaforseti|Bandaríkjaforseta]].]] [[Image:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|[[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] er æðsti dómstóll landsins.]] Bandaríkin eru [[sambandsríki]] 50 [[fylki Bandaríkjanna|fylkja]], auk [[Alríkisumdæmið Columbia|alríkisumdæmisins Columbia]], [[yfirráðasvæði Bandaríkjanna|fimm yfirráðasvæða]] og nokkurra óbyggðra [[úteyjar Bandaríkjanna|eyja]].<ref>{{cite web|title=Common Core Document of the United States of America|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm|date=December 30, 2011|publisher=[[United States Department of State|U.S. Department of State]]|access-date=July 10, 2015}}</ref>{{sfn|The New York Times|2007|p=670}}{{sfn|Onuf|2010|p=xvii}} Bandaríkin eru elsta sambandsríki heims. Þau eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] þar sem vald meirihlutans er takmarkað af vernd réttinda minnihlutans sem er tryggð með [[Bandarísk lög|lögum]].<ref name="Scheb">Scheb, John M.; Scheb, John M. II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. {{ISBN|978-0-7668-2759-2}}.</ref> Í bandaríska sambandskerfinu deilist fullveldi landsins á tvö stjórnsýslustig: alríkisstig og fylkisstig. Innan hvers fylkis eru svo sýslur og sveitastjórnir. Yfirráðasvæði Bandaríkjanna heyra undir alríkisstjórnina. [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] er æðsta lagaheimild landsins. Þar er kveðið á um stjórnskipan, ábyrgð alríkisstjórnarinnar og samband hennar við fylkisstjórnirnar. Stjórnarskránni hefur verið breytt 27 sinnum<ref>[[#Feldstein|Feldstein, Fabozzi, 2011]], p. 9</ref> Fyrstu 10 breytingarnar ([[Réttindaskrá Bandaríkjanna]]) og [[Fjórtánda breyting stjórnarskrár Bandaríkjanna|fjórtánda breytingin]] mynda grundvöll einstaklingsréttinda Bandaríkjamanna. Öll lög og reglugerðir heyra undir [[eftirlit dómstóla]], og hægt er að fella öll lög úr gildi ef dómstólar ákveða að þau stangist á við stjórnarskrána. Þessi regla um eftirlit dómstóla er ekki í stjórnarskránni, en var staðfest af hæstarétti í málinu ''[[Marbury gegn Madison]]'' árið 1803.<ref>[[#Schultz|Schultz, 2009]], pp. 164, 453, 503</ref> Bandaríkin hafa búið við [[Bandaríska flokkakerfið|tveggja flokka kerfi]] lengst af í sögu sinni.<ref name="twsNovGe">{{cite news|author1=Etheridge, Eric|author2=Deleith, Asger|title=A Republic or a Democracy?|newspaper=The New York Times blogs|quote=The US system seems essentially a two-party system.&nbsp;...|date=August 19, 2009|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/|access-date=November 7, 2010}}</ref> Í bandarískri [[stjórnmálamenning]]u er litið svo á að mið-hægriflokkurinn [[Repúblikanaflokkurinn]] sé [[íhaldsstefna|íhaldssamur]] og mið-vinstriflokkurinn [[Demókrataflokkurinn]] sé [[frjálslyndisstefna|frjálslyndur]].<ref>{{cite book|author1=David Mosler|author2=Robert Catley|title=America and Americans in Australia|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|page=83|url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83|access-date=April 11, 2016|isbn=978-0-275-96252-4 }}</ref><ref>{{cite book|last=Grigsby|first=Ellen|title=Analyzing Politics: An Introduction to Political Science|url=https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-50112-1|pages=[https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig/page/106 106]–107}}</ref> Bandarísk stjórnsýsla féll úr 69. sæti í það 76. á [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]] árið 2019.<ref>{{cite web |title=Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |access-date=February 7, 2020 |website=transparency.org |publisher=[[Transparency International]] |page=12 & 13 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218183558/https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 voru Bandaríkin í 26. sæti á [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölunni]] og var lýst sem „gölluðu lýðræði.<ref>{{Cite news |last=Francis |first=Ellen |date=February 10, 2022 |title=Global freedoms have hit a 'dismal' record low, with pandemic restrictions making things worse, report says |language=en-US |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/10/global-democracy-index-2021-pandemic/ |access-date=February 18, 2022 |issn=0190-8286}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Fylki Bandaríkjanna}} Fylki Bandaríkjanna eru: {{div col|colwidth=20em}} * [[Alabama]] * [[Alaska]] * [[Arizona]] * [[Arkansas]] * [[Colorado]] * [[Connecticut]] * [[Delaware]] * [[Flórída]] * [[Georgía (fylki)|Georgía]] * [[Hawaii]] * [[Idaho]] * [[Illinois]] * [[Indiana]] * [[Iowa]] * [[Kalifornía]] * [[Kansas]] * [[Kentucky]] * [[Louisiana]] * [[Maine]] * [[Maryland]] * [[Massachusetts]] * [[Michigan]] * [[Minnesota]] * [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] * [[Missouri]] * [[Montana]] * [[Nebraska]] * [[Nevada]] * [[New Hampshire]] * [[New Jersey]] * [[New York-fylki|New York]] * [[Norður-Dakóta]] * [[Norður-Karólína]] * [[Nýja-Mexíkó]] * [[Ohio]] * [[Oklahoma]] * [[Oregon]] * [[Pennsylvanía]] * [[Rhode Island]] * [[Suður-Dakóta]] * [[Suður-Karólína]] * [[Tennessee]] * [[Texas]] * [[Utah]] * [[Vermont]] * [[Vestur-Virginía]] * [[Virginía]] * [[Washington (fylki)|Washington]] * [[Wisconsin]] * [[Wyoming]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:US one dollar bill, obverse, series 2009.jpg|thumb|alt=see caption|[[Bandaríkjadalur]] (með mynd af [[George Washington]]) er mest notaði gjaldmiðill í alþjóðaviðskiptum og algengasti [[forðagjaldmiðill]] heims.<ref name="federalreserve.gov"/>]] [[File:Gaming-Wall-Street_BTS_Prodigium-266.jpg|thumb|[[Kauphöllin í New York]] á [[Wall Street]] er stærsta kauphöll heims miðað við [[markaðsverðmæti]] skráðra félaga.<ref name=NYSEhighestcap>{{cite web|url=https://www.forbes.com/advisor/investing/nyse-new-york-stock-exchange/|title=NYSE: What Is The New York Stock Exchange|author= Kat Tretina and Benjamin Curry|work=Forbes|date=April 9, 2021|access-date=July 24, 2022}}</ref>]] Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] er [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna miðað við nafnvirði 22,7 billjón dalir, sem er 24% af [[heimsframleiðslan|heimsframleiðslunni]] að markaðsvirði og 16% heimsframleiðslunnar miðað við [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuð]].<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref><ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> Milli 1983 og 2008 var raunhagvöxtur í Bandaríkjunum 3,3%, samanborið við 2,3% veginn hagvöxt í hinum [[G7]]-ríkjunum.<ref name="Hagopian">{{cite journal |author=Hagopian |first=Kip |last2=Ohanian |first2=Lee |date=August 1, 2012 |title=The Mismeasure of Inequality |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |url-status=dead |journal=Policy Review |volume= |issue=174 |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |archive-date=December 3, 2013 |access-date=January 23, 2020 |via=}}</ref> Landið er í fimmta sæti yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lönd eftir landsframleiðslu á mann]] miðað við nafnvirði<ref>{{cite web |title=United Nations Statistics Division—National Accounts |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |access-date=June 1, 2018 |website=unstats.un.org |archive-date=ágúst 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |url-status=dead }}</ref> og í sjöunda sæti [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|með kaupmáttarjöfnuði]].<ref name="IMF.WEO.US" /> Bandaríkin hafa verið stærsta hagkerfi heims að minnsta kosti frá aldamótunum 1900.<ref>{{Cite journal |last=Fordham |first=Benjamin |date=October 2017 |title=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |journal=Studies in American Political Development |volume=31 |issue=2 |pages=170–192 |doi=10.1017/s0898588x17000116 |s2cid=148917255 |issn=0898-588X}}</ref> Bandaríkin eru í fararbroddi á heimsvísu í [[tækni]]þróun og [[nýsköpun]], sérstaklega á sviði [[gervigreind]]ar, [[tölva|tölvutækni]], [[lyfjaþróun]]ar, og þróunar [[læknabúnaður|læknabúnaðar]], [[loftferðabúnaður|loftferðabúnaðar]] og [[hergagn]]a.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States reference resource |work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]] |access-date=May 31, 2019 |archive-date=desember 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref> Efnahagur landsins býr að miklum [[náttúruauðlind]]um, þróuðum innviðum og mikilli framleiðni.<ref name="Wright, Gavin 2007 p. 185">Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.</ref> Bandaríkin búa yfir næstverðmætustu náttúruauðlindum heims, sem voru metnar á 44,98 billjón dali árið 2019, þótt nokkur munur sé milli heimilda.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref> Í Bandaríkjunum eru hæstu meðaltekjur heimila og launafólks meðal [[OECD]]-ríkja.<ref>{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=28. september, 2019}}</ref> Árið 2013 voru Bandaríkin með sjöttu hæstu miðtekjur heimila, og höfðu þá fallið úr fjórða sæti frá 2010.<ref name="Household Income">{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en |date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free|issn=1995-3984 }}</ref><ref name=autogenerated4>{{cite web |title=OECD Better Life Index |url= http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111 |publisher=OECD |access-date=25. nóvember, 2012}}</ref> [[Bandaríkjadalur]] er mest notaði gjaldmiðill í [[alþjóðaviðskipti|alþjóðaviðskiptum]] og er helsti [[forðagjaldmiðill]] heims. Styrkur hans byggist á [[Bandaríkjaher|herstyrk]] Bandaríkjanna, [[olíudalur|olíudalakerfinu]] og [[evrudalur|evrudölum]] sem tengjast því, auk mjög stórs markaðar fyrir bandarísk [[ríkisskuldabréf]].<ref name="federalreserve.gov">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar |url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}</ref> Nokkur lönd notast við bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil, og nokkur önnur notast við hann sem [[raungjaldmiðill|raungjaldmiðil]].<ref name="Benjamin J. Cohen 2006, p. 17">Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006; cf. "the dollar is the de facto currency in Cambodia", Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, p. 17</ref><ref>{{cite web |url = https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title = US GDP Growth Rate by Year |date=March 31, 2014 |access-date=June 18, 2014 |website = multpl.com|publisher = US Bureau of Economic Analysis}}</ref> [[Kauphöllin í New York]] og [[Nasdaq]] eru stærstu kauphallir heims miðað við [[markaðsvirði]] og [[viðskiptamagn]].<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref name="sfc.hk">[https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).</ref> Helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna eru [[Kína]], [[Evrópusambandið]], [[Kanada]], [[Mexíkó]], [[Indland]], [[Japan]], [[Suður-Kórea]], [[Bretland]] og [[Taívan]].<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title = Top Trading Partners |date=December 2016 |access-date=July 8, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Bandaríkin eru stærsta innflutningsland heims og annað stærsta útflutningsland heims.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf |title=World Trade Statistical Review 2019 |work=[[World Trade Organization]] |page=100 |access-date=May 31, 2019}}</ref> Landið er með [[fríverslunarsamningur|fríverslunarsamninga]] við nokkur erlend ríki. Þar á meðal er [[fríverslunarsamningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada]] (USMCA).<ref>{{cite web |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |title=United States free trade agreements |work=[[Office of the United States Trade Representative]] |access-date=May 31, 2019}}</ref> Í skýrslu um samkeppnishæfni á heimsvísu frá 2019 voru Bandaríkin í öðru sæti á eftir [[Singapúr]].<ref name="World Economic Forum">{{cite web |url=https://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf |title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=June 1, 2014}}</ref> Af 500 fyrirtækjum á [[Fortune Global 500]]-listanum eru 121 með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2022-11-01|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead}}</ref> Þótt efnahagur Bandaríkjanna hafi þróast frá iðnaði, eru Bandaríkin enn iðnaðarstórveldi.<ref name="Econ">{{cite web|title=USA Economy in Brief|url=https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archive-date=March 12, 2008}}</ref> Bandaríkin eru með minna [[velferðarkerfi]] og dreifa minna af tekjum gegnum skattkerfið en flest önnur [[hátekjuland|hátekjulönd]].<ref>{{cite web|author1=Isabelle Joumard|author2=Mauro Pisu|author3=Debbie Bloch|title=Tackling income inequality The role of taxes and transfers|url=https://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf|publisher=OECD|access-date=May 21, 2015|date=2012}}</ref> Bandaríkin voru þannig í 41. sæti yfir lönd eftir [[launaójöfnuður|launaójöfnuði]] af 156 löndum árið 2017<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html#us |title=''CIA World Factbook'' "Distribution of Family Income" |access-date=June 17, 2018 |archive-date=June 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html#us |url-status=dead }}</ref> og voru þar hæst allra þróaðra ríkja.<ref>{{cite news |last=Gray |first=Sarah |date=June 4, 2018 |title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote="The United States has the highest rate of income inequality among Western countries", the report states.}}</ref> Þann 2. febrúar 2022 voru [[þjóðarskuldir]] Bandaríkjanna 30 billjónir dala.<ref>{{Cite news |last=Rappeport |first=Alan |date=February 1, 2022 |title=U.S. National Debt Tops $30 Trillion as Borrowing Surged Amid Pandemic |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/01/us/politics/national-debt-30-trillion.html |access-date=February 2, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> == Íbúar == [[Manntalsskrifstofa Bandaríkjanna]] gaf út að íbúar landsins væru 331.449.281 þann 1. apríl 2020.<ref name=2020CENSUS>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt|title=Census Bureau's 2020 Population Count|work=[[United States Census]]|access-date=April 26, 2021}}</ref> Talan nær ekki yfir óinnfelldu ríkin ([[Púertó Ríkó]], [[Gvam]], [[Bandarísku Jómfrúaeyjar]], [[Bandaríska Samóa]] og [[Norður-Maríanaeyjar]]) og aðrar smáeyjar. Bandaríkin eru þar með [[Lönd eftir mannfjölda|þriðja fjölmennasta ríki heims]], á eftir [[Kína]] og [[Indland]]i.<ref name=":2">{{cite web|title=The World Factbook: United States|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|access-date=November 10, 2018|publisher=Central Intelligence Agency|archive-date=desember 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt íbúafjöldaklukku stofnunarinnar, bættist nýr íbúi við á 100 sekúndna fresti 28. janúar 2021, eða 864 á dag.<ref>{{cite web|title=Population Clock|url=https://www.census.gov/popclock/|website=www.census.gov}}</ref> Árið 2018 voru 52% Bandaríkjamanna yfir 15 ára aldri giftir, 6% voru ekklar eða ekkjur, 10% fráskildir og 32% höfðu aldrei gifst.<ref>{{cite web|title=Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html|access-date=September 11, 2019|website=Historical Marital Status Tables|publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Árið 2020 var [[frjósemishlutfall]] Bandaríkjanna 1,64 börn á konu<ref>{{Cite report|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/vsrr/vsrr012-508.pdf|title=Births: Provisional data for 2020|last1=Hamilton|first1=Brady E.|last2=Martin|first2=Joyce A.|date=May 2021|publisher=National Center for Health Statistics|issue=12|doi=10.15620/cdc:104993|location=Hyattsville, MD|volume=Vital Statistics Rapid Release|last3=Osterman|first3=Michelle J.K.|doi-access=free}}</ref> og hæsta hlutfall barna á heimili með einu foreldri (23%).<ref>{{cite web|title=U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/|access-date=March 17, 2020|website=Pew Research Center|language=en}}</ref> Íbúar Bandaríkjanna eiga sér fjölbreyttan uppruna. 37 skipulagðir upprunahópar voru með yfir milljón sem töldu sig til þeirra samkvæmt könnun árið 2004.<ref name="An2000">{{cite web|title=Ancestry 2000|url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|date=June 2004|publisher=U.S. Census Bureau|url-status=live|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|archive-date=December 4, 2004|access-date=December 2, 2016}}</ref> Stærsta þjóðarbrotið samkvæmt eigin skilgreiningu eru hvítir Bandaríkjamenn af evrópskum uppruna, eða 57,8%.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2021/08/13/1014710483/2020-census-data-us-race-ethnicity-diversity |title=A Breakdown of 2020 Census Demographic Data |author= |date=August 13, 2021 |website=NPR |publisher= |access-date= |quote=}}</ref> Bandaríkjamenn af rómönskum uppruna teljast vera 18,7% íbúa og þeldökkir Bandaríkjamenn 12,1%. Fjórði stærsti hópurinn eru Bandaríkjamenn af asískum uppruna, 5,9%. Bandaríkjamenn sem telja sig til [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóða Ameríku]] eru um 1%. Þess ber að gæta að í manntalinu hefur verið hægt að haka við fleiri en einn valmöguleika frá árinu 2000 og árið 2020 merktu 4,1% allra svarenda við tvo eða fleiri möguleika (yfir 10% þeirra sem merktu við rómanskan uppruna).<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |publisher=US Census Bureau |access-date=December 2, 2021}}</ref> Árið 2020 var [[miðaldur]] íbúa Bandaríkjanna 38,5 ár.<ref name=":2" /> Árið 2018 voru næstum 90 milljón innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur í Bandaríkjunum, eða 28% allra íbúa landsins.<ref>{{cite news|date=March 14, 2019|title=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States|work=[[Migration Policy Institute]]|url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states}}</ref> Af þeim íbúum sem fæddir voru erlendis, miðað við árið 2017, voru 45% með ríkisborgararétt, 27% með löglega skráða varanlega búsetu, 6% með löglega tímabundna búsetu og 23% ólöglegir innflytjendur.<ref name="KeyFindings">{{cite web|date=June 17, 2019|title=Key findings about U.S. immigrants|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|publisher=Pew Research Center|access-date=október 27, 2022|archive-date=febrúar 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227051906/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|url-status=dead}}</ref> Bandaríkin hafa um áratugaskeið verið leiðandi í móttöku [[flóttafólk]]s og tekið við fleirum en öll önnur lönd heims samanlagt.<ref name="PewRefugees">{{cite web|title=Key facts about refugees to the U.S.|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/10/07/key-facts-about-refugees-to-the-u-s/|author=Jens Manuel Krogstad|date=October 7, 2019|publisher=Pew Research Center}}</ref> <div style="max-width:100%"> {| class="infobox" style="float:left; text-align:center; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="8"| Stærstu borgir Bandaríkjanna |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna|Sæti]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Borg ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Fylki ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stórborgarsvæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Svæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[New York-borg]]''' || [[New York-fylki]] || 8.398.748 || 1 || 18.818.536 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Los Angeles]]''' || [[Kalifornía]] || 3.990.456 || 2 || 12.950.129 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Chicago]]''' || [[Illinois]] || 2.705.994 || 3 || 9.505.748 || Miðvesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Houston]]''' || [[Texas]] || 2.325.502 || 6 || 5.539.949 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]''' || [[Arizona]] || 1.660.272 || 13 || 4.039.182 || Vesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Philadelphia]]''' || [[Pennsylvanía]] || 1.584.138 || 5 || 5.826.742 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[San Antonio]]''' || [[Texas]] || 1.532.233 || 29 || 1.942.217 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[San Diego]]''' || [[Kalifornía]] || 1.425.976 || 17 || 2.941.454 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Dallas]]''' || [[Texas]] || 1.345.047 || 4 || 6.003.967 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[San Jose]]''' || [[Kalifornía]] || 1.030.119 || 30 || 1.787.123|| Vesturströndin |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | ''List of United States cities by population'' 2018 (Enska Wikipedia) |- |} {| style="float:right" | {{location map+ |Bandaríkin |float=center |width=350|caption= 10 stærstu borgir Bandaríkjanna|places= {{location map~ |Bandaríkin |lat=40.716667 |long=-74 |label=<small>[[New York-borg|New York]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=34.05 |long=-118.25 |label= [[Los Angeles]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=41.836944 |long=-87.684444 |label= [[Chicago]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.762778 |long=-95.383056 |label= [[Houston]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=33.448457 |long=-112.073844 |label= [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=39.953333 |long=-75.17 |label= [[Philadelphia]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.416667 |long=-98.5 |label= [[San Antonio]] |position=left}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.715 |long=-117.1625 |label= [[San Diego]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.782778 |long=-96.803889 |label= [[Dallas]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=37.335278 |long=-121.891944 |label= [[San Jose]]</small>|position=top}}}} |} </div> {{-}} === Tungumál === {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 200px;" |- style="background:#f5f5f5;" !colspan="2"|Tungumál (2007)<ref name="USCB Lang">{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/2010/tables/10s0053.pdf | publisher = U.S. Census Bureau | work = Statistical Abstract of the United States 2010 | title = Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007 |accessdate=21. september 2009}}</ref> |- |[[Enska]] (''einungis'')||style="text-align: center;"|225,5 milljónir |- |[[Spænska]], þar með talin [[spænsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|34,5 milljónir |- |[[Kínverska]]||style="text-align: center;"|2,5 milljónir |- |[[Franska]], þar með talin [[frönsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|2,0 milljónir |- |[[Tagalog tungumál]]||style="text-align: center;"|1,5 milljónir |- |[[Víetnamska]]||style="text-align: center;"|1,2 milljónir |- |[[Þýska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |- |[[Kóreska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |} [[Enska]] er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala [[Spænska|spænsku]] heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum.<ref>{{cite web | url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf | title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning | date = haust 2002 | publisher = MLA |accessdate=16. október 2006 | archive-date = 2008-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |url-status=dead }}</ref> Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum.<ref>{{cite web | author = Jody Feder | url = https://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf | title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress | date = 25. janúar 2007 | publisher = Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate=19. júní 2007}}</ref> Á [[Hawaii]] eru bæði [[hawaiska]] og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.<ref>{{cite web | url = http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html | title = The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4 | publisher = Hawaii Legislative Reference Bureau | date = 7. nóvember 1978 |accessdate=19. júní 2007 | archive-date = 2013-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |url-status=dead }}</ref> Í [[Nýja-Mexíkó]] er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í [[Louisiana]] er því eins farið með ensku og frönsku.<ref>{{cite book | author = Susan J. Dicker | title = Languages in America: A Pluralist View | url = https://archive.org/details/languagesinameri00dick | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location = Clevedon, UK | publisher = Multilingual Matters}}</ref> Í sumum öðrum ríkjum, svo sem [[Kalifornía|Kaliforníu]] kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla.<ref>{{cite web | url = http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 | title = California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6) | publisher = Legislative Counsel, State of California |accessdate=17. desember 2007 | archive-date = 2010-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 |url-status=dead }} {{cite web | url = http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm | title = California Judicial Council Forms | publisher = Judicial Council, State of California |accessdate=17. desember 2007 }}</ref> Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: [[Samóamál]] og [[kamorrómál]] eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á [[Púertó Ríkó]]. === Menntun === [[Mynd:Columbia University - Low Memorial Library-D.JPG|thumb|left|Low Memorial-bókasafnið í [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]]] Bæði fylki og sveitarfélög reka opinbera skóla í Bandaríkjunum en [[menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna]] setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum fylkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá lýkur menntaskóla (e. ''high school'') eftir tólfta bekk. Í sumum fylkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur. Fjölmargir [[Háskóli|háskólar]] eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk [[alþýðuháskóli|alþýðuháskóla]]. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka [[B.A.-gráða|B.A.-gráðu]] (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi. Margir af [[Akademísk röðun háskóla|fremstu háskólum heims]] eru í Bandaríkjunum, þar á meðal [[Harvard-háskóli|Harvard]], [[Princeton-háskóli|Princeton]], [[Yale-háskóli|Yale]], [[Stanford-háskóli|Stanford]], [[Columbia-háskóli|Columbia]], [[Cornell-háskóli|Cornell]], [[Brown-háskóli|Brown]], [[Pennsylvaníuháskóli]], [[Chicago-háskóli]], [[Tækniháskólinn í Massachusetts|MIT]], og [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Caltech]]. [[Læsi]] í Bandaríkjunum er talið vera 99%. [[Sameinuðu þjóðirnar]] gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=14. janúar 2008|url=https://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf}}</ref> == Menning == [[File:Liberty02.jpg|thumb|upright|[[Frelsisstyttan]] var gjöf frá [[Frakkland]]i og hefur orðið að táknmynd fyrir [[ameríski draumurinn|ameríska drauminn]].<ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| website=World Heritage| publisher=UNESCO| url = https://whc.unesco.org/en/list/307| access-date = January 4, 2022}}</ref>]] Bandaríkin eru [[fjölmenning]]arríki sem byggist á miklum fjölda ólíkra upprunahópa, hefða og gilda.<ref name="DD">{{cite book|last1=Adams|first1=J.Q.|last2=Strother-Adams|first2=Pearlie|title=Dealing with diversity : the anthology|url=https://archive.org/details/dealingwithdiver0000adam|date=2001|publisher=Kendall/Hunt Pub|location=Chicago|isbn=978-0-7872-8145-8}}</ref><ref name="Society in Focus">{{cite book|last1=Thompson|first1=William E.|last2=Hickey|first2=Joseph V.|title=Society in focus : an introduction to sociology|url=https://archive.org/details/societyinfocusin0000will|date=2004|publisher=Pearson/Allyn and Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-41365-2|edition=5th}}</ref> Menningarleg áhrif Bandaríkjanna eru auk þess mikil á heimsvísu.<ref>[[United States#BBC18may|BBC, April 2008: Country Profile: United States of America]]</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fergie|first1=Dexter|date=March 24, 2022|title=How American Culture Ate the World|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review|access-date=July 3, 2022|issn=0028-6583}}</ref> Frumbyggjamenning í Bandaríkjunum telur meðal annars menningu [[Frumþjóðirnar|Frumþjóðanna]], [[Hawaii-búar|Hawaii-búa]] og [[frumbyggjar Alaska|frumbyggja Alaska]], en þess utan eru núverandi íbúar Bandaríkjanna eða forfeður þeirra nær allir innflytjendur eða fluttir þangað sem þrælar síðustu fimm aldirnar.<ref>{{cite book|last1=Fiorina|first1=Morris P.|author-link1=Morris P. Fiorina|last2=Peterson|first2=Paul E.|title=The New American democracy|url=https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse|date=2010|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-205-78016-7|page=[https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse/page/97 97]|edition=7th}}</ref> Bandarísk meginstraumsmenning er því [[vestræn menning]] sem byggist að mestu leyti á menningu evrópskra innflytjenda með menningaráhrifum meðal annars frá afrískum þrælum.<ref name="DD" /><ref>{{cite book|last1=Holloway|first1=Joseph E.|title=Africanisms in American culture|url=https://archive.org/details/africanismsiname0000unse|date=2005|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-21749-3|pages=[https://archive.org/details/africanismsiname0000unse/page/18 18]–38|edition=2nd}}<br />{{cite book|last1=Johnson|first1=Fern L.|title=Speaking culturally : language diversity in the United States|url=https://archive.org/details/speakingcultural0000john|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-8039-5912-5|page=[https://archive.org/details/speakingcultural0000john/page/116 116]|year=2000 }}</ref> Síðustu tvær aldir hefur aðflutningur fólks frá [[Asía|Asíu]] og sérstaklega [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], bæst við blöndu bandarískrar menningar sem er stundum lýst sem [[bræðslupottur|bræðslupotti]] eða ósamstæðri [[salatskál (myndhverfing)|salatskál]].<ref name="DD" /> Þrátt fyrir aðlögun innflytjenda að bandarískri meginstraumsmenningu er mikill félagslegur ójöfnuður sem byggist meðal annars á uppruna, kynþætti<ref>{{cite book|last=Bonilla-Silva|first=Eduardo|url=https://books.google.com/books?id=6IG7QgAACAAJ&q=racism+without+racists|title=Racism without Racists: Color-blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States|publisher=Rowman & Littlefield|year=2003|isbn=978-0-7425-1633-5|location=Lanham|pages=2–29}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og auðlegð.<ref>{{cite news|date=June 4, 2018|title="Contempt for the poor in US drives cruel policies," says UN expert|work=[[OHCHR]]|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=23172&LangID=E|access-date=June 5, 2018}}</ref> Bandarískt samfélag er stundum talið einkennast af sterku [[vinnusiðferði]],<ref>{{cite journal|last=Porter|first=Gayle|title=Work Ethic and Ethical Work: Distortions in the American Dream|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-ethics_2010-11_96_4/page/535|volume=96|number=4|date=November 2010|pages=535–550|journal=[[Journal of Business Ethics]]|jstor=29789736|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1007/s10551-010-0481-6 |s2cid=143991044 }}</ref> samkeppnishæfni,<ref>{{cite journal|last=Stephens|first=R.H.|title=The Role Of Competition In American Life|date=September 1952|volume=24|number=3|journal=[[The Australian Quarterly]]|publisher=[[Australian Institute of Policy and Science]]|pages=9–14|jstor=41317686}}</ref> og einstaklingshyggju.<ref>{{cite journal|last1=Grabb|first1=Edward|last2=Baer|first2=Douglas|last3=Curtis|first3=James|title=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence|jstor=3341789|doi=10.2307/3341789|volume=24|number=4|year=1999|pages=511–533|journal=[[Canadian Journal of Sociology]]|publisher=[[University of Alberta]] |issn=0318-6431}}</ref> „[[Bandaríska trúarjátningin]]“ leggur áherslu á frelsi, jafnrétti, einkaeign, lýðræði, réttarríki og takmörkuð afskipti stjórnvalda.<ref>{{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|author-link=Samuel P. Huntington|title=Who are We?: The Challenges to America's National Identity|year=2004|publisher=Simon & Schuster|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6xiYiybkE8kC&q=core|chapter=Chapters 2–4|isbn=978-0-684-87053-3|access-date=October 25, 2015|url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}.</ref> Miðað við aðrar þjóðir gefa Bandaríkjamenn mjög mikið til góðgerðamála. Samkvæmt könnun [[Charities Aid Foundation]] frá 2016 gáfu Bandaríkjamenn 1,44% af landsframleiðslu til góðgerðamála, mun meira en nokkrir aðrir.<ref>{{cite web|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-policy-and-campaigns/gross-domestic-philanthropy-feb-2016.pdf|date=January 2016|publisher=[[Charities Aid Foundation]]|title=GROSS DOMESTIC PHILANTHROPY: An international analysis of GDP, tax and giving|access-date=July 18, 2022}}</ref> [[Ameríski draumurinn]], trúin á [[félagslegur hreyfanleiki|félagslegan hreyfanleika]], er lykill að aðdráttarafli landsins fyrir innflytjendur.<ref>{{cite web|url=https://www.gallup.com/poll/161435/100-million-worldwide-dream-life.aspx|title=More Than 100 Million Worldwide Dream of a Life in the U.S. More than 25% in Liberia, Sierra Leone, Dominican Republic want to move to the U.S.|last=Clifton|first=Jon|date=March 21, 2013|publisher=Gallup|access-date=January 10, 2014}}</ref> Hvort þessi trú byggist á staðreyndum er umdeilt.<ref name="socialmobility">*{{cite web|url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|website=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|access-date=September 20, 2010}} * {{cite web|url=https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author1=Blanden, Jo|author2=Gregg, Paul|author3=Machin, Stephen|publisher=Centre for Economic Performance|date=April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archive-date=June 23, 2006}} * {{cite web|last1=Gould|first1=Elise|title=U.S. lags behind peer countries in mobility|url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/|website=[[Economic Policy Institute]]|access-date=July 15, 2013|date=October 10, 2012}} * {{cite journal|last=Winship|first=Scott|title=Overstating the Costs of Inequality|journal=National Affairs|date=Spring 2013|url=https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024141452/https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-date=October 24, 2013|access-date=January 10, 2014 }}</ref><ref name="CAP">{{cite web|title=Understanding Mobility in America|url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/news/2006/04/26/1917/understanding-mobility-in-america/|website=Center for American Progress|date=April 26, 2006}}</ref><ref name="Schneider">{{cite web|last=Schneider|first=Donald|title=A Guide to Understanding International Comparisons of Economic Mobility|url=https://www.heritage.org/research/reports/2013/07/a-guide-to-understanding-international-comparisons-of-economic-mobility|publisher=The Heritage Foundation|access-date=August 22, 2013|date=July 29, 2013}}</ref> Algeng skoðun í Bandaríkjunum er að landið sé [[stéttlaust samfélag]],<ref>{{cite book|last=Gutfeld|first=Amon|year=2002|title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton and Portland|page=65|isbn=978-1-903900-08-6}}</ref> en fræðimenn hafa bent á markverðan mun á stéttum í landinu, sem hefur áhrif á félagsmótun, tungumál og gildi.<ref>{{cite book|last=Zweig|first=Michael|year=2004|title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-8899-3}} {{cite web|url=https://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5|title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech|publisher=Education Resource Information Center|access-date=January 27, 2007}}</ref> Bandaríkjamenn eiga til að leggja mikla áherslu á efnahagslegan árangur, en telja líka jákvætt að vera [[meðalmaður]].<ref>{{cite book|last=O'Keefe|first=Kevin|year=2005|title=The Average American|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-270-1|url=https://archive.org/details/averageamericant00okee }}</ref> === Bandarískar bókmenntir === [[Mynd:Walt Whitman - George Collins Cox.jpg|thumb|right|Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887.]] Á [[18. öldin|18. öld]] og snemma á [[19. öldin]]ni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]] og [[Henry David Thoreau]] skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn [[Mark Twain]] og skáldið [[Walt Whitman]] voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. [[Emily Dickinson]] er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga [[Herman Melville|Hermans Melville]], ''[[Moby-Dick]]'' (1851), ''[[Ævintýri Stikilsberja-Finns]]'' (1885) eftir Mark Twain og ''[[Hinn mikli Gatsby]]'' (1925) eftir [[F. Scott Fitzgerald]]. Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið [[bókmenntaverðlaun Nóbels]], síðast [[Toni Morrison]] árið 1993. [[William Faulkner]] og [[Ernest Hemingway]] eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og [[Vestri|vestrar]] og [[krimmi|krimmar]] urðu til í Bandaríkjunum. === Bandarísk heimspeki === [[Mynd:Hilary Putnam.jpg|thumb|right|Bandaríski heimspekingurinn [[Hilary Putnam]]]] Henry David Thoreau og [[Ralph Waldo Emerson]] voru frumkvöðlar bandarískrar heimspeki á [[Heimspeki 19. aldar|19. öld]]. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar [[Heimspeki 20. aldar|20.]] varð [[gagnhyggja]] til hjá heimspekingum á borð við [[Charles Sanders Peirce]], [[William James]] og [[John Dewey]]. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá [[rökgreiningarheimspeki]]nni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðið]]. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]], [[Hilary Putnam]], [[Wilfrid Sellars]], [[Nelson Goodman]], [[Donald Davidson]], [[Richard Rorty]], [[Saul Kripke]] og [[John Searle]]. Bandaríski málvísindamaðurinn [[Noam Chomsky]] hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að [[John Rawls]] hafi einn síns liðs vakið [[stjórnmálaheimspeki]] af værum blundi þegar bók hans ''[[Kenning um réttlæti]]'' kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi [[Robert Nozick]] og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga. === Bandarísk matarmenning === Deep-dish [[pizza]] var fundin upp í [[Chicago]], [[Illinois]] og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá [[Alaska]] þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum. [[BBQ-sósa]] er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með [[Grillmatur|grillmat]] en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna. [[Coca Cola]] var fundið upp árið 1886 af [[dr. John Stith Pemberton]], lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu. Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru sambland hefða frá ýmsum stöðum, meðal annars frá Frakklandi, Afríku og frumbyggjum. [[Grasker]] einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas.<ref>{{cite web|url=http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|title=Bandarísk matargerð|work=Nóatún|accessdate=18. september 2010|archive-date=2010-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423043714/http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|url-status=dead}}</ref> Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Stórum matarskömmtum og [[skyndibiti|skyndibitamenningu]] hefur oft verið kennt um offitu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://www.bb.is/Pages/26?NewsID=18186|title=Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna|work=Bæjarins Besta, fréttavefur|accessdate=18. september 2010|archive-date=2011-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204215751/http://bb.is/Pages/26?NewsID=18186|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = United States|mánuðurskoðað = 18. september|árskoðað = 2010}} == Tenglar == {{Commonscat|United States|Bandaríkjunum}} === Heimasíður Bandaríkjastjórnar === * [http://www.usa.gov USA.gov], opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins * [https://www.house.gov/ United States House of Representatives], opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings * [http://www.senate.gov/ United States Senate], opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings * [https://www.supremecourtus.gov/ Supreme Court of the United States], opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna * [http://www.whitehouse.gov/ The White House], opinber heimasíða Hvíta hússins === Upplýsingasíður === * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html InfoUSA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }}, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin * [http://www.census.gov/ United States Census Bureau] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ United States Department of Agriculture: State Fact Sheets] * [https://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] === Ýmsir tenglar === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3872378 „Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í ''Tímanum'' 1976] * {{Vísindavefurinn|3028|Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2581|Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?}} * {{Vísindavefurinn|1055|Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?}} * {{Vísindavefurinn|4383|Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?}} * {{Vísindavefurinn|4858|Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?}} * {{Vísindavefurinn|54689|Hversu margir búa í Bandaríkjunum?}} * {{Vísindavefurinn|1336|Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?}} * {{Vísindavefurinn|2848|Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2467|Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?}} {{Norður-Ameríka}} {{Bandaríkin}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Bandaríkin| ]] [[Flokkur:Stofnað 1776]] [[Flokkur:Norður-Ameríkulönd]] m6x8p5eekd9s0x11cpfrtfdhw30di59 0 1694 1972328 1967705 2026-07-17T07:42:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972328 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = LightsteelBlue | nafn = Jörðin | tákn = [[Mynd:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]] | mynd = The Blue Marble (remastered).jpg | alt = Jörðin séð úr geimnum. Disklaga form með bláum höfum, brúnleitum meginlöndum og hvítum skýjaslæðum. | myndatexti = Fræg mynd af jörðinni „[[Bláa perlan]]“ ([[enska|e]]. ''Blue Marble'') tekin frá ''[[Apollo 17]]''. | kyn = kvk | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 152.098.232 km<br />0,98329134 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 152.098.232 km<br />1,01671388 AU | hálfur_langás = 149.598.261 km<br />1,00000261 AU | miðskekkja = 0,01671123 | umferðartími = 365,256363004 [[sólarhringur|s]]<br />1,000017421 [[ár|á]] | meðalhraði = 29,78 km/s | meðalbrautarhorn = 357,51716° | brautarhalli = 7,155° (miðað við miðbaug sólar)<br />1.579° (miðað við [[fastaslétta|fastasléttu]]) | rishnútslengd = 348,73936° | stöðuhorn_nándar = 114,20783° | tungl = 1 ([[tunglið]]) | meðalgeisli = 6.371,0 ± 1,0 km | miðbaugsgeisli = 6.378,1 km | heimskautageisli = 6.356,8 km | pólfletja = 0,0033528 | ummál = 40.075,017 km ([[miðbaugur]]) | flatarmál_yfirborðs = 5,10072×10⁸km2</sup> | rúmmál = 1,08321×10¹² km³ | massi = 5,9736×10²⁴ kg | þéttleiki = 5,515 g/cm³ | þyngdarafl = 9,78 m/s² (0,997 [[þyngdarhröðun|g]]) | lausnarhraði = 11,186 km/s | stjarnbundinn dagur = 0.99726968 [[s]]ólarhringur<br />23k 56m 4,100s | snúningshraði = 1.674,4 km/klst (465,1 m/s) | möndulhalli = 23°26'21" | endurskinshlutfall = 0,367 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = 184 K | meðal1 = 287,2 K | hæsti1 = 331 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = −89,2&nbsp;°C | meðal2 = 14&nbsp;°C | hæsti2 = 57,8&nbsp;°C | loftþrýstingur = 101,325 [[Paskal|kPa]] | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* ~78,8 [[nitur]] * 20,95% [[súrefni]] * 0,93% [[argon]] * 0,039% [[koltvísýringur]] * ~1% [[vatn]]sgufa (fer eftir loftslagi)}} }} '''Jörðin''' er þriðja [[reikistjarna]]n frá [[sólin|sólu]], sú stærsta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnum]] og sú fimmta stærsta af þeim öllum. Jörðin, sem talin er hafa myndast fyrir um 4,55 milljörðum ára, er sá eini hnöttur sem vitað er til að líf þrífist á. [[Tunglið]] er eini [[fylgihnöttur]] jarðar og hefur fylgt henni í að minnsta kosti 4,5 milljarða ára. Ef jörðin er skoðuð utan úr [[geimur|geimnum]] lítur hún út ekki ósvipað og djúpblá marmarakúla með hvítri slikju sem þekur hana hér og þar. Blái liturinn kemur til vegna úthafanna, en sá hvíti vegna skýja, sem að öllu jöfnu þekja talsverðan hluta hennar. Jörðin er talsvert björt, og af innri reikistjörnunum er það einvörðungu [[Venus]] sem endurkastar stærri hluta af því ljósi sem á hana fellur. Síðan [[jarðfræði|jörðin]] myndaðist hefur hún þróast stöðugt, og standa nú eftir litlar sem engar leifar af upphaflegri ásýnd hennar. Ysta lag jarðarinnar, [[jarðskorpa]]n, samanstendur af nokkrum [[flekakenningin|jarðflekum]] sem fljóta ofan á möttlinum. Þessir flekar eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum og breytir þessi hreyfing ásýnd jarðarinnar smátt og smátt. Aflið sem knýr þetta ferli kemur úr iðrum jarðar, en bráðinn [[möttull]] hennar er á stöðugri hreyfingu. Möttullinn hvílir á [[kjarni jarðar|kjarna jarðar]], sem er að meginhluta til úr járni, og er uppspretta [[segulsvið]]s jarðarinnar. [[Úthaf|Úthöf]] jarðarinnar þekja um 70% af [[yfirborð]]i hennar, en hin 30% yfirborðsins samanstanda af [[eyja|eyjum]] og stærri [[meginland|meginlöndum]]. Umhverfis jörðina liggur þunnt lag lofttegunda, svokallaður [[lofthjúpur]], sem samanstendur að mestu leyti af [[nitur|köfnunarefni]] og [[súrefni]]. Lofthjúpurinn verndar jörðina fyrir áhrifum geislunar, temprar hitastig hennar, og [[dýr]] og [[planta|plöntur]] nýta ýmis efni úr lofthjúpnum. Jarðhræringar eru ekki eini áhrifavaldurinn á ásýnd jarðarinnar, ýmsir kraftar utan úr [[geimur|geimnum]] verka á jörðina. Tunglið veldur með snúningi sínum [[sjávarföll]]unum og hefur með því hægt á snúningshraða jarðarinnar síðan það myndaðist. Jörðin verður einnig fyrir stöðugum ágangi [[loftsteinn|loftsteina]]. Þá hefur sólin að sjálfsögðu mjög mikil áhrif, en hún hitar yfirborð reikistjörnunnar og knýr að auki [[veðrakerfi]]ð. == Heiti == Íslenska heitið „jörð“ er oftast ritað með litlum staf, nema þegar reikistjörnur sólkerfisins eru taldar upp.<ref>{{vísindavefurinn|67184|Á að skrifa Jörð eða jörð?|höfundur=Ari Páll Kristinsson|dags=19.5.2014}}</ref> Svipað heiti er að finna í öðrum germönskum málum, dregin af [[frumgermanska|frumgermönsku]] ''*erþō''.<ref>{{cite book|title=Íslensk orðsifjabók|author=Ásgeir Blöndal Magnússon|year=1989|publisher=Mál og menning}}</ref> Orðið merkir líka þurrlendi, landareign, mold, og yfirborð jarðar (höf og lönd). Til er eldra afbrigði af þágufallsmynd orðsins; „jörðu“ í stað „jörð“, eins og í ljóðlínunni „svo á jörðu sem á himni“.<ref>{{cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66225|title=Jörð|website=Málfarsbankinn|publisher=Árnastofnun}}</ref> Í [[norræn goðafræði|norrænni goðafræði]] er [[Jörð (norræn goðafræði)|Jörð]] (líka [[Fjörgyn]] eða Hlóðyn) gyðja og móðir [[Þór (norræn goðafræði)|Þórs]].<ref>{{Cite book |last=Lindow |first=John |url=https://books.google.com/books?id=KlT7tv3eMSwC |title=Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-983969-8 |language=en |author-link=John Lindow }}</ref> Í erlendum fræðiritum og samsettum hugtökum er oft notast við latneska heitið ''Terra'' eða skáldaheitið ''[[Tellus]]'', eða gríska heitið Γῆ ''Ge'' eða skáldaheitið Γαῖα ''[[Gaia]]''. Frumefnið [[tellúr]] er til dæmis nefnt eftir jörðinni, og hundategundin [[terrier]] merkir „jarðarhundur“ á frönsku. Ge- er forskeytið í alþjóðlegu hugtökunum ''geologia'' ([[jarðfræði]]) og ''geographia'' ([[landfræði]]) og Gaia hefur orðið þekkt síðustu ár vegna [[Gajukenningin|Gajukenningarinnar]].<ref>{{vísindavefurinn|3877|Um hvað fjallar Gaiakenningin?|höfundur=Þorsteinn G. Berghreinsson|dags=29.11.2003}}</ref> Ýmis [[myndtákn]] hafa verið notuð fyrir jörðina og núverandi [[stjörnutákn]] jarðarinnar er hringur með krossi, [[file:Earth symbol (fixed width).svg|20px|🜨|alt=An equilateral cross enclosed in a circle]],<ref name=NASA>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ | title= Solar System Symbols | publisher = [[NASA]] | date = 18 March 2019 | accessdate= 8 December 2019}}</ref> eða [[ríkisepli]], [[file:Globus cruciger (fixed width).svg|20px|♁]]. Ýmis önnur tákn eru notuð fyrir [[frumefnin fimm|frumefnið]] jörð. == Saga == {{aðalgrein|Jarðsaga}} Saga jarðarinnar hefur verið ítarlega rannsökuð og er þekkt með nokkurri vissu. Talið er að jörðin hafi myndast í árdaga [[sólkerfið|sólkerfisins]] fyrir um 4,55 milljörðum ára, á svipuðum tíma og sólin og hinar reikistjörnurnar. Tunglið myndaðist skömmu síðar, fyrir um 4,5 milljörðum ára. Þegar jörðin myndaðist fyrst var yfirborð hennar bráðið, en þegar hún kólnaði storknaði yfirborðið. Ýmsar lofttegundir sem losnuðu frá jörðinni, meðal annars í eldgosum, voru upphafið að lofthjúp jarðarinnar. Höfin mynduðust við það að vatnsgufa úr andrúmsloftinu þéttist smám saman og ís sem barst til jarðarinnar með [[halastjarna|halastjörnum]] bráðnaði.<ref>A. Morbidelli ''et al'', 2000, "[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth]", ''Meteoritics & Planetary Science'', vol. 35, no. 6, pp. 1309–1320.</ref> Við þessar ólguríku aðstæður er talið að líf á jörðinni hafi kviknað. Fyrsta [[sameind]]in sem var fær um að afrita sjálfa sig er talin hafa orðið til fyrir um fjórum milljörðum ára, og [[síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera]] er talinn hafa lifað um hálfum milljarði ára síðar.<ref>W. Ford Doolitte, "Uprooting the Tree of Life", ''Scientific American'', feb. 2000.</ref> Þegar lífverur þróuðu með sér getu til [[ljóstillífun]]ar gátu þær í fyrsta skipti nýtt orku sólarinnar á beinan hátt, og byrjuðu þá að losa [[súrefni]] úr [[koldíoxíð]]i ([[ildisbyltingin]]). Súrefnið hafði mikil áhrif á lofthjúpinn. Hluti þess breyttist í [[óson]] og myndaði [[ósonlagið]], sem ver lífverur jarðarinnar fyrir skaðlegum útfjólubláum geislum sólarinnar. Þegar ágangur útfjólublárra geisla minnkaði gafst lífverum tækifæri á að stækka, og hópar af [[einfrumungur|einfruma lífverum]] runnu saman í fyrstu [[fjölfrumungur|fjölfrumungana]]. Engar einfruma lífverur frá þeim tíma eru enn núlifandi, aðeins afkomendur þeirra, en elstu fjölfrumungar í jarðsögunni eru [[svampdýr]], og elsta þannig núlifandi talið vera 15.000 ára gamalt. Smám saman breiddust lífverur út um alla jörðina. Hins vegar er 99% af öllum [[tegund (líffræði)|tegundum]] lífvera sem nokkurn tímann hafa lifað á jörðinni þegar [[útdauði|útdauðar]]. Eftir því sem ármilljónirnar liðu urðu til heimsálfur og liðu undir lok. Yfirborð jarðarinnar var á stöðugri hreyfingu, og jarðflekana, sem heimsálfurnar eru á, hefur rekið til og frá, og stundum hafa þeir búið til nokkurs konar risaheimsálfu. Fyrir um 750 milljónum ára byrjaði fyrsta risaheimsálfan, Rodinia, að brotna í sundur. Fyrir um 600 milljónum ára runnu heimsálfurnar aftur saman og myndyðu Pannotiu, sem brotnaði upp 150 milljónum ára síðar. Síðasta risaheimsálfan var [[Pangaea]], sem brotnaði upp fyrir um 180 milljónum ára.<ref>J.B. Murphy, R.D. Nance, "[http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm How do supercontinents assemble?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |date=2007-07-13 }}", ''American Scentist'', vol. 92, pp. 324–333.</ref> Í jarðsögunni hafa orðið margar [[ísöld|ísaldir]], og hefur verið leitt að því líkum að sú sem stóð yfir fyrir milli 750 og 580 milljónum ára síðan hafi jafnvel verið svo köld að úthöf jarðarinnar hafi frosið.<ref> J.L. Kirschvink, 1992, "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth", ''The Proterozoic Biosphere'', pp. 51–52.</ref> En óháð því hvort þessi ísöld hafi verið svo afgerandi er vitað að þegar henni lauk fyrir um 535 milljónum ára, spratt upp ótrúlegur fjöldi fjölfruma lífvera, á tímabili sem nefnist kambríatímabilið. Síðan á kambríatímabilinu hefur það gerst fimm sinnum að stór hluti tegunda hefur skyndilega dáið út.<ref>D. Raup & J. Sepkoski, 1982, "Mass extinctions in the marine fossil record", ''Science'', vol. 215, pp. 1501–1503.</ref> Síðast gerðist það fyrir 65 milljónum ára, þegar [[risaeðla|risaeðlurnar]] dóu út, sennilega af völdum stórs loftsteins sem rakst á jörðina. Lítil [[spendýr]] lifðu hins vegar af þær hamfarir sem þá gengu yfir. Á síðustu 65 milljónum ára hafa þróast fjölmargar tegundir spendýra og fyrir nokkrum miljónum ára er talið að afrískur api hafi öðlast þann hæfileika að geta staðið á tveimur fótum. Þeir [[api|apar]] sem gátu staðið á tveimur fótum höfðu þar með tvo útlimi lausa sem þeir gátu notað til ýmissa hluta, meðal annars til að fara að nota verkfæri. Í kjölfarið þróaðist akuryrkja, sem gerði [[maður|mönnunum]], afkomendum apanna, kleift að fjölga sér mikið. Mennirnir settust smám saman að alls staðar á jörðinni, nema á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]], og hafa gjörbreytt allri ásýnd hennar, umhverfi og loftslagi. == Gerð == Jörðin er nánast kúlulaga, en vegna snúnings hennar er hún örlítið aflöguð, og í laginu eins bolti sem einhver hefur sest á. Meðalþvermál jarðarinnar er um það bil 12.742,6&nbsp;km (~ 40.000&nbsp;km / [[pí|π]]).<ref>"Geodetic Reference System 1980 (GRS80)", ''XVII General Assembly'', International Association of Geodesy.</ref> Jörðin sjálf samanstendur af jarðskorpunni, möttli og kjarna, en fyrir ofan yfirborð jarðarinnar liggur lofthjúpurinn. Lofthjúpur jarðar samanstendur aðallega af [[köfnunarefni]] (78%) og [[súrefni]] (21%), en afgangurinn (1%) samanstendur af öðrum lofttegundum, svo sem [[koldíoxíð]]i og [[vatnsgufa|vatnsgufu]]. Miðað við stærð jarðarinnar er hann örþunnur, og er oft miðað við 80–400&nbsp;km, þótt hjúpurinn hafi í raun engin föst endimörk, heldur þynnist hann smám saman. Lofthjúpurinn styður við líf á jörðinni með því að draga úr útfjólublárri geislun frá sólinni, tempra hitastig jarðar, stuðla að flutningi vatnsgufu af rakari stöðum á þurrari. Auk þess eru ýmsar lofttegundir í lofthjúpnum lífsnauðsynlegar fyrir dýr, plöntur og aðrar lífverur. Lofthjúpurinn er einn af aðaláhrifavöldunum á [[veður]] og [[loftslag]] jarðar. [[Mynd:Earth-crust-cutaway-icelandic.png|vinstri|thumbnail|upright=1.25|Myndin sýnir innri gerð jarðarinnar (í réttum hlutföllum) og hvolf lofthjúpsins (ekki í réttum hlutföllum)]] Undir lofthjúpnum liggur jarðkúlan sjálf, og er jarðskorpan efsta lag hennar. Jarðskorpan er á bilinu 5–70&nbsp;km þykk, og er hún þynnst í úthöfunum en þykkust undir heimsálfunum. Jarðskorpan skiptist í allnokkra [[flekakenningin|fleka]]. Flekarnir fljóta ofan á möttlinum og eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum. Á flekamótum myndast núningur og spenna í jarðskorpunni, sem veldur [[jarðskjálfti|jarðskjálftum]]. Þar sem flekana rekur í sundur verður gliðnun og eru þar tíðari eldgos en annars staðar. Möttullinn liggur undir jarðskorpunni. Möttullinn er miklum mun þykkari en skorpan, og nær niður á 2890&nbsp;km dýpi. Honum er oft skipt í ytri og innri möttul, vegna mismunandi eiginleika hans eftir dýpi. Þótt möttullinn sé að mestu leyti úr föstu efni veldur hitastigið því að efnið getur hreyfst til yfir lengri tímabil. Hitastig möttulsins er breytilegt; eftir því sem farið er dýpra í möttulinn eykst hitastigið en einning rís heitt berg ofar í honum þar sem eru heitir reitir. Slíkur heitur reitur er við Ísland. Í efri hluta möttulsins er hitastigið um 500-900 °C en neðst er hitinn nær 4000 °C. Hreyfingar möttulsins tengjast reki jarðflekanna sem á honum fljóta, og er það varmaflutningur frá neðri hluta hans til þess efri sem knýr jarðsögulega virkni á yfirborðinu.<ref>{{cite book|author=Guðlaugsdóttir, H. L., & Snæbjörnsdóttir, R. A.|year=2023|title=Náttúrulega 3: Nemendabók (rafbók)|publisher=Menntamálastofnun|url=https://mms.is/namsefni/natturulega-3-nemendabok-rafbok}}</ref> Í miðju jarðar er kjarninn. Kjarninn samanstendur af föstum innri kjarna, sem er tæplega 2500&nbsp;km í þvermál, og fljótandi ytri kjarna, en kjarninn allur er um 7000&nbsp;km í þvermál. Meginuppistaða innri kjarnans er talinn vera [[járn]], auk einhvers [[nikkel]]s, en ytri kjarninn er talinn samanstanda af bæði járni og nikkeli, og ögn af léttari frumefnum. Talið er að [[segulsvið]] jarðarinnar sé myndað í kjarnanum, sennilega af völdum iðustrauma í ytri kjarnanum. Þær fræðigreinar sem fjalla um jörðina sérstaklega, myndun hennar, gerð og eðli, nefnast [[jarðfræði]], [[jarðefnafræði]] og [[jarðeðlisfræði]]. == Jörðin og sólkerfið == {{aðalgrein|Snúningur jarðar}} [[Mynd:Rotating earth (large).gif|thumbnail|vinstri|upright|Hreyfimynd sem sýnir snúning jarðar]] Jörðin er á stöðugum snúningi um [[möndull|möndul]] sinn, og liggur möndullinn á línu sem liggur gegnum [[norðurpóll|norðurpól]] og [[suðurpóll|suðurpól]] jarðarinnar. Hver snúningur miðað við fastastjörnur tekur tæplega einn [[sólarhringur|sólarhring]], eða 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,091 sekúndur, en sólarhringur miðast við einn snúning samanborið við sól og er nákvæmlega 24&nbsp;klst. Samhliða [[möndulsnúningur|möndulsnúningnum]] gengur jörðin umhverfis [[sólin]]a, eftir [[sporaskja|sporöskjulaga]] [[sporbaugur|sporbaug]]. Auk þess hefur jörðin einn [[fylgihnöttur|fylgihnött]], [[tunglið]], sem gengur í kringum jörðina um það bil einu sinni á hverjum mánuði. Sólin, jörðin og tunglið eru öll hluti af [[sólkerfið|sólkerfinu]], sem samanstendur af sólinni og öllum þeim hnöttum og hnullungum sem eru föst í [[þyngdarsvið]]i hennar. Aðrir fylgihnettir sólarinnar eru [[reikistjarna|reikistörnurnar]] [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]], [[Venus (reikistjarna)|Venus]], [[Mars (reikistjarna)|Mars]], [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]], [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]], [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]]; og [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]] og aðrar [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]], og hafa flestir fylgihnettirnir einnig eigin fylgihnetti, eða tungl. Einnig eru t.d. [[smástirni]] á leið um sólina, á svipuðum sporbaugum og líka [[halastjarna|halastjörnur]], en þá á mun teygðari sporbaugum. Sú fræðigrein sem fjallar um sólina, aðrar fastastjörnur, reikistjörnur þeirra og hugsanlega fylgihnetti reikistjarnanna nefnist [[stjörnufræði]]. == Vatnshvolfið == {{aðalgrein|Vatnshvolf}} [[File:Ocean world Earth.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir [[heimshöfin]] og [[skýjahula|skýjahuluna]] sem þekja yfirborð jarðar.]] Vatnshvolf jarðar er allt vatn á jörðinni og sá hluti yfirborðsins sem það þekur. Megnið af vatnshvolfi jarðarinnar er í heimshöfunum, en vatnshvolfið nær líka til vatns í andrúmsloftinu og á landi. Þar á meðal eru ský, innhöf, vötn, ár, og grunnvatn. Massi úthafanna er um það bil 1,35{{e|18}} [[tonn]], eða um 1/4400 af heildarmassa jarðar. Úthöfin þekja 361,8 milljón km² og meðaldýpt þeirra er 3682 metrar, þannig að útreiknað ummál úthafanna er 1,332 milljarðar km³.<ref name="ocean23_2_112">{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |url=https://archive.org/details/oceanography_2010-06_23_2/page/112 |journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> Ef öll jarðskorpan væri í sömu hæð og jörðin þannig slétt, væri dýpt hafsins 2,7 til 2,8 km.<ref>{{cite web|title=Third rock from the Sun&nbsp;– restless Earth|url=https://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|access-date=12 April 2015|work=NASA's Cosmos|archive-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230149/http://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|url-status=live}}</ref> Um 97,5% af vatninu á jörðinni eru [[saltvatn]], en 2,5% eru [[ferskvatn]].<ref>{{Cite book|title=On Water|url=https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|access-date=7 December 2020|year=2019|doi=10.2867/509830|language=en|author1=European Investment Bank|publisher=Publications Office|isbn=9789286143199|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129051604/https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chart: Globally, 70% of Freshwater is Used for Agriculture|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|access-date=7 December 2020|website=World Bank Blogs|date=22 March 2017|last1=Khokhar|first1=Tariq|language=en|archive-date=6 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206080843/https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|url-status=live}}</ref> Mest af ferskvatninu, um 68,7%, er bundið í [[heimskaut]]aísnum og [[jökull|jöklum]].<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=12 April 2015|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live}}</ref> Af því sem eftir er af ferskvatni eru 30% [[grunnvatn]], 1% [[yfirborðsvatn]] (sem þekur aðeins um 2,8% af þurrlendi)<ref name="Lake Scientist 2016">{{cite web | title=Where Are Lakes? | website=Lake Scientist | date=28 February 2016 | url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=28 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | url-status=live }}</ref> og aðrir ferskvatnsgeymar, eins og [[sífreri]], [[vatnsgufa]] í andrúmsloftinu, vatn í lífverum, o.s.frv.<ref name="School 2019">{{cite web | last=School | first=Water Science | title=How Much Water is There on Earth? – U.S. Geological Survey | website=USGS.gov | date=13 November 2019 | url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | access-date=3 March 2023 | archive-date=9 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | url-status=live }}</ref><ref name="Education 2022">{{cite web | title=Freshwater Resources | website=Education | date=18 August 2022 | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=26 May 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources | url-status=live }}</ref> Á köldustu svæðum jarðarinnar helst snjóþekja allt sumarið og [[ísmyndun|breytist í ís]]. Uppsafnaður snjór og ís myndar [[jökull|jökla]], ísbreiður sem hreyfast undan eigin þunga. [[Fjallajökull|Fjallajöklar]] myndast í fjalllendi, en stórar [[ísbreiða|ísbreiður]] myndast á landi á heimskautasvæðunum. Flæði jöklanna sverfur yfirborðið og breytir því með afgerandi hætti, þar sem það myndar [[jökulsorfinn dalur|jökulsorfna dali]] og aðrar jarðmyndanir.<ref name="hendrix">{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=330}}</ref> [[Hafís]] á norðurskautinu þekur svæði sem er um það bil jafn stórt og [[Kína]], þótt hann hopi hratt vegna loftslagsbreytinga.<ref name="hendrix" /> Meðal[[selta]] úthafanna er um það bil 35 grömm af salti í hverju kílói af sjó (3,5%).<ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science |url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida|series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> Mest af þessu salti kom til vegna eldgosa eða sem úrfellingar í kólnuðu [[storkuberg]]i.<ref name="mullen2002">{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth |work=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007}}</ref> Úthöfin geyma líka uppleystar lofttegundir úr andrúmsloftinu sem eru nauðsynlegar fyrir margar sjávarlífverur.<ref name="natsci_oxy4">{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes |publisher=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> Sjórinn hefur mikil áhrif á loftslag á jörðinni, þar sem hann virkar sem [[hitageymir]].<ref name="michon2006">{{cite web |last1=Scott |first1=Michon |date=24 April 2006 |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |title=Earth's Big heat Bucket |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=14 March 2007 |archive-date=16 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916014057/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |url-status=live }}</ref> Breytingar á sjávarhita geta valdið breytingum á veðri, eins og gerist í [[suðursveiflan|suðursveiflunni]] (El Niño) í Suður-Kyrrahafi.<ref name="sample2005">{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature |publisher=NASA |access-date=21 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> Gnótt vatns, sérstaklega í vökvaformi, á yfirborði jarðar er einstakt fyrir jörðina og greinir hana frá öðrum reikistjörnum sólkerfisins. Sumar aðrar reikistjörnur geyma lítið af vatni í lofthjúp sínum, en þar eru ekki þær aðstæður á yfirborðinu að vatn geti haldist þar.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=Center |first=Astrogeology Science |title=Tour of Water in the Solar System – U.S. Geological Survey |website=USGS.gov |date=14 October 2021 |url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |url-status=live }}</ref> Þótt sumir [[fylgihnöttur|fylgihnettir]] reikistjarnanna sýni ummerki um stóra forðageyma með vatni í vökvaformi, sem hugsanlega er meira en nemur heimshöfunum á jörðinni, eru þeir allir geymdir undir frosnu yfirborðslagi sem er yfir þúsund metrar á þykkt.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets? |website=NOAA's National Ocean Service |date=1 June 2013 |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |url-status=live }}</ref> == Gufuhvolfið == {{aðalgrein|Gufuhvolf}} [[File:ISS-42 Waning sun.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir nokkur lög gufuhvolfsins: [[veðrahvolf]]ið þar sem skýin varpa skuggum; blátt [[heiðhvolf]]ið við sjóndeildarhring; og lína af grænum [[loftljómi|loftljóma]] við neðri hluta [[hitahvolf]]sins í um 100 km hæð við mörk geimsins.]] [[Loftþrýstingur]] við sjávarmál jarðar er að meðaltali 1013,25 [[millibar|millibör]],<ref>{{cite web|url=https://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1071|title=Mælingar á loftþrýstingi|author=Trausti Jónsson|date=23.10.2007}}</ref><ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5–9|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=28 July 2018|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live}}</ref> með um 8,5 km [[stikhæð]].<ref name="earth_fact_sheet" /> Þurrt loft er um það bil 78,084% [[köfnunarefni]], 20,946% [[súrefni]], 0,934% [[argon]] og snefill af koltvísýringi og öðrum gassameindum.<ref name="Exline2006" /> [[Vatnsgufa]] er milli 0,01% og 4%,<ref name="Exline2006" /> en meðaltalið er í kringum 1%.<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet |work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |access-date=30 December 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> [[Skýjahula]] þekur um tvo þriðju hluta yfirborðs jarðar, meira yfir sjó en landi.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King |first1=Michael D. |last2=Platnick |first2=Steven |last3=Menzel |first3=W. Paul |last4=Ackerman |first4=Steven A. |last5=Hubanks |first5=Paul A. |title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites |journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) |volume=51 |issue=7 |year=2013 |issn=0196-2892 |doi=10.1109/tgrs.2012.2227333 |pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K |s2cid=206691291 |doi-access=free |hdl=2060/20120010368 |hdl-access=free }}</ref> Hæð [[veðrahvolf]]sins er breytileg eftir breiddargráðu, og nær frá 8 km við heimskautin, að 17 km við miðbaug, en getur líka verið breytileg eftir veðri og árstímum.<ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |access-date=10 August 2006 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> [[Lífhvolf]] jarðar hefur haft mikil áhrif á samsetningu lofthjúpsins. [[Súrefnisbyltingin]] varð þegar [[ljóstillífun]] þróaðist fyrir 2,7 milljörðum ára og skapaði núverandi gufuhvolf gert úr blöndu köfnunarefnis og súrefnis.<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013 |url-access=limited |date=3 October 2013 |work=[[The New York Times]] |access-date=3 October 2013}}</ref> Þessi breyting var undirstaða útbreiðslu [[loftháð lífvera|loftháðra lífvera]] og leiddi óbeint til myndunar ósonlagsins, vegna umbreytingar {{chem2|O2}} úr andrúmsloftinu í {{chem2|O3}}. Ósonlagið hindrar útfjólubláa [[geislun sólar]] sem gerir líf á þurru landi mögulegt.<ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> Meðal annarra hlutverka gufuhvolfsins sem eru mikilvæg lífi má nefna flutning vatnsgufu, geymslu á nýtilegum gastegundum, brennslu á litlum loftsteinum áður en þeir skella á yfirborðinu, og temprun hita.<ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere |publisher=NASA |access-date=21 March 2007 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |url-status=dead }}</ref> Hið síðastnefnda stafar af [[gróðurhúsaáhrif]]um þar sem snefilefni í lofthjúpnum grípa [[varmaorka|varmaorku]] sem yfirborðið gefur frá sér og hækka þannig meðalhita. Vatnsgufa, koltvísýringur, [[metan]], [[nituroxíð]], og [[óson]] eru helstu gróðurhúsalofttegundirnar í gufuhvolfinu. Ef þau héldu ekki hitanum eftir, yrði meðalhiti á yfirborði jarðar -18°C, en ekki +15°C eins og nú.<ref name="Pidwirny2006_7">{{cite web |last1=Pidwirny |first1=Michael |year=2006 |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |publisher=University of British Columbia, Okanagan |access-date=19 March 2007 |archive-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815014033/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |url-status=live }}</ref> Þá myndi líf líklega ekki þrífast í núverandi mynd.<ref name="Narottam2008">{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics |publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Jörðin|Jörðinni}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/ Jörðin á Stjörnufræðivefnum] {{Sólkerfið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Jarðvísindi]] [[Flokkur:Jörðin|Jörðin]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] [[Flokkur:Sólkerfið]] 21j4hsdmjpoaa9hnbbix5ky2f41psks 0 3077 1972329 1955601 2026-07-17T07:44:13Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972329 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda | nafn_á_frummáli = {{nobold|Союз Советских Социалистических Республик<br />{{small|(Sojúz Sovetskíkh Sotsíalístítsjeskíkh Respúblík)}}}} | nafn_í_eignarfalli = Sovétríkjanna | fáni = Flag of the Soviet Union.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | kjörorð = Пролетарии всех стран, соединяйтесь! | kjörorð_tungumál = Rússneska | kjörorð_þýðing = Verkamenn allra landa sameinist! | staðsetningarkort = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg | tungumál = Ekkert ([[rússneska]] í reynd) | höfuðborg = [[Moskva]] | stjórnarfar = [[Flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Leiðtogi Sovétríkjanna|Leiðtogi]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vladímír Lenín]] (fyrstur)<br>[[Míkhaíl Gorbatsjov]] (síðastur) | stærðarsæti = 1 | flatarmál = 22.402.200 | mannfjöldaár = 1991 | mannfjöldasæti = 3 | fólksfjöldi = 293.047.571 | íbúar_á_ferkílómetra = 13,08 | staða = Nýtt ríki | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = [[1922]] | atburður2 = Upplausn | dagsetning2 = [[1991]] | VLF_ár = 1990 | VLF = 2.700 | VLF_sæti = 2 | VLF_á_mann = 9.200 | gjaldmiðill = [[sovésk rúbla]] | tímabelti = [[UTC]] +3 til +11 | þjóðsöngur = [[Internatsjónalinn]] (til 1944)<br />[[Mynd:The Internationale.ogg]]<br />[[Gímn Sovetskogo Sojúza]]<br />[[Mynd:Soviet Anthem 1984 (or something like that).ogg]] | tld = su }} '''Sovétríkin''' eða '''Ráðstjórnarríkin''' ([[rússneska]]: Советский Союз ''Sovetskíj Sojúz''), formlegt heiti '''Sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda''' (Союз Советских Социалистических Республик ''Sojúz Sovetskíkh Sotsíalístítsjeskíkh Respúblík'', skammstafað СССР ''SSSR'') var [[sambandsríki]] með [[sósíalismi|sósíalíska]] stjórnarskrá í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] sem var stofnað árið [[1922]] og [[upplausn Sovétríkjanna|leystist upp]] árið [[1991]]. Stjórnmálakerfi Sovétríkjanna var [[Flokksræði|einsflokkskerfi]] þar sem [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] var við völd fram til ársins 1990. Enda þótt Sovétríkin ættu að heita sambandsríki [[Sovétlýðveldi|sovétlýðvelda]] (sem voru 15 talsins eftir 1956) með [[Moskva|Moskvu]] sem höfuðborg, var í raun um að ræða ríki sem alla tíð var mjög miðstýrt frá [[Rússland]]i. Aðrar helstu borgir Sovétríkjanna voru [[Leníngrad]], [[Kíev]], [[Minsk]], [[Taskent]], [[Almaty|Alma-Ata]] og [[Novosíbírsk]]. Sovétríkin voru stærsta ríki heims á sínum tíma, rúmlega 22.400.000 km² að stærð, og náðu yfir ellefu [[tímabelti]]. Upptökin að stofnun ríkisins lágu í [[Októberbyltingin|októberbyltingunni]] árið 1917 þegar [[Bolsévikar]] steyptu [[bráðabirgðastjórn Rússlands]] sem hafði verið mynduð eftir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] af stóli, og síðasti keisari Rússlands, [[Nikulás 2.]], sagði af sér. Eftir valdarán Bolsévika undir forystu [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]], stofnuðu þeir [[Rússneska sósíalíska sambandslýðveldið]], fyrsta stjórnarskrárbundna [[sósíalistaríki]]ð. Áframhaldandi átök innan landsins leiddu til hins blóðuga [[rússneska borgarastyrjöldin|borgarastríðs]]. Eftir því sem Bolsévikar náðu undir sig meira landsvæði, stofnuðu þeir ný sósíalistaríki sem voru sjálfstæð að nafninu til. Í desember 1922 voru þessi ríki sameinuð í ein Sovétríki. Eftir dauða Leníns árið 1924 komst [[Jósef Stalín]] til valda. Stalín hóf hraða [[iðnvæðing]]u og [[samyrkjuvæðing]]u í Sovétríkjunum sem leiddu til hagvaxtar, en líka [[hungursneyðin í Sovétríkjunum 1930-1933|hungursneyðar 1930-1933]] þar sem milljónir létu lífið. [[Nauðungarvinna í Sovétríkjunum|Nauðungarvinna]] í [[Gúlagið|Gúlaginu]] var aukin verulega á þessum tíma. Stalín hóf [[hreinsanirnar miklu]] til að losa sig við raunverulega og meinta andstæðinga. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út gerðu Þjóðverjar [[Barbarossa-aðgerðin|innrás í Sovétríkin]]. Samanlagt mannfall hermanna og almennra borgara í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld er áætlað hafa verið yfir 20 milljónir, sem var meirihluti mannfalls meðal [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]] í stríðinu. Eftir stríðið voru sovésk [[leppríki]] stofnuð á hernámssvæðum Rauða hersins. Eftir styrjöldina hófst [[kalda stríðið]] þar sem [[Austurblokkin]] tókst á við [[Vesturblokkin]]a. Ríkin í Vesturblokkinni tóku flest þátt í stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] (NATO) 1949 og mörg ríkin í Austurblokkinni tóku þátt í stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] 1955. Þar sem Sovétríkin höfðu bæði herlið og mikil pólitísk ítök í flestum ríkjum Austurblokkarinnar var litið á stofnun Varsjárbandalagsins sem formsatriði. Yfirmenn NATO kölluðu það „pappakastala“. Bandalögin tvö áttu aldrei í beinum stríðsátökum, en tókust á á pólitískum vettvangi og í [[leppstríð]]um. Bæði bandalögin juku hernaðarumsvif innan blokkanna tveggja. Mestu hernaðarátök innan Varsjárbandalagsins voru [[innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu]] í ágúst 1968 með þátttöku allra aðildarríkja nema Albaníu og Rúmeníu. Albanía dró sig úr bandalaginu í kjölfarið. Eftir dauða Stalíns árið 1953 tók við tímabil af-Stalínsvæðingar undir forystu [[Níkíta Khrústsjov]]. Sovétmenn tóku forystuna snemma í [[geimkapphlaupið|geimkapphlaupinu]] með því að skjóta ''[[Spútnik 1]]'' á braut um jörðu, fyrsta [[Vostok 1|mannaða geimskotinu]] og með því að lenda [[Venera 7|fyrsta könnunarfarinu á yfirborði annarrar plánetu]] ([[Venus (reikistjarna)|Venus]]). Á 8. áratug 20. aldar var þíða í samskiptum risaveldanna um stutt skeið, en spennan óx á ný í kjölfar [[innrás Sovétmanna í Afganistan|innrásar Sovétmanna í Afganistan]] árið 1979. Um miðjan 9. áratuginn reyndi síðasti leiðtogi Sovétríkjanna, [[Míkhaíl Gorbatsjov]], að koma á umbótum í stjórnkerfi landsins með stefnunum ''[[glasnost]]'' og ''[[perestrojka]]''. Undir lok kalda stríðsins, árið 1989, var kommúnistastjórnum í nokkrum ríkjum Austurblokkarinnar steypt af stóli. Því fylgdi bylgja [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarhreyfinga]] í Sovétríkjunum. Árið 1991 var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Sovétríkjunum 1991|þjóðaratkvæðagreiðsla]] sem sovétlýðveldin Litáen, Lettland, Eistland, Armenía, Georgía og Moldavía sniðgengu. Meirihluti kjósenda samþykktu því endurnýjað sambandsríki. Í ágúst 1991 reyndu harðlínumenn innan Sovéska kommúnistaflokksins að fremja [[valdaránið í Sovétríkjunum 1991|valdarán]] til að steypa Gorbatsjov af stóli. Valdaránið misheppnaðist og borgarstjóri Moskvu, [[Borís Jeltsín]], vakti athygli fyrir framgöngu sína við að stilla til friðar. Í kjölfarið var Sovéski kommúnistaflokkurinn bannaður og sambandsríkið [[Rússland]] tók við af Sovétríkjunum. Hin sovétlýðveldin urðu sjálfstæð ríki og [[fyrrum sovétlýðveldi]] við [[upplausn Sovétríkjanna]]. Efnahagskerfi Sovétríkjanna byggðist á [[áætlanabúskapur|áætlanabúskap]]. Sovétríkin voru í reynd ráðandi í mótun efnahagsstefnu fyrir flest ríkin í Austurblokkinni. Hagkerfi Sovétríkjanna var það annað stærsta í heimi og þaðan komu margar nýjungar á sviði tækni og vísinda. [[Sovéski herinn]] var stærsti herafli heims. Sovétríkin voru [[kjarnorkuveldi]] sem áttu líklega stærsta vopnabúr [[kjarnavopn]]a í heimi. Sovétríkin voru stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] og áttu einn af fimm fastafulltrúum í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðinu]]. Áður en ríkið leystist upp var það annað af tveimur [[risaveldi|risaveldum]] heims, ásamt [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. == Saga == === Byltingin og stofnun Sovétríkjanna (1917-1927) === [[Mynd:19191107-lenin_second_anniversary_october_revolution_moscow.jpg|thumb|right|Lenín, Trotskíj og Kamenev fagna 2ja ára afmæli októberbyltingarinnar árið 1919.]] Rætur Sovétríkjanna liggja í pólitískum óróa innan [[Rússaveldi]]s sem braust fyrst upp á yfirborðið í [[desembristauppreisnin]]ni 1825. Eftir [[rússneska byltingi 1905|rússnesku byltinguna 1905]] var [[Nikulás 2.]] keisari neyddur til að samþykkja stofnun fulltrúadeildar rússneska þingsins, [[Dúman|Dúmunnar]]. Keisarinn stóð gegn tilraunum til að koma á [[þingbundin konungsstjórn|þingbundinni konungsstjórn]]. Röð ósigra rússneska keisarahersins í [[fyrri heimsstyrjöld]] og matarskortur í borgum Rússlands jók enn á óróa innanlands. Þann 8. mars 1917 hófust mótmæli gegn háu brauðverði í [[Petrograd]] sem leiddu til [[febrúarbyltingin|febrúarbyltingarinnar]] og afsagnar Nikulásar og keisarastjórnarinnar. Við tók sósíaldemókratísk [[bráðabirgðastjórn Rússlands|bráðabirgðastjórn]] sem hugðist standa fyrir kosningum til stjórnlagaþings og halda áfram bardögum við hlið [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamanna]]. Þetta reyndist mjög óvinsæl ákvörðun. Á sama tíma spruttu upp verkamannaráð, kölluð [[sovét]], víða um land. Það stærsta og áhrifamesta, [[verkamannaráðið í Petrograd]], deildi völdum með bráðabirgðastjórninni. [[Bolsévikar]] undir forystu [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]] börðust fyrir valdaráni sovétanna. Þann 7. október 1917 gerði [[rauði vörðurinn]], herlið Bolsévika, áhlaup á [[Vetrarhöllin]]a og handtók meðlimi bráðabirgðastjórnarinnar. Lenín lýsti yfir valdatöku sovétanna í því sem síðar var kallað [[októberbyltingin]]. Bolsévikar undirrituðu fljótt vopnahléssamninga við [[Miðveldin]] og drógu sig formlega úr stríðinu í mars 1918 með [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningunum í Brest-Litovsk]]. [[Mynd:Russia_Famine_Saratov_1921.jpg|thumb|right|Fórnarlömb hungursneyðar í Saratov í Rússlandi 1921.]] Eftir valdarán Bolsévika hófst langvinnt og blóðugt [[rússneska borgarastríðið|borgarastríð]] sem stóð frá 1917 til 1923. Meðal þess sem gerðist í borgarastríðinu var að bandamenn gerðu innrás í Rússland til stuðnings [[hvítliðar|hvítliðum]], Bolsévikar [[morðið á rússnesku keisarafjölskyldunni|myrtu fyrrverandi keisarann og fjölskyldu hans]] og um fimm milljónir létust í [[hungursneyðin í Rússlandi 1921-1922|hungursneyð 1921-1922]].<ref>{{Cite book |last=Mawdsley |first=Evan |url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan |title=The Russian Civil War |date=1 March 2007 |publisher=Pegasus Books |isbn=978-1-933648-15-6 |page=[https://archive.org/details/russiancivilwar00evan/page/287 287] |author-link=Evan Mawdsley |url-access=registration}}</ref> [[Sovét-Rússland]] reyndi að leggja undir sig öll þau lönd sem áður höfðu heyrt undir keisaradæmið, en höfðu fengið sjálfstæði við lok stríðsins. [[Rauði herinn]] lagði undir sig [[Úkraína|Úkraínu]], afganginn af [[Hvíta-Rússland]]i (utan þann hluta sem gekk til [[Pólland]]s með friðarsamningum), [[Armenía|Armeníu]], [[Aserbaísjan]] og [[Georgía|Georgíu]]; en [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]] og [[Finnland]] hrundu árásum þeirra. Rauði herinn gerði matvæli upptæk sem leiddi til margra uppreisna meðal bænda, eins og [[Tambovuppreisnin|Tambovuppreisnarinnar]] 1920-1922 sem rauði herinn braut á bak aftur. Borgarastyrjöldin lék efnahag landsins grátt. [[Rúblan]] hrundi í verði og fólk tók aftur upp vöruskiptaverslun, auk þess sem svartamarkaðsbrask blómstraði þrátt fyrir beitingu herlaga gegn því. Árið 1921 hafði þungaiðnaður dregist saman um 20%, 90% af launum voru greidd með vörum í stað peninga, 70% af járnbrautarlestum þurftu viðgerða við, og hungursneyðin sem stafaði bæði af stríðsrekstri og þurrkum dró milli 3 og 10 milljónir manna til dauða. [[Rauða ógnin]], ofsóknir Bolsévika gegn meintum og raunverulegum óvinum, stóð frá 1918 til 1922. [[Tsjeka]], leynilögregla Bolsévika, stóð fyrir ofsóknum, pyntingum og morðum, sem talin eru hafa orðið milli 50.000 og 200.000 að bana.<ref>{{cite book |last=Lincoln |first=W. Bruce |author-link=W. Bruce Lincoln |year=1989 |title=Red Victory: A History of the Russian Civil War |url=https://archive.org/details/redvictoryhistor0000linc |publisher=Simon & Schuster |page=[https://archive.org/details/redvictoryhistor0000linc/page/n405 384] |isbn=0671631667 |quote=... the best estimates set the probable number of executions at about a hundred thousand.}}</ref> [[Mynd:Declaration_and_Treaty_on_the_Creation_of_the_USSR-1922-page3.jpg|thumb|right|Undirskriftir á samningnum um stofnun Sovétríkjanna.]] Þann 28. desember var [[samningur um stofnun Sambands sósíalískra sovétlýðvelda]] undirritaður af fulltrúum [[Sovétlýðveldið Rússland|Sovétlýðveldisins Rússlands]], [[Sovétlýðveldið Transkákasus|Sovétlýðveldisins Transkákasus]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|Sovétlýðveldisins Úkraínu]] og [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|Sovétlýðveldisins Hvíta-Rússlands]].<ref>{{Cite book |last=Sakwa |first=Richard |title=The Rise and Fall of the Soviet Union, 1917–1991: 1917–1991 |url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12290-0 |pages=[https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw/page/140 140]–143}}</ref> Stofnun Sovétríkjanna var formlega lýst yfir á sviði [[Bolsojleikhúsið|Bolsojleikhússins]] í Moskvu 30. desember 1922. Enduruppbygging landsins fór fram samkvæmt [[GOELRO-áætlunin]]ni sem rússnesku sovétin höfðu samþykkt árið 1920 og varð fyrirmynd að [[fimm ára áætlun]]um Sovétríkjanna. Samkvæmt henni átti iðnvæðing landsins að byggjast á rafvæðingu Rússlands.<ref>{{Cite journal |last=Lapin |first=G. G. |year=2000 |title=70 Years of Gidroproekt and Hydroelectric Power in Russia |journal=Hydrotechnical Construction |volume=34 |issue=8/9 |pages=374–379 |doi=10.1023/A:1004107617449 |s2cid=107814516}}</ref> Þegar borgarastyrjöldinni lauk var stöku einkafyrirtækjum leyft að starfa í landinu, samhliða þjóðnýttum iðnfyrirtækjum, og matarskattur tók við af upptöku matvæla í sveitum. Stjórn Bolsévika byggðist á [[flokksræði]] [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokksins]] sem átti að verja landið fyrir endurkomu arðráns kapítalista. Opinber stefna stjórnarinnar var [[lýðræðisleg miðstýring]], en umdeilt er hversu virk sú stefna var í reynd. Eftir lát Leníns 1924 urðu deilur um efnahagsstefnu ríkisins og átök um völdin milli meðlima [[þríeykið (Sovétríkjunum)|þríeykisins]] sem tók við af honum: [[Lev Kamenev]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Rússlands, [[Grígoríj Zínovjev]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Úkraínu, og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Transkákasus. === Stalínstíminn (1927-1953) === Þann 3. apríl 1922 tók [[Jósef Stalín|Stalín]] við sem [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritari Kommúnistaflokksins]]. Áður hafði Lenín skipað hann yfirmann stjórnsýslueftirlitsnefndarinnar [[Rabkrin]] sem færði honum mikil völd.<ref>{{cite web |date=12 November 2009 |title=Joseph Stalin – Biography, World War II & Facts – History |url=https://www.history.com/topics/russia/joseph-stalin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912144422/https://www.history.com/topics/russia/joseph-stalin |archive-date=12 September 2018 |access-date=6 December 2021}}</ref> Smám saman náði Stalín að sölsa undir sig öll völd og losa sig við keppinauta innan flokksins. Undir lok 3. áratugarins var stjórn hans orðin [[alræði]]sstjórn. Í október 1927 voru helstu keppinautar hans, Zínovjev og [[Lev Trotskíj]], reknir úr miðnefnd flokksins og hraktir í útlegð. [[Mynd:Kolyma_road00.jpg|thumb|right|Fangar frá [[Dalstroj]] í nauðungarvinnu við [[Kolymavegurinn|Kolymaveginn]] í [[Jakútía|Jakútíu]] sem var nefndur „beinavegurinn“.]] Árið 1928 lagði Stalín fram fyrstu [[fimm ára áætlun]] Sovétríkjanna. Hann setti fram kenninguna um [[sósíalismi í einu landi|sósíalisma í einu landi]] í stað kenningarinnar um alheimsbyltingu sem Lenín aðhylltist. Ríkið tók yfir stjórn allra iðnfyrirtækja og hröð [[iðnvæðing]] hófst. Stalín neyddi allan landbúnað inn í [[samyrkjubú]]skap. Afleiðingin var útbreidd hungursneyð sem talin er hafa dregið milli 3 og 7 milljónir til dauða. [[Kúlakkar]] (vel stæðir bændur) voru ofsóttir og margir sendir í nauðungarvinnu í [[Gúlagið]].<ref>{{Cite book |first1=Stéphane |last1=Courtois |url=https://books.google.com/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA206 |title=Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression |last2=Mark Kramer |date=15 October 1999 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |page=206 |access-date=25 May 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622213827/https://books.google.com/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA206 |url-status=live }}</ref> Pólitískur órói hélt áfram fram yfir miðjan 4. áratuginn, en við upphaf [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] höfðu Sovétríkin byggt upp öflugan iðnað. Snemma á 4. áratugnum jókst samstarf Sovétríkjanna og Vesturlanda. Sovétríkin tóku þátt í [[Afvopnunarráðstefnan í Genf|Afvopnunarráðstefnunni í Genf]] 1932 til 1934 og árið 1933 tóku Bandaríkin upp stjórnmálasamstarf við þau. Í september 1934 gerðust Sovétríkin aðildarríki [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]]. Þegar [[spænska borgarastyrjöldin]] braust út árið 1936 studdu Sovétríkin lýðveldissinna gegn þjóðernissinnum sem fengu stuðning frá Ítalíu og Þýskalandi.<ref>{{Cite book |last=Casanova |first=Julián |title=República y Guerra Civil. Vol. 8 de la Historia de España, dirigida por Josep Fontana y Ramón Villares |publisher=Crítica/Marcial Pons |year=2007 |isbn=978-84-8432-878-0 |location=Barcelona |pages=271–274 |language=es |author-link=Julián Casanova Ruiz}}</ref> Í desember 1936 kynnti Stalín [[stjórnarskrá Sovétríkjanna 1936|nýja stjórnarskrá]] sem á yfirborðinu virtist framsæknari en flestar vestrænar stjórnarskrár sem þá voru í gildi. Aðeins ári síðar stóðu hreinsanirnar miklu sem hæst og í „algjörlega lýðræðislegum“ kosningum til fyrsta æðstaráðs Sovétríkjanna voru aðeins óumdeildir frambjóðendur leyfðir. Þau borgaralegu réttindi, persónufrelsi og lýðræði sem stjórnarskráin boðaði reyndust því orðin tóm.<ref>{{Cite journal |last=Getty |first=J. Arch |year=1991 |title=State and Society Under Stalin: Constitutions and Elections in the 1930s |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_spring-1991_50_1/page/18 |journal=Slavic Review |volume=50 |issue=1 |pages=18–35 |doi=10.2307/2500596 |jstor=2500596|s2cid=163479192 }}</ref> [[Mynd:Lavrenti_Beria_Stalins_family.jpg|thumb|right|Stalín og [[Lavrentíj Beríja]] (með dóttur Stalíns, [[Svetlana Allilujeva|Svetlönu]] í fanginu) árið 1931. Beríja bar ábyrgð á framkvæmd pólitískra ofsókna sovéska innanríkisráðuneytisins.]] [[Hreinsanirnar miklu]] sem stóðu frá ágúst 1936 til mars 1938 urðu til þess að margir [[gamlir Bolsévikar]] sem höfðu tekið þátt í októberbyltingunni voru handteknir. Samkvæmt opnum skjölum [[sovéska innanríkisráðuneytið|sovéska innanríkisráðuneytisins]] var yfir ein og hálf milljón manna handtekin 1937 og 1938, og af þeim voru 681.692 tekin af lífi.<ref name="Thurston">{{Cite book |last=Thurston |first=Robert W. |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934–1941 |date=1998 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-07442-0 |page=139 |author-link=Robert W. Thurston}}</ref> Á þessum tveimur árum voru aftökurnar fleiri en þúsund á dag.<ref>{{Cite book |first=Abbott |last=Gleason |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 |title=A companion to Russian history |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3560-3 |page=373 |access-date=25 May 2020 |archive-date=5 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905175409/https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 |url-status=live }}</ref> Eftir að hafa án árangurs reynt að gera varnarsamninga við Bretland og Frakkland gegn Þýskalandi, gerðu Sovétríkin óvænt samkomulag við Þýskaland með [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum]]<ref>{{cite web |title=Why didn't the USSR join Allies in 1939? |last=Yegorov |first=Oleg |url=https://www.rbth.com/history/331039-ussr-britain-france-talks-wwii |date=26. september 2019 |access-date=5 February 2022 |website=Russia Beyond |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206011636/https://www.rbth.com/history/331039-ussr-britain-france-talks-wwii |url-status=live }}</ref> um það bil ári eftir að Bretland og Þýskaland undirrituðu [[München-samkomulagið]]. Samningurinn innihélt leyniákvæði um hernám samningsaðila í Austur-Evrópu<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/23/moscow-campaign-to-justify-molotov-ribbentrop-pact-sparks-outcry|title=Molotov-Ribbentrop: why is Moscow trying to justify Nazi pact?|work=[[The Guardian]]|author=Andrew Roth|date=23 August 2019}}</ref> og í kjölfarið gerðu Sovétríkin innrásir í [[Austur-Pólland]], [[Finnland]], [[Eystrasaltslöndin]], [[Bessarabía|Bessarabíu]] og [[Norður-Búkóvína|Norður-Búkóvínu]]. Þann 1. september hófu Þjóðverjar [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og þann 17. réðust Sovétríkin inn austanfrá. Þann 6. október gafst Pólland upp og Sovétmenn afhentu Þjóðverjum hluta hernámssvæðis síns. Sovétríkin innlimuðu pólsku héruðin [[Galisía (Austur-Evrópu)|Galisíu]] og vesturhluta [[Hvíta-Rússland]]s. Seint í nóvember hófst [[Vetrarstríðið]] þegar Finnar neituðu að láta undan landakröfum Sovétríkjanna. Þann 14. desember voru Sovétríkin rekin úr Þjóðabandalaginu vegna innrásarinnar í Finnland.<ref>[https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-expelled-from-the-league-of-nations?form=MY01SV&OCID=MY01SV USSR expelled from the League of Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914013927/https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-expelled-from-the-league-of-nations?form=MY01SV&OCID=MY01SV |date=14 September 2021 }}. www.history.com. 5 November 2009</ref> Í austri unnu Sovétmenn nokkra mikilvæga sigra á [[Japan]] í átökum um landamæri að japanska leppríkinu [[Mansjúkúó]], en 1941 gerðu ríkin [[samningur Sovétríkjanna og Japans um gagnkvæmt hlutleysi|samning Sovétríkjanna og Japans um gagnkvæmt hlutleysi]] sem tryggði að Japan gerði ekki innrás í Sovétríkin til stuðnings Þjóðverjum síðar. Þann 22. júní 1941 rauf Þýskaland Molotov-Ribbentrop-sáttmálann og [[Barbarossa-aðgerðin|hóf innrás í Sovétríkin]]. Bardagar á [[Austurvígstöðvarnar (síðari heimsstyrjöld)|austurvígstöðvunum]] voru kallaðir „föðurlandsstríðið mikla“ í Sovétríkjunum. Þjóðverjar sendu hundruð herdeilda inn í Sovétríkin í þremur fylkingum og náðu fljótt miklu landsvæði á sitt vald. [[Rauði herinn]] náði að stöðva framsókn þeirra í [[orrustan um Moskvu|orrustunni um Moskvu]] í janúar 1942. Ósigur Þjóðverja í [[orrustan um Stalíngrad|orrustunni um Stalíngrad]] 1943 var vendipunktur í stríðinu. Eftir það náðu Sovétmenn undirtökum og sóttu fram inn í Austur-Evrópu, allt til Berlínar fram að [[uppgjöf Þjóðverja í síðari heimsstyrjöld|uppgjöf Þjóðverja]] 8. maí 1945. [[Bandaríkin]] studdu Sovétríkin ötullega í átökunum með lögum um [[bandarísku lán og leigulögin|lán og leigu]] á hergögnum fyrir allt að 11 milljarða bandaríkjadala sem voru flutt með skipalestum um Norðurhöf, Indlandshaf og Kyrrahaf. Eftir [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnuna]] í febrúar 1945 rufu Sovétmenn samninginn við Japan og gerðu innrás í Mansjúkúó og önnur japönsk hernámssvæði 9. ágúst 1945. [[Mynd:RIAN_archive_2153_After_bombing.jpg|thumb|right|Íbúar í Leníngrad við eyðilagðar byggingar eftir loftárásir Þjóðverja í desember 1942.]] Mannfall í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld var gríðarlegt. Áætlað er að um 20 milljónir hafi látið lífið vegna átakanna, þar af 8,7 milljón hermenn.<ref name="1930s">{{Cite book |first=Geoffrey A. |last=Hosking |url=https://archive.org/details/russiarussianshi00hosk |title=Russia and the Russians: a history |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00473-3 |page=[https://archive.org/details/russiarussianshi00hosk/page/469 469] |url-access=registration}}</ref><ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|access-date=12 November 2017}}</ref> 2,8 milljónir sovéskra stríðsfanga létust vegna hungurs, illrar meðferðar eða aftaka á aðeins átta mánuðum 1941 til 1942.<ref>{{Cite book |last=Goldhagen |first=Daniel | author-link=Daniel Goldhagen |title=[[Hitler's Willing Executioners]] |page=290 |quote=2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation{{nbsp}}... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs{{nbsp}}... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers.}}</ref><ref>{{cite web |title=The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941 – January 1942 |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106204101/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |archive-date=6 November 2018 |access-date=9 March 2019 |website=encyclopedia.ushmm.org}}</ref> Yfir tvær milljónir manna í Hvíta-Rússlandi létu lífið meðan á [[hernám Þjóðverja í Hvíta-Rússlandi|hernámi Þjóðverja]] stóð; um fjórðungur allra íbúa landsins.<ref>{{cite news |title=Belarus – World War II |url=https://countrystudies.us/belarus/10.htm |work=[[Library of Congress Country Studies]]}}</ref> Meðal þeirra voru yfir hálf milljón gyðinga sem létu lífið í [[Helförin]]ni.<ref>{{cite book|author=Waitman Wade Beorn|title=Marching into Darkness|url=https://books.google.com/books?id=S8cXAgAAQBAJ|date=6 January 2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72660-4|page=28}}</ref> Rauði herinn framdi líka stríðsglæpi í Þýskalandi. Sagnfræðingar hafa áætlað að allt að tveimur milljónum þýskra kvenna og stúlkna hafi verið [[nauðgun|nauðgað]] af bakvarðasveitum Rauða hersins.<ref name=":4">{{Cite book|last=Norman M.|first=Naimark, Norman M.|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949|url=https://archive.org/details/russiansingerman0000naim|publisher=Cambridge: Belknap Press|year=1995|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/russiansingerman0000naim/page/70 70]}}</ref> Í stríðinu urðu Sovétríkin hluti af [[fjórveldin|fjórveldunum]], ásamt [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Bretland]]i og [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Kína]].<ref>{{Cite book |last=Brinkley |first=Douglas |url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&q=big+four+world+war+2&pg=PA223 |title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive |publisher=Macmillan, 2004 |year=2003 |isbn=978-0-8050-7247-1 |author-link=Douglas Brinkley |access-date=15 October 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815162717/https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&q=big+four+world+war+2&pg=PA223 |url-status=live }}</ref> Þessi fjögur ríki urðu síðar kjarninn í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]].<ref>{{Cite book |last=Urquhart |first=Brian |title=Looking for the Sheriff |publisher=New York Review of Books, 16 July 1998 |author-link=Brian Urquhart}}</ref> Eftir styrjöldina var smám saman tekið að líta á Sovétríkin sem [[risaveldi]] og undir lok 5. áratugarins höfðu þau tekið upp stjórnmálasamband við nær öll ríki heims. Sovétríkin hertu tökin á stjórnum ríkja í [[Austurblokkin]]ni eftir stríðið og gerðu þau í reynd að [[leppríki|leppríkjum]]. Deilur um stjórn hernámssvæða bandamanna í Evrópu leiddu til upphafs [[kalda stríðið|kalda stríðsins]] 1947. [[Varsjárbandalagið]] og [[COMECON]] voru stofnuð sem svar við stofnun [[NATO]] og [[Evrópubandalagið|Evrópubandalagsins]]. Sovétríkin hertóku mikið af innviðum [[Þýskaland]]s, [[Búlgaría|Búlgaríu]], [[Rúmenía|Rúmeníu]] og [[Ungverjaland]]s sem stríðsskaðabætur og komu á samningum við þessi lönd sem hygldu Sovétríkjunum á þeirra kostnað. Talið er að flutningar á framleiðslutækjum og vörum frá Austur-Evrópu til Sovétríkjanna hafi verið svipaður að umfangi og [[Marshall-aðstoðin]] sem Vestur-Evrópuríki nutu á sama tíma, eða 15 til 20 milljarðar bandaríkjadala að andvirði.<ref>Mark Kramer, "The Soviet Bloc and the Cold War in Europe," in {{Cite book |editor-first=Klaus | editor-last=Larresm |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |title=A Companion to Europe Since 1945 |publisher=Wiley |year=2014 |isbn=978-1-118-89024-0 |page=79}}</ref> Stalínstímanum í sögu Sovétríkjanna lauk með [[dauði Stalíns|dauða Stalíns]] 5. mars 1953. Strax í valdatíð [[Níkíta Khrústsjov]] hófst uppgjör við þennan tíma og þá [[persónudýrkun]] sem fylgdi nafni Stalíns. Sagnfræðingar hafa deilt um umfang [[afbrigðileg dánartíðni í Sovétríkjunum í valdatíð Stalíns|afbrigðilegrar dánartíðni]] á Stalínstímanum. [[Robert Conquest]] nefndi töluna 20 milljónir í bókinni ''The Great Terror'' frá 1968.<ref>[[Robert Conquest]]. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968 p. 533 (20 million)</ref><ref>[[Anton Antonov-Ovseyenko]], ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981. p. 126 (30–40 million)</ref> Þessi tala hefur oft verið gagnrýnd, og í endurskoðaðri útgáfu frá 2007 lækkaði Conquest hana í 15 milljónir.<ref>Conquest, Robert (2007) ''The Great Terror: A Reassessment, 40th Anniversary Edition'', Oxford University Press, in Preface, p. xvi: "Exact numbers may never be known with complete certainty, but the total of deaths caused by the whole range of Soviet regime's terrors can hardly be lower than some fifteen million."</ref> Þótt tölurnar séu nokkuð á reiki, er víst að margar milljónir létu lífið í valdatíð Stalíns beinlínis vegna pólitískra ofsókna og stefnu sem leiddi til manngerðra hörmunga á borð við hungursneyðina í Úkraínu 1932-1933 ([[Holodomor]]). Bandaríski sagnfræðingurinn [[Ben Kiernan]] áleit valdatíð Stalíns hafa verið þá blóðugustu í allri sögu Rússlands.<ref>{{cite book|last=Kiernan| first=Ben |author-link=Ben Kiernan| title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher=[[Yale University Press]]| year=2007| isbn= 9780300100983 |oclc=2007001525 |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326/page/511 511]}}</ref> === Þíða Khrústsjovs (1953-1964) === Strax eftir andlát Stalíns tók nýtt þríeyki við völdum: [[Lavrentíj Beríja]] innanríkisráðherra, [[Georgíj Malenkov]] forsætisráðherra og [[Vjatsjeslav Molotov]] utanríkisráðherra. Fljótlega var Beríja handtekinn og tekinn af lífi fyrir ýmsar sakir. Eftir það tókust Malenkov og aðalritari flokksins, [[Níkíta Khrústsjov]], á um völdin. Því lauk með valdatöku Khrústsjovs árið 1956. Á flokksþingi kommúnistaflokksins í febrúar það ár gagnrýndi Khrústsjov harðlega Jósef Stalín og valdatíð hans, sérstaklega hreinsanirnar miklu, og fyrir að hafa ýtt undir [[persónudýrkun]] sem var andstæð hugsjónum kommúnismans. Þá hófst tímabil [[af-Stalínsvæðing]]ar þar sem flokkurinn losaði um tök sín á sovésku samfélagi um leið og minnismerki um Stalín voru fjarlægð og lík hans flutt úr [[grafhýsi Leníns]]. Á sama tíma leituðust Sovétríkin við að herða tökin á leppríkjunum í Austurblokkinni og [[uppreisnin í Ungverjalandi]] í nóvember 1956 var barin niður með mikilli hörku. Seint á 6. áratugnum varð [[klofningur milli Kína og Sovétríkjanna]] vegna bættra samskipta Sovétríkjanna við Vesturlönd. Mörg kommúnistaríki, eins og [[Albanía]], [[Kambódía]] og [[Sómalía]], ákváðu í kjölfarið að styðja heldur Kína. Innrásin í Ungverjaland varð líka til þess að draga úr stuðningi við Sovétríkin meðal vestrænna kommúnista, og margir þeirra kusu heldur að líta til [[Mao Zedong]] sem leiðtoga alþjóðakommúnismans. Á þessum árum tóku Sovétríkin forystu í [[geimkapphlaupið|geimkapphlaupinu]]. Bandarískt samfélag varð fyrir [[Spútnikáfallið|áfalli]] þegar Sovétmönnum tókst að senda ''[[Spútnik 1]]'' á braut um jörðu 4. október 1957. Hundurinn [[Laika]] fór á braut um jörðu sama ár. Þann 12. apríl 1961 tókst þeim svo að senda mannað geimfar út í geim, þegar [[Júríj Gagarín]] fór heilan hring um jörðina um borð í ''[[Vostok 1]]'' og [[Valentína Tereshkova]] endurtók leikinn 1963. [[Alexej Leonov]] fór í fyrstu [[geimganga|geimgönguna]] árið 1965. Fyrsta mjúka lendingin á [[tunglið|tunglinu]] var þegar ómannaða sovéska geimfarið ''[[Luna 9]]'' lenti þar 1966. Sovétmenn sendu líka fyrstu [[geimbíll|geimbílana]] til tunglsins, [[Lunokod 1]] árið 1970 og [[Lunokod 2]] árið 1973. Í valdatíð Khrústsjovs hófst [[þíða Khrústsjovs]] sem olli breytingum á sovésku samfélagi, stjórnmálum og menningu. Landið varð opnara gagnvart öðrum ríkjum og ný efnahagsstefna leiddi til betri lífskjara og aukinnar einkaneyslu, um leið og hagvöxtur hélst hár. Slakað var á ritskoðun. Umbætur Khrústsjovs í landbúnaði og stjórnkerfinu báru samt lítinn árangur. Árið 1962 leiddu tilraunir hans til að senda eldflaugar til Kúbu til [[Kúbudeilan|Kúbudeilunnar]] við Bandaríkin. Deilan leystist þegar Sovétríkin samþykktu að flytja eldflaugar sínar frá bæði Kúbu og Tyrklandi. Atvikið olli Khrústsjov álitshnekki og leiddi til þess að valdaklíka innan flokksins, undir forystu [[Leoníd Brezhnev]] og [[Aleksej Kosygin]], steypti honum af stóli í október 1964. === Stöðnunin (1964-1985) === Þá tók við [[Leoníd Brezhnev|Brezhnev]]-tímabilið, seinna stöðnunartímabilið. Brezhnev lagði mjög mikla áherslu á vopnaframleiðslu, til þess að halda í við Bandaríkjamenn í [[Vopnakapphlaupið|vopnakapphlaupinu.]] Þessi aukna framleiðsla á vopnum kom niður á framleiðslu neysluvarnings, sem var allur í höndum ríkisins. Þessi aukna vopnaframleiðsla kom hinsvegar ekki bara niður á neysluvarningi, heldur líka tækni- og vísindaþróun. Þetta naut ekki mikilla vinsælda meðal alþýðu í landinu. Í kjölfar andláts Brezhnevs árið 1982 tóku við [[Júríj Andropov]] og [[Konstantín Tsjernenko]], en þeir voru báðir háaldraðir menn og voru við völd í mjög stuttan tíma. Eftir andlát Tsjernenko urðu loksins breytingar á stjórnarfari kommúnistaflokksins, og stöðnunartímabilið sem Brezhnev hafði komið á 20 árum fyrr var loks á enda þegar [[Míkhaíl Gorbatsjov]] tók við sem síðasti aðalritari Sovétríkjanna árið 1985. Valdaklíkan innan flokksins samanstóð á þessum tíma nánast eingöngu af háöldruðum flokksmönnum sem höfðu alist upp innan klíkunnar í áratugi í skjóli Brezhnevs. Brezhnev-klíkan var upphaflega aðferð hans til að minnka einveldi aðalritarans innan flokksins eins og tíðkast hafði áður fyrr en breyttist fljótlega í nokkuð spillt stjórnarráð fárra manna. Gorbatsjov, sem varð fyrsti leiðtogi Sovétríkjanna sem var fæddur eftir byltinguna, hafði ekki verið áberandi innan Brezhnev-klíkunnar en var þó náinn samstarfsmaður Andropovs og í samstarfi við hann náði Gorbatsjov að koma á töluverðum breytingum. Þessar breytingar fólust meðal annars í því að 20% af yfirstjórn kommúnistaflokksins, öldruðum brezhnevistum, var skipt út fyrir yngri róttæka kommúnista. En þrátt fyrir róttækni Andropovs og Gorbatsjovs varð hinn 72 ára gamli Tsjernenko að aðalritara við dauða Andropovs og hélt áfram með stefnu Brezhnevs í þetta eina ár sem hann var við stjórn. === Perestrojka og Glasnost (1985-1991) === Framtíð Sovétríkjanna var því ekki björt þegar Gorbatsjov tók við þeim, og þrátt fyrir að hafa eytt gríðarlegur fjárhæðum í hernað og vopnaframleiðslu, höfðu þeir orðið undir Bandaríkjamönnum í vopnakapphlaupinu. Vegna þess hve miklu Bandaríkin og Sovétríkin eyddu í hernað, drógust þau aftur úr öðrum iðnríkjum í tækniþróun. Tækniþróunin var orðin svo ör á þessum tíma að þó svo að Sovétríkin framleiddu tæknivörur fyrir almennan markað voru þau alltaf langt á eftir samtíma sínum. Þannig héldust miðstýrða hagkerfið og hernaðariðnaður í hendur við að draga Sovétríkin smátt og smátt aftur úr Vestur Evrópu og lama efnahagskerfið. Áhrifin urðu þó minni í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þar sem [[Kapítalismi|kapítalisminn]] bætti upp tapið með því að græða á [[Heimsvaldastefna|heimsvaldastefnunni.]] [[Míkhaíl Gorbatsjov|Gorbatsjov]] sá hversu illa stríðskommúnismi hefði farið með ríkið og vildi koma fram breytingum. Gorbatsjov fannst vera þörf fyrir að opna og betrumbæta [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéskt]] samfélag sem var orðið staðnað. Hann vildi breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur. Til þess gerði hann þrjár áætlanir: # ''[[Glasnost]]'' („opnun“) sem snerist um að auka gagnsæi í hinu [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska]] kerfi gagnvart almenningi. Leynd hvíldi ekki lengur yfir stjórnarathöfnum og dregið var úr ritskoðun. Hætt var að bæla þjóðina niður og fékk fólk nú útrás fyrir uppsafnaða gremju. # ''[[Perestrojka]]'' („endurskipulagning“) snerist um endurskoðun og endurskipulagning á hinu staðnaða [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska]] framleiðslukerfi og hinu pólitíska kerfi. # ''Demokratízatsíja'' („lýðræðisvæðing“) var kynnt árið 1987. Hún snerist um að opna fyrir fleiri en einn frambjóðanda innan hins kommúnistíska kerfis en ekki koma á fjölflokkakerfi. Þjóðin fékk í fyrsta sinn síðan 1917 að kjósa um opinbera fulltrúa þjóðarinnar.<ref name=vísindavefurinn>{{Bókaheimild|titill=Kommúnisminn – Sögulegt ágrip|höfundur=Richard Pipes|útgefandi=Ugla útgáfa|ár=2014|staður=Reykjavík}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=22451|title=Hverjar voru helstu ástæðurnar fyrir hruni Sovétríkjanna?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2021-04-27}}</ref> [[Mynd:Mikhail Gorbachev, Reykjavík summit, 1986.jpg|alt=Mikhail Gorbachev|thumb|287x287dp|[[Míkhaíl Gorbatsjov]]]] Hann byrjaði að draga úr hernaðargjöldum og vildi enda deiluna milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Hann samdi við Bandaríkjamenn um afvopnun og kallaði herinn heim frá Afganistan, sem stuðlaði að bættum samskiptum við Vesturveldin. Einnig gerði Gorbatsjov miklar breytingar á kommúnistaflokknum sjálfum, þar sem hann skipti helmingnum af flokksforystunni út fyrir yngri stjórnmálamenn sem voru sammála hugmyndum hans. Gorbatsjov gerði miklar breytingar á efnahagskerfinu og tók að mestu leyti upp markaðshagkerfi. Hann lagði mikla áherslu á það að hann væri ekki að reyna að skemma hið kommúníska kerfi sem ríkið var byggt á, heldur gera það skilvirkara. Einnig kynnti Gorbatsjov stefnu sem átti að auka tjáningarfrelsi almúgans, auka flæði upplýsinga frá ríkisstjórninni til hans og leyfa opna og gagnrýna umræðu um ríkið auk þess að efla þáttöku fólks í stjórnmálum og auk þess var kosningakerfið innan kommúnistaflokksins gert lýðræðislegra. Í kjölfar þess að gefa aukið tjáningarfrelsi fékk flokkurinn þó nokkurra gagnrýni. Fólk fór að krefjast frekari lífsgæða og meira frelsis og nýtti tækifærið til að mótmæla. Flokkurinn missti einnig tök á fjölmiðlum eftir að hafa slakað á ritskoðun og pólitísk og efnahagsleg vandamál sem flokkurinn hafði átt við og haldið leyndu komu upp á yfirborðið. Auk þess urðu til þjóðernislegar umbótahreyfingar í sovétlýðveldunum og árið 1990 var krafa um sjálfstæði orðin hávær. Sama ár tók miðstjórn kommúnistaflokksins þá ákvörðun að leggja niður einflokkakerfið. Á svipuðum tíma hófust átök innan flokksins og ríkisstjórnarinnar. Annars vegar voru þar frjálslyndir kommúnistar sem vildu flýta fyrir endurbótunum og hins vegar gamlir íhaldssamir kommúnistar sem fannst endurbæturnar vera svik við kommúnismann. Óánægja meðal hersins, KGB og íhaldssamra kommúnista var orðin svo mikil að hún leiddi til valdaránstilrauna KGB undir stjórn [[Vladímír Krjútsjkov|Vladímírs Krjútsjkov]]. 18. ágúst, tveimur dögum áður en skrifa átti undir lög sem myndu minnka völd alríkisins og auka völd sovétlýðveldanna, var Gorbatsjov, sem staddur var á Krímskaga, tjáð að hann skyldi segja af sér, en þegar hann neitaði var hann tekinn til fanga og það gefið út að hann hefði sagt af sér vegna heilsubrests. [[Mynd:VytautasLandsbergis2009121802.JPG|alt=Var fyrsti þjóðhöfðingi Litháens.|thumb|[[Vytautas Landsbergis]]]] [[Eystrasaltslöndin]]: [[Eistland]], [[Lettland]] og [[Litáen]] voru undir stjórn Sóvétríkjanna og urðu sjálfstæð ríki á árunum 1988-1990 og síðan [[Úkraína]] árið 1991.<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1991 var skrifað undir frumvarp sem bannaði kommúnistaflokkinn m.a. vegna aðildar hans að valdaráninu. Í framhaldi af því skrifuðu öll fyrrum sovétlýðveldin undir samning um stofnun SSR, [[Samveldi sjálfstæðra ríkja]], en það var samningur um stjórnmálalega og efnahagslega samvinnu í kjölfar hrunsins, og 21. desember skrifuðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna undir Alma-Ata yfirlýsinguna sem staðfesti niðurlagningu Sovétríkjanna. Fjórum dögum seinna sagði Gorbatsjov loks af sér sem forseti Sovétríkjanna og aðalritari flokksins og færði öll völd embættis síns í hendur [[Forseti Rússlands|rússneska forsetaembættinu]]. Daginn eftir viðurkenndi [[æðstaráð Sovétríkjanna]] hrunið formlega og sagði af sér. === Upplausn og eftirmálar === Sovétlýðveldin 12 sem eftir voru í sambandsríkinu héldu áfram viðræðum um framhald ríkjasambandsins, en í desember 1991 höfðu þau öll líka lýst yfir sjálfstæði, nema Rússland og [[Kasakstan]]. Á þessum tíma tók Jeltsín yfir það sem eftir var af stjórnkerfi Sovétríkjanna, þar á meðal [[Kreml]] í Moskvu. Lokahöggið kom svo 1. desember þegar íbúar Úkraínu, öflugasta lýðveldisins, samþykktu að lýsa yfir sjálfstæði með yfirgnæfandi meirihluta. Eftir brotthvarf Úkraínu var enginn raunhæfur möguleiki á að viðhalda sambandsríkinu. Þann 8. desember undirrituðu forsetar Úkraínu, Hvíta-Rússlands og Rússlands [[Belavetsa-sáttmálinn|Belavetsa-sáttmálann]] um [[upplausn Sovétríkjanna]] og stofnun [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]]. Þann 21. desember undirrituðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna nema [[Georgía|Georgíu]] og [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]], [[Alma-Ata-bókunin]]a, sem staðfesti sáttmálann. Þann 25. desember sagði Gorbatsjev af sér og lýsti því yfir að embætti forseta Sovétríkjanna væri lagt niður og vald hans gengi til forseta Rússlands. Þá nótt var Sovétfáninn felldur í hinsta sinn og [[fáni Rússlands]] dreginn að húni. Daginn eftir kaus [[æðstaráð Sovétríkjanna]] að leggja sjálft sig og þar með Sovétríkin niður. [[Sovétherinn]] var áfram undir sameiginlegri stjórn, en dreifðist smám saman á ríkin. Eftir upplausn Sovétríkjanna var [[Rússland]] viðurkennt af alþjóðasamfélaginu sem [[löglegur arftaki]] Sovétríkjanna. Rússland tók því við erlendum eignum og skuldum Sovétríkjanna. Samkvæmt [[Lissabonviðaukinn|Lissabonviðaukanum]] tók Rússland einnig við stjórn allra kjarnavopna á landsvæði fyrrum sovétlýðvelda. Úkraína hefur síðan þá dregið þessa stöðu Rússlands í efa og reynt að ná yfirráðum yfir sínum hluta af eigum Sovétríkjanna. Eftir upplausnina fór flókið ferli í gang í 15 [[fyrrum sovétlýðveldi|fyrrum sovétlýðveldum]]. Almennt er litið svo á að Rússland sé arftaki Sovétríkjanna. Það hélt öllum sendiráðum Sovétríkjanna, kjarnavopnum þeirra og fékk sæti þeirra í Öryggisráðinu. Aðeins Úkraína hafði samþykkt lög sem lýstu landið bæði arftaka Sovétlýðveldisins Úkraínu og Sovétríkjanna sjálfra.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/main/1543-12 "ЗАКОН УКРАЇНИ Про правонаступництво України"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123004257/https://zakon.rada.gov.ua/laws/main/1543-12 |date=23. nóvember 2019 }} (úkraínska).</ref> Úkraína samþykkti að taka á sig 16,37% af erlendum skuldum Sovétríkjanna í staðinn fyrir hlut af erlendum eignum þeirra, en Rússland fer með yfirráð yfir þeim eignum. Ríkin deila enn um þessar eignir.<ref>{{cite web |title=Ни по-честному, ни по-братски – Москва и Киев не могут поделить советскую собственность за рубежом |url=https://news.rambler.ru/ukraine/43812763-ni-po-chestnomu-ni-po-bratski-moskva-i-kiev-ne-mogut-podelit-sovetskuyu-sobstvennost-za-rubezhom/ |website=Рамблер/новости |access-date=14 July 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715131651/https://news.rambler.ru/ukraine/43812763-ni-po-chestnomu-ni-po-bratski-moskva-i-kiev-ne-mogut-podelit-sovetskuyu-sobstvennost-za-rubezhom/ |url-status=live }}</ref> Nær öll fyrrum sovétlýðveldin gengu í gegnum [[efnahagskreppa|efnahagskreppu]] vegna [[lostmeðferð (hagfræði)|lostmeðferðar]] eftir umbreytingu hagkerfisins.<ref>{{Cite book |last=Weber |first=Isabella |url=https://www.worldcat.org/oclc/1228187814 |title=How China escaped shock therapy : the market reform debate |date=2021 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-429-49012-5 |location=Abingdon, Oxon |pages=6 |oclc=1228187814}}</ref> [[Fátækt]] tífaldaðist í kjölfarið.<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0D8163FF931A25753C1A9669C8B63 Study Finds Poverty Deepening in Former Communist Countries], New York Times, October 12, 2000</ref> Hagfræðingurinn [[Steven Rosefielde]] rekur 3,4 milljón ótímabær andlát í Rússlandi milli 1990 og 1998 til þessarar lostmeðferðar.<ref>{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url= https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/n24|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}</ref> Auk fyrrum sovétlýðvelda eru sex umdeild ríki sem urðu til á svæðum sem aðskilnaðarhreyfingar náðu á sitt vald í kjölfar upplausnar Sovétríkjanna. Þetta eru [[Abkasía]], [[Transnistría]], [[Suður-Ossetía]] og [[Artsaklýðveldið]] (Nagornó-Karabak). Við þau bættust nýlega [[Alþýðulýðveldið Donetsk]] og [[Alþýðulýðveldið Luhansk]]. Að auki eru starfandi hreyfingar aðskilnaðarsinna í [[Téténía|Téténíu]], [[Gagásía|Gagásíu]] og [[Talisj]]. == Stjórnsýsluskipting == {{aðalgrein|Sovétlýðveldi}} Samkvæmt stjórnarskrá landsins voru Sovétríkin [[sambandsríki]] aðgreindra sovétlýðvelda, sem voru ýmist [[einingarríki]] eins og [[Sovétlýðveldið Úkraína|Úkraína]] og [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|Hvíta-Rússland]], eða sjálf sambandsríki eins og [[Sovétlýðveldið Rússland|Rússland]] eða [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Transkákasía]].<ref name="sakwa">Sakwa, Richard. ''Soviet Politics in Perspective''. 2nd ed. London – N.Y.: Routledge, 1998.</ref> Þessi fjögur ríki voru stofnlýðveldin sem undirrituðu sáttmálann um stofnun Sovétríkjanna í desember 1922. Árið 1924, við landsafmörkun í Mið-Asíu, voru sovétlýðveldin [[Sovétlýðveldið Úsbekistan|Úsbekistan]] og [[Sovétlýðveldið Túrkmenistan|Túrkmenistan]] stofnuð upp úr hlutum [[Sovéska sjálfsstjórnarlýðveldið Túrkestan|sjálfsstjórnarlýðveldisins Túrkestan]] innan Rússlands og tveimur sovéskum hjáríkjum, [[Sovétlýðveldið Kórasmía|Kórasmíu]] og [[Sovétlýðveldið Búkara|Búkhara]]. Árið 1929 var [[Sovétlýðveldið Tadsíkistan|Tadsíkistan]] klofið frá úsbeska sovétlýðveldinu. Þegar stjórnarskrá ársins 1936 tók gildi var transkákasíska sovétlýðveldið leyst upp og aðildarlýðveldi þess, [[Sovétlýðveldið Armenía|Armenía]], [[Sovétlýðveldið Georgía|Georgía]] og [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan|Aserbaísjan]], fengu stöðu aðildarríkja Sovétríkjanna. Þá voru [[Sovétlýðveldið Kasakstan|Kasakstan]] og [[Sovétlýðveldið Kirgistan|Kirgistan]] klofin frá rússneska sovétlýðveldinu og fengu sömu stöðu innan ríkjasambandsins.<ref>{{cite book |last=Adams, Simon |title=Russian Republics |url=https://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC |year=2005 |page=21 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-606-9|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041101/http://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Í ágúst árið 1940 var [[Sovétlýðveldið Moldavía|moldavíska sovétlýðveldið]] stofnað upp úr Úkraínu og hernámssvæðum Sovétmanna í [[Bessarabía|Bessarabíu]]. Sovétríkin innlimuðu jafnframt [[Eystrasaltslöndin]] [[Sovétlýðveldið Eistland|Eistland]], [[Sovétlýðveldið Lettland|Lettland]] og [[Sovétlýðveldið Litáen|Litáen]] og gerðu þau að sovétlýðveldum. Innlimun Eystrasaltsríkjanna var ekki viðurkennd af meirihluta alþjóðasamfélagsins og var álitin [[Hernám Eystrasaltslandanna|ólöglegt hernám]]. Eftir [[Vetrarstríðið|innrás Sovétríkjanna í Finnland]] stofnuðu Sovétmenn [[Sovétlýðveldi Kirjála og Finna]] á hernámssvæði þeirra í mars 1940 en limuðu það síðan sem sjálfsstjórnarlýðveldi inn í rússneska sovétlýðveldið árið 1956. Frá júlí 1956 til september 1991 voru fimmtán aðildarlýðveldi í Sovétríkjunum (''sjá kortið að neðan'').<ref>{{cite book |last=Feldbrugge, Ferdinand Joseph Maria |title=Russian Law: The Rnd of the Soviet system and the Role of Law |url=https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C |year=1993 |page=94 |publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |isbn=978-0-7923-2358-7|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041218/http://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Þótt Sovétríkin hafi að nafninu til verið bandalag jafningjaþjóða réðu [[Rússar]] í reynd langmestu um stjórn ríkisins. Yfirburðir Rússa voru svo greinilegir að mestallan þann tíma sem Sovétríkin voru til var algengt (en rangt) að fólk kallaði ríkið einfaldlega „Rússland“. Formlega séð var [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldið]] aðeins eitt aðildarríki innan sambandsríkisins en það var bæði langstærst (bæði landfræðilega og með tilliti til íbúafjölda), voldugast og þróaðast. Rússneska sovétlýðveldið var jafnframt iðnkjarni Sovétríkjanna. Sagnfræðingurinn Matthew White skrifaði að það hafi verið opið leyndarmál að sambandsstjórnarfyrirkomulagið væri aðeins „gluggaskraut“ fyrir yfirstjórn Rússa. Þess vegna hafi íbúar Sovétríkjanna gjarnan verið kallaðir ''Rússar'' fremur en ''Sovétmenn'' þar sem „allir vissu hver fór í raun með stjórnina“.<ref name="White 2012 368">{{cite book |title=The Great Big Book of Horrible Things |last=White |first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist) |publisher=[[W. W. Norton]] |year=2012 |page=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/n389 368] |isbn=978-0-393-08192-3|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}</ref> {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |- !colspan="2" |Lýðveldi !Kort af lýðveldum Sovétríkjanna frá 1956 til 1991 |- |1 |{{flagicon|Rússland|1954}} [[Sovétlýðveldið Rússland]] |rowspan="15" style="width:350px;"|[[File:Republics of the USSR.svg|600px]] |- |2 |{{flagicon|Sovétlýðveldið Úkraína}} [[Sovétlýðveldið Úkraína]] |- |3 |{{flagicon|Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland}} [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland]] |- |4 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Úsbekistan}} [[Sovétlýðveldið Úsbekistan]] |- |5 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Kasakstan}} [[Sovétlýðveldið Kasakstan]] |- |6 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Georgía}} [[Sovétlýðveldið Georgía]] |- |7 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Aserbaísjan}} [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan]] |- |8 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Litáen}} [[Sovétlýðveldið Litáen]] |- |9 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Moldavía}} [[Sovétlýðveldið Moldavía]] |- |10 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Lettland}} [[Sovétlýðveldið Lettland]] |- |11 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Kirgistan}} [[Sovétlýðveldið Kirgistan]] |- |12 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Tadsíkistan}} [[Sovétlýðveldið Tadsíkistan]] |- |13 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Armenía}} [[Sovétlýðveldið Armenía]] |- |14 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Túrkmenistan}} [[Sovétlýðveldið Túrkmenistan]] |- |15 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Eistland}} [[Sovétlýðveldið Eistland]] |} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276543&lang=is&navsel=666 ''Trúin á Sovjet - kaflar úr bókinni The Yoki and the Commissar, London 1945, eftir Arthur Koestler''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727210710/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276543&lang=is&navsel=666 |date=2011-07-27 }} * Archie Brown, Gerald S. Smith, H. T. Willetts, Michael Kaser, John Fennell. 1982. The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Soviet Union. Cambridge University Press. * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia ''John C. Dewdney, Martin McCauley. Britannica. Russia.'' Sótt 18. nóv 2013 af Britannica.com] {{stubbur|sagnfræði}} [[Flokkur:Sovétríkin| ]] [[Flokkur:Saga sósíalismans]] [[Flokkur:Stofnað 1922]] [[Flokkur:Lagt niður 1991]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] 4g2v3z1o1vs6xmc75xycm2h2aqigezk 0 3878 1972358 1971651 2026-07-17T08:56:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972358 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Hellenska lýðveldið | nafn_í_eignarfalli = Grikklands | nafn_á_frummáli = Ελληνική Δημοκρατία<br />Ellinikí Ðimokratía | fáni = Flag of Greece.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Greece.svg | kjörorð = Ελευθερία ή θάνατος<br />Elefþería í þánatos | kjörorð_tungumál = gríska | kjörorð_þýðing = Frelsi eða dauði | þjóðsöngur = [[Ύμνος εις την Ελευθερίαν]]<br />Ýmnos eis tin Elefþerían<br /><small>[[gríska]]: lofsöngur til frelsis)</small> | staðsetningarkort = EU-Greece_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Aþena]] | tungumál = [[gríska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Grikklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Grikklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Konstantínos Tasúlas]] | nafn_leiðtoga2 = [[Kýríakos Mítsotakís]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemdi = frá [[Tyrkjaveldi]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[25. mars]] [[1821]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 3. febrúar 1830 | atburður3 = [[Þriðja hellenska lýðveldið]] | dagsetning3 = 24. júlí 1974 | flatarmál = 131.957 | stærðarsæti = 95 | hlutfall_vatns = 1,51 | fólksfjöldi = 10.413.982 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 90 | íbúar_á_ferkílómetra = 79 | VLF = 430,125 | VLF_ár = 2024 | VLF_sæti = 55 | VLF_á_mann = 41.188 | VLF_á_mann_sæti = 52 | VÞL = {{hækkun}} 0.893 | VÞL_ár = 2022 | VÞL_sæti = 33 | gjaldmiðill = [[evra]] (€) | tímabelti = [[UTC+2]] ([[UTC+3]] [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = gr | símakóði = 30 }} '''Grikkland''' ([[gríska]]: Ελληνική Δημοκρατία ''Ellinikí Ðimokratía'', Ελλάδα ''Ellaða''; eldra form: Ἑλλάς ''Hellas'') er [[land]] í [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]] á suðurenda [[Balkanskagi|Balkanskaga]]. Grikkland á landamæri að [[Búlgaría|Búlgaríu]], [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]] og [[Albanía|Albaníu]] í norðri og [[Tyrkland]]i í austri. Landið liggur að [[Jónahaf]]i í vestri og [[Eyjahaf]]i í austri. Landið skiptist í níu landfræðileg [[hérað|héruð]]: [[Makedónía (Grikklandi)|Makedóníu]], [[Mið-Grikkland]], [[Pelopsskagi|Pelopsskaga]], [[Þessalía|Þessalíu]], [[Epírus]], [[Eyjahafseyjar]] (þar á meðal [[Tylftareyjar]] og [[Hringeyjar]]), [[Vestur-Þrakía|Þrakíu]], [[Krít (eyja)|Krít]] og [[Jónísku eyjarnar]]. Um 80% landsins er [[fjall]]lendi og hæsti tindur þess er [[Ólympsfjall]] sem nær 2.917 metra hæð. Grikkland á lengstu strandlengju allra landa við [[Miðjarðarhaf]]ið. Íbúar Grikklands eru rúmlega tíu milljónir. [[Aþena]] er höfuðborg og stærsta borg landsins, en þar á eftir koma [[Þessalóníka]] og [[Patras]]. Grikkland er oft nefnt sem vagga [[vestræn menning|vestrænnar menningar]], sem fæðingarstaður [[lýðræði]]s, [[vestræn heimspeki|vestrænnar heimspeki]], [[vestrænar bókmenntir|vestrænna bókmennta]], [[sagnaritun]]ar, [[stjórnmálafræði]], grunnreglna [[vísindi|vísinda]] og [[stærðfræði]], [[leikhús]]sins og [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikanna]]. Frá 8. öld f.o.t. bjuggu [[Grikkir]] í mörgum sjálfstæðum [[borgríki|borgríkjum]] sem nefndust ''poleis'' (et. ''polis'') sem risu allt í kringum [[Miðjarðarhaf]] og [[Svartahaf]]. [[Filippus 2. Makedóníukonungur]] sameinaði megnið af því sem í dag er Grikkland með [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] á 4. öld f.o.t. og sonur hans, [[Alexander mikli]], lagði síðan undir sig stóran hluta hins þekkta heims Grikkja, frá austurhluta Miðjarðarhafs til norðvesturhluta Indlands. Í kjölfarið fylgdi [[hellenski tíminn]] þar sem [[grísk menning]] og [[gríska|tungumál]] náðu mestri útbreiðslu. [[Rómaveldi]] lagði Grikkland undir sig á 2. öld f.o.t. [[Austrómverska keisaradæmið]] var stofnað á Grikklandi. Þar var gríska notuð sem stjórnsýslumál. [[Gríska rétttrúnaðarkirkjan]] kom fram á 1. öld e.o.t. Hún átti stóran þátt í mótun grískrar sjálfsmyndar og hefða, sem breiddust út innan [[Austurkirkjan|Austurkirkjunnar]]. Eftir [[fjórða krossferðin|fjórðu krossferðina]] árið 1204 stofnuðu krossfarar af [[frankar|frankverskum]] uppruna latnesk ríki á Grikklandi, og stór hluti þess var síðan hernuminn af [[Tyrkjaveldi]] um miðja 15. öld. Eftir langt [[sjálfstæðisstríð Grikkja|sjálfstæðisstríð]], varð Grikkland sjálfstætt [[þjóðríki]] árið 1830. Fyrstu hundrað árin var landið [[Konungsríkið Grikkland|konungsríki]] sem reyndi að stækka við sig í [[Balkanskagastríðin|Balkanskagastríðunum]] snemma á 20. öld, og fram að hörmulegum ósigri Grikkja í [[herförin til Litlu-Asíu|herförinni til Litlu-Asíu]] 1922. Árið 1924 var [[annað hellenska lýðveldið|skammlíft lýðveldi]] stofnað, en átti erfitt uppdráttar vegna [[Þjóðarklofningurinn|klofnings innanlands]] og vandamála sem fylgdu grísku flóttafólki frá Tyrklandi. Árið 1936 frömdu konungssinnar valdarán og því fylgdi langt einræðistímabil sem lauk með [[hernám Grikklands (síðari heimstyrjöld)|hernámi Grikklands]], [[Gríska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöld]] og [[herforingjastjórnin í Grikklandi|herforingjastjórn]]. Lýðræði var endurheimt 1974-5 og [[þriðja hellenska lýðveldið|núverandi lýðveldi]] stofnað. Grikkland er [[einingarríki]] sem býr við [[þingræði]]. Landið er [[þróað ríki]] og [[hátekjuland]], með hæstu landsframleiðslu allra ríkja á Balkanskaga þar sem það er líka stór fjárfestir. Grikkland er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], tíunda aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og hefur verið hluti af [[evrusvæðið|evrusvæðinu]] frá 2001. Grikkland á aðild að fjölmörgum öðrum alþjóðastofnunum, eins og [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni og [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni. [[Ferðaþjónusta]] og [[skipasmíði]] eru sögulega stórir geirar í efnahagslífi landsins. Landið er í 19. sæti yfir lönd eftir fjölda [[heimsminjaskrá UNESCO|heimsminja]] og níunda mest heimsótta land heims árið 2022.<ref name="May2023">{{Cite web |title=International Tourism – 2023 starts on a strong note with the Middle East recovering 2019 levels in the first quarter |url=https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802171252/https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD |archive-date=2 August 2023 |website=webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com}}</ref> ==Heiti== Á forngrísku er heiti landsins Ἑλλάς ''Hellas'' eða Ἑλλάδα ''Hellada''. Í nútímagrísku verður þetta Ελλάς ''Ellas'' eða Ελλάδα ''Ellaða''. Hellas kemur víða fyrir sem heiti Grikklands í kveðskap og í afleiddum orðum eins og „hellenskur“ (sbr. [[þriðja hellenska lýðveldið]]). Opinbert heiti ríkisins er „hellenska lýðveldið“ Ελληνική Δημοκρατία ''Elleníkí Dímokratía''.<ref name=":1">{{cite web|title=Government and Politics|url=https://www.mfa.gr/usa/en/about-greece/government-and-politics/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227041444/https://www.mfa.gr/usa/en/about-greece/government-and-politics/|archive-date=27 December 2019|access-date=28 April 2020|website=Ministry of Foreign Affairs}}</ref> Heiti Grikklands á flestum erlendum málum er dregið af latneska heitinu ''Graecia'' (dregið af gríska heitinu Γραικός ''Graikos''). Þetta var upprunalega heiti á íbúum borgar í [[Böótía|Böótíu]] sem voru með fyrstu landnemum í [[Magna Graecia]] (Suður-Ítalíu).<ref>Aristóteles, ''[[Meteorologica]]'' I.xiv</ref> Hugsanlega kemur það af frumindóevrópsku rótinni ''*ǵerh₂-'' „að eldast“.<ref>{{cite book |last=Starostin |first=Sergei |year=1998 |url=https://starling.rinet.ru/main.html |title=The Tower of Babel: An Etymological Database Project}}</ref><ref>{{cite book |last=Watkins |first=Calvert |year=2000 |title=The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_v6q1 |publisher=Houghton Mifflin Company |location=Boston, New York |isbn=0618082506}}</ref> Í nokkrum Asíumálum er heiti landsins dregið af [[Jónía|Jóníu]] sem var grískt ríki í [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]] því orðið यवन ''yawan'' í [[sanskrít]] er dregið af því. ==Saga== Í [[fornöld]] urðu til á Grikklandi fyrstu háþróaðu menningarsamfélög í Evrópu. Á meðal fyrstu menningarsvæðanna má nefna [[Mínóísk menning|Mínóísku menninguna]] (um 2700–1500 f.Kr.) og [[Mýkenumenningin|Mýkenumenninguna]] (um 1900–1100 f.Kr.). Á 8. til 4. öld f.Kr. blómstruðu borgríki á Grikklandi þar sem var að finna fjölbreytta menningu og ýmis konar mismunandi stjórnskipulög. Helsta menningarborg Grikklands á þessum tíma var [[Aþena]] en aðrar mikilvægar borgir voru meðal annarra [[Sparta]], [[Þeba (Grikklandi)|Þeba]] og [[Korinta]]. Á þessum tíma breiddist grísk menning út um víðan völl, til dæmis til [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]], suður-Ítalíu og um strendur [[Svartahaf|Svartahafsins]]. Á 5. öld f.Kr. geisuðu [[Persastríð]]in þar sem grísku borgríkjunum tókst að verja sjálfstæði sitt gegn innrásarherjum Persa. Í kjölfar persastríðanna hófst gullöld Aþenu sem er talið vera eitt mikilvægasta skeið vestrænnar menningar. Listir, bókmenntir, heimspeki og vísindi ýmis konar blómstruðu á þessum tíma. Gullöld Aþenu leið undir lok í kjölfar [[Pelópsskagastríðið|Pelópsskagastríðsins]], þar sem Aþena barðist við Spörtu um yfirráð og áhrif á Grikklandi og beið lægri hlut. Uppgangur [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]] hófst um miðja 4. öld f.Kr. þegar [[Filippos 2.]], makedóníukonungur, lagði undir sig allt Grikkland. Sonur hans, [[Alexander mikli]], lagði svo undir sig gríðarstór landsvæði, meðal annars allt Persaveldi og Egyptaland. Með þessu breiddist grísk menning út til miðausturlanda, mið-Asíu og Indlands. Eftir dauða Alexanders bútaðist [[Veldi Alexanders mikla|veldi hans]] niður í nokkur ríki, en Makedónía hélt að mestu völdum á Grikklandi. Á 3. öld f. Kr. hófu [[Rómaveldi|Rómverjar]] afskipti af málefnum Grikklands og mættu Makedóníu í [[Makedóníustríðin|Makedóníustríðunum]] sem leiddu til þess að Rómverjar náðu yfirráðum yfir öllu Grikklandi. Grísk menning hafði mikil áhrif á menningu Rómverja og með vaxandi veldi þeirra urðu landssvæðin í kringum [[Miðjarðarhafið]] að grísk-rómversku menningarsvæði. [[Kristni|Kristin trú]] hóf að breiðast um Grikkland á 2. öld en gömlu [[Grísk goðafræði|grísku trúabrögðin]] voru þó einnig iðkuð áfram um nokkurra alda skeið. Í kjölfar skiptingar Rómaveldis seint á 4. öld tilheyrði Grikkland [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkinu]]. Í Austrómverska ríkinu náði grísk tunga með tímanum yfirhöndinni og þar varð til [[Gríska rétttrúnaðarkirkjan]], sem að lokum sleit sig algerlega frá [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Rómversk-kaþólsku kirkjunni]] í [[Róm]]. Austrómverska ríkinu var stjórnað frá [[Konstantínópel]], en á 6. öld missti ríkið að miklu leyti völdin á meginlandi Grikklands í hendur Slava, en hélt þó völdum í stærri borgum, til dæmis Aþenu og [[Þessalóníka|Þessalóníku]]. Á 9. öld náði Austrómverska ríkið aftur völdum yfir mestöllu Grikklandi. Í [[Fjórða krossferðin|fjórðu krossferðinni]] árið 1204 féll Konstantínópel í hendur krossfara og í kjölfarið skiptist Grikkland í fjölmörg smáríki og áhrifasvæði, til dæmis gríska ríkið Epírus, Latneska keisaradæmið og svæði sem stjórnað var af [[Feneyjar|Feneyingum]]. Seint á 13. öld fór hluti Grikklands undir yfirráð hins endurreista Austrómverska keisaradæmis. Á 14. og 15. öld lagði tyrkneska [[Ottómanveldið]] undir sig allt Grikkland að undanskyldum nokkrum eyjum sem Feneyingar héldu völdum yfir. Tyrknesk yfirráð höfðu í för með sér trúabragðaárekstra, þar sem mismunað var gegn kristnum þegnum í hinu múslimska tyrkjaveldi, og efnahagslega lægð á Grikklandi. Á 18. öld tók þó hagur Grikkja að vænkast er þeir tóku að stunda siglingar og viðskipti í meira mæli. Árið 1821 gerðu Grikkir uppreisn gegn yfirráðum Tyrkja og árið 1830 var Grikkland viðurkennt sem sjálfstætt konungsríki. Upphaflega náði þetta ríki aðeins yfir hluta af því svæði sem tilheyrir Grikklandi í dag, en Grikkir stóðu í landvinningum út 19. öldina og fram á þá 20. Grikkir hófu þátttöku í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]] árið 1917 og börðust með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Á árunum 1919-1922 börðust Grikkir við Tyrki, en biðu lægri hlut og í kjölfarið flúði um ein og hálf milljón grískumælandi þegna Tyrklands frá Tyrklandi til Grikklands. Í [[Síðari heimsstyrjöldin|Síðari heimstyrjöldinni]] var Grikkland hertekið af Þjóðverjum og Ítölum. Tugir þúsunda Grikkja voru teknir af lífi á meðan hernáminu stóð og hundruð þúsunda létust úr hungursneyð. Árið 1973 var konungsríkið lagt niður og árið 1975 tók gildi ný lýðræðisleg stjórnarskrá. Árið 1980 varð Grikkland meðlimur [[NATO]] og árið 1981 meðlimur í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Frá sveitarstjórnarumbótum Kallikratiss 1. janúar 2011 hefur Grikkland skipst í 13 [[héruð Grikklands|héruð]] sem aftur skiptast í 325 sveitarfélög. Gömlu lögsagnarumdæmin 54 hafa haldist sem undirskipting héraðanna. Sjö sjálfstjórnarumdæmi ná yfir eitt til þrjú héruð. Það er líka eitt sjálfstjórnarsvæði, [[Atosfjall]], við landamæri [[Mið-Makedónía|Mið-Makedóníu]]. {| |- |valign="middle"| [[File:Peripheries of Greece numbered.svg|300px|left]] || {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |- style="font-size:100%; text-align:center;" !Nr.!! [[Héruð Grikklands|Hérað]]!! Höfuðstaður!! Stærð (km²)!! Íbúar<ref name="2011censusNSS">{{cite web | publisher = National Statistical Service | location = GR | format = PDF | date = 22. júlí 2011 | url = http://www.tovima.gr/files/1/2011/07/22/apografh22.pdf |title=Πίνακας 1: Προσωρινά αποτελέσματα του Μόνιμου Πληθυσμού της Ελλάδος}}</ref> !! VLF ([[milljarður|milljarðar]])<ref name="Eurostat Regional GDP">{{cite web | url = http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/graph.do?tab=graph&plugin=1&pcode=tgs00003&language=en&toolbox=sort | title = Regional gross domestic product (million EUR), by NUTS 2 regions | year = 2008 | publisher = [[Eurostat]] |accessdate=25. október 2011}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 1 || [[Attíka (hérað)|Attíka]] || [[Aþena]] || style="text-align:right"|3.808,10|| style="text-align:right"|3.828.434 || style="text-align:right"|€103,334 |- | style="text-align:center;"| 2 || [[Mið-Grikkland]] || [[Lamía (borg)|Lamía]] ||style="text-align:right"|15.549,31||style="text-align:right"|547,390 || style="text-align:right"|€12,530 |- | style="text-align:center;"| 3 || [[Mið-Makedónía]] || [[Þessalóníka]] ||style="text-align:right"|18.810,52|| style="text-align:right"|1.882.108|| style="text-align:right"|€34,458 |- | style="text-align:center;"| 4 || [[Krít (eyja)|Krít]] || [[Heraklíon]] || style="text-align:right"|8.259|| style="text-align:right"|623.065 || style="text-align:right"|€12,854 |- | style="text-align:center;"| 5 || [[Austur-Makedónía og Þrakía]] || [[Komotini]] || style="text-align:right"|14.157,76|| style="text-align:right"|608.182 || style="text-align:right"|€9,054 |- | style="text-align:center;"| 6 || [[Epírus (hérað)|Epírus]] || [[Jóannína]] ||style="text-align:right"|9.203,22|| style="text-align:right"|336.856 || style="text-align:right"|€5,827 |- | style="text-align:center;"| 7 || [[Jónaeyjar (hérað)|Jónaeyjar]] || [[Korfú (borg)|Korfú]] ||style="text-align:right"|2.306,94|| style="text-align:right"|207.855 || style="text-align:right"|€4,464 |- | style="text-align:center;"| 8 || [[Norður-Eyjahaf]] || [[Mytílene]] || style="text-align:right"|3.835,91|| style="text-align:right"|199.231 || style="text-align:right"|€3,579 |- | style="text-align:center;"| 9 || [[Pelópsskagi (hérað)|Pelópsskagi]] || [[Trípólí (Grikklandi)|Trípólí]] ||style="text-align:right"|15.489,96|| style="text-align:right"|577.903 || style="text-align:right"|€11,230 |- | style="text-align:center;"| 10 || [[Suður-Eyjahaf]] || [[Ermoupoli]] || style="text-align:right"|5.285,99|| style="text-align:right"|309.015 || style="text-align:right"|€7,816 |- | style="text-align:center;"| 11 || [[Þessalía]] || [[Larissa]] || style="text-align:right"|14.036,64|| style="text-align:right"|732.762 || style="text-align:right"|€12,905 |- | style="text-align:center;"| 12 || [[Vestur-Grikkland]] || [[Patras]] || style="text-align:right"|11.350,18|| style="text-align:right"|679.796 || style="text-align:right"|€12,122 |- | style="text-align:center;"| 13 || [[Vestur-Makedónía]] || [[Kozani]] || style="text-align:right"|9.451|| style="text-align:right"|283.689 || style="text-align:right"|€5,564 |- style="font-size:100%; text-align:center;" !Nr. !! Sjálfstjórnarríki !! Höfuðstaður !! Stærð (km²)!! Íbúar !! VLF ([[milljarður|milljarðar]]) |- | style="text-align:center;"| (14) || [[Atosfjall]] || [[Karyes (Atosfjalli)|Karyes]] || style="text-align:right"|390|| style="text-align:right"|1.830 || N/A |} |} == Menning == === Íþróttir === Grikkland er heimaland [[ólympíuleikarnir|ólympíuleikanna]]. Fyrstu nútíma ólympíuleikarnir voru haldnir í Grikklandi árið 1896 og [[sumarólympíuleikar]]nir voru haldnir í [[Aþena|Aþenu]] höfuðborg Grikklands árið 2004. == Tengt efni == * [[Grikkland hið forna]] * [[Grísk heimspeki]] * [[Grískar bókmenntir]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Grikkland| ]] jof2g7o57716gvwr3bujgl0lmyzvlaj 0 4370 1972262 1948149 2026-07-16T19:02:48Z TKSnaevarr 53243 1972262 wikitext text/x-wiki <!-- {{líðandi stund}} {{About|the country of Ukraine|the ongoing conflict|2022 Russian invasion of Ukraine|other uses|Ukraine (disambiguation)}} --> {{Um|Úkraínu|stríðsástandið þar|Innrás Rússa í Úkraínu 2022–}} {{Land | nafn_á_frummáli = Україна<br /><small>(Úkrajína)</small> | fáni = Flag of Ukraine.svg | skjaldarmerki = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | nafn = Úkraína | nafn_í_eignarfalli = Úkraínu | þjóðsöngur = [[Derzjavnyj Hímn Úkrajíny]] | staðsetningarkort = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | höfuðborg = [[Kænugarður]] | tungumál = [[Úkraínska]] | stjórnarfar = [[Forsetaþingræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Úkraínu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Volodymyr Zelenskyj]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Úkraínu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Serhíj Koretskyj]] | titill_leiðtoga3 = Þingforseti | nafn_leiðtoga3 = [[Rúslan Stefantsjúk]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[24. ágúst]] [[1991]] | atburður2 = Þjóðaratkvæðagreiðsla | dagsetning2 = [[1. desember]] [[1991]] | atburður3 = Staðfest | dagsetning3 = [[25. desember]] [[1991]] | flatarmál = 603.628 | stærðarsæti = 45 | hlutfall_vatns = 7 | mannfjöldasæti = 27 | fólksfjöldi = 41.362.393 | mannfjöldaár = 2021 | íbúar_á_ferkílómetra = 74 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 48 | VLF = 429,947 | VLF_á_mann = 10.310 | VLF_á_mann_sæti = 108 | VÞL = {{hækkun}} 0.779 | VÞL_sæti = 74 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Úkraínsk hrinja|hrinja]], гривня ([[UAH]]) | tímabelti = [[UTC]]+2 (+3 á [[evrópskur sumartími|sumrin]]) | tld = ua | símakóði = 380 }} '''Úkraína''' ([[úkraínska]]: Україна/Úkrajína) er land í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Úkraína er næststærsta Evrópulandið á eftir [[Rússland]]i. Landið á landamæri að [[Rússland]]i í austri og norðaustri, [[Hvíta-Rússland]]i í norðri og [[Pólland]]i, [[Slóvakía|Slóvakíu]], [[Ungverjaland]]i, [[Rúmenía|Rúmeníu]] og [[Moldóva|Moldóvu]] í vestri. Úkraína á strönd að [[Svartahaf]]i og [[Asovshaf]]i í suðri. Landið er rúmir 600 þúsund km² að stærð með rúmlega 40 milljón íbúa. Það er 8. fjölmennasta land Evrópu. [[Kænugarður]] er stærsta borgin og höfuðborg landsins. Ummerki um mannabyggð þar sem Úkraína er nú eru allt að 34.000 ára gömul. Á [[miðaldir|miðöldum]] var landið miðstöð menningar [[Austur-Slavar|Austur-Slava]] og varð hluti af [[Garðaríki]]. Garðaríki klofnaði í mörg minni furstadæmi á 13. öld, og eftir innrásir [[Mongólar|Mongóla]] tókust ýmsar þjóðir á um yfirráð yfir landinu, þar á meðal [[Pólsk-litáíska samveldið]], [[Tyrkjaveldi]] og [[Rússneska keisaradæmið]]. [[Höfuðsmannsdæmi kósakka]] var stofnað þar á 17. öld, en landinu var á endanum skipt milli Póllands og Rússlands. Í kjölfar [[rússneska byltingin 1917|rússnesku byltingarinnar]] 1917 var [[Alþýðulýðveldið Úkraína]] stofnað. Það reyndist skammlíft og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] varð vesturhluti þess [[Sovétlýðveldið Úkraína]] sem hluti af [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Sovétlýðveldið lýsti yfir sjálfstæði við [[upplausn Sovétríkjanna]] 1991. Eftir að landið fékk sjálfstæði lýsti Úkraína yfir hlutleysi í alþjóðamálum,<ref name="gska2.rada.gov.ua">{{cite web |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-date=27. september 2007 |title=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |access-date=24. desember 2007 |website=[[Verkhovna Rada]] of Ukraine}}</ref> en átti þátt í stofnun [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]] auk þess að hefja hernaðarsamstarf við [[Atlantshafsbandalagið]] 1994. Árið 2013 ákvað forseti Úkraínu, [[Víktor Janúkovytsj]] sem tilheyrði rússneska minnihlutanum í landinu, að slíta samstarfssamningi við [[Evrópusambandið]] og mynda nánari tengsl við Rússland. Þetta leiddi til mótmæla og að lokum var honum [[Úkraínska byltingin 2014|steypt af stóli]]. Í kjölfarið [[Krímskagakreppan 2014|innlimaði Rússland Krímskaga]] eftir að hafa sent þangað herlið og haldið atkvæðagreiðslu. Rússneskumælandi héruð í [[Donbas]] í austurhluta Úkraínu lýstu í kjölfar yfir sjálfstæði og [[Stríð Rússlands og Úkraínu|hafa barist gegn úkraínskum stjórnvöldum]] með aðstoð Rússa síðan þá. Árið 2016 óskaði Úkraína eftir að gera fríverslunarsamning við Evrópusambandið.<ref name="European Commission Trade Ukraine">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/ukraine/|title=Ukraine - Trade - European Commission|website=ec.europa.eu}}</ref> Landið sótti formlega um aðild að Evrópusambandinu árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Sækir formlega um aðild að ESB|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/28/saekir_formlega_um_adild_ad_esb/|útgefandi=mbl.is|ár=2022|mánuður=28. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=15. mars}}</ref> Úkraína er [[þróunarland]] og er í 74. sæti [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Landið er það fátækasta í Evrópu, ásamt Moldóvu. [[Fátækt]] er útbreidd og alvarleg [[spilling]] einkennir stjórnmálin.<ref name="transparency">{{cite web |title=Next to Kyrgyzstan and Djibouti — Ukraine's Results in Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://ti-ukraine.org/en/news/next-to-kyrgyzstan-and-djibouti-ukraine-s-results-in-corruption-perceptions-index-2019/ |publisher=Transparency International |access-date=18 February 2020 |date=23 January 2020}}</ref><ref name="poor">{{cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|work=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=25 September 2020|access-date=4 March 2021}}</ref> Úkraína á víðáttumikið [[ræktarland]] og er einn stærsti kornútflytjandi heims.<ref name="grain1">{{cite web |url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |title=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 – minister |publisher=Black Sea Grain |date=20 January 2012 |access-date=31 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231235707/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |archive-date=31 December 2013}}</ref><ref name="grain2">{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |title=World Trade Report 2013 |publisher=World Trade Organization |date=2013 |access-date=26 January 2014}}</ref> [[Úkraínuher]] er þriðji stærsti her Evrópu, á eftir [[Rússlandsher]] og [[Frakklandsher]]. Stjórnarfar í Úkraínu er [[forsetaþingræði]] með [[þrískipting ríkisvaldsins|þrískiptingu ríkisvaldsins]]. Landið á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[GUAM-stofnunin]]ni, [[Lublinþríhyrningurinn|Lublinþríhyrningnum]] og er einn af stofnaðilum Samveldis sjálfstæðra ríkja, þótt landið hafi aldrei gerst formlegur aðili. == Saga == Úkraína var miðja fyrsta [[Slavar|slavneska]] ríkisins, [[Garðaríki]]s sem stofnað var af [[Væringjar|Væringjum]] ([[Svíþjóð|sænskum]] [[Víkingar|víkingum]]) og var stærsta og öflugasta ríki Evrópu á [[10. öld|10.]] og [[11. öld]]. Innbyrðis deilur og innrás [[Mongólía|Mongóla]] veiktu ríkið sem var þá innlimað í Stórhertogadæmið [[Litáen]] sem seinna varð að [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]]. Menningarleg og trúarleg arfleifð Garðaríkis hélt lífinu í úkraínskri [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] næstu aldirnar. Nýtt ríki [[Kósakki|kósakka]] var stofnað í Úkraínu um miðja [[17. öld]] eftir uppreisn gegn [[Pólland|Pólverjum]], ríkið var formlega hluti af [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] en var í raun nánast alveg sjálfstætt í meira en 100 ár. Á seinni hluta [[18. öld|18. aldar]] lögðu Rússar undir sig megnið af landi Úkraínu. Eftir fall Rússneska keisaradæmisins [[1917]] lýsti Úkraína yfir sjálfstæði sínu um skamma hríð ([[1917]]–[[1920]]) en var þá innlimað á ný, nú inn í [[Sovétríkin]]. [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Tvær hungursneyðir af mannavöldum]] riðu yfir landið ([[1921]]–[[1922]] og [[1932]]–[[1933]]) þegar [[samyrkjubúskapur]] var innleiddur með valdi í landinu, yfir átta milljónir manna létu lífið í þessum hörmungum. Úkraína varð að blóðugum vígvelli í [[Síðari heimsstyrjöld]] þar sem herir [[Þýskaland]]s og Sovétríkjanna börðust hatrammri baráttu sem kostaði sjö til átta milljónir mannslífa. Sjálfstæði náðist á ný með falli Sovétríkjanna [[1991]] en mörg vandamál blasa við hinu unga lýðveldi. Völd ríkisins eru enn þá gríðarleg og spilling er mikil sem hefur tafið fyrir efnahagsumbótum, [[einkavæðing]]u og innleiðslu [[Mannréttindi|borgaralegra réttinda]]. Frá 2014 hafa verið [[Stríð Rússlands og Úkraínu|átök eða stríð milli Rússlands og Úkraínu]]. Úkraína hefur hneigst í átt að [[ESB|Evrópusambandinu]] og [[NATÓ]] sem hefur angrað Rússland. Rússland innlimaði [[Krímskagakreppan 2014|Krímskaga árið 2014]]. Vopnuð átök í [[Donetsk]] og [[Lúhansk]] í austurhluta Úkraínu voru milli rússneska minnihlutans og úkraínska meirihlutans. Rússar sendi þeim fyrrnefndu vopnabúnað. Í febrúar 2022 lýsti [[Vladímír Pútín]] yfir sjálfstæði lýðvelda sem kennd eru við héruðin þar sem flestir rússnesk ættaðir voru. Skömmu síðar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|réðst Rússland]] inn í Úkraínu frá austri, suðri og norðri. Loftárásir voru gerðar um allt land á hernaðarmannvirki og á almenna borgara. Milljónir flýðu land. == Landfræði == [[File:Говерла з Кукула.jpg|thumb|right|Útsýni yfir [[Úkraínsku Karpatafjöll|Karpataþjóðgarðinn]] og [[Hoverla]] sem er hæsta fjall Úkraínu, 2.061 metrar á hæð.]] Úkraína er stórt land í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og liggur að mestu leyti á [[Austur-Evrópusléttan|Austur-Evrópusléttunni]]. Úkraína er annað stærsta Evrópulandið á eftir Rússlandi. Landið er 603.628 km² að stærð með 2.782 km langa strandlengju við [[Svartahaf]] og [[Asovshaf]].<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |title=Ukraine |access-date=24 December 2007 |date=13 December 2007 |website=[[CIA World Factbook]] |archive-date=14 febrúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |url-status=dead }}</ref> Úkraína er milli 44. og 53. breiddargráðu norður og 22. og 41. lengdargráðu austur. Landslag Úkraínu einkennist af frjósömum sléttum (eða [[gresja|gresjum]]) og hásléttum, sem margar ár renna um á leið sinni til Svartahafs. Meðal þeirra eru [[Dnjepr]], [[Donets]], [[Dnjestr]] og [[Bogfljót|Pívdennyj Búg]]. Í suðvestri liggja landamæri Úkraínu að Rúmeníu við [[Dónárósar|Dónárósa]]. Einu fjöll Úkraínu eru [[Karpatafjöll]] í vestri. Hæst þeirra er [[Hora Hoverla|Hoverla]] fjall, 2061 metrar á hæð, og [[Krímfjöll]] á Krímskaga, syðst við ströndina.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052701/http://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |title=Ukraine – Relief |access-date=27 December 2007 |website=Encyclopædia Britannica (fee required) |url-status=dead}}</ref> Í Úkraínu eru líka hálendissléttur, eins og [[Volyn-Podillia-sléttan]] í vestri, og Dnipro-hálendið við bakka Dnjepr. Í austri eru suðvesturásar [[Mið-Rússlandshásléttan|Mið-Rússlandshásléttunni]] þar sem landamærin að Rússlandi liggja. Donets-hryggurinn og Asovshálendið eru við Asovshaf. [[Snjóbráð]] úr fjöllunum rennur út í árnar og [[foss]]ar myndast þar sem er skarpur hæðarmunur. Helstu náttúruauðlindir Úkraínu eru járngrýti, kol, mangan, jarðgas, olía, salt, brennisteinn, grafít, títan, magnesín, [[kaólín]], nikkel, kvikasilfur, timbur og mikið ræktarland. Þrátt fyrir þessar auðlindir stendur landið frammi fyrir áskorunum í umhverfismálum, eins og skorti á drykkjarvatni, loft- og vatnsmengun og skógeyðingu, auk geislamengunar eftir [[Tsjernobylslysið]] í norðaustri. Endurvinnsla á eitruðum heimilisúrgangi er skammt á veg komin.<ref>{{cite news |author=Oksana Grytsenko |url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/118498/ |title=Environment suffers from lack of recycling |newspaper=[[Kyiv Post]] |date=9 December 2011|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120105012539/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/118498/ |archive-date=5 January 2012}}</ref> == Héraðaskipting == Úkraína skiptist í 24 héruð (úkraínska: область), 1 sjálfstjórnarlýðveldi ([[Sjálfstjórnarlýðveldið Krím]]) og 2 borgir með sérstöðu: Höfuðborgina [[Kænugarður|Kænugarð]] (Kyjív) og [[Sevastopol]]: {| class="wikitable" ! Hérað || Fáni || Úkraínskt heiti || Höfuðborg |- | [[Vínnytsjafylki]] || [[File:Prapor Vinnytskoyi oblasti.svg|border|45x45px]] || Вінницька область || [[Vínnytsja]] |- | [[Volynskfylki]] || [[File:Flag of Volyn Oblast.svg|border|45x45px]] || Волинська область || [[Lútsk]] |- | [[Dníprópetrovskfylki]] || [[File:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|border|45x45px]] || Дніпропетровська область || [[Dnípro]] |- | [[Donetskfylki]] || [[File:Flag of Donetsk Oblast.svg|border|45x45px]] || Донецька область || [[Donetsk]] |- | [[Zjytomyrfylki]] || [[File:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|border|45x45px]] || Житомирська область || [[Zjytómýr|Zjytomyr]] |- | [[Zakarpatska-fylki]] || [[File:Flag of Zakarpattia Oblast.svg|border|45x45px]] || Закарпатська область || [[Úzjhorod]] |- | [[Zaporízjzja-fylki]] || [[File:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|border|45x45px]] || Запорізька область || [[Zaporízjzja]] |- | [[Ívano-Frankívskfylki]] || [[File:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|border|45x45px]] || Івано-Франківська область || [[Ívano-Frankívsk]] |- | [[Kænugarðsfylki]] || [[File:Flag of Kyiv Oblast.svg|border|45x45px]] || Київська область || [[Kænugarður]] |- | [[Kyrovohradfylki]] || [[File:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|border|45x45px]] || Кропивницька область || [[Kropyvnytskyj]] |- | [[Lúhanskfylki]] || [[File:Flag of Luhansk Oblast.svg|border|45x45px]] || Луганська область || [[Lúhansk]] |- | [[Lvívfylki]] || [[File:Flag of Lviv Oblast.svg|border|45x45px]] || Львівська область || [[Lvív]] |- | [[Mykolajívfylki]] || [[File:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|border|45x45px]] || Миколаївська область || [[Mykolajív]] |- | [[Odesafylki]] || [[File:Flag of Odesa Oblast.svg|border|45x45px]] || Одеська область|| [[Odesa]] |- | [[Poltavafylki]] || [[File:Flag of Poltava Oblast.svg|border|45x45px]] || Полтавська область|| [[Poltava]] |- | [[Rívnefylki]] || [[File:Flag of Rivne Oblast.svg|border|45x45px]] || Рівненська область|| [[Rívne]] |- | [[Súmyfylki]] || [[File:Flag of Sumy Oblast.svg|border|45x45px]] || Сумська область|| [[Súmy]] |- | [[Ternopílfylki]] || [[File:Flag of Ternopil Oblast.svg|border|45x45px]] || Тернопільська область|| [[Ternopíl]] |- | [[Kharkívfylki]] || [[File:Flag of Kharkiv Oblast.svg|border|45x45px]] || Харківська область|| [[Kharkív]] |- | [[Khersonfylki]] || [[File:Flag of Kherson Oblast.svg|border|45x45px]] || Херсонська область|| [[Kherson]] |- | [[Khmelnytskyjfylki]] || [[File:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|border|45x45px]] || Хмельницька область|| [[Khmelnytskyj]] |- | [[Tsjerkasyfylki]] || [[File:Flag of Cherkasy Oblast.svg|border|45x45px]] || Черкаська область|| [[Tsjerkasy]] |- | [[Tsjernívtsífylki]] || [[File:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|border|45x45px]] || Чернівецька область|| [[Tsjernívtsí]] |- | [[Tsjerníhívfylki]] || [[File:Flag of Chernihiv Oblast.svg|border|45x45px]] || Чернігівська область|| [[Tsjerníhív]] |- | [[Sjálfstjórnarlýðveldið Krím]] || [[File:Flag of Crimea.svg|border|45x45px]] || Автономна Республіка Крим|| [[Símferopol]] |- | [[Kænugarður]] || [[File:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|border|45x45px]] || Київ || [[Kænugarður]] (''Kyjív'') |- | [[Sevastopol]] || [[File:Flag of Sevastopol.svg|border|45x45px]] || Севастополь || [[Sevastopol]] |} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Borgir í Úkraínu}} [[Flokkur:Úkraína| ]] k3xz1jf0axg3eys4jgck8pz3m0tnkhi 0 4582 1972367 1967716 2026-07-17T09:16:01Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972367 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Lettland | nafn_á_frummáli = Latvijas Republika | fáni = Flag of Latvia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Latvia.svg | nafn_í_eignarfalli = Lettlands | kjörorð = Föðurland og frelsi | þjóðsöngur = [[Dievs, svētī Latviju!]] <br />(Guð blessi Lettland) | staðsetningarkort = EU-Latvia.svg | höfuðborg = [[Ríga]] | tungumál = [[lettneska]] | stjórnarfar = [[Þingræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Lettlands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Lettlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Edgars Rinkēvičs]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andris Kulbergs]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Rússland]]i | dagsetning1 = [[6. september]] [[1991]] | ESBaðild = 1. maí 2004 | flatarmál = 64.589 | stærðarsæti = 122 | hlutfall_vatns = 2,09 | mannfjöldasæti = 147 | fólksfjöldi = 1.907.675 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 29,6 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 106 | VLF = 63,539 | VLF_á_mann = 33.393 | VLF_á_mann_sæti = 43 | VÞL = {{hækkun}} 0.866 | VÞL_sæti = 37 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[evra]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = lv | símakóði = 371 }} '''Lettland''' ([[lettneska]]: ''Latvija'') er eitt af [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjunum]] ásamt [[Litáen]] og [[Eistland]]i. Næstu nágrannar Lettlands eru Eistland í norðri, Litáen í suðri og [[Rússland]] og [[Hvíta-Rússland]] í austri. Í vestri liggur landið að [[Eystrasalt|Eystrasalti]] og þar mætast landhelgi þess og [[Svíþjóð|Svíþjóðar]]. Íbúar Lettlands eru tæplega 2 milljónir og landið er 64.589 km² að stærð. Þar er [[temprað loftslag]] ríkjandi. Lettland hefur í gegnum aldirnar verið hluti af [[Svíþjóð|Svíaveldi]], [[Pólland|Póllandi]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]], en [[Eystrasaltsþjóðverjar|þýskumælandi aðall]] ríkti yfir íbúunum. Lýðveldið Lettland var stofnað eftir [[Fyrri heimsstyrjöld]] þann [[18. nóvember]] [[1918]] en það breyttist í einræði eftir valdarán [[Kārlis Ulmanis]] 1934. Við upphaf [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] var landið hernumið af [[Sovétríkin|Sovétmönnum]]. [[Þýskaland|Þjóðverjar]] gerðu innrás í landið [[1941]] en Sovétmenn náðu því aftur [[1944]]. Næstu hálfa öld var Lettland [[Sovétlýðveldið Lettland|sovétlýðveldi]]. Árið [[1987]] hófst [[Söngvabyltingin]] með kröfu um sjálfstæði frá Sovétríkjunum. Lettlandi lýsti yfir sjálfstæði 4. maí 1990 sem var viðurkennt í kjölfar [[upplausn Sovétríkjanna|upplausnar Sovétríkjanna]] 1991. Lettland er [[einstýrt ríki|einstýrt]] [[þingræði]]sríki með 110 sveitarstjórnir og 9 borgarstjórnir. Landið situr hátt á lista yfir [[lönd eftir þróun lífsgæða]]. [[Ríga]] var [[menningarhöfuðborg Evrópu]] árið 2014. Frumbyggjar Lettlands eru [[Lettar]] og [[Líflendingar]]. Lettneska er annað tveggja núlifandi [[baltnesk tungumál|baltneskra tungumála]] ásamt [[litáíska|litáísku]]. Þótt landið hafi verið undir erlendri stjórn frá [[13. öldin|13. öld]] til [[20. öld|20. aldar]] hafa tungumál landsins og menning haldið sérstöðu sinni. Fram að Síðari heimsstyrjöld bjuggu þar stórir hópar [[Eystrasaltsþjóðverjar|Eystrasaltsþjóðverja]] og [[gyðingar|gyðinga]]. Um fjórðungur íbúa Lettlands er af [[Rússland|rússneskum]] uppruna. Rúmur helmingur þeirra hefur ekki borgararéttindi vegna þeirra ströngu skilyrða sem sett voru fyrir borgararétti í Lettlandi eftir sjálfstæðið frá Sovétríkjunum. Rúmur þriðjungur íbúa eru [[lútherstrú|lútherstrúar]] en um fjórðungur [[Rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]], aðallega í héraðinu [[Latgale]] í suðausturhluta landsins. Tæp 20% íbúa eru í [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni]]. Þann [[20. september]] [[2003]] [[kosningar|kusu]] Lettar um inngöngu í [[Evrópusambandið]] og samþykktu það. Innganga í sambandið varð að veruleika þann [[1. maí]] [[2004]]. Þann [[29. mars]] 2004 gerðist Lettland aðili að [[NATO]]. Auk þess er Lettland aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Eystrasaltsráðið|Eystrasaltsráðinu]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], [[NB8]], [[Norræni fjárfestingarbankinn|Norræna fjárfestingarbankanum]], [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lettland tók upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil 1. janúar 2014 í stað lettneska [[Lettneskt lat|lat]]sins. ==Heiti== Nafnið ''Latvija'' er dregið af heiti [[Lettgallar|Lettgalla]] sem voru ein af fjórum [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóðum]] (ásamt [[Kúrir|Kúrum]], [[Selir (þjóð)|Selum]] og [[Semgallar|Semgöllum]]) sem bjuggu á þessu svæði á miðöldum, ásamt finnskumælandi [[Líflendingar|Líflendingum]].<ref>{{cite web|url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |title=Latvia in Brief |year=2012 |publisher=Latvian Institute |access-date=12 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012 }}</ref> Trúboðinn [[Hinrik af Lettlandi]] bjó til latnesku heitin ''Lettigallia'' og ''Lethia'' út frá nafni þjóðflokksins á 13. öld. Þaðan kom latneska heitið ''Letonia'' og þýska heitið ''Lettland''.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|title=Baltic Online|publisher=The University of Texas at Austin|access-date=12 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|archive-date=5 August 2011|url-status=live}}</ref> Orðið „Letti“ kemur líklega fyrst fyrir í íslensku í grein [[Gísli Brynjúlfsson|Gísla Brynjúlfssonar]], „Frelsis hreifingarnar“ sem birtist í ''[[Norðurfari|Norðurfara]]'' árið 1849,<ref>{{cite journal|author=Gísli Brynjúlfsson|journal=Norðurfari|title=Frelsis hreifingarnar|year=1849|page=61|url=https://timarit.is/page/2022321?iabr=on}}</ref> en „Lettland“ kemur fyrst fyrir í ''[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringlu]]'' árið 1918.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2156621?iabr=on|journal=Heimskringla|number=21|year=1918|author=F. J. Bergmann|title=Skipulags-hrun|page=2}}</ref> == Saga == Elstu ummerki um menn frá [[Salaspils]] tilheyra [[Swider-menningin|Swider-menningunni]] og eru 11-12.000 ára gömul. Samkvæmt vinsælli kenningu settust forverar núverandi Letta að á austurströnd [[Eystrasalt]]sins um 3000 f.o.t.<ref>{{cite web|url=http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |title=Data: 3000 BC to 1500 BC |work=The European Ethnohistory Database |publisher=The Ethnohistory Project |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622113922/http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-date=22 June 2006 }}</ref> [[Baltneskar þjóðir]] komu á verslunarleiðum til [[Róm]]ar og [[Býsantíum]], þar sem þær versluðu með verðmætt [[raf]].<ref>A History of Rome, M Cary and HH Scullard, p455-457, Macmillan Press, {{ISBN|0-333-27830-5}}</ref> Um 900 bjuggu fjórir baltneskir þjóðflokkar þar sem Lettland er nú: [[Kúrir]] (''kurši''), [[Latgallar]] (''latgaļi''), [[Selir (Lettlandi)|Selir]] (''sēļi'') og [[Semgallar]] (''zemgaļi''), auk hinna finnsk-úgrísku [[Líflendingar|Líflendinga]] (''lībieši'').<ref>{{Cite journal |last1=Norvik |first1=Miina |last2=Balodis |first2=Uldis |last3=Ernštreits |first3=Valts |last4=Kļava |first4=Gunta |last5=Metslang |first5=Helle |last6=Pajusalu |first6=Karl |last7=Saar |first7=Eva |date=2021-12-20 |title=The South Estonian language islands in the context of the Central Baltic area |url=https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |journal=Eesti ja Soome-ugri Keeleteaduse Ajakiri. Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=33–72 |doi=10.12697/jeful.2021.12.2.02 |issn=2228-1339 |access-date=16 February 2024 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216133311/https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |url-status=live }}</ref> Á 12. öld skiptist landið í eftirfarandi smáríki: [[Vanema]], [[Ventava]], [[Bandava]], [[Piemare]], [[Duvzare]], [[Sēlija]], [[Furstadæmið Koknese|Koknese]], [[Jersika]], [[Tālava]] og [[Adzele]].<ref>Latvijas vēstures atlants, Jānis Turlajs, page 12, Karšu izdevniecība Jāņa sēta, {{ISBN|978-9984-07-614-0}}</ref> === Miðaldir === [[File:Burg Turaida04.jpg|thumb|[[Turaida-kastali]] við [[Sigulda]], reistur af [[Albert af Ríga|Alberti af Ríga]] árið 1214.]] Tengsl Eystrasaltsþjóðanna við ríkin á meginlandi Evrópu urðu sterkari á 12. öld.<ref>{{cite web|url= http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|title= Data: Latvia|work= Kingdoms of Northern Europe&nbsp;– Latvia|publisher= The History Files|access-date= 25 April 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100202020032/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|archive-date= 2 February 2010}}</ref> Páfi sendi fyrstu trúboðana eftir [[Daugava-fljót]]i seint á 12. öld.<ref name="embassy">{{cite web |url=https://www2.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis|title=History of Latvia: A brief synopsis|website=Embassy of the Republic of Latvia to the United States of America|dags=2.12.2014}}</ref> [[Heilagur Meinhard]] frá Segeberg kom til [[Ikšķile]] með kaupmönnum árið 1184, til að snúa íbúum frá [[heiðni]]. Þegar friðsamlegar aðferðir til að kristna íbúana mistókust hugðist Meinhard snúa Líflendingum með vopnavaldi.<ref>{{cite news|url= http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|title= The Crusaders|newspaper= City Paper|access-date= 28 July 2007|date= 22 March 2006|archive-url= https://web.archive.org/web/20101222014019/http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|archive-date= 22 December 2010}}</ref> [[Selestínus 3.]] páfi kallaði eftir [[Líflandskrossferðin|krossferð]] gegn Eistum árið 1193. Eftirmenn Meinhards, [[Berthold frá Hanóver]] og [[Albert af Ríga]], leiddu krossferðina. Albert stofnaði Ríga og varð [[biskupsfursti]] með lén frá [[Hinrik 3. Þýskalandskonungur|Hinriki 3.]]. Hann stofnaði riddararegluna [[Sverðbræður]] sem síðar urðu hluti [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna]]. Þýskum krossförum fjölgaði á síðari hluta 13. aldar eftir hnignun og fall [[krossfararíki|krossfararíkjanna]] í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=German crusader states (until 1561) |url=https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |website=OnLatvia.com |access-date=26 August 2022 |archive-date=26 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826224424/https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |url-status=live }}</ref> Þýsku riddararnir stofnuðu krossfararíkið [[Terra Mariana]] („land Maríu“) sem náði yfir núverandi Lettland og suðurhluta núverandi Eistlands.<ref>{{cite web |title=Terra Mariana. 1186 – 1888 (2015) |url=https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |website=Manabiblioteka.lv |access-date=26 August 2022 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142925/https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |url-status=dead }}</ref> Árið 1282 varð [[Ríga]] hluti af [[Hansasambandið|Hansasambandinu]], og seinna borgirnar [[Cēsis]], [[Limbaži]], [[Koknese]] og [[Valmiera]]. Ríga varð mikilvæg hafnarborg og var í nánum samskiptum við [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|title=History of Latvia - Lonely Planet Travel Information|website=www.lonelyplanet.com|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135852/https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|archive-date=26 March 2020|url-status=live}}</ref> Fyrstu þýskumælandi landnemarnir voru riddarar frá Norður-Þýskalandi og borgarar frá norðurþýskum borgum sem töluðu [[lágþýska|lágþýsku]].<ref>{{cite book|title=Die deutschen Lehnwörter im Lettischen: Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der hohen philosophischen Fakultät I der Universität Zürich|author=Johann Sehwers|publisher=Berichthaus|date= 1918|language=de}}</ref> [[Eystrasaltsþjóðverjar]] mynduðu landeigendaaðal í Lettlandi og gerðu bændur að leiguliðum. === Pólsk og sænsk yfirráð === Árið 1558 hófst [[Líflandsstríðið]] um yfirráð yfir Líflandi. Helstu stríðsaðilar voru [[Pólsk-litáíska samveldið]] og [[Rússaveldi]], en bæði Danmörk og Svíþjóð tóku þátt um skeið. Eftir að Rússar biðu ósigur var Líflandi skipt þannig að Norður-Eistland fór til Svía og Eysýsla (Saaremaa) til Dana. Afgangurinn gekk til [[Stórhertogadæmið Litáen|litáíska stórhertogadæmisins]] sem [[hertogadæmið Lífland]] og til hins nýja [[hertogadæmi Kúrlands og Semigallíu|hertogadæmis Kúrlands og Semigallíu]] undir stjórn síðasta stórmeistara [[Líflandsreglan|Líflandsreglunnar]], [[Gotthard Kettler]].<ref>{{cite web|last1=Ceaser|first1=Ray A.|url=http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|title=Duchy of Courland|publisher=University of Washington|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|archive-date=2 March 2003|date=June 2001}}</ref> Austasti hlutinn, [[Latgallía]], varð [[landstjóraumdæmið Inflanty]] eða [[Pólska Lífland]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|title=Culture and Customs of the Baltic States|first=Kevin|last=O'Connor|date=3 October 2006|publisher=Greenwood Publishing Group|via=Google Books|isbn=978-0-313-33125-1|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144020/https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|url-status=live}}</ref> Á 17. og 18. öld tókust Pólsk-litáíska samveldið, Svíaveldi og Rússaveldi á um yfirráð yfir Eystrasalti. Eftir [[stríð Póllands og Svíþjóðar (1600-1611)]] komst norðurhluti Líflands undir sænsk yfirráð. Ríga varð höfuðborg [[Sænska Lífland]]s og stærsta borgin í öllu Svíaveldi.<ref>Kasekamp, p. 47</ref> Átök milli Svía og Pólverja héldu áfram þar til ríkin gerðu með sér [[vopnahléð í Altmark]] árið 1629.<ref>{{Cite web |title=Sweden, the nation's history {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/17676837 |access-date=2023-12-06 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020309/https://search.worldcat.org/title/17676837 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Rickard |first1=J |title=Truce of Altmark, 12 September 1629 |url=http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |website=www.historyofwar.org |access-date=28 January 2021 |archive-date=22 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722160109/http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |url-status=live }}</ref> Líkt og Eistar, hafa Lettar talað um „gömlu góðu sænsku tímana“, þar sem sænsk yfirvöld drógu úr [[bændaánauð]], komu á sveitaskólum og drógu úr völdum þýsku landeigendanna.<ref>H. Strods, "'Dobrye Shvedskie Vremena' v Istoriografii Latvii (Konets XVIII V.&nbsp;– 70-E Gg. XX V.). ["'The good Swedish times' in Latvian historiography: from the late 18th century to the 1970s"] ''Skandinavskiy Sbornik'', 1985, Vol. 29, pp. 188–199</ref><ref>{{cite journal|author=J. T. Kotilaine|title=Riga's Trade With its Muscovite Hinterland in the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_summer-1999_30_2/page/129|journal=Journal of Baltic Studies|year=1999|volume= 30|issue =2|pages=129–161|doi=10.1080/01629779900000031}}</ref> Á þessum tíma urðu mikilvægar breytingar á menningu landsins. Lettar tóku að stærstum hluta upp [[lúterstrú]], undir sænskum og þýskum áhrifum.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=Lutherans |url=https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |website=OnLatvia.com |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925101326/https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |url-status=live }}</ref> Hinar fornu þjóðir Kúra, Semigalla, Sela, Lífa og Latgalla, tóku að líta á sig sem [[Lettar|Letta]] og tala [[lettneska|lettnesku]] sem sameiginlegt tungumál.<ref>{{cite web |last1=Ereminas |first1=Gintautas |title=Latviai |url=https://www.vle.lt/straipsnis/latviai/ |website=Vle.lt |access-date=27 August 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Latvian language |url=https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=27 August 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008003509/https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |url-status=live }}</ref> Ekkert lettneskt ríki var þó til, og mörk ríkja og skilgreining þjóða á þessum tíma eru mjög á reiki. Suðurhluti Latgalla hélt áfram að aðhyllast [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] vegna áhrifa Pólverja og [[Jesúítar|Jesúíta]]. Mállýska þeirra hélst aðskilin, en með mörgum tökuorðum úr pólsku og rússnesku.<ref>{{cite journal|author= V. Stanley Vardys|title=The Role of the Churches in the Maintenance of Regional and National Identity in the Baltic Republics|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_fall-1987_18_3/page/287|journal=Journal of Baltic Studies|year=1987|volume=18 |issue =3|pages= 287–300|doi=10.1080/01629778700000141}}</ref> === Lífland og Kúrland í Rússaveldi === Í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðnum mikla]] létust allt að 40% íbúa Lettlands úr hungri og farsóttum.<ref>{{cite book|author=Kevin O'Connor|title=The History of the Baltic States|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|date=1 January 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32355-3|pages=29–|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427085953/https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|archive-date=27 April 2016|url-status=live}}</ref> Helmingur íbúa Ríga fórst í [[Norðurlandaplágan mikla|Norðurlandaplágunni miklu]] 1710-1711.<ref>{{cite web|url=http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |title=Collector Coin Dedicated to 18th Century Riga |access-date=19 July 2010 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719083420/http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |archive-date=19 July 2010}}. Bank of Latvia.</ref> [[Uppgjöf Eistlands og Líflands]] 1710 og [[Nystad-samningurinn]] bundu enda á stríðið árið 1721. [[Vidzeme]] gekk til Rússlands (sem hluti af [[landstjóraumdæmið Lífland|landstjóraumdæminu Ríga]]). Latgallía var áfram hluti af Pólsk-litáíska samveldinu sem Landstjóraumdæmið Inflanty til 1772 þegar það var innlimað í Rússland. Árið 1795 lagði Rússland svo undir sig hertogadæmið Kúrland og Semigallíu í [[þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]]. Þar með voru allir hlutar núverandi Lettlands orðnir hluti af Rússaveldi. Öll héruðin þrjú héldu í lög sín og þing ([[landtag]]) og þýska var áfram stjórnsýslumál. Bændaánauð var afnumin í Kúrlandi árið 1817 og í Vidzeme árið 1819.<ref>{{Cite web|last=Lazdins|first=Janiz|date=2 July 2011|title=THE ORIGINS OF A CIVIL SOCIETY BASED ON DEMOCRATICALLY LEGITIMATE VALUES IN BALTICS AFTER ABOLITION OF SERFDOM|url=https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|access-date=9 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190054/https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|url-status=live}}</ref> Í reynd kom það sér vel fyrir landeigendur og aðal, þar sem bændur misstu jarðir sínar bótalaust og neyddust því til að vinna á stórjarðeignum. Á þessum tveimur öldum var uppgangur í Lettlandi. Hafnir voru stækkaðar (Ríga varð stærsta höfnin í Rússaveldi), járnbrautir lagðar, nýjar verksmiðjur, bankar og háskólar stofnaðir; margar stórbyggingar voru reistar og almenningsgarðar stofnaðir. Breiðstrætin í Ríga eru frá þessum tíma. [[Talnalæsi]] var útbreiddara í Líflandi og Kúrlandi en öðrum hlutum Rússaveldis, sem gæti verið vegna áhrifa lúterstrúarinnar.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/50 50]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === Þjóðernisvakning === [[File:Latvians national rally in Dundaga in 1905.jpg|thumb|left|Þjóðfundur Letta í [[Dundaga]] árið 1905.]] Á 19. öld urðu miklar samfélagsbreytingar í Lettlandi.<ref name="LNA">{{cite web |title=Latvian national awakening (1860-1918) |url=https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |website=OnLatvia.com |access-date=19 March 2022 |archive-date=9 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409052455/https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |url-status=live }}</ref> Til varð stétt sjálfseignarbænda eftir að leiguliðar fengu að kaupa jarðir sínar. Um leið fækkaði fólki í sveitum og margir [[Lettar]] fluttu í borgirnar í leit að menntun og störfum í iðnaði.<ref name="LNA" /> Til varð stór [[verkalýðsstétt]] og lítil en áhrifamikil [[borgarastétt]].<ref name="LNA" /> [[Ungir Lettar]] (''Jaunlatvieši'') voru æskulýðshreyfing sem lagði grunninn að lettneskri þjóðernisstefnu frá miðri 19. öld. Margir af leiðtogum hreyfingarinnar horfðu til [[Slavahreyfingin|Slavahreyfingarinnar]] vegna andstöðu við hina þýskumælandi yfirstétt Lettlands.<ref name="YoungLatvians">{{cite web |title=Latvians in the Second Half of the 19th Century and the Early 20th Century: National Identity, Culture and Social Life |url=http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |website=National History Museum of Latvia |access-date=19 March 2022 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022201215/http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=Another Baltic Postcolonialism: Young Latvians, Baltic Germans, and the emergence of Latvian National Movement |journal=Nationalities Papers |date=20 November 2018 |volume=42 |issue=1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=88–107 |doi=10.1080/00905992.2013.823391 |url=https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=19 March 2022 |last1=Ijabs |first1=Ivars |s2cid=129003059 |archive-date=11 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911002101/https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> Vaxandi notkun [[lettneska|lettnesku]] í bókmenntum og almennt í samfélaginu á þessum tíma hefur verið nefnd fyrsta [[lettneska þjóðernisvakningin]].<ref name="YoungLatvians" /> [[Rússneskuvæðing]] hófst í Latgallíu eftir [[Janúaruppreisnin|Janúaruppreisn]] Pólverja 1863. Á 9. áratugnum hafði hún breiðst út til annarra hluta landsins. Eftir Unga Letta varð [[Nýstefnan]], vinstrisinnuð stjórnmálahreyfing, leiðandi í þjóðernisvakningunni undir lok aldarinnar.<ref>{{cite web |last1=Šiliņš |first1=Jānis |title=Jaunā strāva |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |access-date=19 March 2022 |website=[[Latvian National Encyclopedia]] |language=lv |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127112202/https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |url-status=live }}</ref> Óánægja almennings braust fram í [[Rússneska byltingin 1905|byltingunni 1905]] sem í Eystrasaltshéruðunum fékk á sig yfirbragð sjálfstæðisbaráttu.<ref>{{cite web |last1=Lapa |first1=Līga |title=1905. gada revolūcija Latvijā |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |website=Nacionālā enciklopēdija |access-date=19 March 2022 |language=lv |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319145330/https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |url-status=live }}</ref> === Sjálfstæðisyfirlýsing og millistríðsárin === [[File:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|[[Jānis Čakste]] (1859–1927) var fyrsti [[forseti Lettlands]].]] Miklir bardagar áttu sér stað í Lettlandi og öðrum vesturhéruðum Rússaveldis í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Í byrjun snerust kröfur um [[sjálfsákvörðunarrétt]] um að fá [[heimastjórn]]. Þetta breyttist eftir [[Rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 og [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningana í Brest-Litovsk]] milli Rússlands og Þýskalands í mars 1918. Þann 18. nóvember 1918 lýsti [[Alþýðuráð Lettlands]] yfir fullu sjálfstæði og [[Kārlis Ulmanis]] fékk það verkefni að mynda ríkisstjórn sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web|title=Kārlis Ulmanis {{!}} Valsts prezidenta kanceleja|url=https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|access-date=13 October 2021|website=www.president.lv|language=en|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018115339/https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|url-status=live}}</ref> Fulltrúi Þýskalands, [[August Winnig]], undirritaði formlega viðurkenningu þýska ríkisins á bráðabirgðastjórninni 26. nóvember. Í kjölfarið fylgdi [[sjálfstæðisstríð Lettlands]], eitt af mörgum landamæra- og borgarastríðum sem háð voru í Austur-Evrópu í kjölfar heimsstyrjaldarinnar. Vorið 1919 voru þrjár ríkisstjórnir sem gerðu tilkall til Lettlands: bráðabirgðastjórnin undir forystu [[Kārlis Ulmanis]], studd af Alþýðuráðinu og [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]]; [[Sósíalíska lettneska sovétlýðveldið]] undir forystu [[Pēteris Stučka]], studd af [[Rauði herinn|Rauða hernum]]; og bráðabirgðastjórn undir forystu [[Andrievs Niedra]], studd af hersveitum þýskra landeigenda ([[Baltische Landeswehr]]) og þýsku [[Freikorps]]-sveitinni „Járndeildinni“. Eistneskar og lettneskar hersveitir sigruðu Þjóðverja í [[orrustan um Cēsis (1919)|orrustunni um Wenden]] í júní 1919,<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|title=Cēsis, Battle of {{!}} International Encyclopedia of the First World War (WW1)|access-date=15 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223133640/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|archive-date=23 February 2019}}</ref> og hrundu stórsókn [[Vesturrússneski sjálfboðaliðaherinn|vesturrússneska sjálfboðaliðahersins]] undir stjórn [[Pavel Bermondt-Avalov]] í nóvember. Hersveitir Rauða hersins voru hraktar frá austurhluta landsins af lettneskum og pólskum hersveitum snemma árs 1920 (Pólverjar líta á [[orrustan um Daugavpils|orrustuna um Daugavpils]] sem hluta af [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]]). Þjóðkjörið [[stjórnlagaþing]] kom saman 1. maí 1920 og samþykkti frjálslynda stjórnarskrá, [[stjórnarskrá Lettlands|Satversme]], í febrúar 1922.<ref>Bleiere, p. 155</ref> Kārlis Ulmanis nam stjórnarskrána úr gildi eftir [[Valdaránið í Lettlandi 1934|valdaránið 1934]], en hún var aftur tekin upp árið 1990. Þar sem megnið af iðnfyrirtækjum Lettlands höfðu verið flutt til Rússlands árið 1915 var helsta verkefni stjórnarinnar róttækar [[jarðaumbætur]].<ref>Bleiere, p. 195</ref> Árið 1923 var hlutfall ræktarlands orðið meira en fyrir stríðið. Efnahagur landsins óx hratt en varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|heimskreppunni 1929]]. Þann 15. maí 1934 framdi Ulmanis valdarán án blóðsúthellinga og kom á þjóðernissinnaðri alræðisstjórn sem ríkti til 1940.<ref name="Country profile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|title=Timeline: Latvia|work=BBC News|date=20 January 2010|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420190840/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> Ulmanis stofnaði ríkisfyrirtæki sem keyptu einkafyrirtæki í þeim tilgangi að „lettneskuvæða“ efnahagslífið.<ref>{{cite book|jstor=2119564|author1=Nicholas Balabkins|author2=Arnolds P. Aizsilnieks|title=Entrepreneur in a small country: a case study against the background of the Latvian economy, 1919–1940|url=https://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|access-date=19 February 2012|year=1975|publisher=Exposition Press|isbn=978-0-682-48158-8|pages=xiv, 143|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112212508/http://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref> === Síðari heimsstyrjöld === [[File:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|[[Rauði herinn]] kemur til Ríga 1940.]] Snemma morguns 24. ágúst 1939 undirrituðu [[Sovétríkin]] og [[Þriðja ríkið]] 10 ára griðasáttmála ([[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn]]).<ref>{{cite web |title=The Molotov-Ribbentrop pact – archive, August 1939 |url=https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |website=the Guardian |access-date=28 January 2021 |language=en |date=24 July 2019 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110113/https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |url-status=live }}</ref> Hluti sáttmálans voru leynileg ákvæði sem birt voru eftir ósigur Þýskalands 1945. Þar kom fram að ríkin tvö skiptu Norður- og Austur-Evrópu í „áhrifasvæði“.<ref name="mrtext">[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html ''Text of the Nazi-Soviet Non-Aggression Pact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114231303/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html |date=14 November 2014 }}, executed 23 August 1939</ref> Í norðri lentu Finnland og Eistland á áhrifasvæði Sovétríkjanna.<ref name="mrtext" /> Viku síðar, 1. september 1939, gerði Þýskaland [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og 17. september gerðu Sovétmenn líka innrás hinum megin frá.<ref name="PBBG">{{cite book |first=Prit |last=Buttar |title=Between Giants |isbn=978-1-78096-163-7|date=21 May 2013 |publisher=Bloomsbury USA }}</ref>{{rp|32}} Eftir gerð Mólotov-Ribbentrop-samningsins fluttu flestir [[Eystrasaltsþjóðverjar]] frá Lettlandi eftir samkomulag stjórnar Ulmanis og Þýskalands um [[Heim in Reich]]-verkefnið.<ref name="Latvia in WWII">Lumans, pp. 71–74</ref> Alls höfðu 50.000 Eystrasaltsþjóðverjar flust á brott fyrir lokafrest í desember 1939, 1600 áttu eftir að ganga frá sínum málum og 13.000 kusu að búa áfram í Lettlandi.<ref name="Latvia in WWII" /> Flestir þeirra sem urðu eftir, fluttu sumarið 1940, þegar gerð var önnur áætlun um fólksflutninga.<ref>Lumans pp. 110–111</ref> Þeir sem hluti samþykki sem „hreinræktaðir Þjóðverjar“ fengu flestir lönd og fyrirtæki í Póllandi í skiptum fyrir það fé sem fékkst fyrir sölu á eigum þeirra í Lettlandi.<ref name=PBBG />{{rp|46}} Þann 5. október 1939 neyddist Lettland til að samþykkja samning við Sovétríkin um „gagnkvæma aðstoð“, sem gaf þeim leyfi til að koma fyrir 25-30.000 manna herliði í Lettlandi.<ref>Lumans, p. 79</ref> Embættismenn voru myrtir og aðilar hlynntir Sovétríkjunum skipaðir í þeirra stað.<ref name="wettig20">Wettig, Gerhard, ''Stalin and the Cold War in Europe'', Rowman & Littlefield, Landham, Md, 2008, {{ISBN|0-7425-5542-9}}, pp. 20–21</ref> Í kosningum voru víðast hvar aðeins frambjóðendur hlynntir Sovétríkjunum. Þingið sem kosið var óskaði strax eftir inngöngu í Sovétríkin.<ref name="wettig20" /> Mynduð var leppstjórn undir forystu [[Augusts Kirhenšteins]].<ref>Lumans, pp. 98–99</ref> Sovétríkin innlimuðu Lettland 5. ágúst 1940 sem [[Sovétlýðveldið Lettland]]. [[File:Bundesarchiv Bild 183-L19397, Lettland, Riga, Begrüßung der deutschen Soldaten.jpg|thumb|Þýskir hermenn koma til Ríga í júlí 1941.]] Sovétmenn tóku hart á [[óvinur alþýðunnar|andstæðingum sínum]] áður en [[Barbarossa-aðgerðin]] hófst. Minnst 34.250 Lettar voru fluttir úr landi eða drepnir.<ref>{{cite book|author=Simon Sebag Montefiore|author-link=Simon Sebag Montefiore|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|page=334}}</ref> Flestir fóru til Síberíu þar sem dánarhlutfallið var áætlað 40%.<ref name=PBBG />{{rp|48}} Þann 22. júní 1941 hófst innrás Þjóðverja í Sovétríkin.<ref>{{cite news |title=Operation Barbarossa |url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |website=HISTORY |access-date=28 January 2021 |language=en |archive-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622142556/http://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |url-status=live }}</ref> Í nokkur skipti gerðu Lettar uppreisnir gegn Rauða hernum til að aðstoða Þjóðverja. Þann 29. júní náði þýski herinn Ríga og snemma í júlí var landið allt undir stjórn Þjóðverja.<ref>{{cite web |title=History of Latvia: A brief synopsis |url=https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis |website=www.mfa.gov.lv |access-date=28 January 2021 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303083044/https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis }}</ref><ref name=PBBG />{{rp|78–96}} Í kjölfarið fylgdi þýskt hernámslið, [[Einsatzgruppen]], sem framfylgdu áætluninni [[Generalplan Ost]]. Hún fól í sér að íbúum Lettlands skyldi fækkað um 50%.<ref name=PBBG />{{rp|64}}<ref name=PBBG />{{rp|56}} Meðan á þýska hernáminu stóð heyrði Lettland undir [[Reichskommissariat Ostland]].<ref>{{cite web |title=Estonia - RomArchive |url=https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |website=www.romarchive.eu |access-date=28 January 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207204810/https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |url-status=live }}</ref> Hernámsstjórnin kom á fót lettneskum vopnuðum sveitum og [[Arajs Kommando|aðstoðarlögreglu]] sem tók þátt í [[Helförin]]ni og öðrum óhæfuverkum.<ref name="Country profile" /> 30.000 gyðingar voru skotnir til bana í Lettland haustið 1941.<ref name=PBBG />{{rp|127}} Önnur 30.000 úr gettóinu í Ríga voru myrt í Rumbula-skógi í nóvember og desember 1941 til að fækka fólki í gettóinu og rýma fyrir gyðingum sem voru fluttir þangað frá Þýskalandi og Vestur-Evrópu.<ref name=PBBG />{{rp|128}} Fyrir utan andspyrnuna var hlé á bardögum þar til eftir [[orrustan um Leníngrad|orrustuna um Leníngrad]] í janúar 1944. Sovétherinn sótti fram eftir það og lagði Ríga undir sig 13. október 1944.<ref name=PBBG />{{rp|271}} Yfir 200.000 Lettar týndu lífinu í síðari heimsstyrjöld, þar á meðal um 75.000 lettneskir gyðingar sem hernámslið nasista myrti.<ref name="Country profile" /> Lettneskir hermenn tóku þátt í bardögum með báðum aðilum, aðallega í þýska hernum þar sem 140.000 menn gengu í [[Lettneska fylkingin|lettnesku fylkinguna]] sem var hluti af [[Waffen-SS]]-liðinu<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans Patriots or Nazi collaborators? Latvians march to commemorate SS veterans]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721230200/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans |date=21 July 2016 }}" ''[[The Guardian]]''. 16. mars 2010</ref> [[308. riffilsveitin (Sovétríkin)|308. lettneska riffilsveitin]] var stofnuð innan Rauða hersins árið 1944. Í sumum tilvikum, sérstaklega árið 1944, börðust lettneskir hermenn hverjir við aðra.<ref name=PBBG />{{rp|299}} === Sovéttíminn === [[File:Red Army soldiers in Riga. October 1944.jpg|thumb|Hermenn úr rauða hernum fyrir framan [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga sumarið 1944.]] Sumarið 1944 komst hluti Lettlands aftur undir stjórn Sovétríkjanna sem hófust strax handa við að endurreisa sovétstjórnina. Eftir uppgjöf Þjóðverja varð ljóst að Sovétmenn yrðu í Lettlandi til frambúðar og [[lettneska andspyrnan]] hóf brátt að berjast gegn nýju hernámsstjórninni, oft með aðstoð Letta sem áður börðust með Þjóðverjum.<ref>Lumans, pp. 395–396</ref> Allt frá 120.000 að 300.000 Lettum flúðu undan Sovéthernum til Þýskalands og Svíþjóðar.<ref>Lumans, p. 349</ref> Samkvæmt flestum heimildum voru flóttamenn frá Lettlandi milli 200 og 250.000, en allt að 100.000 ýmist náðust eða sneru aftur eftir stríðið.<ref>Lumans, pp. 384–385</ref> Sovétmenn hófu nauðungarflutninga frá Lettlandi og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar.<ref name="Country profile" /> Þann 25. mars voru 43.000 bændur („[[kúlakkar]]“) og lettneskir þjóðernissinnar fluttir til Síberíu í [[Priboi-aðgerðin]]ni sem náði til allra Eystrasaltslandanna.<ref>{{cite journal|author1=Strods, Heinrihs |author2=Kott, Matthew |year=2002|title=The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_spring-2002_33_1/page/1 |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33|issue=1|pages= 1–36|doi= 10.1080/01629770100000191|s2cid=143180209 }}</ref> Þessi aðgerð varð til þess að draga úr andspyrnu gegn Sovétríkjunum.<ref name=PBBG />{{rp|326}} Talið er að milli 136.000 og 190.000 Lettar hafi verið fluttir í [[Gúlagið]] á eftirstríðsárunum, frá 1945 til 1952.<ref>Lumans, pp. 398–399</ref> [[File:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Endurgerður kofi í Gúlaginu í [[Hernámssafnið í Ríga|Hernámssafninu í Ríga]].]] Eftir stríð neyddist Lettland til að taka upp sovéskar framleiðsluaðferðir í landbúnaði.<ref>Bleiere, p. 384</ref> Gerð var áætlun um aukið [[tvítyngi]] og notkun lettnesku takmörkuð, meðan rússneska varð hið opinbera tungumál. Öllum skólum minnihlutahópa (gyðinga, Pólverja, Hvítrússa, Eista og Litáa) var lokað þannig að aðeins var kennt á tveimur málum í lettneskum skólum (lettnesku og rússnesku).<ref>Bleiere, p. 411</ref> Aðflutningur nýrra íbúa frá Rússlandi og öðrum sovétlýðveldum hófst. Þar sem Lettland bjó við þróaða innviði og átti menntaða sérfræðinga ákvað Moskvuvaldið að koma þar fyrir hátæknifyrirtækjumn. Ný iðnfyrirtæki eins og [[Strætisvagnaverksmiðja Ríga|vélaverksmiðja RAF]] í [[Jelgava]], raftæknifyrirtæki í [[Ríga]], efnaverksmiðjur í [[Daugavpils]], [[Valmiera]] og [[Olaine]], auk matvæla- og olíuvinnslufyrirtækja, voru stofnuð í landinu.<ref>Bleiere, p. 379</ref> Í Lettlandi voru framleiddar lestar, skip, rútur, skellinöðrur, símar, sjónvörp, hljómtæki, raf- og díselvélar, klæðaefni, húsgögn, föt, töskur, skór, hljóðfæri, heimilistæki, úr, verkfæri, flug- og landbúnaðartæki og margt fleira. Lettland var með sína eigin kvikmynda- og tónlistarframleiðslu. Til að reka allan þennan iðnað varð að flytja inn fólk alls staðar að úr Sovétríkjunum, sem dró úr hlutfalli íbúa af lettneskum uppruna.<ref>Lumans, p. 400</ref> Árið 1959 höfðu um 400.000 aðfluttir Rússar sest að í landinu og hlutfall íbúa af lettneskum uppruna orðið 62%.<ref>Bleiere, p. 418</ref> Íbúafjöldi Lettlands náði hámarki árið 1990 þegar hann var rétt innan við 2,7 milljónir. Síðla árs 2018 gaf Þjóðskjalasafn Lettlands út lista í stafrófsröð með nöfnum 10.000 aðila sem störfuðu sem uppljóstrarar eða fulltrúar sovésku öryggislögreglunnar [[KGB]].<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|department=Opinion |title=Latvia opens its KGB archives — while Russia continues to whitewash its past|author=Vladimir Kara-Murza |newspaper=Washington Post|access-date=9 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109190904/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|archive-date=9 January 2019|url-status=live}}</ref> === Sjálfstæði endurheimt === [[File:Riga barricade 1991.jpg|thumb|right|Götuvígi í Ríga til að stöðva sókn Sovéthersins til þingsins 1991.]] Seint á 9. áratugnum hóf sovéski aðalritarinn [[Mikhaíl Gorbatsjev]] umbætur í stjórnkerfinu sem nefndar voru ''[[perestrojka]]'' og ''[[glasnost]]''. Sumarið 1987 fóru fyrstu stóru mótmælin fram við [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga. Sumarið 1988 urðu til andstæðar stjórnmálahreyfingar, [[Alþýðufylking Lettlands]] og [[Alþjóðlegi framvörður lettnesks verkafólks]] (Interfront). Sovétlýðveldið Lettland hlaut aukið sjálfræði, líkt og hin Eystrasaltslöndin, og árið 1988 var tekið að flagga [[fáni Lettlands|fána Lettlands]] að nýju. Árið 1990 varð hann nýr fáni landsins í stað Sovétfánans.<ref>{{cite web |title=Flag Log's World Flag Chart 1991 |url=https://flaglog.com/1991 |website=flaglog.com |access-date=9 December 2021 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102050401/https://flaglog.com/1991 |url-status=live }}</ref><ref>More-detailed discussion in Daina Stukuls Eglitis, ''Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia'' State College PA: Pennsylvania State Press, 2010), 41-46. {{ISBN|9780271045627}}</ref> Árið 1989 samþykkti [[Æðstaráð Sovétríkjanna]] ályktun um [[hernám Eystrasaltslandanna]] þar sem það lýsti hernámið andstætt lögum og vilja íbúa Sovétríkjanna. Í kosningum 1990 fékk Alþýðufylkingin tvo þriðju sæta í æðstaráði Sovétlýðveldisins Lettlands. Þann 4. maí samþykkti ráðið ályktun um endurheimt sjálfstæðis Lettlands. Sovétlýðveldið Lettland breytti um nafn og varð Lýðveldið Lettland.<ref name="Imagining">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|title=Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia|last=Eglitis|first=Daina Stukuls|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04562-7|language=en|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144024/https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|url-status=live}}</ref> Miðstjórnarvaldið í Moskvu hélt þó áfram að líta á Lettland sem sovétlýðveldi. Í janúar 1991 reyndi Sovétstjórnin að steypa yfirvöldum af stóli með því að ráðast gegn fjölmiðlum í Ríga og stofna bjargráðanefnd sem átti að taka yfir stjórnina. Á þessum tíma voru margir fulltrúar Sovétstjórnarinnar starfandi í Lettlandi.<ref name="Imagining" /> Alþýðufylkingin barðist fyrir því að allir íbúar landsins ættu rétt á lettneskum ríkisborgararétti, en það var ekki samþykkt. Þess í stað fengu íbúar sem voru ríkisborgarar við missi sjálfstæðis 1940 og afkomendur þeirra ríkisborgararétt. Afleiðingin var að meirihluti þeirra sem ekki voru Lettar að uppruna urðu [[lettneskir ekki-borgarar]]. Árið 2011 hafði yfir helmingur þeirra fengið lettneskan ríkisborgararétt, en árið 2015 voru enn yfir 290 þúsund ekki-borgarar í Lettlandi, eða 14,1% íbúa. Þeir eru án ríkisborgararéttar og geta ekki tekið þátt í þingkosningum.<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/ibelong/stories-of-statelessness-latvia-and-estonia/|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20151127055909/http%3A//www.unhcr.org/ibelong/stories%2Dof%2Dstatelessness%2Dlatvia%2Dand%2Destonia/|archive-date=27 November 2015|title=Stories of Statelessness: Latvia and Estonia – IBELONG|date=12 January 2015}}</ref> Börn þeirra eiga hins vegar rétt á að fá ríkisborgararétt sjálfkrafa. Lýðveldið Lettland lýsti yfir fullu sjálfstæði 21. ágúst 1991, eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun í Sovétríkjunum 1991]].<ref name="FINemb">{{cite web |url=http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |title=History |publisher=Embassy of Finland, Riga |quote=Latvia declared independence on 21 August 1991...The decision to restore diplomatic relations took effect on 29 August 1991 |date=9 July 2008 |access-date=2 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511083836/http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=11 May 2011 }}</ref> Landið tók aftur upp stjórnmálasamband við vestræn ríki líkt og Svíþjóð.<ref>{{cite web |title=The King holds an audience with Latvia's President |url=https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |website=Swedish Royal Court |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826130749/https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |url-status=dead }}</ref> Þing Lettlands, [[Saeima]], kom aftur saman árið 1993. Rússar drógu herlið sitt frá landinu 1994 og lokuðu ratsjárstöðinni [[Skrunda-1]] árið 1998. === Frá inngöngu í Evrópusambandið === Árið 2004 náði Lettland helstu markmiðum sínum frá 10. áratugnum: að ganga í [[Evrópusambandið]] og gerast aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Leiðtogafundur NATO var haldinn í Ríga árið 2006.<ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |title=NATO Press Release |website=www.nato.int |access-date=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312162903/http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |archive-date=12 March 2014 }}</ref> [[Vaira Vīķe-Freiberga]] var [[forseti Lettlands]] frá 1999 til 2007. Hún var fyrsti kvenkyns forseti fyrrum sovétlýðveldis.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|title=From child refugee to president: Latvia's Vaira Vike-Freiberga|work=BBC News|date=4 August 2019|access-date=27 March 2021|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203204231/https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|url-status=live}}</ref> Lettland undirritaði [[Schengen-samkomulagið]] 16. apríl 2003 og varð hluti af Schengen-svæðinu 2007.<ref>{{cite web |title=Schengen Area - The 27 Member Countries of the Schengen Zone |url=https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |website=SchengenVisaInfo.com |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320045320/https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |url-status=live }}</ref> Um 72% lettneskra ríkisborgara eru Lettar, meðan um 20% eru Rússar að uppruna.<ref>{{cite journal |author = Commercio Michele E |year = 2003 |title = Emotion and Blame in Collective Action: Russian Voice in Kyrgyzstan and Latvia |journal = Political Science Quarterly |volume = 124 |issue = 3 |pages = 489–512 |doi = 10.1002/j.1538-165X.2009.tb00657.x |s2cid = 55002696 }}</ref> Ríkisstjórnin einkavæddi þær eignir sem Sovétstjórnin hafði þjóðnýtt og afhenti þær fyrri eigendum eða greiddi þeim bætur. Flest ríkisfyrirtæki voru einkavædd. Þrátt fyrir erfiðleika við umbreytinguna úr áætlunarbúskap í markaðsbúskap varð Lettland eitt af mestu hagvaxtarlöndum Evrópusambandsins.<ref>{{cite web |title=Latvia Beat the Odds—But the Battle Is Far From Over |url=https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |website=IMF |language=en |date=1 June 2012 |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901101035/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |url-status=live }}</ref> Í nóvember 2013 hrundi þakið á [[Zolitūde-verslunarmiðstöðin]]ni með þeim afleiðingum að 54 létust.<ref>{{cite news |title=Riga mourns Maxima roof collapse victims |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |work=www.baltictimes.com |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901100416/https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |url-status=live }}</ref> Árið 2014 var Ríga [[menningarborg Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|title=Riga – European Capital of Culture (ECoC) in 2014|date=29 April 2016|website=Diversity of Cultural Expressions|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192236/https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|url-status=live}}</ref> Sama ár tók Lettland upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil landsins<ref>{{Cite web |url=http://www.nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 |title=Latvia in the euro zone: national economic outlook for 2014 |work=Nouvelle-europe.eu |last=Traykov |first=Peter |date=15 February 2014 |access-date=1 April 2021 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930004103/http://nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 }}</ref> og hinn lettneski [[Valdis Dombrovskis]] var varaforseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]].<ref>{{Cite web|url=https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|title=Valdis Dombrovskis Named as European Commission's Vice President|date=10 September 2014|website=[Latvia.eu]|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192026/https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|url-status=live}}</ref> Árið 2015 fór Lettland með forsæti í [[ráðherraráð Evrópusambandsins|Ráðherraráði Evrópusambandsins]].<ref>{{cite web |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |title=Latvian Presidency of the Council of the European Union |publisher=Global Agricultural Information Network |date=26 January 2015 |access-date=9 December 2021 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054643/https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |url-status=live }}</ref> Stórviðburðir eins og [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2003]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|title=Final of Riga 2003|website=Eurovision.tv|access-date=5 April 2021|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407194917/https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|url-status=live}}</ref> og afhending [[evrópsku kvikmyndaverðlaunin|evrópsku kvikmyndaverðlaunanna]] 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|title=European Film Academy: European Film Awards 2014 go to Riga|website=www.europeanfilmacademy.org|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625185828/https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|url-status=live}}</ref> hafa farið fram í Ríga. Þann 1. júlí varð Lettland aðili að [[OECD]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] |title=Latvia's accession to the OECD |date=1 July 2016 |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223018/http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }}</ref> Í maí 2023 kaus þingið [[Edgars Rinkēvičs]] sem nýjan forseta Lettlands. Hann varð fyrsti opinberlega samkynhneigði þjóðhöfðingi Evrópusambandslands.<ref>{{cite news |title=Latvian parliament elects foreign minister as new president |url=https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |work=Impartial Reporter |date=31 May 2023 |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603121301/https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir áralangar deilur staðfesti Lettland [[Istanbúlsáttmálinn|Istanbúlsáttmálann]] um aðgerðir gegn ofbeldi gegn konum í nóvember 2023.<ref>{{Cite web |last=Kincis |first=Jānis |date=November 30, 2023 |title=Istanbul convention ratified by Saeima |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |access-date=2024-01-02 |website=Public Broadcasting of Latvia |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102173130/https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |url-status=live }}</ref> ==Landfræði== Lettland er í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] við austurströnd [[Eystrasalt]]s og á norðausturhluta [[Austurevrópski meginlandskjarninn|Austurevrópska meginlandskjarnans]], milli 55. og 58. breiddargráðu norður, og 21. og 29. lengdargráðu austur. Lettland er um 65.000 ferkílómetrar að stærð. Þar af eru um 18.000 km² landbúnaðarland,<ref name="Agriculture – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|title=Agriculture – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=28 April 2012|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427161459/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|archive-date=27. apríl 2012|url-status=dead}}</ref> 35.000 km² skóglendi<ref name="Forestry – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|title=Forestry – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=18. ágúst 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012183104/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|archive-date=12. október 2012|url-status=dead}}</ref> og 2.400 km³ stöðuvötn.<ref name="Geographical Data – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=5 October 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archive-date=2. júní 2012|url-status=dead}}</ref> Lettland á landamæri að [[Eistland]]i í norðri, [[Rússland]]i í austri, [[Hvíta-Rússland]]i í suðaustri og [[Litáen]] í suðri. Landhelgi landsins liggur að landhelgi [[Svíþjóð]]ar, Eistlands og Litáen. Landið nær 210 km frá norðri til suðurs og 450 km frá vestri til austurs.<ref name="Geographical Data – Key Indicators" /> Megnið af landsvæði Lettlands er innan við 100 metra yfir sjávarmáli. Stærsta stöðuvatnið, [[Lubāns]], er 80,7 km² að stærð og dýpsta vatnið, [[Drīdzis]], er 65,1 metri á dýpt. Lengsta á Lettlands er [[Gauja]], 452 km löng, en lengsta áin sem rennur um Lettland er [[Daugava]] sem er alls 1.005 km löng, þar af 325 km í Lettlandi. Hæsti punktur Lettlands er hæðin [[Gaiziņkalns]] í 311,6 metra hæð. Strönd Lettlands við Eystrasalt er 494 km að lengd. Grunnur [[Rígaflói]] liggur að norðvesturhluta landsins. ==Stjórnmál== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 220 | caption_align = center | image1 = Edgars Rinkēvičs, Ministry Of Foreign Affairs of Estonia on 1 April 2022 (cropped).jpg | image2 = Evika Siliņa (Cropped).jpg | caption1 = [[Edgars Rinkēvičs]]<br /><small>[[forseti Lettlands]].</small> | caption2 = [[Evika Siliņa]]<br /><small>[[forsætisráðherra Lettlands]].</small> }} [[Lettneska þingið]] nefnist ''Saeima'' og kemur saman í einni deild. Þingkosningar fara fram á 4 ára fresti. [[Forseti Lettlands]] er kosinn af þinginu í sérstökum kosningum á 4 ára fresti. Forsetinn skipar [[forsætisráðherra Lettlands]], sem myndar [[ríkisstjórn]] sem fer með [[framkvæmdarvald]], eftir að hafa fengið samþykki þingsins í kosningum. Þetta er sama kerfi og var við lýði fyrir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>[http://www.likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=57980 Constitution of the Republic of Latvia with amendments and revisions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025071603/http://www.likumi.lv/doc.php?id=57980&mode=DOC |date=25 October 2007 }} [http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution (Official English translation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |date=5 December 2013 }} (Retrieved on 18 November 2011)</ref> Núverandi ríkisstjórn Lettlands skiptist á milli 13 ráðuneyta.<ref>{{Cite news|url=http://www.latvia.eu/key-facts/politics|title=Politics|date=9 January 2015|newspaper=[Latvia.eu]|language=en|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113236/http://www.latvia.eu/key-facts/politics|archive-date=5 January 2017|url-status=live}}</ref> Þingið er skipað 100 þingmönnum sem eru kosnir með [[hlutfallskosning]]u í fimm kjördæmum (með mismörgum fulltrúum) á 4 ára fresti. Það kemur saman í þinghúsinu í Ríga. Flokkar þurfa að ná 5% atkvæða til að ná inn á þing. Síðustu þingkosningar voru haldnar árið 2022. Stærstu flokkarnir eru [[Ný eining]], [[Bandalag græningja og bænda]] og [[Framsóknarflokkurinn (Lettlandi)|Framsóknarflokkurinn]], sem mynduðu saman ríkisstjórn. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir eru [[Sameinaði listinn]], [[Þjóðarbandalagið (Lettlandi)|Þjóðarbandalagið]] og [[Stöðugleiki!]].<ref>{{vefheimild|url=https://politpro.eu/en/latvia/parties|vefsíða=PolitPro|titill=Latvia: Political parties at a glance|skoðað=17.10.2024}}</ref> Forsetinn getur leyst þingið upp og boðað til kosninga áður en kjörtímabilinu lýkur. Það gerðist síðast árið 2011.<ref>{{Cite news |url=https://www.delfi.lv/news/national/politics/zatlers-nolemj-atlaist-saeimu.d?id=38755691 |title=Zatlers nolemj rosināt Saeimas atlaišanu |trans-title=Zatlers decides to initiate thedissolution of the Saeima |language=lv |date=28 May 2011 |access-date=28 May 2011 |work=Delfi}}</ref> Að flestu leyti eru völd forsetans aðeins táknræn. Forsetinn er yfirmaður heraflans, samþykkir lög með undirskrift sinni og er fulltrúi landsins erlendis, en hann fer með þessi völd eftir að hafa ráðfært sig við forsætisráðherra og ríkisstjórn, sem er bindandi. Forseti getur synjað lögum staðfestingar og boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu, en þar sem hann er kosinn af þinginu en ekki í beinni kosningu, felur það í sér meiri áhættu fyrir hann. Forsetinn skipar forsætisráðherra, en ríkisstjórn þarf að standast [[vantraust]] í þinginu og þingið getur hvenær sem er sett forsætisráðherra af með vantrausti. [[Dómsvald]] í Lettlandi skiptist í umdæmisdómstóla, héraðsdómstóla og [[hæstiréttur Lettlands|hæstarétt]]. Skipan dómara er staðfest af þinginu til frambúðar. Þingið getur ekki sett dómara af nema eftir úrskurð aganefndar dómara eða dóm í sakamáli. Í Lettlandi er sérstakur [[stjórnlagadómstóll]] sem úrskurðar um hvort lög standist stjórnarskrá.<ref>{{vefheimild|url=https://e-justice.europa.eu/content_ordinary_courts-18-LV-de.do?clang=en|titill=National ordinary courts: Lettland|vefsíða=European justice|skoðað=17.10.2024}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Statistiskie_regioni-A5.jpg|thumb|right|Tölfræðihéruð Lettlands.]] Lettland skiptist í 110 sveitarfélög (''novadi'') og 9 borgarlýðveldi (''republikas pilsētas'') með eigin borgarráð og stjórnkerfi. Borgirnar eru [[Daugavpils]], [[Jēkabpils]], [[Jelgava]], [[Jūrmala]], [[Liepāja]], [[Rēzekne]], [[Ríga]], [[Valmiera]] og [[Ventspils]]. Sögulega skiptist Lettland í fjögur héruð: [[Latgallía|Latgallíu]], [[Semgallía|Semgallíu]], [[Kúrland]] og [[Vidzeme]]. Þessi fjögur héruð eru nefnd í [[stjórnarskrá Lettlands]]. [[Selonía]], sem er hluti af Semgallíu, er stundum talin sér, en hefur enga opinbera stöðu. Í skipulagsmálum mynda Ríga og nærliggjandi sveitarfélög sérstakt skipulagssvæði, sem tekur hluta af hinum héruðunum fjórum. Skipulagssvæðin voru sett upp 2009 til að tryggja jafna þróun allra landsvæða. [[Tölfræðihéruð Lettlands]] eru sex talsins þar sem borgin Ríga og nærsveitir Ríga (Pieriga) eru aðskilin héruð. Ríga er stærsta borg Lettlands, en Daugavpils kemur þar á eftir og Liepaja í þriðja sæti. == Efnahagslíf == [[File:BlueEurozone.svg|thumb|Lettland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] (ljósblátt), [[evrusvæðið|evrusvæðinu]] (dökkblátt) og [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] (ekki litað).]] [[File:GDP_per_capita_Baltics.svg|thumb|right|Þróun landsframleiðslu á mann í Eistlandi, Lettlandi og Litáen.]] [[File:Latvia Product Exports (2019).svg|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Lettlandi 2019.]] Lettland á aðild að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni (frá 1999) og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] (frá 2004). Þann 1. janúar 2014 tók landið upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil í stað [[lettneskt lat|lettneska latsins]]. Samkvæmt tölfræði frá 2013 studdu 43% þjóðarinnar upptöku evrunnar en 52% voru henni andsnúin.<ref name="apollo.lv">{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |date=2 December 2013 |publisher=Apollo.lv |access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |archive-date=4 April 2014 |url-status=live }}</ref> Eftir upptöku evrunnar hafa kannanir Eurobarometer sýnt að stuðningur við nýja gjaldmiðilinn er í kringum 53%, sem er svipað og meðaltalið í Evrópu.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |newspaper=The Economist |date=14 January 2014 |access-date=10 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |archive-date=1 July 2017 |url-status=live }}</ref> Hagvöxtur í Lettlandi hefur verið með því mesta sem gerist í Evrópu síðan 2000.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archive-date=12 October 2007 }}</ref> Þessi neysludrifni hagvöxtur leiddi líka til hruns landsframleiðslu seint árið 2008 og snemma árs 2009, sem varð enn verra vegna alþjóðlegu fjármálakreppunnar, skorti á lánstrausti og hversu mikið kostaði að bjarga [[Parex-banki|Parex-banka]].<ref>{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=[[The Baltic Course]]|access-date=8 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|archive-date=12 December 2013}}</ref> Fyrstu fimm mánuði ársins 2009 dróst hagkerfi Lettlands saman um 18% sem var mesti samdráttur í Evrópusambandinu.<ref>{{cite news|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-date=2 December 2010 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=11 May 2009 |access-date=16 October 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm |work=BBC News |title=Latvian economy in rapid decline |date=11 May 2009 | access-date=4 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | archive-date=30 September 2009 | url-status=live }}</ref> Fjármálakreppan 2009 leiddi í ljós það sem margir höfðu óttast að hinn mikli vöxtur væri [[efnahagsbóla]], þar sem hann var drifinn áfram af einkaneyslu innanlands og fjármagnaður með skuldasöfnun einkaaðila, auk neikvæðs [[viðskiptajöfnuður|viðskiptajöfnuðar]]. Fasteignaverð hækkaði um 150% á milli 2004 og 2006 og hafði mikil áhrif á myndun bólunnar.<ref>{{Cite web |title=A bubble burst: the downfall of Latvian real estate |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/22120/ |access-date=6 April 2022 |website=[[baltictimes.com]]}}</ref> Nær öll lítil og meðalstór fyrirtæki sem áður voru í eigu ríkisins hafa verið [[einkavæðing|einkavædd]]. Einu fyrirtækin í ríkiseigu eru nokkur pólitískt mikilvæg stórfyrirtæki. Árið 2006 stóð einkageirinn undir 70% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last=Commercio |first=Michele E. |date=1 March 2008 |title=Systems of Partial Control: Ethnic Dynamics in Post-Soviet Estonia and Latvia |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-comparative-international-development_spring-2008_43_1/page/81 |journal=Studies in Comparative International Development |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=81–100 |doi=10.1007/s12116-007-9013-5 |s2cid=26143200 |issn=1936-6167}}</ref> Erlendar fjárfestingar eru enn takmarkaðar í Lettlandi, miðað við Norður- og Mið-Evrópu almennt. Árið 1997 voru sett lög til að auka svigrúm til sölu á landi, líka til útlendinga. Bandarísk fyrirtæki sem eiga 10,2% af erlendri fjárfestingu í Lettlandi, fjárfestu 127 milljón dölum árið 1999. Sama ár fluttu Bandaríkin vörur og þjónustu að andvirði 58,2 milljón dalir til Lettlands, og fluttu inn fyrir 87,9 milljónir. Lettlandi gerði samkomulag við Evrópusambandið árið 1995 í undanfara inngöngu landsins í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]ina, [[OECD]] og [[Evrópusambandið]]. Lettland hefur gert samninga um fjárfestingar, viðskipti, hugverkarétt og tvísköttun við Bandaríkin.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|archive-date=20 May 2018|url-status=live}}</ref> Árið 2010 tók Lettland að veita svokölluð „gyllt dvalarleyfi“ til að laða að erlenda fjárfesta. Með því fá erlendir aðilar dvalarleyfi í Lettlandi gegn því að fjárfesta 250.000 evrum í fasteignum eða fyrirtækjum með minnst 50 starfsmenn og 10 milljón evra veltu að lágmarki. Árið 2014 voru reglur um þetta hertar og fjöldi fjárfesta hrundi. Ástæður voru meðal annars að fjárfestar reyndust aðallega hafa áhuga á fasteignaviðskiptum sem ollu hækkandi fasteignaverði, en höfðu engan áhuga á lettneskum fyrirtækjum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.occrp.org/en/goldforvisas/latvias-once-golden-visas-lose-their-shine-but-why|titill=Latvia's Once-Golden Visas Lose Their Shine - But Why?|höfundur=Sanita Jemberga og Xenia Kolesnikova|vefsíða=OCCRP|dags=8.3.2018|skoðað=20.8.2023}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Population-of-Latvia.svg|thumb|right|Þróun íbúafjölda í Lettlandi frá 1920 til 2014.]] Íbúar Lettlands eru 1,8 milljón talsins og hefur farið nokkuð hratt fækkandi frá því landið fékk sjálfstæði frá Sovétríkjunum, en þá bjuggu yfir 2,5 milljónir í landinu. Hlutfall íbúa af lettneskum uppruna var þá rétt rúmlega 50% en er nú um 60%.<ref>{{cite web|url=http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |title=About Latvia |publisher=Latvian Academy of Culture |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629231221/http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |archive-date=29 June 2007 }}</ref><ref name="etnie">{{Cite web |title=Population by ethnicity at the beginning of year 1935 - 2023 |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/ |access-date=8 July 2023}}</ref> Ásamt Litáen og [[Búlgaría|Búlgaríu]] er Lettland það Evrópuland sem verður fyrir mestum áhrifum vegna brottflutnings fólks. Helstu ástæður brottflutnings eru brottflutningur íbúa af rússneskum uppruna til Rússlands eða annarra fyrrum Sovétríkja, og brottflutningur lettneskra karlmanna vegna bágs efnahags- og atvinnuástands í Lettlandi.<ref>{{cite book|author=Mihails Hazans|chapter=Emigration from Latvia: A Brief History and Driving Forces in the Twenty-First Century|title=The Emigrant Communities of Latvia|series=IMISCOE Research Series|year=2019|publisher=IMISCOE}}</ref> Árið 2015 var áætlað að Lettland væri með lægsta hlutfall karla á móti konum af öllum löndum heims, eða 0,85 karla á hverja konu.<ref>{{cite web|title=Country Comparison to the World|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|website=Central Intelligence Agency|access-date=1 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html|archive-date=16 October 2013|url-status=dead}}</ref> Af íbúum yfir 70 ára voru fleiri en tvær konur á hvern karl. Sögulega hefur Lettland verið fjölþjóðlegt land og íbúar talað fjölmörg tungumál. Stærsti einstaki upprunahópurinn eru [[Lettar]], sem eru [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóð]] sem talar [[lettneska|lettnesku]]. [[Latgallar]] eru skilgreindur minnihlutahópur Letta sem aðallega býr í austurhluta landsins. [[Líflendingar]] eru líka sögulegur minnihlutahópur sem talaði [[líflenska|líflensku]] (skyld [[eistneska|eistnesku]]), en síðasti íbúi Lettlands sem talaði líflensku sem móðurmál lést árið 2013. Áður bjó stór hópur [[Eystrasalts-Þjóðverjar|Eystrasalts-Þjóðverja]] í borgum og bæjum Lettlands, en langflestir þeirra fluttust á brott í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]], eða sættu nauðungarflutningum á Sovéttímanum. Stórir hópar Eystrasalts-Þjóðverja fluttust til [[Kanada]] og [[Nýja-Sjáland]]s eftir stríðið. [[Lettneskir gyðingar]] eru annar minnihlutahópur sem hefur nánast horfið frá Lettlandi, eftir að tugir þúsunda létu lífið í [[Helförin]]ni og aðrir hafa flust til [[Ísrael]]s. Af um 100.000 gyðingum sem bjuggu í landinu um 1920 eru innan við 10.000 eftir. Stærsti einstaki minnihlutahópurinn sem býr í Lettlandi eru íbúar af rússneskum uppruna, sem eru um fjórðungur íbúa.<ref name="etnie" /> Þegar landið fékk sjálfstæði var ákveðið að íbúar sem flust hefðu til landsins eftir hernám Sovétríkjanna 1940 fengju ekki sjálfkrafa lettneskan ríkisborgararétt þar sem landið hefði verið hernumið á þeim tíma.<ref>Peter Van Elsuwege, ''From Soviet republics to EU member states: a legal and political assessment of the Baltic states' accession to the EU'', BRILL, 2008, p75</ref> Lettland leyfir ekki tvöfaldan ríkisborgararétt og umsækjendur um lettneskan ríkisborgararétt þurfa að þreyta próf, meðal annars í lettneskukunnáttu, og sýna fram á að þeir hafi ekki ríkisborgararétt í öðru landi. Þetta leiddi til þess að til varð stór hópur „lettneskra ekki-borgara“ sem hafa eins konar [[ríkisfang]] með sérstakt vegabréf og geta ferðast án áritunar innan [[Schengen-svæðið|Schengen]] og til Rússlands, en njóta ekki fullra borgararéttinda; hafa ekki kosningarétt, geta ekki sótt um opinberar stöður og eru undanþegnir herþjónustu (Lettland var með herskyldu til 2006). Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamismununar hefur lýst því yfir að lög um „ekki-borgara“ mismuni þegnum á grundvelli uppruna.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |title=A/54/18 (1999) — Para. 395 |access-date=February 18, 2015 |archive-date=September 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182717/http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |url-status=live }}</ref> Þessi mismunun hefur orðið til þess að íbúum af rússneskum uppruna hefur fækkað hratt frá því landið fékk sjálfstæði. Hluti þessara íbúa hefur sótt um lettneskan ríkisborgararétt. Í janúar 2022 voru tæplega 200.000 „ekki-borgarar“ eftir í Lettlandi, um 10% þjóðarinnar.<ref name="ReferenceA">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8190/download Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc valstiskās piederības]</ref><ref name="ReferenceB">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8187/download Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās]</ref> Eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] krafðist ríkisstjórn Lettlands þess árið 2023 að um 6000 Rússar búsettir í Lettlandi sem hefðu ekki sýnt neinn áhuga á að gerast lettneskir ríkisborgarar yfirgæfu landið.<ref>{{cite web |title=Latvia to ask thousands of Russian citizens to leave the country |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2050380/latvia-to-ask-thousands-of-russian-citizens-to-leave-the-country |date=4 August 2023}}</ref> == Menning == [[File:Festival da Canción Letoa.jpg|thumb|right|Lettneska söngvahátíðin 2018.]] Hefðbundin lettnesk [[alþýðumenning]], sérstaklega [[þjóðdans]]ar og [[þjóðlag|þjóðlög]], eiga sér yfir þúsund ára gamlar rætur. Yfir 1,2 milljón vísur (''[[daina]]'') og 30.000 lög hafa varðveist.<ref>{{cite web |url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |title=Welcome to Latvia&nbsp;– Folk Songs |publisher=Li.lv |date=1 May 2006 |access-date=16 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145643/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |archive-date=15 May 2011 }}</ref> Frá 13. öld til 19. aldar mynduðu [[Eystrasaltsþjóðverjar]] (sem sumir voru af innlendum uppruna) landeigendastétt í Lettlandi. Þeir þróuðu með sér sérstaka menningu undir áhrifum frá bæði lettneskum og þýskum hefðum. Á fyrri hluta 20. aldar fluttust þeir til annarra landa, einkum Þýskalands, Bandaríkjanna og Kanada. Lettneskt alþýðufólk var leiguliðar og hélt lengi í ýmsar [[heiðni|heiðnar]] hefðir sem blönduðust kristnum siðum. Ein vinsælasta hátíðin í Lettlandi er [[Jāņi]], heiðin sólstöðuhátíð sem haldin er hátíðleg á [[Jónsmessa|Jónsmessu]]. Lettnesk þjóðernishyggja mótaðist á 19. öld og sýndi lettneskunni og lettneskri alþýðumenningu aukinn áhuga. Lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. er oft álitið tímabil klassískrar lettneskrar menningar. Erlend áhrif má sjá í verkum listamanna eins og [[Bernhard Borchert]]. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út flúðu margir lettneskir listamenn land og héldu áfram vinnu sinni fyrir brottflutta Letta erlendis.<ref>{{cite web|url=http://latvianart.org/historical.html |title=Historical Background |work=Global Society for Latvian Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029113142/http://latvianart.org/historical.html |archive-date=29 October 2009 }}</ref> [[Lettneska söngvahátíðin]] er mikilvæg menningarhátíð sem hefur verið haldin frá 1873, oftast á fimm ára fresti. Yfir 40.000 þátttakendur hafa sótt hátíðina síðustu skipti.<ref>[http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 23rd All Latvian Song Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922190552/http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 |date=22 September 2013 }}. Retrieved 7 March 2007</ref> Á hátíðinni er lögð áhersla á þjóðlög og klassísk kórverk, með áherslu á söng án undirleiks.<ref>{{Cite web|url=https://latviansongfest.com/music/|title=Music|website=Latvian Song & Dance Festival|access-date=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406114236/https://latviansongfest.com/music/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> Á Sovéttímanum varð tónlist og ljóðlist í vaxandi mæli tæki til að gagnrýna lífið undir kommúnistastjórninni og varðveita lettneska sjálfsmynd. Frá því landið hlaut sjálfstæði hafa leikhús og aðrar sviðslistir, [[kór]]söngur og klassísk tónlist verið áberandi hluti lettneskrar menningar.<ref>{{cite book|editor=Smith Graham|title=The Baltic States: The National Self-Determination of Estonia, Latvia and Lithuania|publisher=Macmillan|year=1994}}</ref><ref>{{cite report|author=Richard Letts et al.|title=The Protection and Promotion of Musical Diversity|publisher=UNESCO: International Music Council|year=2006|page=95|url=http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|access-date=11 desember 2023|archive-date=29 apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429110302/http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3269758 ''Um Lettland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931] * [https://latvija.gov.lv/ Opinber þjónustuvefur] * [https://stat.gov.lv Lettnesk tölfræðigátt] * [https://www.latvia.travel Opinber ferðavefur] {{hnit|56|57|00|N|24|06|00|E|display=title|region:LV}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Evrópulönd]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] [[Flokkur:Lettland| ]] f6zspqulygzvwsgfvkntquh6wv36cvs 0 4836 1972349 1956118 2026-07-17T08:39:54Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972349 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Location North America.svg|thumbnail|Heimskort sem sýnir staðsetningu Norður-Ameríku.]] '''Norður-Ameríka''' er [[heimsálfa]] sem liggur nær öll á [[norðurhvel]]i og [[vesturhvel]]i jarðar. Hún er norðurhluti [[landflæmi]]sins [[Ameríka|Ameríku]] sem nær líka yfir [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Norður-Ameríka markast af [[Norður-Íshaf]]i í norðri, [[Karíbahaf|Karíbahafi]] í suðri, [[Kyrrahaf]]i í vestri og [[Atlantshaf]]i í austri. [[Grænland]] er landfræðilega hluti af Norður-Ameríku því það liggur á [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]]. Norður-Ameríka er 24,7 milljón ferkílómetrar að stærð. Hún þekur um 16,5% af [[þurrlendi]] jarðar og 4,8% af yfirborði jarðar. Hún er þriðja stærsta heimsálfan, á eftir [[Asía|Asíu]] og [[Afríka|Afríku]], og fjórða fjölmennasta heimsálfa jarðar, á eftir Asíu, Afríku og [[Evrópa|Evrópu]]. Árið 2013 var talið að 579 milljónir byggju í álfunni, í 23 fullvalda ríkjum, sem eru 7,5% mannkyns. [[Maður|Menn]] námu land í Norður-Ameríku undir lok síðustu [[ísöld|ísaldar]] með því að fara yfir [[Beringssund]] á [[landbrú]] frá Asíu, fyrir um það bil 40.000 til 17.000 árum síðan. Talið er að tímabil svokallaðra [[fornindíánar|fornindíána]] hafi staðið þar til fyrir um 10.000 árum þegar [[Forntímabil Ameríku]] hófst. [[Klassíska tímabilið í Ameríku]] stóð frá 6. til 13. aldar, en [[Forkólumbíska tímabilið|Forkólumbíska tímabilinu]] lauk árið 1492. Þá hófst [[Landafundatímabilið]] sem einkenndist af [[landnám]]i Evrópubúa og innflutningi [[þrældómur|þræla]] frá Afríku. Elstu vísanir í Norður-Ameríku í evrópskum ritum er að finna í [[Íslendingasaga|Íslendingasögum]] sem segja frá atburðum í kringum árið 1000. Íbúasamsetning Norður-Ameríku endurspeglar þjóðflutninga fólks alls staðar að úr heiminum, auk [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]]. Arfur nýlendutímabilsins lýsir sér meðal annars í því að flestir íbúar Norður-Ameríku tala Evrópumál eins og [[enska|ensku]], [[spænska|spænsku]] og [[franska|frönsku]], og menning þeirra byggist á [[vestræn menning|vestrænum hefðum]]. Víða í Norður-Ameríku búa þó [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]] með sérstaka menningu og tungumál. == Heiti == Almennt er viðurkennt að heimsálfan Ameríka var nefnd eftir ítalska landkönnuðinum [[Amerigo Vespucci]] af þýsku kortagerðarmönnunum [[Martin Waldseemüller]] og [[Matthias Ringmann]].<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |work=Encyclopædia Britannica |access-date=7. júlí 2011}}</ref> Vespucci kannaði Suður-Ameríku milli 1497 og 1502 og varð fyrstur til að stinga upp á því að Ameríka væri ekki [[Austur-Indíur]] heldur áður óþekkt meginland. Árið 1507 gaf Waldseemüller út landakort þar sem hann setti orðið „America“ á Suður-Ameríku, þar sem Brasilía er nú, og skýrði heitið í bók sem fylgdi kortinu þannig að það væri dregið „ab Americo inventore“.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|"Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."}}}}</ref> Waldseemüller þótti eðlilegast að nefna landið eftir manninum sem uppgötvaði það. Hann notaðist við latneska útgáfu nafnsins, ''Americus'', en breytti því í kvenkyn til samræmis við önnur heimsálfuheiti eins og „Evrópa“ og „Asía“. Nafnið varð því „America“. Síðari kortagerðarmenn tóku að nota sama heiti yfir norðurhluta álfunnar. Árið 1538 setti [[Gerhard Mercator]] heitið á allt vesturhvelið á heimskorti sínu.<ref name="Cohen">{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |access-date=3. febrúar 2014 |archive-date=2022-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}</ref> Mercator kallaði álfuna raunar „Ameríka eða Nýja-Indland“ („America sive India Nova“) á heimskorti sínu árið 1569.<ref>{{Cite web|title=Mercator 1587 {{!}} Envisioning the World {{!}} The First Printed Maps|url=https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html|access-date=12. september 2020|website=lib-dbserver.princeton.edu|archive-date=2020-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912213223/https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html|url-status=dead}}</ref> Spænsk yfirvöld kölluðu nýlendur sínar í álfunni „Indíur“ („Las Indias“). Ameríka er stunduð kölluð Vesturálfa í eldri íslenskum ritum. == Landfræði == Norður-Ameríka er á norðurhelmingi landflæmisins sem almennt er kallað [[Nýi heimurinn]], [[Vesturheimur]] eða einfaldlega [[Ameríka]] (sem er oft talin ein heimsálfa).<ref name="IOC">{{cite web |url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title = The Olympic symbols |publisher = [[International Olympic Committee]] |year = 2002 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archive-date = 7. mars 2008 |location = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre }} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23. febrúar 2002 }}).</ref><ref name="Oceano">{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |url=https://archive.org/details/oceanounocolordi0000unse |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}</ref><ref name="cincocontinentes">{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}</ref><ref>{{cite web|title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-date=30 January 2009 |url-status=dead |language=es }}</ref><ref name="britannica-northamerica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title=North America|work=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Map And Details Of All 7 Continents|url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm|access-date=2 September 2016|publisher=worldatlas.com|quote=In some parts of the world, students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.}}</ref> Norður-Ameríka er þriðja stærsta heimsálfan að flatarmáli, á eftir [[Asía|Asíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref>{{Cite web|last=Rosenberg|first=Matt|date=11. apríl 2020|title=Ranking the 7 Continents by Size and Population|url=https://www.thoughtco.com/continents-ranked-by-size-and-population-4163436|access-date=27. ágúst 2020|website=ThoughtCo|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=North America Land Forms and Statistics|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|access-date=16. júní 2013|publisher=World Atlas.com}}</ref> Eina landtenging Norður-Ameríku er við [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] um [[Panamaeiðið]]. Suðaustanmegin eru mörk heimsálfunnar oftast miðuð við [[Darién-vatnaskilin]] meðfram landamærum [[Kólumbía|Kólumbíu]] og [[Panama]]. Nánast allt Panama er því staðsett í Norður-Ameríku.<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=3. febrúar 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-date=21. október 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}</ref><ref name="North America Atlas">{{cite journal|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic}}</ref> Sumir landfræðingar vilja heldur miða suðurmörkin við [[Tehuantepec-eiðið]] sem útilokar þá Mið-Ameríku.<ref>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|work=Encyclopædia Britannica|access-date=28. júní 2011}}</ref> Eyjar Karíbahafsins, eða [[Vestur-Indíur]], eru taldar með Norður-Ameríku.<ref name=britannica-northamerica/> Strönd meginlandsins er löng og óregluleg. [[Mexíkóflói]] er stærsta innhafið sem skerst inn í meginlandið, en [[Hudson-flói]] kemur þar á eftir. Aðrir stórir flóar eru [[Lawrence-flói]] og [[Kaliforníuflói]]. [[File:Saguaro National Park - Flickr - Joe Parks.jpg|thumb|[[Sonora-eyðimörkin]] í Arisóna.]] Áður en Mið-Ameríkueiðið myndaðist var það svæði neðansjávar. Eyjarnar í Vestur-Indíum liggja á sokkinni [[landbrú]] sem áður tengdi Norður- og Suður-Ameríku milli [[Flórída]] og [[Venesúela]]. Fjölmargar eyjar eru undan ströndum meginlandsins; aðallega [[Norðurhafseyjar]], [[Bahamaeyjar]], [[Turks- og Caicoseyjar]], [[Stóru Antillaeyjar]] og [[Litlu Antillaeyjar]], [[Aleuteyjar]] (sumar þeirra eru á austurhveli jarðar), [[Alexanderseyjar]], þúsundir eyja við strönd [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] og [[Nýfundnaland]]. Grænland, sem er heimastjórnarsvæði innan Danmörku, er stærsta eyja veraldar og situr á [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]]. [[Bermúda]] er hins vegar ekki hluti af Norður-Ameríku jarðfræðilega þar sem eyjan myndaðist á [[Atlantshafshryggurinn|Atlantshafshryggnum]] fyrir um 100 milljón árum. Næsta landflæmi við eyjuna er [[Hatterashöfði]] í [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]]. Bermúda er samt oftast talin til Norður-Ameríku, sérstaklega vegna sögulegra, stjórnarfarslegra og menningarlegra tengsla við [[Virginía|Virginíu]] og önnur svæði á meginlandinu. [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[Moraine Lake]] í [[Banff-þjóðgarðurinn|Banff-þjóðgarðinum]].]] Stærstur hluti Norður-Ameríku er á Norður-Ameríkuflekanum. Hlutar af Vestur-Mexíkó (þar á meðal [[Baja California]]) og [[Kalifornía|Kaliforníu]] (meðal annars borgirnar [[San Diego]], [[Los Angeles]] og [[Santa Cruz (Kaliforníu)|Santa Cruz]]) eru á austurbrún [[Kyrrahafsflekinn|Kyrrahafsflekans]], en flekarnir tveir mætast við [[San Andreas-misgengið]]. Syðri hluti heimsálfunnar og stór hluti Vestur-Indía liggja á [[Karíbahafsflekinn|Karíbahafsflekanum]], og [[Juan de Fuca-flekinn]] og [[Cocos-flekinn]] liggja að vesturbrún Norður-Ameríkuflekans. Norður-Ameríka skiptist í fjögur meginlandsvæði: [[Slétturnar miklu]] sem liggja frá Mexíkóflóa að [[Norður-Kanada]]; vestrið, sem er jarðfræðilega ungt og fjalllent og nær yfir [[Klettafjöll]], [[Dældin mikla|Dældina miklu]], Kaliforníu og [[Alaska]]; flatlent Kanadahálendið í norðaustri; og fjölbreytt austursvæðið sem nær yfir [[Appalasíufjöll]], ströndina við Atlantshafið og Flórídaskaga. Mexíkó, með sínar löngu hásléttur og fjallgarða, er að mestu hluti vestursins, þótt í austri sé strandslétta við suðurströnd Mexíkóflóa. [[File:Nuuk city below Sermitsiaq.JPG|thumb|right|Nuuk, höfuðborg Grænlands.]] Vestari fjöllin skiptast í miðju milli Klettafjalla og [[Kyrrahafsfjöllin|Kyrrahafsfjalla]] í Kaliforníu, [[Óregon]], [[Washington-fylki]] og Bresku Kólumbíu, ásamt Dældinni miklu, láglendissvæði með marga minni fjallgarða og eyðimerkur inn á milli. Hæsti tindurinn er [[Denali]] í Alaska. [[Landfræðistofnun Bandaríkjanna]] segir að landfræðileg miðja Norður-Ameríku sé 10 km vestan við [[Balta (Norður-Dakóta)|Balta]] í [[Norður-Dakóta]] og 15 km frá [[Rugby (Norður-Dakóta)|Rugby]]. Stofnunin segir jafnframt að engin ríkisstofnun hafi opinberlega lýst eða merkt neinn miðpunkt, hvorki í fylkjunum 50, né fyrir Bandaríkin, né fyrir norðurameríska meginlandið. Samt sem áður er einsteinungur í Rugby þar sem á stendur að þar sé miðja meginlandsins. [[Óaðgengispóll]] Norður-Ameríku er 1650 km frá næstu strandlengju, milli [[Allen (Suður-Dakóta)|Allen]] og [[Kyle (Suður-Dakóta)|Kyle]] í Suður-Dakóta.<ref name="PIA">{{cite journal|doi=10.1080/14702540801897809 |volume=123 |issue=3 |pages=227–233 |last1=Garcia-Castellanos |first1=D. |last2=Lombardo |first2=U. |title=Poles of Inaccessibility: A Calculation Algorithm for the Remotest Places on Earth |journal=Scottish Geographical Journal |date=2007 |s2cid=55876083 |url=http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629230429/http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |archive-date=29. júní 2014 }}</ref> == Lönd í Norður-Ameríku == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" | |- ! class="unsortable" | Fáni ! Heiti !! Höfuðborg !! Stærð (km²) || Fólksfjöldi || Heimshluti |- | [[Mynd:Federal_dependencies_of_Venezuela's_Flag.svg|22px|]] || ''[[Alríkisumdæmi Venesúela]]'' (Venesúela) || [[Gran Roque]] || 342 || 2.155 || Karíbahaf |- | {{AIA}} || ''[[Angvilla]]'' (Bretland) || [[The Valley]] || 91 || 15.753 || Karíbahaf |- | {{ATG}} || [[Antígva og Barbúda]] || [[St. John's]] || 442 || 93.219 || Karíbahaf |- | {{ABW}} || ''[[Arúba]]'' (Holland) || [[Oranjestad (Arúba)|Oranjestad]] || 180 || 106.537 || Karíbahaf |- | {{BHS}} || [[Bahamaeyjar]] || [[Nassá]] || 13.943 || 407.906 || Norðanverð Ameríka |- | {{USA}} || [[Bandaríkin]] || [[Washington D.C.]] || 9.629.091 || 336.997.624 || Norðanverð Ameríka |- | {{VIR}} || ''[[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]'' (Bandaríkin) || [[Charlotte Amalie]] || 347 || 100.091 || Karíbahaf |- | {{BRB}} || [[Barbados]] || [[Bridgetown]] || 430 || 281.200 || Karíbahaf |- | {{BLZ}} || [[Belís]] || [[Belmópan]] || 22.966 || 400.031 || Mið-Ameríka |- | {{BMU}} || ''[[Bermúda]]'' (Bretland) || [[Hamilton (Bermúda)|Hamilton]] || 54 || 64.185 || Norðanverð Ameríka |- | [[Mynd:Flag of Bonaire.svg|22px|]] || ''[[Bonaire]]'' (Holland) || [[Kralendijk]] || 294 || 12.093 || Karíbahaf |- | {{VGB}} || ''[[Bresku Jómfrúaeyjar]]'' (Bretland) || [[Road Town]] || 151 || 31.122 || Karíbahaf |- | {{CYM}} || ''[[Caymaneyjar]]'' (Bretland) || [[George Town]] || 264 || 68.136 || Karíbahaf |- | {{FRA}} || ''[[Clipperton-eyja]]'' (Frakkland) || || 6 || 0 || Mið-Ameríka |- | {{CUW}} || ''[[Curaçao]]'' (Holland) || [[Willemstad]] || 444 || 190.338 || Karíbahaf |- | {{DMA}} || [[Dóminíka]] || [[Roseau]] || 751 || 72.412 || Karíbahaf |- | {{DOM}} || [[Dóminíska lýðveldið]] || [[Santo Domingo]] || 48.671 || 11.117.873 || Karíbahaf |- | {{SLV}} || [[El Salvador]] || [[San Salvador]] || 21.041 || 6.314.167 || Mið-Ameríka |- | {{GRD}} || [[Grenada]] || [[St. George's]] || 344 || 124.610 || Karíbahaf |- | {{GRL}} || ''[[Grænland]]'' (Danmörk) || [[Nuuk]] || 2.166.086 || 56.243 || Norðanverð Ameríka |- | {{GLP}} || ''[[Gvadelúpeyjar]]'' (Frakkland) || [[Basse-Terre]] || 1.628 || 396.051 || Karíbahaf |- | {{GMA}} || [[Gvatemala]] || [[Gvatemalaborg]] || 108.889 || 17.608.483 || Mið-Ameríka |- | {{HTI}} || [[Haítí]] || [[Port-au-Prince]] || 27.750 || 11.447.569 || Karíbahaf |- | {{HND}} || [[Hondúras]] || [[Tegucigalpa]] || 112.492 || 10.278.345 || Mið-Ameríka |- | {{JAM}} || [[Jamaíka]] || [[Kingston (Jamaíka)|Kingston]] || 10.991 || 2.827.695 || Karíbahaf |- | {{CAN}} || [[Kanada]] || [[Ottawa]] || 9.984.670 || 38.155.012 || Norðanverð Ameríka |- | {{CRI}} || [[Kosta Ríka]] || [[San José]] || 51.100 || 5.153.957 || Mið-Ameríka |- | {{CUB}} || [[Kúba]] || [[Havana]] || 109.886 || 11.256.372 || Karíbahaf |- | [[Mynd:Flag of Martinique.svg|22px|]] || ''[[Martiník]]'' (Frakkland) || [[Fort-de-France]] || 1.128 || 368.796 || Karíbahaf |- | {{MEX}} || [[Mexíkó]] || [[Mexíkóborg]] || 1.964.375 || 126.705.138 || Norðanverð Ameríka |- | {{MSR}} || ''[[Montserrat]]'' (Bretland) || [[Plymouth (Montserrat)|Plymouth]], [[Brades (Montserrat)|Brades]] || 102 || 4.417 || Karíbahaf |- | {{NIC}} || [[Níkaragva]] || [[Managva]] || 130.373 || 6.850.540 || Mið-Ameríka |- | [[Mynd:Flag of Nueva Esparta.svg|22px|]] || ''[[Nueva Esparta]]'' (Venesúela) || [[La Asunción]] || 1.151 || 491.610 || Karíbahaf |- | {{PAN}} || [[Panama]] || [[Panamaborg]] || 75.417 || 4.351.267 || Mið-Ameríka |- | {{PRI}} || ''[[Púertó Ríkó]]'' (Bandaríkin) || [[San Juan]] || 8.870 || 3.256.028 || Karíbahaf |- | [[Mynd:Flag of Saba.svg|22px|]] || ''[[Saba]]'' (Holland) || [[The Bottom]] || 13 || 1.537 || Karíbahaf |- | {{FRA}} || ''[[Saint Barthélemy]]'' (Frakkland) || [[Gustavia]] || 21 || 7.448 || Karíbahaf |- | {{FRA}} || ''[[Saint Martin]]'' (Frakkland) || [[Marigot]] || 54 || 29.820 || Karíbahaf |- | [[Mynd:Flag_of_San_Andrés_y_Providencia.svg|22px|]] || ''[[San Andrés y Providencia]]'' (Kólumbía) || [[San Andrés]] || 53 || 77.701 || Karíbahaf |- | {{SKN}} || [[Sankti Kristófer og Nevis]] || [[Basseterre]] || 261 || 47.606 || Karíbahaf |- | {{SNL}} || [[Sankti Lúsía]] || [[Castries]] || 539 || 179.651 || Karíbahaf |- | {{SPM}} || ''[[Sankti Pierre og Miquelon]]'' (Frakkland) || [[Saint-Pierre]] || 242 || 5.883 || Norðanverð Ameríka |- | {{SVG}} || [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] || [[Kingstown]] || 389 || 104.332 || Karíbahaf |- | [[Mynd:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|]] || ''[[Sint Eustatius]]'' (Holland) || [[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]] || 21 || 2.739 || Karíbahaf |- | {{SXM}} || ''[[Sint Maarten]]'' (Holland) || [[Philipsburg]] || 34 || 44.042 || Karíbahaf |- | {{TTO}} || [[Trínidad og Tóbagó]] || [[Port of Spain]] || 5.130 || 1.525.663 || Karíbahaf |- | {{TCA}} || ''[[Turks- og Caicoseyjar]]'' (Bretland) || [[Cockburn Town]] || 948 || 45.114 || Norðanverð Ameríka |- class="sortbottom" ! colspan="3" | Alls ! 24.500.995 ! 583.473.912 ! |} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Norður-Ameríka}} {{heimsálfur}} {{heimshlutar}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Norður-Ameríka]] kcu6g5w6zpq0e32sy4q0m76x4erlirr 0 5565 1972337 1972191 2026-07-17T08:08:22Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 4 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972337 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rosetta Stone BW.jpeg|right|200px|thumb|Fundur [[Rósettusteinninn|Rósettusteinsins]] markaði upphaf sagnfræðilegra og fornleifafræðilegra rannsókna í Egyptalandi á nýöld.]] <onlyinclude>'''Sagnfræði''' er fræðigrein sem fæst við rannsóknir á sögu fyrirbæra, atburða, einstaklinga, hópa, svæða og samfélaga.<noinclude><ref>{{vísindavefurinn|2329|Hvaða hlutverki gegnir saga og sagnfræði?|höfundur=Gunnar Karlsson|dags=23.4.2002}}</ref></noinclude> Sagnfræðirannsóknir byggja á markvissri og skipulagðri [[heimildarýni]], þar sem [[heimild]]um (sem geta verið ritheimildir, fornleifar o.s.frv.) er eftir atvikum skipt í frumheimildir og eftirheimildir. Sagnfræðirannsóknir greinast eftir aðferðafræði og því sjónarhorni sem beitt er, en einnig eftir því hvert viðfangsefni rannsóknarinnar er.</onlyinclude> {{tilvitnun2|En hvatki er missagt er í fræðum þessum, þá er skylt að hafa það heldur er sannara reynist.|[[Ari fróði]]}} Sagnfræði setur atburði í samhengi við [[tími|tíma]] svo hægt sé að skoða framvindu sögunar og staðsetja atburði í tíma og rúmi.<ref>{{cite book|author=Tosh, John|title=The Pursuit of History|edition=5|publisher=Longman|year=2010}}</ref> Sagnfræði afmarkar gjarnan viðfangsefni sitt eftir menningarsamfélögum, tímabilum og staðsetningu. [[Saga mannkyns]] fjallar til að mynda um upphaf [[siðmenning]]ar og þróun allt til okkar daga. Saga [[19. öldin|19. aldar]] er saga atburða og lýsing á samfélögum heimsins á þeim tíma. [[Jarðsaga]] er undirgrein jarðfræðinnar sem rannsakar þróun jarðarinnar. Viðfangsefni sagnfræðinnar er saga í merkingunni „það sem gerst hefur í [[fortíð]]inni“ (stundum kallað „Saga með stóru s-i“<ref>{{cite journal|author=Sigurður Gylfi Magnússon|title=Aðferð í uppnámi|journal=Saga|volume=41|number=1|pages=15-54|url=https://timarit.is/gegnir/991006968589706886}}</ref> eða „sagan með ákveðnum greini“ til aðgreiningar frá frásögnum). Saga getur líka merkt frásögn af einhverju sem gerst hefur í fortíðinni (stundum kallað ''saga'' með litlu s-i). Í fyrri merkingunni er orðið yfirleitt eintöluorð en í síðari merkingunni getur það komið fyrir í fleirtölu. Í [[sagnaritun]] setur sagnfræðingur fram niðurstöðu rannsókna sinna í samfelldri frásögn. Þá reynir hann að endurskapa sögulegt samhengi þeirra heimilda sem hann hefur rannsakað og setur fram tilgátu um tiltekna sögulega framvindu. Sagnfræði er ýmist talin til [[Hugvísindi|hugvísinda]] eða [[Félagsvísindi|félagsvísinda]]. == Heiti == Orðið ''[[wikt:saga|saga]]'' kemur úr [[fornnorska]] orðinu ''saga'' „frásögn“ „atburðarás“, sem sjálft kemur úr [[frum-germanska]] orðinu ''*sago''. Orðið er samstofna [[fornenska]] orðinu ''sagu'' (en þaðan kom enska orðið ''saw'' sem merkir „málsháttur“). Orðið er skylt sagnorðinu að ''segja''. Orðið saga er í [[íslenska|íslensku]] notað um ýmislegt annað en frásögn, svo sem „[[lögsaga|lögsögu]]“, en þá er átt við umráðarétt einhvers í daglegu máli. Þá er hugtakið „lygasaga“ sömuleiðis notað sem gefur til kynna að sögur hafi verið álitnar annaðhvort sannar eða ósannar. Í daglegu máli, þegar orðið stendur eitt og sér, er þó oftast átt við atburðarás eða frásögn um atburðarás.<ref name="hvadersaga">{{vísindavefurinn|2326|Hvað er saga?|höfundur=Gunnar Karlsson|dags=22.4.2002}}</ref> Gríska orðið ''historia'' (könnun og frásögn af henni), latneska orðið ''res gestae'' („hlutir sem hafa gerst”) og þýska orðið ''Geschichte'' (af sögninni ''geschehen'' „gerast“) ná báðum þessum merkingum.<ref name="hvadersaga" /> == Viðfangsefni == Sagnfræði er breitt rannsóknarsvið sem greinist í margar undirgreinar. Sumar þeirra fást við tiltekin tímabil, meðan önnur horfa einkum á tiltekin landsvæði, eða efnisatriði. Sérhæfing á einu sviði getur farið saman við sérhæfingu á öðru. Rannsóknir á hagsögu Egyptalands til forna kalla til dæmis á sérhæfingu eftir tímabili, landsvæði og efnisatriði, allt í senn. Í rannsóknum sem fást við breitt sjónarhorn á söguna verða frumheimildir of umfangsmiklar til að einn sagnfræðingur komist yfir að greina þær, sem kallar á þrengri nálgun eða gagnrýna notkun eftirheimilda.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Lemon|1995|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Veysey|1979|p=1}} }}</ref> === Eftir tímabili === [[Tímabilaskipting]] er algeng aðferð til að greina sögu í afmörkuð viðfangsefni. Sum tímabilaskipting á sér sjálf langa sögu, og getur byggst á hugmyndum um einkenni tiltekinna árabila, eða atburði sem hafi valdið þáttaskilum í sögulegri þróun. Tímabil geta náð yfir allt frá nokkrum dögum að árþúsundum eftir því hversu þröngt eða breitt sjónarhornið er á tímann.<ref>{{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=[https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA78 78]}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA97 97–99]}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|p=34}}</ref> Algengt er að skipta [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] í [[forsögulegur tími|forsögulegan tíma]], [[fornöld]], [[miðaldir]] (eða [[síðklassíska tímabilið]]), [[árnýöld]], [[nútími|nútíma]] og [[samtímasaga|samtíma]].<ref>{{harvnb|Van Nieuwenhuyse|2020|p=[https://books.google.com/books?id=bhLbDwAAQBAJ&pg=PA375 375]}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA98 98–99]}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2001|loc=Table of Contents}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=7}}</ref> Tímarammi hvers tímabils er mismunandi eftir höfundum, efnistökum og hefðum í sagnaritun ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=5–6}}</ref><ref> {{harvnb|Northrup|2015|pp=110–111}}</ref> [[Saga Kína|Sögu Kína]] er til dæmis skipt í tímabil eftir konungsættum,<ref>{{harvnb|Hsu|1993|p=[https://books.google.com/books?id=EJeNAgAAQBAJ&pg=PA161 161]}}</ref><ref>{{harvnb|Arcodia|Basciano|2021|p=[https://books.google.com/books?id=h4NSEAAAQBAJ&pg=PR15 xv]}}</ref> og [[saga Ameríku]] greinist í tvo hluta fyrir og eftir [[landafundatímabilið|landafundina]] og [[kólumbíuskiptin]].<ref>{{harvnb|Northrup|2015|p=111}}</ref> === Eftir landsvæði === Rannsóknarsvið sagnfræði greinast líka eftir stöðum sem þau beinast að.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46–47}} }}</ref> [[Landfræði]] leikur stórt hlutverk í sagnfræði þar sem landfræðileg einkenni hafa áhrif á öflun matvæla, nýtingu náttúruauðlinda, viðskipti, stjórnmál, og menningu.<ref>{{harvnb|Diamond|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=PWnWRFEGoeUC&pg=PA22 22, 25–32]}}</ref><ref>{{harvnb|Darby|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Vl4ZfpnP7NwC&pg=PA14 14]}}</ref><ref>{{harvnb|Baker|2003|p=[https://books.google.com/books?id=e8yf5JcefpAC&pg=PA23 23]}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46–47}}</ref> Stundum takmarkast rannsókn við lítið landsvæði, eins og hérað eða eitt þorp. Aðrar fást við sögu heilla heimsálfa, eins og sögu Ameríku, [[saga Asíu|sögu Asíu]], [[saga Evrópu|sögu Evrópu]], [[saga Afríku|sögu Afríku]] eða [[saga Eyjaálfu|sögu Eyjaálfu]].<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=108–109}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=46–47}}</ref> === Eftir viðfangsefni === Sagnfræðirannsóknir geta líka afmarkast við tiltekið viðfangsefni, til dæmis [[stjórnmálasaga|stjórnmálasögu]], [[hagsaga|hagsögu]], [[listasaga|listasögu]], [[vísindasaga|vísindasögu]] eða [[félagssaga|félagssögu]].<ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Yurdusev|2003|p=[https://books.google.com/books?id=Mb6DDAAAQBAJ&pg=PA24 24]}}</ref><ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=109}}</ref><ref>{{harvnb|Gardiner|1988|pp=1–3}}</ref> Slík viðfangsefni geta kallað á sérhæfingu sem felur í sér þekkingu frá öðrum fræðigreinum (t.d. [[hagfræði]] eða [[listfræði]]). Mörkin milli ólíkra viðfangsefna og tengsl þeirra við önnur viðfangsefni geta verið óljós.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=109, 122}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=34–35}}</ref><ref>{{harvnb|Gardiner|1988|pp=1–3}}</ref> === Eftir öðrum atriðum === Sumar undirgreinar sagnfræði eru skilgreindar út frá þeirri [[aðferðafræði]] sem þær beita. Það á til dæmis við um [[megindleg sagnfræði|megindlega sagnfræði]] og [[stafræn sagnfræði|stafræna sagnfræði]] sem nýta sér megindleg og stafræn gögn.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=244–245}}</ref><ref>{{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=81, 92–93}}</ref><ref>{{harvnb|Zaagsma|2023|loc=§ Introduction}}</ref><ref>{{harvnb|Jordanova|2000|pp=49–50}}</ref> [[Samanburðarsagnfræði]] fæst við samanburð sögulegrar þróunar frá ólíkum tímum eða stöðum til að skoða líkindi eða mismun.<ref>{{harvnb|Wong|2005|pp=416–417}}</ref> [[Munnleg saga]] reiðir sig á munnlegar heimildir og [[minning]]ar og [[sögn|sagnir]] lifandi fólks.<ref>{{harvnb|Sitton|Mehaffy|Davis|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xcwc7iAa1vkC&pg=PA4 4]}}</ref><ref>{{harvnb|Abrams|2016|loc=[https://books.google.com/books?id=bluaCwAAQBAJ&pg=PT29 2. The Peculiarities of Oral History]}}</ref><ref>{{harvnb|Miller|2024|pp=[https://books.google.com/books?id=SjOvU2iJ6JwC&pg=PA157 157–158]}}</ref><ref>{{harvnb|Thomson|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BnEnAgAAQBAJ&pg=PA80 80]}}</ref> [[Staðleysusaga]] rannsakar hvað hefði getað gerst undir öðrum kringumstæðum.<ref>{{harvnb|Zhao|2023|pp=9–10}}</ref><ref>{{harvnb|Birke|Butter|Köppe|2011|p=[https://books.google.com/books?id=VcgLgAedZ-IC&pg=PA7 7]}}</ref> Sagnfræði greinist líka í ólíkar greinar eftir því hversu breitt sjónarhorn er valið. [[Stórsaga]] rannsakar sögu heimsins allt frá [[miklihvellur|miklahvelli]] til okkar daga. [[Heildarsaga]] fæst við yfirlit yfir sögu tiltekinna tímabila eða staða.<ref name="auto4">{{harvnb|Hesketh|2023|pp=1–4, 41}}</ref> [[Mannkynssaga]] fæst við sögu [[maðurinn|mannsins]] frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]].<ref name="auto5">{{harvnb|Christian|2015|p=3}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=11–13, 17–20}}</ref> [[Einsaga]] fæst aftur á móti við sögu lítilla samfélaga eða einstaklinga.<ref>{{harvnb|Bod|2013|p=[https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA260 260]}}</ref><ref>{{harvnb|O'Hara|2019|p=[https://books.google.com/books?id=We7QDwAAQBAJ&pg=PA176 176]}}</ref> [[Ævisagnaritun]] er grein sagnfræði sem gengur út á rannsóknir á og skrif [[ævisaga|ævisagna]] sögulegra persóna.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=113–115}}</ref><ref>{{harvnb|De Armond|2023|p=[https://books.google.com/books?id=r0nCEAAAQBAJ&pg=PA75 75]}}</ref> == Tengt efni == * [[Annálahreyfingin]] * [[Klassísk söguhyggja]] * [[Marxísk sagnfræði]] * [[Nýsöguhyggja]] * [[Söguspeki]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abrams |first1=Lynn |title=Oral History Theory |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-27798-9 |url=https://books.google.com/books?id=bluaCwAAQBAJ&pg=PT29 |language=en |date=2016 |edition=2nd}} * {{cite book |last1=Arcodia |first1=Giorgio Francesco |last2=Basciano |first2=Bianca |title=Chinese Linguistics: An Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884783-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=h4NSEAAAQBAJ&pg=PR15 |language=en |chapter=Periodization of Chinese History |date=2021 |page=xv |doi=10.1093/oso/9780198847830.001.0001}} * {{cite book |last1=Baker |first1=Alan R. H. |title=Geography and History: Bridging the Divide |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28885-9 |url=https://books.google.com/books?id=e8yf5JcefpAC&pg=PA1 |language=en |date=2003}} * {{cite book |last1=Birke |first1=Dorothee |last2=Butter |first2=Michael |last3=Köppe |first3=Tilmann |title=Counterfactual Thinking - Counterfactual Writing |publisher=de Gruyter |isbn=978-3-11-026866-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VcgLgAedZ-IC&pg=PA7 |language=en |chapter=Introduction |date=2011 |doi=10.1515/9783110268669 |pages=1–11}} * {{cite book |last1=Bod |first1=Rens |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966521-1 |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA260 |language=en |date=2013}} * {{cite book |last1=Christian |first1=David |title=This Fleeting World: A Short History of Humanity |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-1-933782-04-1 |url=https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA102 |language=en |date=2008}} * {{cite book |last1=Christian |first1=David |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=Introduction and Overview |date=2015 |volume=1 |pages=1–38 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}} * {{cite book |last1=Darby |first1=Henry Clifford |title=The Relations of History and Geography: Studies in England, France and the United States |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-699-3 |url=https://books.google.com/books?id=Vl4ZfpnP7NwC&pg=PA14 |language=en |date=2002}} * {{cite book |last1=De Armond |first1=Thea |editor1-last=Moshenska |editor1-first=Gabriel |editor2-last=Lewis |editor2-first=Clare |title=Life-writing in the History of Archaeology: Critical Perspectives |publisher=UCL Press |isbn=978-1-80008-450-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=r0nCEAAAQBAJ&pg=PA75 |language=en |chapter=Toward a Prosopography of Archaeology form the Margins |date=2023 |pages=73–90}} * {{cite book |last1=Diamond |first1=Jared |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-06922-8 |url=https://books.google.com/books?id=PWnWRFEGoeUC&pg=PA1 |language=en |date=1999}} * {{cite book |last1=Gardiner |first1=Juliet |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_1 |language=en |chapter=Introduction |date=1988 |pages=1–3 |doi=10.1007/978-1-349-19161-1_1 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}} * {{cite book |last1=Hesketh |first1=Ian |title=A History of Big History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-04156-0 |language=en |date=2023}} * {{cite book |last1=Howell |first1=Martha C. |last2=Prevenier |first2=Walter |title=From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8560-2 |url=https://books.google.com/books?id=wSqgwOZPjJ4C&pg=PA1 |language=en |date=2001}} * {{cite book |last1=Hsu |first1=Cho-yun |editor1-last=Stearns |editor1-first=Peter N. |title=Encyclopedia of Social History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-58347-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EJeNAgAAQBAJ&pg=PA161 |language=en |chapter=Chinese Periodization |date=1993 |pages=161–163}} * {{cite book |last1=Jordanova |first1=Ludmilla |title=History in Practice |url=https://archive.org/details/historyinpractic0000jord |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-0-340-66331-8 |language=en |date=2000}} * {{cite book |last1=Kamp |first1=Jeannette |last2=Legêne |first2=Susan |last3=Rossum |first3=Matthias van |last4=Rümke |first4=Sebas |title=Writing History!: A Companion for Historians |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-485-3762-4 |url=https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2020}} * {{cite book |last1=Lemon |first1=Michael C. |title=The Discipline of History and the History of Thought |url=https://archive.org/details/disciplineofhist0000lemo |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12346-4 |date=1995}} * {{cite book |last1=Miller |first1=Bruce Granville |title=Oral History on Trial: Recognizing Aboriginal Narratives in the Courts |publisher=UBC Press |isbn=978-0-7748-2073-8 |url=https://books.google.com/books?id=SjOvU2iJ6JwC&pg=PA157 |language=en |date=2024}} * {{cite book |last1=Northrup |first1=David R. |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=From Divergence to Convergence: Centrifugal and Centripetal Forces in History |date=2015 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |pages=110–131 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}} * {{cite book |last1=O'Hara |first1=Phillip Anthony |editor1-last=Sinha |editor1-first=Ajit |editor2-last=Thomas |editor2-first=Alex M. |title=Pluralistic Economics and Its History |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-00183-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=We7QDwAAQBAJ&pg=PA176 |language=en |chapter=History of Institutional Economics |date=2019 |pages=171–190 |doi=10.4324/9780429278860-12}} * {{cite book |last1=Sitton |first1=Thad |last2=Mehaffy |first2=George L. |last3=Davis |first3=O. L. |title=Oral History: A Guide for Teachers (and Others) |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-78582-3 |url=https://books.google.com/books?id=xcwc7iAa1vkC&pg=PA4 |language=en |date=2011}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00stea |publisher=Houghton Mifflin |isbn=978-0-395-65237-4 |language=en |date=2001}} * {{cite book |last1=Thomson |first1=Alistair |editor1-last=Ritchie |editor1-first=Donald A. |title=The Oxford Handbook of Oral History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999636-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BnEnAgAAQBAJ&pg=PA80 |language=en |chapter=Memory and Remembering in Oral History |date=2012 |pages=77–95 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195339550.001.0001}} * {{cite book |last1=Tosh |first1=John |title=The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-582-77254-0 |url=https://books.google.com/books?id=bM1mAAAAMAAJ |language=en |date=2002}} * {{cite book |last1=Van Nieuwenhuyse |first1=Karel |editor1-last=Berg |editor1-first=Christopher W. |editor2-last=Christou |editor2-first=Theodore M. |title=The Palgrave Handbook of History and Social Studies Education |publisher=Springer |isbn=978-3-030-37210-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bhLbDwAAQBAJ&pg=PA375 |language=en |chapter=From Knowing the National Past to Doing History |date=2020 |pages=355–386 |doi=10.1007/978-3-030-37210-1_14}} * {{cite journal |last1=Veysey |first1=Laurence |title=The 'New' Social History in the Context of American Historical Writing |url=https://archive.org/details/sim_reviews-in-american-history_1979-03_7_1/page/n8 |journal=Reviews in American History |volume=7 |issue=1 |doi=10.2307/2700953 |date=1979 |pages=1–12 |jstor=2700953}} * {{cite book |last1=Wong |first1=R. Bin |title=Berkshire Encyclopedia of World History |url=https://archive.org/details/berkshireencyclo0004unse_k2y1 |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-0-9743091-0-1 |chapter=Comparative History |date=2005 |jstor=jj.9941129 |pages=630–635}} * {{cite book |last1=Yurdusev |first1=A. |title=International Relations and the Philosophy of History: A Civilizational Approach |publisher=Springer |isbn=978-1-4039-3840-4 |url=https://books.google.com/books?id=Mb6DDAAAQBAJ&pg=PA24 |language=en |date=2003 |doi=10.1057/9781403938404}} * {{cite journal |last1=Zaagsma |first1=Gerben |title=Digital History and the Politics of Digitization |journal=Digital Scholarship in the Humanities |volume=38 |issue=2 |doi=10.1093/llc/fqac050 |date=2023 |pages=830–851}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Helen |title=Counterfactual History: Three Worries and Replies |journal=Journal of the Philosophy of History |volume=17 |issue=1 |doi=10.1163/18722636-12341487 |date=2023 |pages=9–30}} {{Refend}} {{Stubbur|saga}} [[Flokkur:Sagnfræði]] p8107ce01ho0sll8v53ygwayhqty9m8 0 5765 1972277 1967720 2026-07-17T05:49:35Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972277 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mary Simon]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins Rússland er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem tíu [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Toronto]], [[Montreal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb| Peggy & Cove, Halifax]] ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> <br clear="both" /> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldar- merki ! rowspan="2" | Fylki ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður ! rowspan="2" | Stærsta borg ! rowspan="2" | Aðild að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br/>2020. ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Fylkis- tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Ontario.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Ontario.svg|23px]] [[Ontario]] | style="text-align: center;" | ON | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Torontó]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 14.734.014 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 917.741 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 158.654 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 1.076.395 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Armoiries du Québec (blason).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Quebec.svg|23px]] [[Québec]] | style="text-align: center;" | QC | style="text-align: center;" | [[Québecborg]] | style="text-align: center;" | [[Montréal]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 8.574.571 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.356.128 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 185.928 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.542.056 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Nova Scotia.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nova Scotia.svg|23px]] [[Nýja-Skotland|Nýja Skotland]] | style="text-align: center;" | NS | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 979.351 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 53.338 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 1.946 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 55.284 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" |Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of New Brunswick.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of New Brunswick.svg|23px]] [[Nýja-Brúnsvík]] | style="text-align: center;" | NB | style="text-align: center;" | [[Fredericton]] | style="text-align: center;" | [[Moncton]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 781.476 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 71.450 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 1.458 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 72.908 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Manitoba.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Manitoba.svg|23px]] [[Manitoba]] | style="text-align: center;" | MB | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Winnipeg]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 1.379.263 | style="text-align: right;" | 553.556 | style="text-align: right;" | 94.241 | style="text-align: right;" | 647.797 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of British Columbia.svg|35x35px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of British Columbia.svg|23px]] [[Breska-Kólumbía]] | style="text-align: center;" | BC | style="text-align: center;" | [[Viktoría (Breska Kólumbía)|Victoría]] | style="text-align: center;" | [[Vancouver]] | style="text-align: center;" | 20. júlí 1871 | style="text-align: right;" | 5.147.712 | style="text-align: right;" | 925.186 | style="text-align: right;" | 19.549 | style="text-align: right;" | 944.735 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Prince Edward Island.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Prince Edward Island.svg|23px]] [[Eyja Játvarðs prins]] | style="text-align: center;" | PE | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Charlottetown]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1873 | style="text-align: right;" | 159.625 | style="text-align: right;" | 5.660 | style="text-align: right;" | 0 | style="text-align: right;" | 5.660 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of arms of Saskatchewan.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Saskatchewan.svg|23px]] [[Saskatchewan]] | style="text-align: center;" | SK | style="text-align: center;" | [[Regina]] | style="text-align: center;" | [[Saskatoon]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | style="text-align: right;" | 1.178.681 | style="text-align: right;" | 591.670 | style="text-align: right;" | 59.366 | style="text-align: right;" | 651.036 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of Alberta.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Alberta.svg|23px]] [[Alberta (fylki)|Alberta]] | style="text-align: center;" | AB | style="text-align: center;" | [[Edmonton]] | style="text-align: center;" | [[Calgary]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 4.421.876 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 642.317 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 19.531 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 661.848 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Newfoundland and Labrador.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|23px]] [[Nýfundnaland og Labrador]] | style="text-align: center;" | NL | colspan="2" style="text-align: center;" | [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)|St. John's]] | style="text-align: center;" | 31. mars 1949 | style="text-align: right;" | 522.103 | style="text-align: right;" | 373.872 | style="text-align: right;" | 31.340 | style="text-align: right;" | 405.212 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="6"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|37878672}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|5490918}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|572013}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|6062931}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldarmerki ! rowspan="2" | Svæði ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður og<br />stærsta borg ! rowspan="2" | Dagsetning aðildar<br />að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br />(2020) ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of Arms of the Northwest Territories.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of the Northwest Territories.svg|23px]] [[Norðvesturhéruðin]] | style="text-align: center;" | NT | style="text-align: center;" | [[Yellowknife]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 45.161 | style="text-align: right;" | 1.183.085 | style="text-align: right;" | 163.021 | style="text-align: right;" | 1.346.106 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Dene suline, [[cree]], enska, franska, gwich'in, inuinnaqtun, [[inuktitut]], inuvialuktun, slavey, tłįchǫ |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Yukon (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Yukon.svg|23px]] [[Júkon]] | style="text-align: center;" | YT | style="text-align: center;" | [[Whitehorse]] | style="text-align: center;" | 13. júní 1898 | style="text-align: right;" | 42.052 | style="text-align: right;" | 474.391 | style="text-align: right;" | 8.052 | style="text-align: right;" | 482.443 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska, franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Nunavut (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nunavut.svg|23px]] [[Núnavút]] | style="text-align: center;" | NU | style="text-align: center;" | [[Iqaluit]] | style="text-align: center;" | 1. apríl 1999 | style="text-align: right;" | 39.353 | style="text-align: right;" | 1.936.113 | style="text-align: right;" | 157.077 | style="text-align: right;" | 2.093.190 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Inuinnaqtun, inuktitut, enska, franska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="5"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|126566}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3593589}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|328150}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3921739}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] h05oub444x66v07ugymrg1uqylbyth0 0 6288 1972354 1967978 2026-07-17T08:47:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972354 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Indónesía | nafn_á_frummáli = Republik Indonesia | fáni = Flag of Indonesia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg | nafn_í_eignarfalli = Indónesíu | kjörorð = Bhinneka Tunggal Ika | kjörorð_tungumál = kaúíska | kjörorð_þýðing = Sameining í fjölbreytni | þjóðsöngur = [[Indonesia Raya]] | staðsetningarkort = Indonesia (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Djakarta]] | tungumál = [[Indónesíska]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Indónesíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Prabowo Subianto]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Indónesíu|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Gibran Rakabuming Raka]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Holland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 17. ágúst 1945 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 27. desember 1949 | flatarmál = 1.904.569 | stærðarsæti = 14 | hlutfall_vatns = 4,85 | mannfjöldasæti = 4 | fólksfjöldi = 284.438.782 | íbúar_á_ferkílómetra = 143 | mannfjöldaár = 2025 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 7 | VLF = 5.009 | VLF_á_mann = 17.612 | VLF_á_mann_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.728 | VÞL_sæti = 113 | gjaldmiðill = [[Indónesísk rúpía|Rúpía]] (IDR) | tímabelti = [[UTC+7]], [[UTC+8]], [[UTC+9]] | tld = id | símakóði = 62 }} '''Indónesía''' er ríki í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, sem samanstendur af 17.508 eyjum í [[Malajaeyjar|Malajaeyjaklasanum]]. Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]] og [[Súlavesí]], en ríkið nær auk þess yfir hluta eyjanna [[Borneó]] og [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. Það er stærsta ríki heims sem telst til [[eyjaklasi|eyjaklasa]] og fjórða fjölmennasta ríki heims. Indónesía er jafnframt það ríki þar sem flestir [[íslam|múslimar]] búa. Indónesía er þó ekki [[íslamskt lýðveldi]]. Höfuðborg landsins er [[Djakarta]]. Landamæri þess liggja að [[Papúa-Nýja Gínea|Papúu-Nýju Gíneu]], [[Austur-Tímor]] og [[Malasía|Malasíu]]. Önnur nágrannaríki eru [[Singapúr]], [[Filippseyjar]], [[Ástralía]] og [[Andaman- og Níkóbareyjar]] sem tilheyra [[Indland]]i. Eyjarnar sem mynda Indónesíu hafa verið byggðar mönnum frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]], en þar hafa fundist steingervingar frá bæði ''[[Homo erectus]]'' og ''[[Homo sapiens]]''. Á 7. öld voru eyjarnar orðnar að miðstöð [[Indlandshafsverslunin|alþjóðlegrar verslunar á Indlandshafi]] þar sem sjóveldin [[Srivijaya]] og síðar [[Majapahit]] stunduðu verslun milli [[Kína]] og [[Indland]]s. Höfðingjar eyjarskeggja tóku upp ýmsa siði erlendis frá og þar urðu til blómleg ríki byggð á [[búddatrú]] og [[hindúasiður|hindúasið]]. [[Súnní íslam]] barst til eyjanna með [[arabar|arabískum]] kaupmönnum og síðar [[súfismi|súfískum]] fræðimönnum. Á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] tókust [[Evrópa|Evrópuveldin]] á um yfirráð yfir [[krydd]]versluninni þar. [[Holland|Hollendingar]] lögðu stærstan hluta svæðisins undir sig á 17. öld. Landið eins og það er í dag varð til þegar [[Hollensku Austur-Indíur]] fengu sjálfstæði 17. ágúst 1945. Síðan landið hlaut sjálfstæði hefur það staðið frammi fyrir miklum áskorunum, meðal annars vegna aðskilnaðarhreyfinga, átaka við nágrannaríki, spillingar og stjórnmálaóreiðu, auk náttúruhamfara. Árið [[1975]] tóku Indónesar yfir austurhluta eyjunnar [[Tímor]], en vesturhluti eyjunnar var fyrir hluti af Indónesíu. [[Austur-Tímor]] hlaut svo sjálfstæði á ný á árunum 1999 til 2002. Síðustu áratugir hafa einkennst af lýðræðisvæðingu og auknum hagvexti. Landið býr við [[forsetaræði]] með kjörnu [[Indónesíuþing|þingi]]. Það skiptist í [[héruð Indónesíu|38 héruð]] sem njóta mismikillar sjálfstjórnar. Landið er fjórða fjölmennasta land heims, en yfir helmingur íbúa býr á eyjunni Jövu. Höfuðborgin, [[Djakarta]], er ein af [[Listi yfir fjölmennustu borgir heims|stærstu borgum heims]]. Í Indónesíu búa mörg þjóðarbrot sem sum hver berjast fyrir [[sjálfstæði]], svo sem í [[Aceh]] og [[Papúa|Papúu]] (áður Irian Jaya). Þessi staðreynd endurspeglast í kjörorði landsins „Sameining í fjölbreytni“ (''Bhinneka Tunggal Ika''). [[Indónesíska]] er stöðluð og einfölduð útgáfa [[malasíska|malasísku]]. Indónesíska er þjóðtunga landsins, en flestir íbúar eiga sér annað móðurmál.<ref name="Ethnologue2009">{{Citation |last=Lewis |first=M. Paul |title=Ethnologue: Languages of the World |url=http://www.ethnologue.com/ |year=2009 |edition=16th |publisher=SIL International |access-date=17 November 2009}}</ref> Indónesía er [[nýiðnvætt ríki]] og stærsta hagkerfi Suðaustur-Asíu miðað við verga landsframleiðslu. Landið er [[miðveldi]] sem leikur lykilhlutverk í sínum heimshluta og á alþjóðavettvangi. Landið á aðild að mörgum alþjóðasamtökum, eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[G20]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[ASEAN]], og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. == Heiti == Nafnið Indónesía er dregið af [[forngríska|forngrísku]] orðunum Ἰνδός ''Indos'' og νῆσος ''nesos'', sem merkja „Indlandseyjar“.<ref name="EcoSeas1">{{cite book|last1=Tomascik|first1=Tomas|last2=Mah|first2=Anmarie Janice|last3=Nontji|first3=Anugerah|last4=Moosa|first4=Mohammad Kasim|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7 }}</ref> Nafnið var búið til á 18. öld, löngu áður en nútímaríkið var stofnað.<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|last=Anshory|first=Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|language=id|date=16 August 2004|access-date=15 December 2006|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |archive-date=15 December 2006 }}</ref> Árið 1850 stakk enski ferðalangurinn [[George Windsor Earl]] upp á hugtakinu ''Indunesians'' eða (sem hann vildi heldur) ''Malayunesians'', yfir íbúa „Indlandseyja eða [[Malajaeyjar|Malajaeyja]]“.{{sfn|Earl|1850|p=119}} Í sama riti notaði nemandi hans, [[James Richardson Logan]], orðið ''Indonesia'' sem samheiti fyrir „Indlandseyjar“.<ref>{{cite journal|last=Logan|first=James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347 }}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Hollenskir fræðimenn sem skrifuðu um Austur-Indíur voru hins vegar tregir til að nota heitið ''Indonesia'' og vildu heldur notast við Malajaeyjar (''Maleisce Archipel''), [[Hollensku Austur-Indíur]] (''Nederlandsch Oost Indië'' eða einfaldlega ''Indië''), Austrið (''de Oost''), eða ''Insulinde''.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|first=Justus M|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186 }}</ref> Eftir 1900 varð heitið Indónesía algengara meðal fræðimanna utan Hollands, og innlendir þjóðernissinnar tóku það upp í baráttu sinni.<ref name="Kroef" /> [[Adolf Bastian]] frá Berlínarháskóla gerði nafnið vinsælt með bók sinni ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Fyrsti innlendi fræðimaðurinn sem notaði nafnið var [[Ki Hajar Dewantara]] þegar hann stofnaði fréttastofuna {{lang|nl|Indonesisch Pers-bureau}} í Hollandi árið 1913.<ref name="indoety" /> == Saga == [[Mynd:Borobudur ship.JPG|thumb|Skipsmynd á Borobudur, frá um 800.]] Steingervingar af ''[[Homo erectus]]'' ([[Jövumaðurinn]]) benda til þess að Indónesía hafi verið byggð mönnum fyrir tveim milljónum til 500.000 árum.<ref>{{Cite journal|last=Pope|first=G.G.|title=Evidence on the age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|year=1983|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=de Vos|first1=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|year=1994|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}}</ref> ''[[Homo sapiens]]'' tók að flytjast til eyjanna fyrir um 50.000 árum.<ref>{{cite journal|last1=Brumm|first1=A.|last2=Jensen|first2=G.M.|last3=van den Bergh|first3=G.D.|last4=Morwood|first4=M.J.|last5=Kurniawan|first5=I.|last6=Aziz|first6=F.|last7=Storey|first7=M.|year=2010|title=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-01_464_7289/page/748|journal=Nature|volume=464|issue=7289|pages=748–752|bibcode=2010Natur.464..748B|doi=10.1038/nature08844|pmid=20237472}}</ref><ref>{{cite book|last1=O'Connor|first1=S.|last2=Bulbeck|first2=D.|title=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|chapter=Homo Sapiens Societies in Indonesia and South-Eastern Asia|publisher=Oxford Academic|editor-last1=Cummings|editor-first1=V.|editor-last2=Jordan|editor-first2=P.|editor-last3=Zvelebil|editor-first3=M.|date=1 October 2013|pages=346–367|doi=10.1093/oxfordhb/9780199551224.013.018}}</ref> Fornleifafundir, eins og [[hellamálverk]] á Súlavesí og Borneó, og steindysir á Súmötru, Súlavesí og austureyjunum, gefa vísbendingar um lifnaðarhætti og trúarlíf elstu íbúanna.<ref>{{Cite web|last=Harris|first=G.|date=4 July 2024|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|access-date=5 July 2024|website=The Art Newspaper|archive-url=https://archive.today/20240705071757/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|archive-date=5 July 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Oktaviana|first1=A.A.|last2=Joannes-Boyau|first2=R.|last3=Hakim|first3=B.|display-authors=etal|date=3 July 2024|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|volume=631|issue=8022|pages=814–818|language=en|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|doi-access=free|pmid=38961284|pmc=11269172|bibcode=2024Natur.631..814O}}</ref><ref name="Tara">{{cite book|last=Steimer-Herbet|first=T.|url=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|title=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/jj.15136043|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref> [[Ástrónesar]], sem eru meirihluti íbúa Indónesíu, komu frá [[Taívan]] um 2000 f.o.t. og höfðu mikil áhrif á tungumál og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=5–7}}<ref>{{cite book|title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|editor-last1=Bellwodd|editor-first1=P.|display-editors=etal|chapter=The Austronesians in History: Common Origins and Diverse Transformations|last1=Bellwood|first1=P.|display-authors=etal|series=Comparative Austronesian Series|publisher=ANU Press|date=2006|page=1|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref> Mjög góð skilyrði til ræktunar eru í Indónesíu og [[hrísgrjón]]arækt undir vatni hófst þar á áttundu öld f.o.t. Hrísgrjónaræktin leiddi til þorpsmyndunar og elstu ríkin komu fram á 1. öld f.o.t.{{sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} Staðsetning eyjanna byggði undir stöðug tengsl og verslun við ríki á Indlandsskaga og meginlandi Kína, sem hafði mikil áhrif á sögu og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{sfn|Vickers|2013|pp=2}}{{sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Frá sjöundu öld dafnaði ríkið [[Srivijaya]] á Súmötru, en veldi þess byggðist á verslun og áhrifum frá hindúasið og búddatrú.<ref>{{cite journal|last=Manguin|first=P-Y.|title=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|journal=Journal of Urban Archaeology|publisher=Brepols Online|date=2021|volume=3|pages=87–100|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wicahyah|first1=D.|last2=Asyari|first2=A.K.|last3=Irwanto|first3=D.|first4=Retno Susanti|last4=L.R.|title=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|journal=Ilomata International Journal of Social Science|date=July 2022|volume=3|issue=3|pages=303–313|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref> Milli áttundu og tíundu aldar, risu og hnigu á eyjunni Jövu ríkin [[Sailendra]], sem var landbúnaðarsamfélag sem byggðist á búddisma, og [[Mataram]] sem var hindúaríki. Þessi samfélög skildu eftir sig stór minnismerki eins og [[Borobudur]] og [[Prambanan]].<ref>{{cite book|last=Munandar|first=A. A.|chapter=Ancient Religious Artworks in Central Java (8th-10th century AD)|title=Cultural Dynamics in a Globalized World|publisher=Taylor & Francis Group|date=2017|edition=3|isbn=978-1-315-22534-0|doi=10.1201/9781315225340}}</ref> Eftir misheppnaða [[innrás Mongóla á Jövu]], var hindúakonungsdæmið [[Majapahit]] stofnað á Austur-Jövu seint á 13. öld og undir stjórn [[Gajah Mada]] þá náðu áhrif þess yfir stóran hluta Indónesíu.<ref>{{cite book|last=Bade|first=D.W.|title=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|publisher=ISEAS Publishing|location=Singapore|date=2013|edition=3|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> Fyrstu merki um útbreiðslu íslam í Indónesíu eru frá [[13. öldin|13. öld]] á [[Súmatra|Norður-Súmötru]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=4, 7, 10–11}} Smám saman breiddist íslam út og varð ríkjandi trúarbrögð á Jövu og Súmötru í lok [[16. öldin|16. aldar]]. Ástundun íslamstrúar á eyjunum mótaðist líka af staðbundinni menningu, sérstaklega á Jövu.{{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Nýlendutíminn === {{aðalgrein|Hollensku Austur-Indíur}} [[Mynd:Myristica_fragrans_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|Múskatjurtin er upprunnin á [[Bandaeyjar|Bandaeyjum]] í Indónesíu. Þessi jurt var einu sinni ein eftirsóttasta varan í alþjóðaviðskiptum og laðaði fyrstu evrópsku nýlenduveldin til Indónesíu.]] Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu árið [[1512]] þegar [[portúgal]]skir verslunarmenn undir forystu [[Francisco Serrão]] reyndu að einoka versun með [[múskat (krydd)|múskat]] og [[cubebpipar]] á [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=27}} Síðar komu [[Holland|hollenskir]] og [[Bretland|breskir]] verslunarmenn og árið [[1602]] stofnuðu Hollendingar [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] (''Verenigde Oostindische Compagnie'', VOC) og urðu voldugastir Evrópumanna á eyjunum.{{sfn|Ricklefs|2001|p=31}} Hollenska Austur-Indíafélagið varð gjaldþrota og leystist upp árið 1800. Ríkisstjórnin í Hollandi setti þá á stofn nýlenduna Hollensku Austur-Indíur. Stjórn Hollendinga var þó mismikil{{sfn|Friend|2003|p=8}} og á 19. öld gerðu innfæddir íbúar uppreisnir gegn þeim.{{sfn|Schwarz|1994|pp=3–4}} Nýlendustjórnin náði ekki stjórn á öllu því landi sem í dag tilheyrir Indónesíu fyrr en í byrjun 20. aldar{{sfn|Friend|2003|p=8}}{{sfn|Taylor|2003|pp=209–278}}{{sfn|Vickers|2013|pp=6}} þegar hún kom upp stjórnstöðvum á [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]].<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bilveer|title=Papua|date=2017|doi=10.4324/9781315125985|isbn=978-1-315-12598-5|page=26}}</ref> Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] hófst gerðu [[Innrás Japana í Indónesíu|Japanar Innrás]], bundu enda á nýlendustjórnina og hvöttu til stofnunar sjálfstæðishreyfinga.<ref>{{cite book|last=Borch|first=F.L.|title=Military Trials of War Criminals in the Netherlands East Indies 1946-1949|chapter=Setting the Stage: The Dutch in the East Indies from 1595 to 1942|publisher=Oxford Academic|date=August 2017|volume=1|pages=6–18|doi=10.1093/oso/9780198777168.003.0002}}</ref><ref>{{cite book|last1=Elson|first1=R. E.|title=The Idea of Indonesia: A History|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87648-3|pages=1–12}}</ref> Skömmu eftir [[uppgjöf Japana]] gáfu sjálfstæðisleiðtogarnir [[Sukarno]] og [[Mohammad Hatta]] út [[Sjálfstæðisyfirlýsing Indónesíu|sjálfstæðisyfirlýsingu]]. Þeir urðu svo fyrsti forseti og varaforseta landsins, með [[Sutan Sjahrir]] sem forsætisráðherra.{{sfn|Ricklefs|2001|p=262, 268}}<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Hollendingar reyndu að ná nýlendunni aftur á sitt vald með hervaldi{{sfn|Ricklefs|2001|pp=265}} sem hratt [[sjálfstæðisstríð Indónesíu|sjálfstæðisstríði Indónesíu]] af stað.{{sfn|Friend|2003|p=35–38}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=261–286}} Átökin stóðu til 1949 þegar Hollendingar viðurkenndu sjálfstæði landsins eftir töluverðan þrýsting frá alþjóðasamfélaginu.{{sfn|Friend|2003|p=38}}<ref name="Bidien1945" /> === Samtíminn === Undir stjórn Sukarnos þróaðist stjórn landsins yfir í [[alræði]]sstjórn sem byggðist á valdajafnvægi milli andstæðra póla íslamskra stjórnmálahreyfinga, [[Indónesíuher]]s, og [[Kommúnistaflokkur Indónesíu|Kommúnistaflokks Indónesíu]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=312–341}} Vaxandi spenna leiddi til [[30. september-hreyfingin|valdaránstilraunar]] árið 1965. Í kjölfarið fylgdu blóðugar hreinsanir og fjöldamorð á kommúnistum að undirlagi hersins. Talið er að allt að hálf milljón hafi verið myrt og ein milljón að auki sætt fangavist.{{sfn|Melvin|2018|p=1}}{{sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=Robert|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref><ref>{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20181118225021/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=18 November 2018}}</ref>{{sfn|Bevins|2020|pp=168, 185}} Stjórn Sukarnos veiktist eftir útrýmingu kommúnistaflokksins.{{sfn|Ricklefs|2001|pp=342–346}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=346, 348}} [[Suharto]] undirhershöfðingi sætti því færis og tók völdin árið 1968. Hann kom á [[herforingjastjórn]] undir heitinu [[Orde Baru]] („ný skipan“) með stuðningi Bandaríkjanna.<ref>{{cite journal|last1=Legge|first1=John D.|title=General Suharto's New Order|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1968-01_44_1/page/40|journal=International Affairs|date=1968|volume=44|issue=1|pages=40–47|doi=10.2307/2613527|jstor=2613527}}</ref>{{sfn|Melvin|2018|pp=9-10}}<ref>{{cite book|editor-first1=David|editor-last1=Slater|title=Geopolitics and the Post-Colonial|url=https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat|date=2004|doi=10.1002/9780470756218|isbn=978-0-631-21452-6|page=[https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat/page/70 70]}}</ref> Stjórn Suhartos studdi beina erlenda fjárfestingu sem leiddi til stöðugs hagvaxtar í landinu.<ref>{{cite journal|last=Farid|first=H.|date=2005|title=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66|journal=Inter-Asia Cultural Studies|volume=6|issue=1|pages=3–16|doi=10.1080/1462394042000326879}}</ref>{{sfn|Robinson|2018|p=206}}{{sfn|Bevins|2020|pp=167–168}} [[Innrás Indónesíu í Austur-Tímor]] og hersetan sem fylgdi í kjölfarið árið 1975 var fordæmd af alþjóðasamfélaginu.<ref>{{cite web|last=Burr|first=W.|title=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76|work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62|publisher=[[National Security Archive]], [[George Washington University]]|location=Washington, DC|date=6 December 2001|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-url=https://archive.today/20191127081609/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-date=27 November 2019|access-date=17 September 2006}}</ref><ref name="ETG">{{cite journal|url=https://ssrn.com/abstract=1462454|last=Suzannah|first=L.|title=Accounting for Atrocities in Indonesia|journal=Singapore Year Book of International Law|publisher=Faculty of Law at the National University of Singapore|date=2007|volume=11|pages=195–259}}</ref> Gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar Suhartos fór auk þess vaxandi eftir að [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] lauk.{{sfn|Vickers|2013|pp=212}}{{sfn|Friend|2003|pp=431}} Orde Baru-stjórnin lenti í miklum vandræðum þegar [[Asíukreppan]] hófst árið 1997.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Stjórn Suhartos féll eftir hörð mótmæli í maí 1998.{{sfn|Vickers|2013|pp=209–212}}<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> Árið 1999 samþykktu íbúar Austur-Tímor aðskilnað frá Indónesíu eftir 24 ára hernám sem sumir fræðimenn hafa kallað [[þjóðarmorð]].<ref name="ETG" /> Eftir fall stjórnar Suhartos hófst lýðræðisvæðing og valddreifingarferli þar sem héruðin fengu aukið sjálfræði. Fyrstu almennu forsetakosningarnar voru haldnar árið 2004.<ref name="OtonomiDaerah">{{cite journal|last1=Butt|first1=Simon|title=Regional Autonomy and Legal Disorder: The Proliferation of Local Laws in Indonesia|journal=Singapore Journal of Legal Studies|date=2010|pages=1–21|id={{ProQuest|753862185}}|jstor=24870542|ssrn=1729404}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dagg|first1=C.J.|title=The 2004 elections in Indonesia: Political reform and democratisation|url=https://archive.org/details/sim_asia-pacific-viewpoint_2007-04_48_1/page/46|journal=Asia Pacific Viewpoint|publisher=Wiley Online Library|date=April 2007|volume=48|issue=1|pages=47–59|doi=10.22146/ijg.12792}}</ref> Óstöðugleiki og hryðjuverk hafa einkennt sögu Indónesíu eftir aldamótin 2000,<ref>{{cite journal|last1=Liddle|first1=R. William|title=INDONESIA IN 2000 A Shaky Start for Democracy|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_january-february-2001_41_1/page/208|journal=Asian Survey|date=February 2001|volume=41|issue=1|pages=208–220|doi=10.1525/as.2001.41.1.208}}</ref><ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=Julie Chernov|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> en efnahagslífið hefur staðið sterkt á sama tíma, þrátt fyrir spillingu í stjórnkerfinu.<ref>{{cite book|last1=Mukartono|first1=A.|last2=Hartiwiningsih|first2=H.|last3=Rustamaji|first3=M.|chapter=The Development of Corruption in Indonesia (Is Corruption a Culture of Indonesia?)|title=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|publisher=Atlantis Press|date=October 2019|volume=358|doi=10.2991/icglow-19.2019.36|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref> Átök milli þjóðernishópa og ólíkra trúarhópa eru enn vandamál sum staðar,<ref name="RIP">{{cite book|last=Harsono|first=A.|title=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia|publisher=Monash University Publishing|date=May 2019|isbn=978-1-925835-09-0}}</ref> en árið 2005 náði stjórnin að binda enda á uppreisn aðskilnaðarsinna í [[Aceh]] með samkomulagi.<ref name="AcehPeace">{{citation|last1=Parks|first1=T.|display-authors=etal|title=The Contested Corners of Asia: Subnational Conflict and International Development Assistance|chapter=The Case of Aceh, Indonesia|publisher=The Asia Foundation|date=7 October 2013|isbn=978-616-91408-1-8}}</ref> ==Landfræði== [[File:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|thumb|Fjöllin [[Semeru]] og [[Bromo]] á [[Austur-Java|Austur-Jövu]]. Eldvirkni á Indónesíu er með því sem mest gerist í heiminum.]] Indónesía liggur milli 11. breiddargráðu suður og 6. breiddargráðu norður, og 95. og 151. lengdargráðu austur. Landið er stærsta [[eyríki]] heims. Það nær 5.120 km frá austri til vesturs og 1.760 km frá norðri til suðurs. Samkvæmt [[Samstarfsráðuneyti um landhelgi og fjárfestingar]] telur Indónesía 17.504 eyjar (þar af 16.056 skráðar hjá Sameinuðu þjóðunum)<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html|title=16,000 Indonesian islands registered at UN|newspaper=The Jakarta Post|date=21. ágúst 2017|access-date=3. desember 2018|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20181130202043/http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html |archive-date=30. nóvember 2018}}</ref> dreifðar kringum miðbaug. Af þessum eyjum er um 6.000 byggðar.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia/|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=29. október 2018|access-date=11. nóvember 2018|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413004319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia|url-status=dead}}</ref> Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]], [[Borneó]] (sem Indónesía deilir með Brúnei og Malasíu), [[Súlavesí]] og [[Nýja-Gínea]] (sem Indónesía deilir með Papúu-Nýju-Gíneu).<ref>{{cite web|url=https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|title=Facts & Figures|publisher=Embassy of the Republic of Indonesia, Washington, D.C.|access-date=14. mars 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606054934/https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|archive-date=6. júní 2017}}</ref> Indónesía á landamæri að [[Malasía|Malasíu]] á eyjunum Borneó og [[Sebatik]], að [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]] á Nýju-Gíneu, og að [[Austur-Tímor]] á eyjunni [[Tímor]]. Auk þess liggur landhelgi landsins að landhelgi [[Singapúr]], Malasíu, [[Víetnam]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]], [[Palá]] og [[Ástralía|Ástralíu]]. [[Puncak Jaya]] er hæsti tindur Indónesíu, 4.884 metrar á hæð. [[Tobavatn]] á Súmötru er stærsta stöðuvatnið, 1.145 km² að stærð. Lengstu ár Indónesíu eru á Kalimantan og Nýju-Gíneu. Meðal þeirra eru [[Kapuas-á]], [[Barito-á]], [[Mamberamo-á]], [[Sepik-á]] og [[Mahakam-á]]. Þær eru flutningsleiðir milli helstu byggða við þær.<ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|title=Republic of Indonesia|publisher=Microsoft Encarta|date=2006|access-date=1. nóvember 2009|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20091028130659/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html |archive-date=28. október 2009}}</ref> == Stjórnmál == [[File:Ruang MPR.jpg|thumb|Innsetningarathöfn [[Joko Widodo]] í [[MPR/DPR/DPD-byggingin|þinghúsinu]] í Djakarta árið 2014.]] Indónesía býr við [[forsetaræði]] samkvæmt stjórnarskrá sem skilgreinir helstu stofnanir ríkisvaldsins. Eftir fall stjórnar [[Suharto]]s árið 1998 voru nokkrar umfangsmiklar [[viðbætur við stjórnarskrá Indónesíu|viðbætur við stjórnarskrána]] samþykktar. Þær fólu í sér endurskipulagningu allra greina ríkisvaldsins og [[valddreifing]]u til héraðanna innan þess ramma sem [[einingarríki]]ð leyfði.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal|title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court|last1=Dwi Harijanti|first1=S.|last2=Lindsey|first2=T.|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=4|issue=1|pages=138–150|doi=10.1093/icon/moi055|date=1 January 2006|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Ardiansyah|first1=F.|last2=Marthen|first2=A.|last3=Amalia|first3=N.|title=Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia|date=2015|doi=10.17528/cifor/005695|doi-access=free|hdl=10535/9986|hdl-access=free}}</ref> [[Forseti Indónesíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]], [[stjórnarleiðtogi]] og yfirmaður [[Indónesíuher|heraflans]] (''Tentara Nasional Indonesia'', TNI). Hann ber ábyrgð á utanríkisstefnu landsins og innanríkismálum. Forsetinn getur setið í tvö samliggjandi fimm ára kjörtímabil.<ref>(2002), ''Fjórði viðauki Stjórnarskrár Indónesíu frá 1945'', III. kafli – Framkvæmdavald, 7. grein.</ref> Löggjafarvaldið liggur hjá [[Ráðgjafarþing alþýðunnar|Ráðgjafarþingi alþýðunnar]] (''Majelis Permusyawaratan Rakyat'', MPR). Þingið ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá, innsetningu forseta og samþykkt vantrausts, og útfærslu stefnumála ríkisins.<ref>II. kafli, 3. grein, 3. málsgrein stjórnarskrárinnar frá 1945.</ref><ref name="UUD45">{{cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia|publisher=International Labour Organization|access-date=11 October 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref> Það kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúaþing alþýðunnar|Fulltrúaþingi alþýðunnar]] (''Dewan Perwakilan Rakyat'', DPR), með 580 þingmenn sem fara með löggjöf og eftirlit með framkvæmdavaldinu, og [[Fulltrúaráð héraðanna|Fulltrúaráði héraðanna]] (''Dewan Perwakilan Daerah'', DPD), með 152 meðlimi sem fara með málefni héraðanna.<ref name="INAlegis">{{cite journal|last1=Sinukaban|first1=A.J.|title=The Existence of Regional Representative Boards in the Indonesian Representative Institution System|journal=Journal of Law Science|date=30 January 2020|volume=2|number=1|pages=15–23|doi=10.35335/jls.v2i1.1607|doi-access=free}}</ref> Frá 1998 hefur hlutverk þingsins vaxið í kjölfar umbóta.<ref name="Harijanti2006" /> Nokkrar lykilstofnanir fara með æðstu stjórn dómsvaldsins. [[Hæstiréttur Indónesíu]] (''Mahkamah Agung'') er æðsti dómstóll landsins og fer með lokastig áfrýjana og endurskoðun mála.<ref name="courts">{{cite journal|last1=Hamzah|first1=Hanim|last2=Narang|first2=Agnesya M.|last3=Yusari|first3=Anggi|title=Legal systems in Indonesia: overview|journal=Documents|date=2021|url=https://elischolar.library.yale.edu/ypfs-documents/11551/}}</ref> [[Stjórnlagadómstóll Indónesíu]] (''Mahkamah Konstitusi'') dæmir í málum er varða stjórnarskrána og stjórnmál,<ref name="courts" /> og trúardómstóllinn (''Pengadilan Agama'') hefur eftirlit með einkamálum sem varða [[sjaríalög]].<ref>{{cite journal|last1=Cammack|first1=Mark|last2=Feener|first2=R.|title=The Islamic Legal System in Indonesia|journal=Washington International Law Journal|date=2012|volume=21|issue=1|page=13|url=https://digitalcommons.law.uw.edu/wilj/vol21/iss1/5/}}</ref> Auk þess fer [[Dómstólaráð Indónesíu]] (''Komisi Yudisial'') með eftirlit með dómstólunum, og á að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins.<ref>{{cite journal|last1=Adolf|first1=Huala|last2=Wibowo|first2=Gatot Dwi Hendro|title=STRENGTHENING THE POSITION AND FUNCTION OF THE JUDICIAL COMMISSION IN THE CONSTITUTIONAL SYSTEM OF THE REPUBLIC OF INDONESIA|journal=Journal of Liberty and International Affairs|date=31 January 2019|volume=4|issue=3|pages=99–105|url=https://e-jlia.com/index.php/jlia/article/view/135}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Í Indónesíu starfa staðbundin stjórnvöld á nokkrum stigum stjórnsýsluskiptingar. Efst eru [[héruð Indónesíu]] sem hvert hefur eigið þing (''Dewan Perwakilan Rakyat Daerah'', DPRD) og kjörinn landstjóra. Á öðru stigi eru lávarðsdæmi (''kabupaten'') og borgir (''kota'') undir stjórn lávarða (''bupati'') og borgarstjóra (''walikota''). Bæði hafa eigið þing (''DPRD Kabupaten/Kota''). Undir þeim eru svo umdæmi (''kecamatan'') og undir þeim eru þorp.<ref name="villages">{{cite journal|last=Kusumastuti|title=The Old Phase of Javanese Villages as an Early Form of Participatory Democratic Governance in Indonesia|journal=Journal of Regional and City Planning|publisher=Bandung Institute of Technology|date=6 December 2017|volume=28|number=3|pages=219–236|doi=10.5614/jrcp.2017.28.3.5}}</ref> Þorpin skiptast í samfélagshópa (''rukun warga'', RW) og hverfahópa (''rukun tetangga'', RT).<ref>{{cite journal|last1=Yuliastuti|first1=N.|display-authors=etal|title=The Role of Community Institutions "Rukun Tetangga" In Social Housing, Indonesia|journal=International Journal of Humanities and Social Science|publisher=Brooklyn Research and Publishing Institute|date=October 2015|volume=5|number=10|pages=44–52}}</ref> Á Jövu eru enn minni einingar eins og smáþorp (''dusun'' eða ''dukuh''). Þorpin eru lægsta stjórnsýslustigið, en þau hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa. Þorpin kjósa sér þorpsráð sem fara með staðbundin málefni.<ref>{{cite journal|last1=Ward|first1=B.|last2=Capri|first2=W.|last3=Dhian|first3=D.|title=A quiet revolution? Village head elections and the democratization of rural Indonesia|journal=Critical Asian Studies|publisher=Routledge|date=3 February 2021|volume=53|issue=1|pages=126–146|doi=10.1080/14672715.2021.1871852|hdl=11245.1/8ca40666-5d31-4898-8da0-369f324a68e3|hdl-access=free}}</ref> Frá stjórnarskrárbreytingunum 1999 hafa héruðin farið með meiri völd og bera ábyrgð á megninu af opinberri þjónustu.<ref name="OtonomiDaerah"/> Níu af héruðunum ([[Aceh]], [[Djakarta]], [[Yogyakarta]] og öll sex héruð [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]]) eru skilgreind sem [[sérstjórnarhérað|sérstjórnarhéruð]]. Aceh hefur heimild til að stjórna eftir [[sjaríalög]]um,<ref>{{cite journal|last=Miller|first=M.A.|title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-10_5_3/page/333|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=3|year=2004|pages=333–351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref> Yogyakarta heldur í hefðbundið soldánsdæmi sitt innan lýðveldisins,<ref>{{cite journal|last1=Wiszowaty|first1=M.M.|last2=Wahyuni|first2=I.|title=Monarchy in the Republic – Sultanate of Yogyakarta in the Republic of Indonesia|journal=Constitutional Law Review|publisher=Adam Marszałek Publishing House|date=27 December 2023|volume=76|number=6|pages=321–336|doi=10.15804/ppk.2023.06.23}}</ref> en héruðin á Vestur-Nýju-Gíneu hafa fengið sérstaka sjálfstjórn til að kveða niður aðskilnaðarhreyfingar og flýta þróun.<ref>{{cite journal|last1=Emilianus|first1=J.E.|last2=Lumbuun|first2=T.G.|last3=Latif|first3=A.|last4=Sinaga|first4=P.|title=Protection of local wisdom of papua's original people by the papua people's assembly in Indonesia|journal=International Journal of Judicial Law|publisher=All Law Journal|date=2024|volume=3|issue=4|pages=10–15|doi=10.54660/IJJL.2024.3.4.10-15}}</ref> {{Héruð Indónesíu}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|last=Bevins|first=V.|author-link=Vincent Bevins|title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1-5417-4240-6}} * {{cite journal|last=Earl|first=G.S.W.|title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850}} * {{cite book|last=Friend|first=T.|title=Indonesian Destinies|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-01137-6|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Melvin|first1=Jess|title=The Army and the Indonesian Genocide|date=2018|doi=10.4324/9781351273329|isbn=978-1-351-27332-9}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=1991|title=A history of modern Indonesia since c. 1300|edition=2nd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=0-333-57690-X}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=2001|title=A history of modern Indonesia since c. 1200|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_s3o0|edition=3rd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4480-5}} * {{cite book|last=Robinson|first=G.B.|date=2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-8886-3}} * {{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|publisher=Westview Press|isbn=1-86373-635-2|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw}} * {{cite book|last=Taylor|first=J.B.|title=Indonesia|publisher=[[Yale University Press]]|year=2003|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|isbn=978-0-300-09709-2}} * {{cite book|last=Vickers|first=A.|title=A History of Modern Indonesia|edition=2nd|url=https://www.cambridge.org/universitypress/subjects/history/south-east-asian-history/history-modern-indonesia-2nd-edition|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2013|isbn=978-1-107-62445-0}} {{APEC}} {{ASEAN}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Indónesía| ]] 5rigdpcnarszdsi0bx35d2f3sbg6ikz 0 6556 1972363 1967921 2026-07-17T09:11:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972363 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Skotland | nafn_á_frummáli = Scotland {{mál|en}} {{mál|sco}}<br />Alba {{mál|ge}} | nafn_í_eignarfalli = Skotlands | fáni = Flag of Scotland.svg | skjaldarmerki = Royal_Arms_of_the_Kingdom_of_Scotland.svg | kjörorð = [[In My Defens God Me Defend]]<br /><small>([[skoska]]: Guð varðveiti mig í vörn minni)''</small> | staðsetningarkort = Scotland_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[enska]], [[Skosk gelíska|gelíska]], [[skoska]] | höfuðborg = [[Edinborg]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Æðsti ráðherra Skotlands|Æðsti ráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[John Swinney]] | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = stofnun | dagsetning1 = [[843]] | atburður2 = sameining við Bretland | dagsetning2 = [[1. maí]] [[1707]] | stærðarsæti = * | flatarmál = 78.772 | hlutfall_vatns = 1,9 | mannfjöldaár = 2013 | fólksfjöldi = 5.327.700 | íbúar_á_ferkílómetra = 68 | mannfjöldasæti = * | VLF_ár = 2012 | VLF = 245,267 | VLF_sæti = * | VLF_á_mann = 39.642 | VLF_á_mann_sæti = * | gjaldmiðill = [[sterlingspund]] (£) (GBP) | tímabelti = [[UTC]] (+1 á sumrin) | þjóðsöngur = [[Flower of Scotland]] <small>''(de facto)''</small> | tld = scot | símakóði = 44 }} '''Skotland''' ([[enska]] og [[skoska]]: ''Scotland'', [[Skosk gelíska|gelíska]]: ''Alba'') er land í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og næststærsti hluti [[Bretland]]s (hinir hlutarnir eru [[England]], [[Wales]] og [[Norður-Írland]]). Það hefur eigið [[þing]] og [[heimastjórn]] frá árinu [[1999]]. Skotland á landamæri að Englandi í suðri og strönd að [[North Channel|Úlfreksfirði]] og [[Írlandshaf]]i í vestri og [[Norðursjór|Norðursjó]] í austri. Skotlandi tilheyra meira en 790 eyjar, þar á meðal [[Norðureyjar]] og [[Suðureyjar]]. Í hafinu undan Skotlandi eru auðugar [[olíulind]]ir. Höfuðborg landsins og næststærsta borg þess er [[Edinborg]] en stærsta borgin er [[Glasgow]]. Þriðja stærsta borgin er [[Aberdeen]]. Skotland var sjálfstætt [[Konungsríkið Skotland|konungsríki]] á [[miðaldir|miðöldum]] en gekk í [[konungssamband]] við [[England]] og [[Írland]] þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] tók við af [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] árið [[1603]]. Skoska þingið var lagt niður [[26. mars]] [[1707]] og Skotland var formlega sameinað Bretlandi með [[Sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] [[1. maí]] sama ár þegar [[Breska konungdæmið]] var stofnað með eitt þing í [[Westminster]] í [[London]]. Þann [[1. janúar]] [[1801]] varð [[Írland]] svo hluti af þessu sameinaða konungdæmi. Skoska þingið var endurreist í kjölfar [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] árið [[1999]]. Það hefur þó ekki völd í [[utanríkismál]]um. [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Skotlandi 2014|Þjóðaratkvæðagreiðsla um sambandsslit]] var haldin árið [[2014]] þar sem tillagan var felld. Efnahagur Skotlands hefur lengi byggst á [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]] eins og [[skipasmíði]] og [[stál]]iðnaði. Frá [[1971-1980|8. áratugnum]] hefur [[Norðursjávarolía]] orðið mikilvægari hluti af efnahagslífi landsins. [[Fjármálaþjónusta]] er líka áberandi. Þekktasta útflutningsvara Skota er líklega [[skoskt viský|skoskt viskí]] sem er 85% af heildarútflutningi matar- og drykkjarvara frá Skotlandi. ==Heiti== Heiti Skotlands er dregið af latneska heitinu ''Scoti'' sem [[Rómaveldi|Rómverjar]] notuðu yfir [[Gelar|Gela]]. [[Síðlatína|Síðlatneska]] orðið ''Scotia'' vísaði upphaflega til [[Írland]]s bæði í latneskum og fornenskum heimildum.<ref>{{Cite book |last=Gwynn |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16 |title=The History Of Ireland |date=July 2009 |isbn=9781113155177 |page=16 |access-date=17 September 2014}}</ref><ref>Lemke, Andreas: [https://www.univerlag.uni-goettingen.de/bitstream/handle/3/isbn-978-3-86395-189-4/GSEP8_lemke.pdf?sequence=1 The Old English Translation of Bede's ''Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum'' in its Historical and Cultural Context], Chapter II: The ''OEHE'': The Material Evidence; page 71 (Universitätsdrucke Göttingen, 2015)</ref> Það heiti hefur að minnsta kosti síðan á 11. öld verið notað um Skotland norðan við ána [[Forth (á)|Forth]] ásamt heitunum ''Albania'' eða ''Albany'', dregin af gelíska orðinu ''Alba'' sem merkir „hvítur“ og var heiti á [[konungsríkið Alba|gelísku konungsríki]] í Skotlandi á miðöldum. Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] varð algengast að nota heitin Skotland og Skotar yfir landið sem nú er Skotland.<ref name=Keay>Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins.</ref><ref>Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland''. London. Eyre Methuen {{ISBN|978-0-413-30380-6}}</ref><ref>Murray, W.H. (1968) ''The Companion Guide to the West Highlands of Scotland''. London. Collins. {{ISBN|0-00-211135-7}}</ref> Snemma á 16. öld gaf [[Leó 10.]] páfi það út að ''Scotia'' skyldi nota um Skotland og íbúa þess.<ref>{{cite web|url=http://www.reformation.org/scotia.html|title=Scotia, my Scotia, or bringing back the real Scotland!!|publisher=Reformation.org|access-date=16 February 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924085553/http://www.reformation.org/scotia.html|url-status=dead}}</ref><ref>Benedict's Fitzpatrick's Ireland and the Foundations of Europe, pp. 376-379</ref> Uppruni heitisins ''Scoti'' er óviss. Það er ekki dregið af neinu latnesku orði og á sér enga samsvörun í gelískum ættbálkaheitum. Á miðöldum varð til sögn um að nafnið væri dregið af egypsku prinsessunni, Skottu eða [[Skotía|Skotíu]] sem hafi verið ættmóðir allra Gela, en sögnin er líklega tilbúningur til að skýra uppruna nafnsins.<ref name="Lennon">{{cite book |last1=Lennon |first1=Joseph |title=Irish Orientalism: A Literary and Intellectual History |date=2008 |publisher=Syracuse University Press |isbn=9780815631644 |pages=11–12, 36 |url=https://books.google.com/books?id=nnbRKOsmyJIC&q=scota&pg=PR9 |access-date=14 June 2018 |language=en}}</ref><ref name="ohogain">{{cite book |last=Ó hÓgáin |first=Dáithí |title=Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition |publisher=Prentice Hall Press |year=1991 |pages=296–297}}</ref> Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um merkingu heitisins, eins og að það sé dregið af gelíska orðinu ''scuit'' klippt eða „skorið af“, í merkingunni „útlagar“;<ref>C. Oman, ''A History of England before the Norman Conquest'', London, 1910, p. [https://archive.org/stream/englandbeforeno00oman#page/n7/mode/2up 157].</ref><ref>Sir Charles Oman: A History of England before the Norman Conquest</ref> eða af orðinu ''sgaoth'', „svermur“;<ref>MacCoinnich, Aonghas '''Eachdraidh na h-Alba''' (Glasgow 1867)</ref> eða að það sé skylt indóevrópska orðinu ''*skot'' í merkingunni „myrkur“ eða „drungi“.<ref>P. Freeman, ''Ireland and the Classical World'', Austin, 2001, pp. [https://books.google.com/books?id=ZSHhfOM-5AEC&pg=PA93 93].</ref> Það hefur líka verið tengt við fornnorræna orðið ''skot'' „skiki“ (sbr. [[Ólafur skotkonungur]]).<ref>L.O. Lagerqvist – N. Åberg, ''Öknamn och tillnamn på nordiska stormän och kungligheter'', Stockholm, 1997, p. 23 (etymology of [[epithet]]s of Nordic kings and magnates).</ref> == Saga == === Forsögulegur tími === Fyrir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] þakti jökulís allt Skotland og hefur þá eytt öllum ummerkjum um mannabyggð sem kynni að hafa verið þar fyrir [[miðsteinöld]]. Talið er að fyrstu hópar manna sem settust að í Skotlandi eftir síðustu ísöld hafi komið þangað fyrir um 12.800 árum. Elstu minjarnar eru örvaroddur úr tinnusteini frá [[Islay]].<ref>Sjá Moffat, Alistair (2005) ''Before Scotland: The Story of Scotland Before History''. London. Thames & Hudson. Page 42.</ref> Á þeim tíma var landið þakið skógi og mýrum og helsti samgöngumátinn var á vötnum.<ref name="Forsyth">{{Cite book |last=Forsyth |first=Katherine |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Origins: Scotland to 1100 |author-link=Katherine Forsyth |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|9}} Landnemarnir reistu fyrstu varanlegu húsin fyrir um 9.500 árum og fyrstu þorpin fyrir um 6.000 árum. [[Skara Brae]] er vel varðveitt þorp á [[Orkneyjar|Orkneyjum]] frá þessum tíma. Merki um mannabyggð og grafreiti frá [[nýsteinöld]] eru víða vel varðveitt á [[Norðureyjar|Norðureyjum]] og [[Vestureyjar (Skotlandi)|Vestureyjum]] þar sem skortur á trjám olli því að flestar byggingar voru reistar úr steini.<ref>{{Cite book |last=Pryor |first=Francis |title=Britain BC |url=https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo |publisher=HarperPerennial |year=2003 |isbn=978-0-00-712693-4 |location=London |pages=[https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo/page/98 98]–104 & 246–250 |author-link=Francis Pryor}}</ref> [[Callanish-steinarnir]] á [[Lewis]] og [[Maes Howe]] á Orkneyjum eru dæmi um minjar um þróuð trúarbrögð frá 3. árþúsundinu f.o.t.<ref name="short">{{Cite book |last=Houston |first=Rab |title=Scotland: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/scotlandveryshor0000hous |date=2008 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780191578861 |location=Oxford |language=en}}</ref>{{Rp|38}} === Elstu heimildir === [[File:Skara Brae - geograph.org.uk - 1274913.jpg|thumb|right|180px|Innviðir húss í [[Skara Brae]].]] Elsta ritaða heimildin sem vísar til Skotlands er eftir gríska ferðalanginn [[Pýþeas]] sem nefndi norðurodda Bretlandseyja „Orkas“, sem er fyrsta tilvísunin til Orkneyja.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|10}} Á fyrsta árþúsundinu f.Kr. breyttist samfélagið í höfðingjasamfélag og auður og völd söfnuðust þar sem umframbirgðir matvæla var að finna.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|11}} [[Hernám Rómverja á Bretlandi|Hernámi Rómverja á Bretlandi]] lauk aldrei og mestur hluti þess lands sem er Skotland í dag var aldrei undir yfirráðum þeirra.<ref name=":4">{{Citation |last1=Richmond |first1=Ian Archibald |title=Caledonia |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-1258 |work=Oxford Classical Dictionary |year=2012 |editor-last=Hornblower |editor-first=Simon |edition=4th online |language=en |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001 |isbn=9780199545568 |access-date=16 November 2020 |last2=Millett |first2=Martin |editor2-last=Spawforth |editor2-first=Antony |editor3-last=Eidinow |editor3-first=Esther}}</ref> Fyrstu herfarir Rómverja inn í Skotland áttu sér stað árið 79 þegar [[Gnaeus Julius Agricola]] réðist þangað inn. Hann sigraði skoskan her í [[orrustan við Mons Graupius|orrustunni við Mons Graupius]] árið 83.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|12}} Eftir að Rómverjar höfðu unnið sigur reistu þeir virki meðfram [[Gask-hryggurinn|Gask-hryggnum]], nálægt [[Hálandamisgengið|Hálandamisgenginu]]. Þremur árum eftir orrustuna höfðu herir Rómverja hins vegar hörfað til [[Syðri Upplöndin|Syðri Upplandanna]].<ref>Hanson, William S. ''The Roman Presence: Brief Interludes'', in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003). ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archeology and History, 8000 BC—AD 1000.'' Edinburgh. Edinburgh University Press.</ref> Leifar af rómverskum virkjum sem voru reist á 1. öld hafa fundist allt norður til [[Moray-fjörður|Moray-fjarðar]].<ref name=":4"/> Þegar [[Trajanus]] komst til valda höfðu Rómverjar hörfað aftur fyrir línu milli [[Tyne-fljót]]s og [[Solway-fjörður|Solway-fjarðar]].<ref name=":8">{{Citation |last=Millett |first=Martin J. |title=Britain, Roman |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-1178 |work=The Oxford Classical Dictionary |year=2012 |editor-last=Hornblower |editor-first=Simon |edition=4th online |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001 |isbn=978-0-19-954556-8 |access-date=16 November 2020 |editor2-last=Spawforth |editor2-first=Antony |editor3-last=Eidinow |editor3-first=Esther}}</ref> Þar reisti eftirmaður Trajanusar, [[Hadríanus]], [[Hadríanusarmúrinn]]<ref name="Forsyth"/>{{Rp|12}} og ''[[Limes Britannicus]]'' urðu norðurlandamæri Rómaveldis.<ref>Robertson, Anne S. (1960). ''The Antonine Wall''. Glasgow Archaeological Society.</ref><ref>{{Cite news |last=Keys |first=David |date=27 June 2018 |title=Ancient Roman 'hand of god' discovered near Hadrian's Wall sheds light on biggest combat operation ever in UK |agency=Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/hand-of-god-ancient-roman-hadrians-wall-sculpture-bronze-found-latest-a8419131.html |access-date=6 July 2018}}</ref> Áhrif rómverskrar menningar á suðurhluta landsins voru mikil og Rómverjar kynntu landsmönnum [[kristni]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|13–14}}<ref name="short"/>{{Rp|38}} [[Antoníusarmúrinn]] var reistur frá 142 að fyrirskipan eftirmanns Hadríanusar, [[Antoninus Pius|Antoniusar Piusar]], til að verja rómverska hluta Skotlands frá norðurhlutanum norðan við línu milli [[Clyde-fjörður|Clyde-fjarðar]] og [[Forth-fjörður|Forth-fjarðar]]. [[Innrás Rómverja í Kaledóníu 208-210]] var gerð að undirlagi keisara af [[Severusarætt]] til að bregðast við samningsbroti Kaledóna árið 197,<ref name=":4"/> en varanleg yfirráð yfir öllu Stóra-Bretlandi náðust ekki þar sem Rómverjar voru uppteknir við að berja niður skæruhernað og keisarinn [[Septimius Severus]] lést í [[Eboracum]] ([[York]]) eftir að hann veiktist í herförum. Virki voru reist nálægt eldri virkjum Agricola, við mynni dalverpanna í Hálöndunum, en Kaledónar gerðu uppreisn á ný 210-211 og náðu þeim á sitt vald.<ref name=":4"/> Hjá rómversku sagnariturunum [[Tacitus]]i og [[Cassius Dio|Cassiusi Dio]] voru [[skosku hálöndin]] og allt svæðið norðan við [[Forth-á]] kölluð [[Kaledónía]].<ref name=":4"/> Samkvæmt Cassiusi nefndust íbúar Kaledóníu [[Kaledónar]] og [[Maeatae]].<ref name=":4"/> Aðrir höfundar í fornöld notuðu lýsingarorðið „kaledónskur“ yfir allt í norður- og innri hluta Bretlands, hvort sem það voru íbúar, dýr, veðrið, perlur eða stórt svæði skógi vaxinna hæða sem [[Kládíus Ptólmæos]] sagði að væri suðvestan við [[Beauly-fjörður|Beauly-fjörð]].<ref name=":4"/> Ummerki um nafnið Kaledónía er að finna í örnefnunum [[Dunkeld]], [[Rohallion]] og [[Schiehallion]].<ref name=":4"/> [[Samsærið mikla]] var meint ráðabrugg um gagnárás gegn yfirráðum Rómverja á Bretlandi seint á 4. öld, með þátttöku hinna gelísku [[Scoti]] og Kaledóna, sem þá voru þekktir sem [[Piktar]] meðal Rómverja. [[Comes Theodosius]] sigraðist á þeim, en snemma á 5. öld drógu Rómverjar herlið sitt alfarið frá Bretlandseyjum, sem leiddi til [[landnám Engilsaxa|landnáms Engilsaxa]] á Bretlandi, þar á meðal í suðausturhluta Skotlands og austurhluta Englands.<ref name=":8"/> === Miðaldir === [[Mynd:Early Medieval Scotland areas.png|thumb|right|Ríki Skotlands á ármiðöldum.]] [[Mynd:Kingdom of Mann and the Isles-en.svg|thumb|right|Norræn ríki í Skotlandi við lok 11. aldar.]] Frá upphafi sjöttu aldar skiptist landið sem í dag er Skotland í þrjú svæði: [[Piktaland]], safn lítilla lávarðsdæma í miðju Skotlandi;<ref name="Forsyth"/>{{Rp|25–26}} engilsaxneska [[konungsríkið Norðymbraland]] sem hafði lagt suðausturhluta Skotlands undir sig;<ref name="Forsyth"/>{{Rp|18–20}} og [[Dál Riata]], sem náði yfir bæði Vestur-Skotland og Norður-Írland og þar sem gelískt mál og menning hóf að breiðast út.<ref>Wolfe, A. (2012) "Ancient Kindred? Dál Riata and the Cruthin" [Internet] In: www.academia.edu. Available from https://www.academia.edu/1502702/Ancient_Kindred_Dal_Riata_and_the_Cruthin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802043628/http://www.academia.edu/1502702/Ancient_Kindred_Dal_Riata_and_the_Cruthin |date=2016-08-02 }}</ref> Þessi samfélög byggðust upp í kringum ættir og innan þeirra var mikil misskipting auðs, þótt langflestir væru sárafátækir og lifðu af [[sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskap]]. Piktarnir héldu þræla (aðallega stríðsfanga) allt fram á 9. öld.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|26–27}} Gelísk áhrif breiddust út til Piktalands og Norðymbralands með gelískumælandi klerkum [[keltneska kirkjan|keltnesku kirkjunnar]] sem stunduðu þar trúboð.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|23–24}} [[Heilagur Kólumba]] setti upp trúboðsstöð á eyjunni [[Jóna (eyja)|Jóna]] á 6. öld.<ref name="short"/>{{Rp|39}} [[Víkingar]] hófu ránsferðir til Skotlands á 8. öld og tóku þar bæði þræla og dýrgripi. Helsta markmið þeirra var þó að leggja undir sig land. Elstu byggðir norrænna manna í Skotlandi voru í norðvesturhluta landsins, en þeir lögðu seinna undir sig stór svæði meðfram ströndinni. [[Fornnorræna]] tók alveg við af gelísku sem tungumál íbúa [[Norðureyjar|Norðureyja]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|29–30}} Á 9. öld varð óttinn við víkinga til þess að gelískur konungur, [[Cináed mac Ailpín]], náði völdum í Piktalandi og stofnaði þar konungsættina sem nútímakonungar rekja ættir sínar til. Þetta markaði upphafið að endalokum sérstakrar piktískrar menningar.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|31–32}}<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Dauvit |title=The Oxford Companion to Scottish History |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-19-211696-3 |editor-last=M. Lynch |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7/page/359 359] |chapter=Kenneth mac Alpin}}</ref> Konungsríkið var kallað [[Alba (konungsríki)|Alba]] og náði yfir sama land og Piktaland áður, en var gelískt. Undir lok 10. aldar dó [[piktíska]] út sem tungumál og íbúar töluðu eftir það gelísku.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|32–33}} Konungsríkið stækkaði bæði til suðurs, inn í fyrrum lönd Norðymbralands, og til norðurs inn í [[Moray]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|34–35}} Um árþúsundsskiptin safnaðist landbúnaðarland á færri hendur og fyrstu bæirnir voru stofnaðir.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|36–37}} Á 12. og 13. öld komst stærstur hluti Skotlands undir einn konung. Í byrjun var gelísk menning allsráðandi, en aðflutningur fólks frá Frakklandi, Englandi og Flandri skapaði fjölbreyttara samfélag og [[skoska]] tók að taka við af gelísku. Smám saman varð til nútímalegt konungsríki. Undir lok tímabilsins urðu stríð við [[England]] til þess að styrkja sérstaka skoska sjálfsmynd.<ref name="Stringer" />{{Rp|37-39}}<ref name="Barrell 2000">{{Cite book |last=Barrell |first=A. D. M. |title=Medieval Scotland |url=https://archive.org/details/medievalscotland0000barr |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58602-3 |location=Cambridge}}</ref>{{Rp|at=ch 1}} [[Davíð 1. Skotakonungur]] (1124-1153) og eftirmenn hans styrktu konungsvaldið<ref name="Stringer">{{Cite book |last=Stringer |first=Keith |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=The Emergence of a Nation-State, 1100–1300 |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|41–42}} og sameinuðu meginland Skotlands undir sinni stjórn með því að leggja undir sig Moray, [[Galloway]] og [[Katanes]], þótt þeir næðu ekki að leggja undir sig [[Suðureyjar]] sem ýmsir [[skoskir ættbálkar]] höfðu ríkt yfir eftir dauða [[Sumarliði (Suðureyjum)|Sumarliða]] árið 1164.<ref name="Stringer"/>{{Rp|48–49}} [[Lénskerfi]] var komið á, bæði með innreið engilsaxneskra lávarða og með veitingu lands til gelískra höfðingja í skiptum fyrir hollustu þeirra við konung.<ref name="Stringer"/>{{Rp|53–54}} Hin flóknu tengsl við nágranna Skotlands í suðri á þessum tíma einkenndust í fyrstu af tilraunum skosku konunganna til að hagnýta sér pólitískt umrót á Englandi, en þar á eftir tók við lengsti friður milli landanna á miðöldum: milli 1217 og 1296.<ref name="Stringer" />{{Rp|45-46}} [[File:The Wallace Monument Aerial, Stirling.jpg|thumb|250px|[[Wallace-minnismerkið]] var reist til minningar um skosku þjóðhetjuna [[William Wallace]].]] Við andlát [[Alexander 3. Skotakonungur|Alexanders 3.]] í mars 1286 rofnaði ættarveldi skosku konunganna. [[Játvarður 1. Englandskonungur]] tók að sér að miðla málum milli þeirra sem töldu sig eiga tilkall til krúnunnar. [[Jóhann Balliol]] var krýndur árið 1292 í skiptum fyrir sjálfstæði Skotlands.<ref name="Stringer"/>{{Rp|47}}<ref>{{Cite web |title=Scotland Conquered, 1174–1296 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm |publisher=National Archives}}</ref> Árið 1294 höfnuðu Balliol og aðrir skoskir lávarðar kröfu Játvarðs um að þeir tækju þátt í herför hans gegn Frökkum. Skotland og Frakkland gerðu með sér samning 23. október 1295, sem nefndist [[Auld Alliance]]. Í kjölfarið réðist Játvarður inn í Skotland og steypti Jóhanni af stóli. [[Andrew Moray]] og [[William Wallace]] urðu í upphafi helstu leiðtogar andspyrnu gegn enskum yfirráðum í [[sjálfstæðisstríð Skotlands|sjálfstæðisstríðum Skotlands]],<ref>{{Cite web |title=Scotland Regained, 1297–1328 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/regained.htm |publisher=National Archives of the United Kingdom}}</ref> þar til [[Róbert 1. Skotakonungur|Róbert 1.]] var krýndur konungur Skotlands árið 1306.<ref>{{Cite book |last=Murison |first=A. F. |url=https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C |title=King Robert the Bruce |publisher=Kessinger Publishing |year=1899 |isbn=978-1-4179-1494-4 |edition=reprint 2005 |page=30}}</ref> Sigur Skota í [[orrustan við Bannockburn|orrustunni við Bannockburn]] staðfesti yfirráð þeirra yfir ríkinu. Árið 1320 hlaut fyrsta opinbera sjálfstæðisyfirlýsing sögunnar, [[Arbroath-yfirlýsingin]], stuðning [[Jóhannes 22.|Jóhannesar 22.]] páfa og samþykki ensku krúnunnar.<ref name="Brown">{{Cite book |last1=Brown |first1=Michael |title=Scotland: A History |last2=Boardman |first2=Steve |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Survival and Revival: Late Medieval Scotland |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|70, 72}} Borgarastyrjöld milli [[Bruce-ætt]]ar og höfuðkeppinauta þeirra, [[Comyn-ætt]]ar og [[Balliol-ætt]]ar, stóð fram á miðja 14. öld. Bruce-ættin hafði sigur, en þegar [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] lést án erfingja varð frændi hans, [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert 2.]], fyrsti konungur af [[Stewart-ætt]] (af því hann hafði embættið [[Lord High Steward of Scotland]] eða „yfir[[stallari]] Skotlands“).<ref name="Brown"/>{{Rp|77}} Stewart-ættin ríkti yfir Skotlandi það sem eftir lifði af miðöldum. Aukin hagsæld ríkti í landinu frá lokum 14. aldar, gegnum [[skoska endurreisnin|skosku endurreisnina]] að [[skoska siðbótin|skosku siðbótinni]],<ref name="Mason">{{Cite book |last=Mason |first=Roger |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Renaissance and Reformation: The Sixteenth Century |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|93}} þrátt fyrir [[svarti dauði|svarta dauða]] 1349<ref name="Brown"/>{{Rp|76}} og aukna misskiptingu milli [[Skosku hálöndin|Skosku hálandanna]] og [[Skosku láglöndin|Skosku láglandanna]].<ref name="Brown"/>{{Rp|78}} Alls kyns samningar voru gerðir til að draga úr átökum við suðurlandamærin að Englandi.<ref name="Brown"/>{{Rp|76, 83}} === Árnýöld === [[File:Portrait of King James I & VI (1618-1620).jpg|thumb|right|upright|[[Jakob 6. Skotakonungur]] tók við ensku og írsku krúnunni árið 1603.]] [[Samningur um eilífan frið]] var undirritaður af [[Jakob 4. Skotakonungur|Jakobi 4.]] og [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriki 7.]] árið 1502. Jakob gekk að eiga dóttur Hinriks, [[Margrét Tudor|Margréti Tudor]].<ref>{{Cite web |title=James IV, King of Scots 1488–1513 |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/james_iv |publisher=BBC}}</ref> Nokkrum árum síðar gerði Jakob innrás í England til stuðnings Frökkum samkvæmt [[Auld Alliance]]-bandalaginu og varð síðasti breski konungurinn sem lést í orrustu, í [[orrustan við Flodden|orrustunni við Flodden]] árið 1513.<ref>{{Cite web |title=Battle of Flodden, (Sept.&nbsp;9, 1513) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/210431/Battle-of-Flodden |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Á milli 1543 og 1551 áttu Skotar og Englendingar í stríði meðan [[María Skotadrottning]] var ómyndug. Stríðið var nefnt „[[harkalega biðlunin]]“.<ref>[[Marcus Merriman]], ''The Rough Wooings'' (East Linton: Tuckwell, 2000), p. 6.</ref> Árið 1560 var [[umsátrið um Leith|umsátrinu um Leith]] aflétt og [[Edinborgarsamningurinn]] undirritaður, þar sem [[Elísabet 1.]] var viðurkennd sem drottning Englands.<ref name="Mason"/>{{Rp|112}} [[Skoska þingið]] kom saman og samþykkti [[skoska trúarjátningin|skosku trúarjátninguna]] sem fól í sér algjöran aðskilnað frá kaþólsku kirkjunni og valdi páfa.<ref name="short"/>{{Rp|44}} Hin kaþólska María Skotadrottning var neydd til að segja af sér árið 1567.<ref>{{Cite web |title=Religion, Marriage and Power in Scotland, 1503–1603 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/religion.htm |publisher=The National Archives of the United Kingdom}}</ref> Árið 1603 tók [[Jakob 6. Skotakonungur]], sonur Maríu, við völdum í [[konungsríkið England|Englandi]] og [[konungsríkið Írland|Írlandi]] þegar ríkin gengu í [[konungssamband]]. Hann flutti hirð sína til London.<ref>{{Cite book |last=Ross |first=David |title=Chronology of Scottish History |url=https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross |publisher=Geddes & Grosset |year=2002 |isbn=978-1-85534-380-1 |page=[https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross/page/56 56]}}</ref> Fyrsti [[breski fáninn]] var hannaður að ósk Jakobs og átti að flagga ásamt [[skoski fáninn|skoska fánanum]] á skoskum skipum. Jakob ætlaði sér að sameina ríkin í eitt konungsríki, en [[enska þingið]] stóð gegn honum og studdi þess í stað að ein lög giltu um bæði ríkin, sem [[skoska þingið]] vildi ekki samþykkja. Konungur hætti því við frekari sameiningu.<ref>{{Cite web |title=On this Day: 21 November 1606: The proposed union between England and Scotland {{!}} History of Parliament Online |url=https://www.historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland |access-date=16 November 2020 |website=www.historyofparliamentonline.org |archive-date=25 nóvember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101617/https://historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland |url-status=dead }}</ref> Fyrir utan stutt tímabil undir stjórn [[breska verndarríkið|verndarríkis]] Cromwells var Skotland sérstakt ríki á 17. öld, en töluverð átök voru milli [[sáttmálahreyfingin|sáttmálamanna]] og krúnunnar um það hver stjórn [[skoska kirkjan|skosku kirkjunnar]] ætti að vera.<ref name="Wormald">{{Cite book |last=Wormald |first=Jenny |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |location=Oxford |language=en |chapter=Confidence and Perplexity: The Seventeenth Century |author-link=Jenny Wormald |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|124}} Herinn var efldur svo konungur náði stjórn á ættbálkunum í vesturhluta Hálandanna. [[Jónalögin]] 1609 neyddu ættarhöfðingja á Suðureyjum til að senda syni sína til menntunar í Láglöndunum.<ref>{{Cite book |last=Devine |first=T M |title=The Scottish Clearances: A History of the Dispossessed, 1600–1900 |url=https://archive.org/details/scottishclearanc0000devi |date=2018 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0241304105 |location=London}}</ref>{{Rp|37–40}} Árið 1641 og aftur 1643 reyndi skoska þingið án árangurs að ná í gegn sameiningu við England sem byggðist á hugmyndinni um [[sambandsríki]] fremur en innlimun, þar sem Skotland héldi sínu þingi.<ref name=":5">{{Cite web |title=BBC – History – British History in depth: Acts of Union: The creation of the United Kingdom |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/acts_of_union_01.shtml |access-date=16 November 2020 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> Árið 1648 var þingið klofið út af sambandsmálunum.<ref name=":5"/> Í kjölfar þess að skoski konungurinn hafði verið tekinn af lífi í [[Whitehall]] árið 1649 í miðjum [[Þríríkjastríðin|Þríríkjastríðunum]] setti [[Oliver Cromwell]] fyrstu stjórnarskrá Bretlandseyja með [[Instrument of Government]] sem gerði Skotland hluta af [[Samveldi Englands, Skotlands og Írlands]].<ref name=":5"/> Fyrstu skosku fulltrúarnir á þinginu í Westminster tóku sæti á verndarþingi Samveldisins. Með [[endurreisn konungdæmis í Englandi]] komst [[Stúartætt]] aftur til valda í Skotlandi 1660. Skoska þingið sóttist eftir frjálsum viðskiptum við England árið 1664, en því var hafnað 1668.<ref name=":5"/> Árið 1670 hafnaði enska þingið aftur sambandi við Skotland.<ref name=":5"/> Sams konar tillögur enska þingsins féllu niður 1674 og 1685.<ref name=":5"/> [[Orrustan við Altimarlach]] árið 1680 var síðasta stóra orrustan milli [[Hálandaættir|Hálandaættanna]].<ref>"''[https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC&pg=PA41 Dictionary of Battles and Sieges: A-E]''". Dennis E. Showalter (2007). Springer. p.41</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] og flótta kaþólska konungsins [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakobs 2.]] tóku [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur]] og [[María 2. Englandsdrottning]] við völdum, en María var af Stúartættinni.<ref name="Wormald"/>{{Rp|142}} Skoska þingið hafnaði enn á ný tillögum um sameiningu árið 1689.<ref name=":5"/> [[Jakobítar]], stuðningsmenn hinna útlægu kaþólsku konunga af Stúartætt, voru ógn við yfirráð [[Óraníuætt]]ar og síðar [[Hannóverætt]]ar þar til þeir voru endanlega sigraðir 1745.<ref name=":5"/> Líkt og í öðrum löndum, eins og Frakklandi, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, gengu [[sjö harðindaár]] yfir Skotland á 10. áratug 17. aldar, sem drógu úr barneignum og juku brottflutning fólks þannig að íbúafjöldi dróst víða saman um 10-15%.<ref>{{Cite book |last=Cullen |first=Karen J. |url=https://books.google.com/books?id=6oOCfHxQDtwC&pg=PA152 |title=Famine in Scotland: The 'ill Years' of The 1690s |date=15 February 2010 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0748638871 |pages=152–153}}</ref> Árið 1698 reyndi [[Skotlandsfélagið]] að stofna verslunarnýlendu á [[Panamaeiðið|Panamaeiðinu]]. Nær allir skoskir landeigendur sem áttu eitthvað sparifé voru sagðir hafa fjárfest í [[Darien-fléttan|Darien-fléttunni]] sem snerist um nýlendustofnun og flutningaleið yfir Panamaeiðið.<ref name=":6">{{Cite web |title=Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union? |url=http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003123611/http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf |archive-date=3 October 2011 |access-date=1 May 2013 |publisher=Scottish Affairs}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |title=Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo-Scottish Union in 1706–7 |url=https://scottishhistorysociety.com/popular-opposition-to-the-ratification-of-the-treaty-of-anglo-scottish-union-in-1706-7 |access-date=23 March 2017 |website=scottishhistorysociety.com |publisher=Scottish Historical Society}}</ref> Þegar enn einni sameiningartillögunni frá ensku lávarðadeildinni var hafnað 1695 og önnur felld í fulltrúadeildinni árið 1700, hafnaði skoska þingið enn á ný sameiningartillögum árið 1702.<ref name=":5"/> Hrun Darien-fléttunnar varð til þess að skoskir landeigendur sem höfðu fjárfest í henni urðu gjaldþrota. Það, ásamt ótta við innrás frá Englandi, leiddi til þess að skoska yfirstéttin gerðist hlynnt sambandi við England.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Þann 22. júlí 1706 var [[Sambandssamningurinn]] samþykktur af fulltrúum skoska þingsins og enska þingsins. Árið á eftir voru [[Sambandslögin 1707]] samþykkt af báðum þingum og [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] varð að veruleika frá 1. maí 1707.<ref name="Mackie">Mackie, J.D. (1969) ''A History of Scotland''. London. Penguin.</ref> Almenningur var andsnúinn sameiningu og uppþot urðu í [[Edinborg]], [[Glasgow]] og fleiri stöðum.<ref name="1707 protests">{{Cite book |last=Devine |first=T. M. |title=The Scottish Nation 1700–2000 |url=https://archive.org/details/scottishnation170000devi_j2z7 |publisher=Penguin Books |year=1999 |isbn=978-0-14-023004-8 |page=[https://archive.org/details/scottishnation170000devi_j2z7/page/8 9] |quote=From that point on anti-union demonstrations were common in the capital. In November rioting spread to the south west, that stronghold of strict Calvinism and covenanting tradition. The Glasgow mob rose against union sympathisers in disturbances that lasted intermittently for over a month}}</ref><ref>{{Cite web |year=2007 |title=Act of Union 1707 Mob unrest and disorder |url=http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101193416/http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html |archive-date=1 January 2008 |access-date=23 December 2007 |publisher=The House of Lords |location=London}}</ref> Hið nýja [[breska þingið|þing Stóra-Bretlands]] hafnaði þeirri tillögu [[írska þingið|írska þingsins]] að Írland yrði hluti af sameiningunni.<ref name=":5"/> [[File:The Battle of Culloden.jpg|thumb|left|Málverk eftir [[David Morier]] sem sýnir orrustuna við Culloden (''An Incident in the Rebellion of 1745'').]] Afnám tolla á verslun við England varð til þess að hún blómstraði, sérstaklega viðskipti við [[nýlendur Breta í Ameríku]]. Klippararnir sem [[tóbakslávarðarnir í Glasgow]] ráku voru hraðskreiðustu skip á siglingaleiðinni til [[Virginía|Virginíu]]. Fram að [[sjálfstæðisstríð Bandaríkjanna|sjálfstæðisstríði Bandaríkjanna]] 1776 var Glasgow mest tóbakshöfn heims.<ref>{{Cite journal |last=Robert |first=Joseph C |year=1976 |title=The Tobacco Lords: A study of the Tobacco Merchants of Glasgow and their Activities |url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1976-01_84_1/page/100 |journal=The Virginia Magazine of History and Biography |volume=84 |issue=1 |pages=100–102 |jstor=4248011}}</ref> Margra alda misskipting jókst enn þegar kaupmenn í láglöndunum auðguðust, meðan hálandahöfðingjarnir urðu fátækari. [[Jakobítar]], fylgismenn konunga af Stúartætt, nutu töluverðs fylgis í Hálöndunum og norðausturhlutanum, sérstaklega meðal íbúa sem aðhylltust biskupakirkju og kaþólska trú. Tvær stórar uppreisnir voru gerðar á 18. öld, [[Jakobítauppreisnin 1715]] og [[Jakobítauppreisnin 1745]], en hvorugri þeirra tókst að hnika valdi [[Hannóverætt]]ar yfir bresku krúnunni. Jakobítahreyfingin var á endanum brotin á bak aftur með ósigri þeirra í [[orrustan við Culloden|orrustunni við Culloden]], sem var jafnframt síðasta skiptið sem tvö lið fylktu sér til orrustu á breskri grundu. === Iðnbyltingin og skoska upplýsingin === [[Skoska upplýsingin]] og [[iðnbyltingin]] gerðu Skotland að þvílíkri miðstöð mennta, viðskipta og iðnaðar<ref>"[http://www.uiowa.edu/%7Ec008224b/scotline2.htm Some Dates in Scottish History from 1745 to 1914] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031090022/http://www.uiowa.edu/~c008224b/scotline2.htm |date=31 October 2013 }}", The University of Iowa.</ref> að [[Voltaire]] sagði „Við sækjum allar okkar hugmyndir um siðmenningu til Skotlands."<ref>{{Cite web |title=Enlightenment Scotland |url=http://www.ltscotland.org.uk/scottishenlightenment/scotland/index.asp |publisher=Learning and Teaching Scotland}}</ref> Með ósigri Jakobíta og sambandinu við England, tóku þúsundir Skota, aðallega frá Láglöndunum, við valdastöðum í stjórnmálum, opinberri þjónustu, her og flota, í viðskiptum og stjórn nýlendna um allt [[breska heimsveldið]]. Sagnfræðingurinn Neil Davidson skrifaði að eftir 1746 hafi opnast ný tækifæri fyrir Skota til þátttöku í opinberu lífi, sérstaklega utan Skotlands. Davidson nefnir líka að Skosku láglöndin hafi verið miðlæg í breska hagkerfinu.<ref>{{Cite book |last=Neil Davidson(2000) |title=The Origins of Scottish Nationhood |year=2000 |url=https://archive.org/details/originsofscottis0000davi |publisher=Pluto Press |location=London |pages=[https://archive.org/details/originsofscottis0000davi/page/94 94]–95}}</ref> Í Hálöndunum tóku ættarhöfðingjar smám saman að líta fremur á sig sem hefðbundna landeigendur en ættarleiðtoga. Félagslegar og efnahagslegar breytingar birtust greinilega þegar [[Hálandahreinsanirnar]] hófust og ættbálkakerfið hrundi.<ref name="Devine 1994">{{Cite book |last=Devine |first=T M |title=Clanship to Crofters' War: The social transformation of the Scottish Highlands |url=https://archive.org/details/clanshiptocrofte0000devi |date=1994 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-9076-9 |edition=2013}}</ref>{{Rp|32–53, ''passim''}} [[File:Tourists posing at the National Monument of Scotland.jpg|thumb|right|[[Minnismerki Skotlands]] á [[Calton-hæð]] í Edinborg er minnismerki um skoska hermenn sem féllu í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]].]] Með [[Skosku umbótalögin 1832|skosku umbótalögunum 1832]] fjölgaði skoskum þingmönnum og fleiri millistéttarmenn komust til áhrifa.<ref name="Devine&Finlay1996pp64-5">T. M. Devine and R. J. Finlay, ''Scotland in the Twentieth Century'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1996), pp. 64–65.</ref> Frá miðri 19. öld jukust kröfur um aukna heimastjórn og staða [[ráðherra Skotlands]] var endurvakin.<ref>F. Requejo and K-J Nagel, ''Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Re-symmetrization in Europe'' (Aldershot: Ashgate, 2011), p. 39.</ref> Undir lok aldarinnar var Bretland með tvo forsætisráðherra af skoskum ættum, [[William Ewart Gladstone|William Gladstone]],<ref name="Quinault2007">R. Quinault, "Scots on Top? Tartan Power at Westminster 1707–2007", ''History Today'', 2007 57(7): 30–36. {{ISSN|0018-2753}} Fulltext: [[Ebsco]].</ref> og [[Archibald Primrose]].<ref>K. Kumar, ''The Making of English National Identity'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), p. 183.</ref> Seint á 19. öld markaði kosningasigur [[Keir Hardie]] í aukakosningum í [[Mið-Lanarkshire]] 1888 aukin áhrif verkalýðsins og leiddi til stofnunar [[Skoski verkamannaflokkurinn|Skoska verkamannaflokksins]] (sem rann síðar saman við [[Breski verkamannaflokkurinn|Breska verkamannaflokkinn]]) og Hardie varð fyrsti leiðtogi hans.<ref>D. Howell, ''British Workers and the Independent Labour Party, 1888–1906'' (Manchester: Manchester University Press, 1984), p. 144.</ref> Glasgow varð ein af stærstu borgum heims og varð þekkt sem „önnur borg heimsveldisins“ á eftir London.<ref>J. F. MacKenzie, "The second city of the Empire: Glasgow – imperial municipality", in F. Driver and D. Gilbert, eds, ''Imperial Cities: Landscape, Display and Identity'' (2003), pp. 215–223.</ref> Eftir 1860 tóku skipasmíðastöðvarnar í Clyde-firði að sérhæfa sig í smíði gufuskipa úr járni (stáli eftir 1870) sem ruddu seglskipum úr timbri hratt úr vegi í skipastól heimsins. Glasgow varð helsta miðstöð skipasmíða í heimi.<ref name="Shields1949">J. Shields, ''Clyde Built: a History of Ship-Building on the River Clyde'' (1949).</ref> Þróun iðnaðar varð hröð og færði heim mikla vinnu og auðæfi, en olli því jafnframt að húsnæði, borgarskipulag og lýðheilsa sat á hakanum, og um tíma einkenndust aðstæður íbúa í borgum og bæjum Skotlands af þröngum húsakynnum, hárri tíðni barnadauða og fjölgun berklatilfella.<ref>C. H. Lee, ''Scotland and the United Kingdom: the Economy and the Union in the Twentieth Century'' (1995), p. 43.</ref> [[File:Sir Henry Raeburn - Portrait of Sir Walter Scott.jpg|thumb|left|upright|[[Walter Scott]] átti stóran þátt í að móta skoska sjálfsmynd á 19. öld með [[Waverley-sögurnar|Waverley-sögunum]].]] Almennt er talið að skoska upplýsingin hafi liðið undir lok þegar 18. öldinni lauk,<ref name="Magnusson">{{Citation |last=M. Magnusson |title=Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World'' |date=10 November 2003 |url=http://www.newstatesman.com/200311100040 |work=New Statesman |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015918/http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-date=6 June 2011 |url-status=dead}}</ref> en næstu 50 árin voru framlög Skota til breskra vísinda og bókmennta miklu meiri en fjöldi þeirra gaf tilefni til, með verkum vísindamanna á borð við [[James Clerk Maxwell]] og [[Kelvin lávarður|Kelvin lávarð]], og verkfræðinga og uppfinningamanna á borð við [[James Watt]] og [[William Murdoch]], en verk þeirra skiptu sköpum fyrir iðnbyltinguna í Bretlandi.<ref>E. Wills, ''Scottish Firsts: a Celebration of Innovation and Achievement'' (Edinburgh: Mainstream, 2002).</ref> Af skoskum rithöfundum naut [[Walter Scott]] mestra vinsælda á 19. öld. Fyrsta skáldsagan hans, ''[[Waverley (skáldsaga)|Waverley]]'' kom út 1814 og er stundum kölluð fyrsta sögulega skáldsagan.<ref>{{Citation |last=K. S. Whetter |title=Understanding Genre and Medieval Romance |page=28 |year=2008 |publisher=Ashgate}}</ref> Vinsældir verka Scott áttu stóran þátt í mótun sérstakrar skoskrar sjálfsmyndar.<ref>{{Citation |last=N. Davidson |title=The Origins of Scottish Nationhood |page=136 |year=2000 |publisher=Pluto Press}}</ref> Seint á 19. öld náði fjöldi skoskra rithöfunda alþjóðlegum vinsældum. Þeirra á meðal voru [[Robert Louis Stevenson]], [[Arthur Conan Doyle]], [[J. M. Barrie]] og [[George MacDonald]].<ref>{{Citation |title=Cultural Profile: 19th and early 20th century developments |url=http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html |work=Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930034445/http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html |archive-date=30 September 2011 |url-status=dead}}</ref> Skotland lék líka stórt hlutverk í myndlist og arkitektúr. [[Glasgow-skólinn]], sem blómstraði snemma á 20. öld, var undir áhrifum frá [[Keltaendurreisnin]]ni, [[Arts and Crafts]]-hreyfingunni og [[Japanismi|Japanisma]], og átti þátt í þróun [[Art Noveau]]-listastefnunnar í Evrópu. Meðal helstu forvígismanna skólans var listamaðurinn og arkitektinn [[Charles Rennie Mackintosh]].<ref>Stephan Tschudi-Madsen, ''The Art Nouveau Style: a Comprehensive Guide'' (Courier Dover, 2002), pp. 283–284.</ref> Á þessum tíma fór áhugi á menningu Hálandanna vaxandi. Undir áhrifum frá [[rómantíkin]]ni á 3. áratug 19. aldar komust skoskur [[tartan]] og [[skotapils]] í tísku hjá yfirstéttinni, ekki bara í Skotlandi heldur um alla Evrópu,<ref>J. L. Roberts, [https://books.google.com/books?id=WlnNUCS4R_MC&dq=clans+tartan+laws+jacobite&pg=PA193 ''The Jacobite Wars''], pp. 193–195.</ref><ref name="Sievers2007">M. Sievers, [https://books.google.com/books?id=_U-5sq5MDBQC&dq=tartan+highland+romantic&pg=PA23 ''The Highland Myth as an Invented Tradition of 18th and 19th century and Its Significance for the Image of Scotland''] (GRIN Verlag, 2007), pp. 22–25.</ref> meðal annars vegna vinsælda sagnakvæða [[Ossían]]s eftir Macpherson<ref>P. Morère, ''Scotland and France in the Enlightenment'' (Bucknell University Press, 2004), pp. 75–76.</ref><ref>William Ferguson, [https://books.google.com/books?id=nPpp6ED8c3EC&dq=ossian+macpherson&pg=PA227 ''The identity of the Scottish Nation: an Historic Quest''] (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998), p. 227.</ref> og Waverley-sagna Walter Scott.<ref>Divine, ''Scottish Nation'' pp. 292–295.</ref> Hálöndin voru áfram fátækt og vanþróað svæði og eina landsvæði á meginlandi Bretlands þar sem reglulega komu upp hungursneyðir. Nær engin iðnframleiðsla var þar, en sjálfsþurftarbúskapurinn stóð ekki undir fólksfjölgun. Þörfin fyrir umbætur í landbúnaði var notuð sem réttlæting fyrir [[Hálandahreinsanirnar|Hálandahreinsununum]], þar sem stór hluti íbúa Hálandanna var hrakinn burt af kotum sínum meðan landið var girt af fyrir ræktun á stórum kindahjörðum sem gáfu af sér verðmæta ull. Fyrsta tímabil hreinsananna fylgdi sama mynstri og annars staðar á Bretlandseyjum, meðan seinna tímabilið stafaði af offjölgun, [[kartöfluneyðin í Hálöndunum|kartöfluneyðinni í Hálöndunum]] og hruni iðnaðar sem reiddi sig á hækkað verð afurða vegna Napóleonsstyrjaldanna.<ref>E. Richards, ''The Highland Clearances: People, Landlords and Rural Turmoil'' (2008).</ref> Íbúafjöldi Skotlands óx jafnt og þétt á 19. öld. Árið 1801 voru íbúar 1,6 milljón, 1851 voru þeir 2,9 milljónir og 1901 voru þeir nær 4,5 milljónir.<ref>A. K. Cairncross, ''The Scottish Economy: A Statistical Account of Scottish Life by Members of the Staff of Glasgow University'' (Glasgow: Glasgow University Press, 1953), p. 10.</ref> Þróun iðnaðar í Hálöndunum náði ekki að skapa nógu mörg störf, og á tímabilinu milli 1841 og 1931 fluttu um 2 milljónir Skota til Norður-Ameríku og Ástralíu, og önnur 750.000 fluttust til Englands.<ref name="Huston&Knox2001pxxxii">R. A. Houston and W. W. Knox, eds, ''The New Penguin History of Scotland'' (Penguin, 2001), p. xxxii.</ref> [[File:Disruption forming Free Kirk.jpg|thumb|right|upright=1.6|Sundrungarþingið; málverk eftir [[David Octavius Hill]].]] Eftir langvinn átök innan kirkjunnar, náðu evangelistar yfirhöndinni á [[þing skosku kirkjunnar|þingi skosku kirkjunnar]] árið 1834 og samþykktu neitunarlögin, sem heimiluðu sóknum að hafna skipuðum prestum sem ekki nytu samþykkis sóknarbarna. Þessu fylgdu tíu ára átök sem lyktaði með ósigri neitunarsinna í dómsölum. Afleiðingin var sú að sumir þeirra, undir forystu [[Thomas Chalmers]], klufu sig frá kirkjunni, sem var kallað [[kirkjusundrungin 1843]]. Um þriðjungur presta frá norðurhluta landsins og Hálöndunum stofnaði [[skoska fríkirkjan|skosku fríkirkjuna]].<ref name="Robb1990">G. Robb, "Popular Religion and the Christianization of the Scottish Highlands in the Eighteenth and Nineteenth Centuries", ''Journal of Religious History'', 1990, 16(1): 18–34.</ref> Seint á 19. öld urðu átök milli íhaldssamra kalvínista og frjálslyndari afla innan kirkjunnar til þess að þeir fyrrnefndu klufu sig frá og mynduðu [[skosku öldungafríkirkjuna]] árið 1893.<ref name="Koch2006p416-7">J. T. Koch, ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia, Volumes 1–5'' (ABC-CLIO, 2006), pp. 416–417.</ref> [[Frelsun kaþólikka]] árið 1829 og aðflutningur írskra innflytjenda, sérstaklega eftir hungursneyðina um miðja öldina, varð til þess að fjöldi kaþólskra jókst, sérstaklega í Láglöndunum og árið 1878 var kaþólskri kirkjudeild komið á, þrátt fyrir mikla andstöðu.<ref name=Koch2006p416-7/> Iðnvæðing, þéttbýlisvæðing og kirkjusundrungin áttu öll þátt í því að draga úr áhrifum kirkjuskólanna. Frá 1830 hóf ríkið að styrkja opinberar skólabyggingar og frá 1846 fjármagnaði það skóla. Árið 1872 tók Skotland upp sams konar kerfi opinberra og ókeypis skóla sem reknir voru af skólaráðum, líkt og annars staðar í Bretlandi.<ref name="Devine2001p91-100">T. M. Devine, ''The Scottish Nation'', pp. 91–100.</ref> [[Glasgow-háskóli]] varð einn fyrsti háskólinn sem tók aðallega inn nemendur úr millistétt, fremur en aðalsstétt.<ref>Paul L. Robertson, "The Development of an Urban University: Glasgow, 1860–1914", ''History of Education Quarterly'', Winter 1990, vol. 30 (1), pp. 47–78.</ref> [[Háskólinn í St Andrews]] var fyrsti háskólinn í Skotlandi sem tók við kvenkyns nemendum. Frá 1892 máttu allir skoskir háskólar taka við konum og fjöldi kvenkyns nemenda óx jafnt og þétt.<ref name="Rayner-Canham2008">M. F. Rayner-Canham and G. Rayner-Canham, ''Chemistry was Their Life: Pioneering British Women Chemists, 1880–1949'', (Imperial College Press, 2008), p. 264.</ref> [[File:-Spying in Glenfeshie- MET DP148525.jpg|left|thumb|Dádýraveiðimenn fylgjast með dádýrum með kíkjum, um 1858.]] Með tilkomu [[frystibúnaður|frystibúnaðar]] og innflutningi á lamba- og kindakjöti og ull frá öðrum löndum, hrundi verð á sauðfé og vöxturinn sem áður hafði verið í sauðfjárrækt stöðvaðist.<ref name=":0">{{Cite book |last=Warren |first=Charles R. |url=https://archive.org/details/managingscotland00warr |title=Managing Scotland's environment |publisher=Edinburgh University Press |year=2009 |isbn=9780748630639 |edition=2nd ed., completely rev. and updated |location=Edinburgh |pages=[https://archive.org/details/managingscotland00warr/page/n73 45] ff., 179 ff |oclc=647881331 |url-access=limited}}</ref> Verð á jarðeignum hrundi í kjölfarið sem leiddi til svokallaðrar Balmoral-væðingar Skotlands, með aukinni ferðaþjónustu þar sem stórar landareignir voru nýttar sem veiðilendur fyrir skotveiði, sérstaklega í Hálöndunum.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite book |last=Glass |first=Jayne |title=Lairds, Land and Sustainability: Scottish Perspectives on Upland Management |publisher=Edinburgh University Press |year=2013 |isbn=9780748685882 |location=Edinburgh |pages=45 ff., 77 f |oclc=859160940}}</ref> Þetta ferli var nefnt eftir [[Balmoral-höll]] sem [[Viktoría Bretadrottning]] keypti árið 1848 og varð til þess að fjöldi auðmanna keypti svipaðar landareignir á næstu áratugum.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Seint á 19. öld áttu aðeins 118 manns helming allra jarða í Skotlandi, og nær 60% af öllu landinu voru veiðilendur.<ref name=":0"/> Dádýraveiðar og rjúpnaveiðar eru enn mikilvægar á mörgum landareignum í Skotlandi.<ref name=":0"/><ref>{{Cite journal |last1=Wightman |first1=A. |last2=Higgins |first2=P. |last3=Jarvie |first3=G. |last4=Nicol |first4=R. |date=2002 |title=The Cultural Politics of Hunting: Sporting Estates and Recreational Land Use in the Highlands and Islands of Scotland |journal=Culture, Sport, Society |language=en |volume=5 |issue=1 |pages=53–70 |doi=10.1080/713999852 |issn=1461-0981 |s2cid=144048546}}</ref> === Heimsstyrjaldir og iðnvæðing === [[File:The Cooperation of the Allied Forces on the Western Front, 1914-1918 Q7179.jpg|thumb|[[Douglas Haig]] og [[Ferdinand Foch]] kanna [[Hálendingar Gordons|Hálendinga Gordons]] árið 1918.]] Skotland lék lykilhlutverk í stríðsrekstri Breta í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Þaðan komu mannafli, skip, vélar, fiskur og peningar.<ref>{{cite book|author=Richard J. Finlay|title=Modern Scotland 1914–2000|year=2006|pages=1–33}}</ref> Íbúar Skotlands voru þá 4,8 milljónir og yfir hálf milljón manna börðust í stríðinu. Þar af dó fjórðungur í bardögum eða úr sjúkdómum, og 150.000 særðust alvarlega.<ref>{{cite book|editor=R. A. Houston and W. W. J. Knox|title=The New Penguin History of Scotland|year=2001|page=426|url=https://books.google.com/books?id=VI5nAAAAMAAJ&q=casualties}}</ref> [[Niall Ferguson]] bendir á í bókinni ''The Pity of War'' að dánarhlutfall skoskra hermanna hafi verið það þriðja mesta í stríðinu, á eftir Serbíu og Tyrklandi, og miklu hærra en meðal annarra breskra herdeilda.<ref>[https://books.google.com/books?id=QrYhAQAAIAAJ&q=enlisted] [http://news.scotsman.com/worldwarone/39Savage-Scots39-wish-you-weren39t.6487746.jp]</ref> Yfirmaður breska heraflans á vesturvígstöðvunum var Skotinn [[Douglas Haig]], hermarskálkur. Í stríðinu varð til róttæk hreyfing verkafólks í því sem nefnt var „[[Rauða Clydeside]]“. Iðnaðarhverfin sem áður kusu [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokkinn]] tóku að styðja [[Breski verkamannaflokkurinn|Verkamannaflokkinn]] árið 1922, sérstaklega verkamannahverfi þar sem írskir kaþólikkar bjuggu. Konur voru virkar í að berjast fyrir húsnæðisumbótum. „Rauðliðarnir“ störfuðu innan flokksins sem hafði lítil áhrif á þingi, og seinna á 3. áratugnum kom uppgjafartónn í hreyfinguna.<ref>{{cite book|author=Iain McLean|title=The Legend of Red Clydeside|url=https://archive.org/details/legendofredclyde0000mcle|year=1983}}</ref> Skipasmíðaiðnaðurinn stækkaði við sig í stríðinu, en alvarleg kreppa gekk yfir árið 1922 og starfsemin náði sér ekki að fullu fyrr en 1939. Millistríðsárin einkenndust af stöðnun og atvinnuleysi bæði í þéttbýli og dreifbýli.<ref>{{cite book|author=Finlay|title=Modern Scotland 1914–2000|year=2006|pages=34–72}}</ref> Ungt fólk flúði frá Skotlandi þar sem félagslegar aðstæður voru verri en annars staðar í Bretlandi hvort sem litið var á heilsufar, húsnæði eða atvinnuhorfur. Meginástæða vandans var að efnahagslífið í Skotlandi var háð þungaiðnaði og námavinnslu. Þessar aðstæður urðu til þess að Skotland tók hugmyndum um miðstýrða efnahagsstefnu fagnandi eftir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>Richard J. Finlay, "National identity in Crisis: Politicians, Intellectuals and the 'End of Scotland', 1920–1939", ''History'', June 1994, Vol. 79 Issue 256, pp 242–259</ref> Í síðari heimsstyrjöld varð Skotland að skotmarki Þjóðverja vegna verksmiðjanna, skipasmíðastöðvanna og kolanámanna.<ref name="blitz">{{Cite web |title=Primary History – World War 2 – Scotland's Blitz |url=http://www.bbc.co.uk/schools/primaryhistory/world_war2/scotlands_blitz |access-date=1. ágúst 2018 |publisher=BBC}}</ref> Þýskar sprengjuflugvélar gerðu margar árásir á borgir eins og [[Glasgow]] og [[Edinborg]] og minni bæi í miðbeltinu.<ref name="blitz"/> Ein harðasta árásin var [[sprengjuárásin á Clydebank]] árið 1941 þar sem Þjóðverjar reyndu að eyðileggja skipasmíðastöðvar.<ref name="Clydebank blitz">{{Cite web |title=Scotland's Landscape : Clydebank Blitz |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/landscapes/clydebank_blitz |access-date=1. ágúst 2018 |publisher=BBC}}</ref> 528 manns létust í árásinni og 4.000 heimili eyðilögðust.<ref name="Clydebank blitz"/> [[File:Rudolf Hess - Bf 110D Werk Nr 3869 - Wreckage - Bonnyton Moor.jpg|thumb|right|[[Rudolf Hess]] brotlenti flugvél sinni í miðbelti Skotlands og reyndi að semja um frið.]] Eitt óvenjulegasta atvikið í Skotlandi í síðari heimsstyrjöld varð þegar [[Rudolf Hess]], varaforingi þýska ríkisins, flaug til [[Renfrewshire]], líklega í þeim tilgangi að semja um frið í gegnum [[hertoginn af Hamilton|hertogann af Hamilton]].<ref>{{cite book|author=J. Leasor|title=Rudolf Hess: The Uninvited Envoy|location=Kelly Bray|publisher=House of Stratus|year=2001|isbn=0-7551-0041-7|page=15}}</ref> Áður en hann lagði af stað frá Þýskalandi lét Hess aðstoðarmann sinn, [[Karlheinz Pintsch]], fá bréf stílað á Hitler þar sem hann lýsti fyrirætlunum sínum um að hefja samningaviðræður við Breta. Pintsch afhenti Hitler bréfið í Berghof á hádegi 11. maí.{{Sfn|Evans|2008|p=168}} [[Albert Speer]] sagði síðar frá því að Hitler hefði lýst þessu sem einu af sínum verstu áföllum og leit á þetta sem persónuleg svik við sig.{{Sfn|Sereny|1996|p=240}} Hitler óttaðist að bandamenn hans á Ítalíu og Japan túlkuðu þetta sem tilraun Hitlers til að hefja friðarviðræður við Breta á laun. [[File:Royal Scots with flag 01-1945.jpg|thumb|left|Herdeildin [[Royal Scots]] með hertekinn japanskan fána í Búrma, 1945.]] Í síðari heimsstyrjöld var [[Scapa Flow]] í Orkneyjum mikilvæg flotastöð fyrir [[breski flotinn|breska flotann]]. Flugmenn úr [[breski flugherinn|breska flughernum]] fengu sína fyrstu reynslu af að skjóta niður sprengjuflugvélar yfir [[Forth-fjörður|Forth-firði]] og [[Austur-Lothian]].<ref>{{cite book|author=P. Wykeham|title=Fighter Command|location=Manchester|publisher=Ayer, rpt.|year=1979|isbn=0-405-12209-8|page=87}}</ref> Skipasmíðastöðvarnar og vélsmiðjurnar í Glasgow og Clydeside léku stórt hlutverk í stríðsrekstrinum og urðu fyrir endurteknum mannskæðum árásum frá [[Luftwaffe]].<ref name="Buchanan2003p51">{{cite book|author=J. Buchanan|title=Scotland|publisher=Langenscheidt|year=2003|isbn=981-234-950-2|page=51}}</ref> Skotland lék líka lykilhlutverk í baráttunni um Norður-Atlantshaf.<ref>{{cite book|author=J. Creswell|title=Sea Warfare 1939–1945|url=https://archive.org/details/seawarfare1939190000cres|location=Berkeley|publisher=University of California Press|year=1967|page=[https://archive.org/details/seawarfare1939190000cres/page/n75 52]}}</ref> Nálægð [[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyja]] við Noreg varð til þess að Norðmenn flúðu þangað á fiskibátum yfir [[Norðursjór|Norðursjó]] og margir gengu í útlagaherdeildir Norðmanna.<ref>{{cite book|author=D. Howarth|title=The Shetland Bus: A WWII Epic of Escape, Survival, and Adventure|url=https://archive.org/details/shetlandbuswwiie0000howa|location=Guilford, Delaware|publisher=Lyons Press|year=2008|isbn=1-59921-321-4}}</ref> Skoskur iðnaður gekk í gegnum blómaskeið í stríðinu. Atvinnuleysið hvarf og margar konur hófu störf í verksmiðjum. Skipasmíðastöðvarnar fengu meira að gera, en mörg smærri iðnfyrirtæki framleiddu vélar fyrir breskar sprengjuflugvélar, skriðdreka og herskip.<ref name=Buchanan2003p51/> Landbúnaðurinn blómstraði, líkt og nánast öll svið atvinnulífsins nema kolanámurnar sem voru að þrotum komnar. Laun hækkuðu um fjórðung að raunvirði. Auknar tekjur og jafnari dreifing matvæla með ströngu skömmtunarkerfi bættu bæði heilsu og næringarstig almennings til muna. [[File:Opening of the Scottish Parliament, 1999.jpg|thumb|right|[[Skoska þingið]] kemur saman á ný 1999 með [[Donald Dewar]], fyrsta ráðherra Skotlands (til vinstri), [[Elísabet 2.|Elísabetu 2.]] (í miðið) og [[David Steel]] þingforseta (til hægri).]] Eftir stríðslok 1945 versnaði efnahagsstaðan í Skotlandi út af samkeppni erlendis frá, óhagkvæmum iðnaði og vinnudeilum.<ref>Harvie, Christopher ''No Gods and Precious Few Heroes'' (Edward Arnold, 1989) pp 54–63.</ref> Síðustu áratugi hefur landið gengið í gegnum menningarlega og efnahagslega endurnýjun, meðal annars vegna vaxtar fjármálageirans, framleiðslu rafeindatækja ([[Silicon Glen]]),<ref>{{Cite news |last=Stewart |first=Heather |date=6. maí 2007 |title=Celtic Tiger Burns Brighter at Holyrood |work=The Guardian |url=http://politics.guardian.co.uk/scotland/comment/0,,2073303,00.html}}</ref> og olíu- og gasvinnslu í Norðursjó.<ref>{{Cite web |title=National Planning Framework for Scotland |url=http://www.gov.scot/Publications/2004/04/19170/35326 |access-date=17. september 2014 |website=Gov.scot}}</ref> Þegar ríkisstjórn Margaret Thatcher lagði þar á [[nefskattur (Bretlandi)|nefskattinn]] ári fyrr en annars staðar í Bretlandi,<ref>{{Cite web |last=Torrance |first=David |author-link=David Torrance (journalist) |date=30. mars 2009 |title=Modern myth of a poll tax test-bed lives on |url=http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920044226/http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968 |archive-date=20. september 2017 |access-date=19. september 2017 |newspaper=The Scotsman}}</ref> fengu hugmyndir um aukna heimastjórn meira vægi.<ref>{{Cite news |date=1. apríl 2009 |title=The poll tax in Scotland 20 years on |work=BBC News |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7976782.stm |access-date=17 September 2014}}</ref> Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um valddreifingu 1997 samþykkti breska þingið [[Skotlandslögin 1998]]<ref>[http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1998/ukpga_19980046_en_1 "The Scotland Act 1998"] Office of Public Sector Information. Sótt 22. apríl 2008.</ref> sem kváðu á um stofnun [[skoska þingið|skoska þingsins]] og [[ríkisstjórn Skotlands]] sem færi með löggjöf um mál sem vörðuðu Skotland sérstaklega.<ref>[http://www.gov.scot/About/Factfile/18060/11552 "Devolution > Scottish responsibilities"] Skoska ríkisstjórnin, (síðast uppfært 2010)</ref> Skoska þingið kom aftur saman í Edinborg 4. júlí 1999.<ref>{{Cite news |date=4 July 1999 |title=Special Report &#124; 1999 &#124; 06/99 &#124; Scottish Parliament opening &#124; Scotland's day of history |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/382490.stm |access-date=1 August 2018}}</ref> Fyrsti fyrsti ráðherra Skotlands var [[Donald Dewar]] sem gegndi því embætti þar til hann lést skyndilega árið 2000.<ref>{{Cite news |date=11 October 2000 |title=Donald Dewar dies after fall |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/donald-dewar-dies-after-fall-634695.html |access-date=1. ágúst 2018}}</ref> === 21. öldin === [[Skoska þinghúsið]] var opnað í Holyrood í október 2004 eftir tafir á framkvæmdum og framúrkeyrslu.<ref>{{Cite news |date=6 October 2004 |title=UK &#124; Scotland &#124; Guide to opening of Scottish Parliament |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3719396.stm |access-date=1 August 2018}}</ref> Það blandaða kosningakerfi sem notað er í þingkosningum ([[viðbótarþingmaður|viðbótarþingmannakerfið]]) varð til þess að enginn flokkur náði hreinum meirihluta í fyrstu þremur þingkosningum. [[Skoski þjóðarflokkurinn]] undir forystu [[Alex Salmond]] náði meirihluta í þingkosningum 2011 með 69 þingsæti af 129.<ref>{{Cite news |last=Carrell |first=Severin |date=6 May 2011 |title=Salmond hails 'historic' victory as SNP secures Holyrood's first ever majority &#124; Politics |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2011/may/06/scottish-elections-salmond-historic-victory-snp |access-date=1 August 2018}}</ref> Velgengni flokksins ruddi brautina fyrir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands 2014|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands 2014]] þar sem meirihluti, eða 55%, kaus gegn sjálfstæði.<ref>{{Cite news |date=19. september 2014 |title=Scottish independence referendum – Results |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |access-date=1. ágúst 2018}}</ref> Eftir atkvæðagreiðsluna fékk skoska þingið meiri völd í skattamálum samkvæmt tillögum [[Smith-nefndin|Smith-nefndarinnar]]. ==Landfræði== Skoska fastalandið nær yfir einn þriðja hluta eyjunnar [[Stóra-Bretland]]s eða tæplega 79.000 ferkílómetra. Það er því álíka stórt og [[Tékkland]]. Einu landamæri Skotlands á landi eru við [[England]] í suðri. Landamærin eru 96 km að lengd og ná frá ánni [[Tweed (á)|Tweed]] í austri að [[Solway Firth]] í vestri. Vestan Skotlands er [[Atlantshaf]]ið og austan megin [[Norðursjór]]. Írland er aðeins 30 km suðvestan við höfðann [[Kintyre]]. [[Færeyjar]] eru 270 km norðan við Skotland og [[Noregur]] 305 km norðaustan við það. Land Skotlands var formlega skilgreint í [[Jórvíkursamningurinn|Jórvíkursamningnum]] milli Skotlands og Englands 1237 og [[Perth-samningurinn|Perth-samningnum]] milli Skotlands og Noregs 1266. Utan þessara samninga lágu meðal annars eyjan [[Mön (Írlandshafi)|Mön]] sem Englendingar náðu á sitt vald á 14. öld og er nú sjálfstæð krúnunýlenda, [[Orkneyjar]] og [[Hjaltlandseyjar]] sem Skotakonungur fékk frá Danmörku 1472 og [[Berwick-upon-Tweed]] sem Englendingar hertóku 1482. Landfræðileg miðja Skotlands er nálægt þorpinu [[Newtonmore]] í [[Badenoch]]. Hæsti tindur Skotlands er [[Ben Nevis]] í [[Lochaber]] sem nær 1.344 metra hæð yfir sjávarmáli. [[Munro]] eru fjöll yfir 300 fetum (914 metrum) og eru þau 282 talsins. Lengsta á Skotlands er [[Tay]], 190 km löng. ===Jarðfræði=== [[Mynd:Scotland_(Location)_Named_(HR).png|thumb|150px|left|Helstu hlutar Skotlands]] Skotland var þakið ís á jökulskeiðum [[Pleistósen]]tímabilsins og landslagið er því mjög jökulsorfið. Jarðfræðilega skiptist landið í þrjá meginhluta. [[Skosku hálöndin|Hálöndin]] og [[Skosku eyjarnar|eyjarnar]] liggja norðan og vestan við [[Hálandabrotabeltið]] sem liggur frá [[Arran]] til [[Stonehaven]]. Í þessum hluta Skotlands eru aðallega klettar frá [[kambríum]]- og [[forkambríum]]tímabilunum sem lyftust upp síðar, þegar [[Kaledóníski fjallgarðurinn]] myndaðist fyrir 490-390 milljón árum. Innan um er að finna nýrra [[storkuberg]] en leifarnar af því mynda fjallgarðana [[Cairngorms]] og [[Cuillins]] á [[Skíð|Skye]]. Utan við þetta er svo [[Old Red Sandstone|rauður sandsteinn]] með miklum steingervingum sem finnst aðallega í [[Moray Firth]]. Hálöndin eru fjalllend og þar er að finna hæstu tinda Bretlandseyja. Við Skotland eru yfir 790 eyjar sem skiptast í fjóra meginklasa: Hjaltlandseyjar, Orkneyjar, [[Innri Suðureyjar]] og [[Ytri Suðureyjar]]. Þar er að finna fjölda vatna, eins og [[Loch Lomond]] og [[Loch Ness]]. Við ströndina eru sums staðar lág beitilönd sem eru kölluð ''[[machair]]''. [[Miðláglöndin]] eru [[sigdalur]] með steinmyndunum frá [[fornlífsöld]]. Mörg setlög á þessu svæði eru efnahagslega mikilvæg því þau innihalda [[járn]] og [[kol]] sem standa undir skoskum þungaiðnaði. Á þessu svæði hefur líka verið mikið um eldvirkni. Fjallið [[Sæti Artúrs]] við Edinborg er til dæmis leifar af kulnuðu eldfjalli. Miðláglöndin eru almennt flatlend en þó eru hæðir eins og [[Ochils]] og [[Campsie Fells]] aldrei langt undan. [[Syðri upplöndin]] eru um 200 km löng hæðadrög með breiðum dölum á milli. Þau liggja sunnan við annað brotabelti (Syðra upplandabeltið) sem liggur frá [[Girvan]] til [[Dunbar]]. Þau eru aðallega úr seti frá [[Sílúrtímabilið|sílúrtímabilinu]] fyrir 4-500 milljón árum. Hæsti tindur Upplandanna er [[Merrick (Galloway)|Merrick]] sem nær 843 metra hæð. Þar er líka hæsta þorp Skotlands, [[Wanlockhead]], í 430 metra hæð. ===Veðurfar=== [[Mynd:Tiree,_Balephuil_Bay.jpg|thumb|right|Tiree er einn af sólríkustu stöðum Skotlands]] Loftslag í Skotlandi er [[Temprað belti|temprað]] [[úthafsloftslag]] og getur verið mjög breytilegt. [[Golfstraumurinn]] ber hlýjan sjó að ströndum landsins og gerir að verkum að vetur eru mun mildari og sumrin svalari og rakari en annars staðar á sömu breiddargráðu. Hiti er almennt lægri en annars staðar á Bretlandseyjum. Í Skotlandi hefur mælst minnstur hiti í Bretlandi, -27,2°C í [[Braemar]] í [[Grampian-fjöll]]um 11. febrúar 1895. Hæsti hiti sem mælst hefur var 32,9°C í [[Greycrook]], [[Scottish Borders]], 9. ágúst 2003. Að jafnaði er hlýrra á vesturströnd Skotlands en austurströndinni vegna sjávarstrauma í Atlantshafi og lægri sjávarhita í Norðursjó. [[Tiree]] í Innri Suðureyjum er einn af sólríkustu stöðum landsins með meira en 300 sólarstundir í maí 1975. Úrkoma er mjög breytileg eftir stöðum. Mest úrkoma er í vesturhluta Hálandanna þar sem hún fer á nokkrum stöðum yfir 3.000 mm. Til samanburðar þá er úrkoma á mestum hluta Láglandanna um 800 mm. Snjókoma er ekki algeng í Láglöndunum en verður algengari eftir því sem hærra er farið. Í Braemar eru að meðaltali 59 dagar á ári með snjókomu en annars staðar eru snjódagar færri en tíu. ===Náttúra og dýralíf=== [[Mynd:Lepus_timidus_01-cropped.jpg|thumb|left|Fjallahéri (''Lepus timidus'')]] Dýralíf í Skotlandi er að mörgu leyti dæmigert fyrir Vestur-Evrópu, þótt mörgum stærri spendýrum, eins og [[gaupa|gaupum]], [[brúnbjörn|skógarbjörn]]um, [[úlfur|úlfum]], [[elgur|elgum]] og [[rostungur|rostungum]], hafi verið útrýmt á sögulegum tíma. Þar er mikið um [[selur|seli]] og mikilvæg varpsvæði sjófugla eins og [[súla (fugl)|súlu]]. [[Gullörn]] er eins konar þjóðartákn. Til fjalla lifa tegundir sem fara í vetrarbúning eins og [[rjúpa]], [[snæhéri]] og [[hreysiköttur]]. Enn má finna leifar af fornum [[skógarfura|furuskógum]] Skotlands þar sem [[skotanefur]] heldur sig, en hann er eina dýrategundin sem eingöngu finnst á Bretlandseyjum. Þar er einnig að finna [[þiður]], [[villiköttur|villiketti]], [[rauðíkorni|rauðíkorna]] og [[skógarmörður|skógarmörð]]. Á síðari árum hefur dýrum sem áður lifðu í Skotlandi verið komið þar fyrir á ný. Þeirra á meðal eru [[haförn]] (1975), [[svölugleða]] (9. áratugurinn) og á allra síðustu árum [[evrasískur bjór]] og [[villisvín]]. Mest af því sem eftir er af hinum forna [[Kaledóníuskógur|Kaledóníuskógi]] er í [[Cairngorms-þjóðgarðurinn|Cairngorms-þjóðgarðinum]] en leifar skógarins er að finna á 84 stöðum í Skotlandi. Á vesturströndinni er að finna leifar af fornum keltneskum regnskógi, aðallega á Taynish-skaga í [[Argyll]]. Í Skotlandi eru bæði [[sumargræn jurt|sumargrænir]] laufskógar og [[barrtré|barrskógar]], [[lyngheiði|lyngheiðar]] og [[freðmýri|freðmýrar]]. Umfangsmikil ræktun [[nytjaskógur|nytjaskóga]] og notkun lyngheiða sem [[beitiland]]s hefur haft mikil áhrif á dreifingu innlendra jurta. Hæsta tré Skotlands er [[stórþinur]] (''Abies grandis'') sem var plantað við [[Loch Fyne]] á 8. áratug 19. aldar. Fortingall[[ýviður]]inn er hugsanlega 5.000 ára gamall og líklega elsta lífvera í Evrópu. Í Skotlandi vex mikill fjöldi [[mosar|mosategunda]]. == Stjórnmál == [[Mynd:The_Scottish_Parliament_(20930969514).jpg|thumb|250px|[[Skoska þingið]] í Holyrood í Edinborg]] Skotland hefur takmarkað [[sjálfstjórn]]arvald innan konungdæmisins Bretlands. Auk sjálfstjórnar eiga Skotar fulltrúa í [[breska þingið|breska þinginu]] í [[Westminster]]. [[Framkvæmdavald]] og [[löggjafarvald]] hefur verið á vegum skoskrar ríkisstjórnar og [[skoska þingið|skoska þingsins]] í [[Holyrood]] í Edinborg frá 1999. Breska þingið áskilur sér vald yfir sviðum tilgreindum í [[Skotlandslögin 1998|Skotlandslögunum 1998]], meðal annars vald yfir skattlagningu og innheimtu, félagslegri aðstoð, varnarmálum, utanríkismálum og [[breska ríkisútvarpið|ríkisútvarpinu]]. Skoska þingið hefur löggjafarvald yfir öllum öðrum sviðum sem tengjast Skotlandi. Í upphafi hafði skoska þingið takmarkað vald til að breyta skattakerfinu en skattavald þess var útvíkkað töluvert í [[Skotlandslögin 2012|Skotlandslögunum 2012]] og [[Skotlandslögin 2016|2016]]. Skoska þinginu er heimilt að skila löggjafarvaldi yfir málum á vegum þess til breska þingsins ef alríkislög eru talin hentugri fyrir tiltekið mál. Mismunandi áherslur skoska þingsins og breska þingsins hafa gert það að verkum að munur er á þeirri [[opinber þjónusta|opinberri þjónustu]] sem í boði er í Skotlandi miðað við annars staðar á Bretlandi. Til dæmis eru engin [[námsgjöld]] í Skotlandi og elliaðstoð er gjaldfrjáls þar sem afnot slíkrar þjónustu eru gjaldskyld í Englandi. Skotland var fyrsta landið innan konungdæmisins Bretlands sem bannaði [[reykingar]] innandyra. Skoska þingið er í einni deild en á því sitja 129 þingmenn (e. ''members of Scottish parliament'' eða ''MSP''). Af þeim eru 73 beinir fulltrúar einstakra kjördæma en hinir 56 eru kosnir á átta svæðum um landið til að gera forsvarið jafnara. Skoskir þingmenn eru kosnir á fjögurra ára fresti. Einn þeirra er kosinn í embætti [[æðsti ráðherra Skotlands|æðsta ráðherra]]. Á ensku er æðsti ráðherra Skotlands kallaður ''first minister'' í andstæðu við forsætisráðherra Bretlands sem er kallaður ''prime minister''. Æðsti ráðherra Skotlands skipar ráðherra í embætti en saman mynda þeir [[skoska ríkisstjórnin|skosku ríkisstjórnina]]. Auk þess er [[næstæðsti ráðherra Skotlands|næstæðsti ráðherra]] sem gegnir embætti æðsta ráðherrans þegar hann er erlendis. Næstæðsti ráðherra hefur einnig stöðu ráðherra. [[Stjórnaráð Skotlands|Stjórnarráðið]] samanstendur af níu ráðherrum en utan þess sitja tólf ráðherrar til viðbótar. Ráðherrar utan stjórnarráðs fara því ekki á stjórnarráðsfundi. Árið 2014 var haldin [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands 2014|þjóðaratkvæðagreiðsla]] um [[sjálfstæði Skotlands]]. 55,3% Skotar höfnuðu sambandssliti og því var tillagan um sjálfstæði felld. Tveimur árum seinna var þjóðaratkvæðagreiðsla haldin um [[útganga Breta úr Evrópusambandinu|aðild Bretlands að Evrópusambandinu]]. Í þeirri atkvæðagreiðslu kusu 62% Skota að vera áfram í ESB – í engu kjördæmi í Skotlandi var meirihluti fyrir úrsögnina. Í kjölfar þess kvaðst [[Nicola Sturgeon]], þáverandi æðsti ráðherra Skotlands, ætla að boðast til annarrar þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands en dagsetning hennar hefur ekki verið ákveðin að svo stöddu. Í kosningunum 2016 vann [[Skoski þjóðarflokkurinn]] (SNP) 63 af 129 mögulegum sætum á þinginu. [[John Swinney]] formaður flokksins hefur verið æðsti ráðherra Skotlands frá mars 2024. [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] er stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn en [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokkurinn]], [[Frjálslyndir demókratar]] og [[Græni flokkurinn]] hafa einnig umboð á þinginu. Næstu kosningar í Skotlandi verða ekki síðar en 2026. 59 þingmenn sitja í breska þinginu fyrir hönd Skotlands. Í kosningunum 2017 vann Skoski þjóðarflokkurinn 35 af 59 sætum. Næstu kosningar verða árið 2022. [[Skotlandsráðuneytið]] fer með umboð bresku ríkisstjórnarinnar í Skotlandi. Stjórnandi Skotlandsráðuneytisins er [[ráðherrann fyrir Skotland]] en hann situr í stjónarráði bresku ríkisstjórnarinnar. ===Sveitarfélög=== [[Mynd:Scotland Administrative Map 2009.png|thumb|Kort sem sýnir sveitarfélög.]] Skotlandi er skipt á ýmsa vegu í ýmsu samhengi, í kjördæmi, heilsugæsluumdæmi, héraðsdómsumdæmi og svo framvegis. Frá 1. apríl 1996 hefur eina staðbundna stjórnsýslustigið verið 32 sveitarfélög eða sveitarstjórnarsvæði (''council areas'').<ref>[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm "Local Government etc. (Scotland) Act 1994"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301043228/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm |date=1 March 2010 }} Office of Public Sector Information. Retrieved 26 September 2007.</ref> Stjórnir þeirra bera ábyrgð á allri þjónustu í héraði. Sveitarstjórnarfulltrúar er kosnir til fimm ára í senn. Oftast er forseti sveitarstjórnar titlaður [[Lord Provost]],<ref>{{Cite web |title=Council leaders |url=http://www.cosla.gov.uk/councils/leaders |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102215306/http://www.cosla.gov.uk/councils/leaders |archive-date=2 January 2019 |access-date=3 January 2019 |website=Cosla.gov.uk}}</ref> en framkvæmdastjóri er skipaður yfir hvert sveitarstjórnarsvæði.<ref>{{Cite web |title=Chief executives |url=http://www.cosla.gov.uk/councils/chief-executives |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222001121/http://www.cosla.gov.uk/councils/chief-executives |archive-date=22 December 2018 |access-date=3 January 2019 |website=Cosla.gov.uk}}</ref> Samfélagsráð eru óformleg samtök sem eru mynduð fyrir minni svæði innan sveitarstjórnarsvæðisins.<ref name=":9">{{Cite web |title=Scotland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/scotland |access-date=17 January 2021 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> Fyrir kosningar til skoska þingsins er landinu skipt í 73 kjördæmi og átta héruð. Fulltrúar Skotlands á breska þinginu eru kosnir í 59 kjördæmum. Í Skotlandi eru átta formlega skilgreindar borgir:<ref>{{Cite web |title=City status |url=http://www.dca.gov.uk/constitution/city/cityhome.htm |access-date=17 September 2014 |website=Dca.gov.uk}}</ref> [[Aberdeen]], [[Dundee]], [[Dunfermline]], [[Edinborg]], [[Glasgow]], [[Inverness]], [[Stirling]] og [[Perth (Skotlandi)|Perth]].<ref>{{Cite web |title=UK Cities |url=http://www.dca.gov.uk/constitution/city/citygj.htm |access-date=17 September 2014 |website=Dca.gov.uk}}</ref> Sveitarfélögin í Skotlandi eru: {{div col|colwidth=15em}} *[[Austur-Ayrshire]] *[[Austur-Dunbartonshire]] · *[[Austur-Lothian]] *[[Austur-Renfrewshire]] *[[Aberdeen]] *[[Aberdeenshire]] *[[Angus]] *[[Argyll og Bute]] *[[Clackmannanshire]] *[[Dumfries og Galloway]] *[[Dundee]] *[[Edinborg]] *[[Falkirk (sveitarfélag)|Falkirk]] *[[Fife]] *[[Glasgow]] *[[Hálöndin (sveitarfélag)|Hálöndin]] *[[Hjaltlandseyjar]] *[[Inverclyde]] *[[Mið-Lothian]] *[[Moray]] *[[Norður-Ayrshire]] *[[Norður-Lanarkshire]] *[[Orkneyjar]] *[[Perth og Kinross]] *[[Renfrewshire]] *[[Scottish Borders]] *[[Suður-Ayrshire]] *[[Suður-Lanarkshire]] *[[Stirling (sveitarfélag)|Stirling]] *[[Vestur-Dunbartonshire]] *[[Vestur-Lothian]] *[[Ytri Suðureyjar]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:Skyline of Edinburgh.jpg|thumb|[[Edinborg]] var 13. stærsta fjármálamiðstöð heims og sú 4. stærsta í Evrópu árið 2020.<ref>{{Cite web |last=McSherry |first=Mark |title=Edinburgh 4th in Europe in new Financial Centres index – Scottish Financial Review |url=https://scottishfinancialreview.com/2020/09/25/edinburgh-4th-in-europe-in-new-financial-centres-index/}}</ref>]] Skotland býr við vestrænt [[opið hagkerfi|opið]] og [[blandað hagkerfi]] sem er nátengt efnahagskerfinu í Bretlandi. Lengst af hefur skoska hagkerfið einkennst af [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]] í kringum [[skipasmíði|skipasmíðastöðvar]] í Glasgow, kolanámur og [[stáliðnaður|stáliðnað]]. Olíuiðnaður byggðist upp í kringum [[Norðursjávarolían|Norðursjávarolíuna]] frá 1970, sérstaklega í norðausturhluta landsins. [[Afiðnvæðing]] einkenndi 8. og 9. áratug 20. aldar þegar þungamiðja efnahagslífsins færðist til [[þjónusta|þjónustugeirans]]. Verg landsframleiðsla í Skotlandi, með olíu og gasi sem er unnið innan landhelgi Skotlands, var áætluð 150 milljarðar punda árið 2012.<ref>{{Cite web |last=Scottish Government |title=Key Economy Statistics |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy |access-date=22. ágúst 2014}}</ref> Árið 2014 var landsframleiðsla á mann með því hæsta sem gerðist í Evrópusambandinu.<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Mehreen |date=12 September 2014 |title=The Scottish economy in ten essential charts |work=Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11084406/The-Scottish-economy-in-ten-essential-charts.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=1. ágúst 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11084406/The-Scottish-economy-in-ten-essential-charts.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> Í apríl 2019 var atvinnuleysi í Skotlandi 3,3%, nokkuð undir meðaltalinu í Bretlandi sem var 3,8%. Atvinnuhlutfall í Skotlandi var 75,9%.<ref>{{Cite news |date=11 June 2019 |title=Scotland's employment rate hits record high |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-48594025 |access-date=24 July 2019}}</ref> Edinborg er fjármálamiðstöð Skotlands og þar starfa mörg stór fjármálafyrirtæki eins og [[Lloyds Banking Group]] (eigendur [[HBOS]]), ríkisbankinn [[Royal Bank of Scotland]] og [[Standard Life]]. Árið 2007 var Edinborg í 15. sæti yfir alþjóðlegar fjármálamiðstöðvar, en féll niður í 37. sæti árið 2012 eftir að orðspor skoskra fjármálafyrirtækja beið hnekki,<ref>Askeland, Erikka (20 March 2012) [http://www.scotsman.com/business/scots-cities-slide-down-chart-of-the-world-s-top-financial-centres-1-2182954 "Scots Cities Slide down Chart of the World's Top Financial Centres"]. ''The Scotsman''.</ref> og árið 2016 var borgin komin í 56. sæti af 86.<ref>{{Cite web |date=March 2016 |title=The Global Financial Centres Index 19 |url=http://www.longfinance.net/global-financial-centre-index-19/976-gfci-19-the-overall-rankings.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408123054/http://www.longfinance.net/global-financial-centre-index-19/976-gfci-19-the-overall-rankings.html |archive-date=8 April 2016 |access-date=6 July 2016 |publisher=Long Finance}}</ref> Árið 2020 hafði borgin bætt stöðu sína og var í 17. sæti.<ref>{{Cite web |title=GFCI 27 Rank – Long Finance |url=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-27-explore-data/gfci-27-rank |website=www.longfinance.net}}</ref> [[File:NS5864 - The River Clyde in Glasgow.jpg|thumb|right|[[Alþjóðlega fjármálahverfið í Glasgow]].]] Árið 2014 var heildarvirði útflutnings frá Skotlandi (fyrir utan útflutnings til annarra hluta Bretlands) áætlað 27,5 milljarðar punda.<ref>{{Cite web |last=Scottish Government |title=Export Statistics Scotland – Publication |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Exports/ESSPublication |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208211027/http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Exports/ESSPublication |archive-date=8 February 2016 |access-date=14. desember 2014}}</ref> Helstu útflutningsafurðir Skotlands eru [[viskí]], rafeindatæki og fjármálaþjónusta.<ref name="Trade">{{Cite web |date=April 2003 |title=Economy Statistics |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Q/pno/1 |access-date=26 May 2014 |publisher=The Scottish Government}}</ref> Helstu markaðir Skotlands eru Bandaríkin, Holland, Þýskaland, Frakkland og Noregur.<ref name="Trade"/> Viskí er ein af þekktustu framleiðsluvörum Skotlands. Útflutningur á viskíi jókst um 87% á einum áratug fyrir 2012<ref>{{Cite web |date=2 April 2013 |title=Scotch Whisky Exports Hit Record Level |url=http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-exports-hit-record-level |access-date=12 June 2013 |publisher=Scotch Whisky Association |archive-date=31 maí 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531090235/http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-exports-hit-record-level/ |url-status=dead }}</ref> og var áætlaður að andvirði 4,3 milljarðar punda árið 2013 og 85% af heildarútflutningi matvæla frá landinu.<ref>{{Cite news |date=11 April 2014 |title=Scotch Whisky Exports Remain Flat |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-26974320 |access-date=17 September 2014}}</ref> Viskíframleiðslan skapar um 10.000 störf beint og 25.000 afleidd störf.<ref>{{Cite web |title=Scotch Whisky Briefing 2014 |url=http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-briefing-2014 |access-date=30 May 2014 |publisher=Scotch Whisky Association |archive-date=31 maí 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531090407/http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-briefing-2014/ |url-status=dead }}</ref> Framlög viskísölu til skosks efnahagslífs gætu þó verið aðeins 400-682 milljónir punda, fremur en margir milljarðar, þar sem yfir 80% af viskíframleiðslunni er í eigu erlendra fyrirtækja.<ref>{{Cite web |last1=Carrell, Severin |last2=Griffiths, Ian |last3=Terry Macalister, Terry |date=29. maí 2014 |title=New Doubt Cast over Alex Salmond's Claims of Scottish Wealth |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2014/may/29/scotland-wealth-alex-salmond-study |access-date=30 May 2014 |website=The Guardian}}</ref> Samkvæmt skýrslu frá skoska þinginu stendur ferðaþjónusta undir 5-7,5% starfa í landinu.<ref>{{Cite web |year=2002 |title=The Economics of Tourism |url=http://www.scottish.parliament.uk/business/research/pdf_res_brief/sb02-97.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051106161727/http://www.scottish.parliament.uk/business/research/pdf_res_brief/sb02-97.pdf |archive-date=6. nóvember 2005 |access-date=22. október 2007 |publisher=SPICe}}</ref> Frá upphafi [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] var Skotland ein af helstu miðstöðvum framleiðsluiðnaðar í heiminum.<ref>{{Cite news |last=BBC |date=17 October 2012 |title=Scotland profile |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/7219799.stm |access-date=31 October 2013}}</ref> Arfur frá þeim tíma er mikil fjölbreytni í framleiðslu á vörum og þjónustu, frá [[textíll|textíl]], [[viskí]]i og [[smjörkaka|smjörkökum]], að þotuhreyflum, hópbifreiðum, hugbúnaði, skipum, [[flugvél]]abúnaði og rafeindabúnaði, auk banka- og tryggingaþjónustu, fjárfestingaþjónustu og tengdrar fjármálaþjónustu.<ref>{{Cite web |title=Scottish Goods and Services {{!}} Scotland.org {{!}} Scotland.org |url=https://www.scotland.org/business/goods-and-services |access-date=17 January 2021 |website=Scotland |language=en}}</ref> Líkt og önnur þróuð iðnaðarhagkerfi hefur mikilvægi bæði framleiðsluiðnaðar og frumframleiðslugreina farið minnkandi, meðan þjónustugeirinn hefur vaxið og er nú stærsti atvinnugeiri landsins.<ref>{{Cite web |title=Scotland: a trading nation - gov.scot |url=https://www.gov.scot/publications/scotland-a-trading-nation/sectors/financial-and-business-services |access-date=17. janúar 2021 |website=www.gov.scot}}</ref> === Flutningar === [[Mynd:Edinburgh_Airport_1.jpg|thumb|right|Edinborgarflugvöllur er helsti alþjóðaflugvöllur Skotlands.]] Fimm alþjóðaflugvellir eru í Skotlandi, í [[Glasgow]], [[Edinborg]], [[Aberdeen]], [[Prestwick]] og [[Inverness]] og þaðan er flogið til yfir 150 áfangastaða víða um heim. [[Edinborgarflugvöllur]] er rekinn af [[Global Infrastructure Partners]] og [[Glasgowflugvöllur]] af [[Heathrow Airport Holdings]]. [[Highland and Islands Airports]] rekur 11 flugvelli á smærri stöðum, þar á meðal alþjóðaflugvöllinn í Inverness. Vegagerð Skotlands, [[Transport Scotland]], rekur [[stofnbraut]]ir í Skotlandi en sveitarfélög reka afganginn af vegakerfinu. Stærstu vegirnir eru í miðbeltinu milli Glasgow og Edinborgar. Þjóðvegurinn [[A1 (Bretlandi)|A1]] liggur milli [[London]] og Edinborgar 660 km leið. [[Breska hjólabrautanetið]] nær yfir Skotland. Leið 1 nær frá [[Dover]] til Hjaltlandseyja um Edinborg og er hluti af [[EV12 Norðursjávarleiðin]]ni sem liggur um Noreg, Svíþjóð, Danmörku, Þýskaland, Holland og Belgíu, auk Bretlands. Leið 7 liggur frá [[Sunderland]] eftir [[C2C-leiðin]]ni um Glasgow og síðan áfram til Inverness. Helstu járnbrautir sem liggja til Skotlands eru [[Vesturstrandarlínan]] til Glasgow og [[Austurstrandarlínan]] til Edinborgar. Járnbrautir í Skotlandi eru í eigu [[Network Rail Infrastructure Limited]]. Um 340 lestarstöðvar og 3.000 km af járnbrautum eru í Skotlandi. [[ScotRail]] rekur lestarþjónustu innan Skotlands. Ferjur ganga milli meginlandsins og eyjanna og til áfangastaða erlendis. Ferjufyrirtækið [[Caledonian MacBrayne]] rekur ferjur við vesturströndina. Fyrir utan flutningahafnir og skipasmíðastöðvar í kringum Glasgow eru helstu hafnir í Skotlandi á austurströndinni við [[Norðursjór|Norðursjó]]. Á vesturströndinni eru margar ferju- og smábátahafnir. Helstu hafnarborgir í Skotlandi eru Glasgow, Aberdeen og [[Leith]] (við Edinborg). Aberdeen var helsta höfn [[togari|togaraútgerðarinnar]] í Norðursjó á fyrri hluta 20. aldar og er enn mikilvæg vegna [[Norðursjávarolía|Norðursjávarolíunnar]]. Aðrar mikilvægar hafnir eru [[Invernesshöfn]], fiskihöfnin í [[Peterhead]] og höfnin í [[Grangemouth]] þar sem er stór [[olíuhreinsistöð]]. == Íbúar == [[File:Scotland population cartogram.svg|thumb|right|Kort sem sýnir stærð sveitarfélaga eftir íbúafjölda.]] Samkvæmt manntali árið 2001 var íbúafjöldi Skotlands rétt rúmlega 5 milljónir. Í manntalinu árið 2011 hafði hann vaxið í tæplega 5,3 milljónir og hafði aldrei verið meiri.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=30 April 2015 |title=Scotland's Population at its Highest Ever |url=http://www.nrscotland.gov.uk/news/2015/scotlands-population-at-its-highest-ever |access-date=12 February 2015 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> Um mitt ár 2019 var fólksfjöldinn áætlaður tæplega 5,5 milljónir.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{Cite web |last=Jonathan |first=McMullan |date=24 June 2020 |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |website=Ons.gov.uk |publisher=[[Office for National Statistics]] |language=en}}</ref> Í manntalinu árið 2011 sögðust 62% íbúa Skotlands telja sig vera eingöngu [[Skotar|Skota]], 18% Skota og Breta, 8% aðeins Breta og 4% aðeins eitthvað annað.<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-detailed-characteristics-ethnicity-identity-language-and-religion-scotland-%E2%80%93 Census 2011: Detailed characteristics on Ethnicity, Identity, Language and Religion in Scotland – Release 3A]. Scotland Census 2011. Sótt 20. september 2014.</ref> Helstu ástæður fyrir fólksfjölgun í Skotlandi eru að fæðingar eru fleiri en andlát, og innflytjendur flytjast til Skotlands frá öðrum löndum. Árið 2011 fluttu 43.700 manns til Skotlands frá Wales, Norður-Írlandi og Englandi.<ref name="thecourier1">{{Cite web |date=3 August 2012 |title=Scotland's population reaches record of high of 5.25&nbsp;million |url=http://www.thecourier.co.uk/news/scotland-s-population-reaches-record-of-high-of-5-25-million-1.57049 |access-date=3 January 2014 |publisher=The Courier}}</ref> Saga Skotlands einkenndist lengi af brottflutningi og aðflutningi fólks. Árið 2021 gaf ríkisstjórn Skotlands út að 41.000 hefðu flust til Skotlands meðan 22.100 hefðu flust þaðan.<ref>{{Cite web |url=https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2021&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |title=Geymd eintak |access-date=2023-04-06 |archive-date=2025-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421183835/https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2021&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |url-status=dead }}</ref> Tölur sýndu að aðflutningur jókst hratt, meðan brottflutningur dróst saman.<ref>{{Cite web |url=https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2002&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |title=Geymd eintak |access-date=2023-04-06 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404221002/https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http://statistics.gov.scot/data/migration-to-and-from-scotland&http://purl.org/linked-data/cube%23measureType=http://statistics.gov.scot/def/measure-properties/count&http://purl.org/linked-data/sdmx/2009/dimension%23refPeriod=http://reference.data.gov.uk/id/year/2002&http://statistics.gov.scot/def/dimension/age=http://statistics.gov.scot/def/concept/age/all&http://statistics.gov.scot/def/dimension/migrationSource=http://statistics.gov.scot/def/concept/migration-source/to-from-international&http://statistics.gov.scot/def/dimension/sex=http://statistics.gov.scot/def/concept/sex/all |url-status=dead }}</ref> [[Edinborg]] er höfuðborg Skotlands, en stærsta borgin er Glasgow, með rétt tæplega 600.000 íbúa. Á [[Stór-Glasgow]]-svæðinu búa nær 1,2 milljónir, eða um fjórðungur íbúa Skotlands.<ref>{{Cite web |title=Did You Know?—Scotland's Cities |url=http://rampantscotland.com/know/blknow_cities.htm |access-date=17 September 2014 |website=Rampantscotland.com}}</ref> Flestir helstu bæir og borgir landsins eru í [[Miðbeltið (Skotlandi)|Miðbeltinu]], þar á meðal Glasgow, Edinborg, Dundee og Perth. Eina stóra borg Skotlands fyrir utan þetta svæði er Aberdeen. Um 80% íbúa landsins búa í [[Skosku láglöndin|Skosku láglöndunum]], en 3,5 milljónir búa í Miðbeltinu. Af eyjum Skotlands eru aðeins þær stærstu og aðgengilegustu sem eru byggðar. Innan við 90 eyjar eru byggðar. Syðri upplöndin eru landbúnaðar- og skógræktarhérað.<ref>Clapperton, C.M. (ed) (1983) ''Scotland: A New Study''. London. David & Charles.</ref><ref>Miller, J. (2004) ''Inverness''. Edinburgh. Birlinn. {{ISBN|978-1-84158-296-2}}</ref> Vegna húsnæðisskorts í Glasgow og Edinborg voru fimm nýir bæir stofnaðir milli 1947 og 1966: [[East Kilbride]], [[Glenrothes]], [[Cumbernauld]], [[Livingston (West Lothian)|Livingston]] og [[Irvine (North Ayrshire)|Irvine]].<ref>{{Cite web |title=New Towns |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/education/as/sixties/standard/rural/new_towns.shtml |access-date=17 September 2014 |website=Bbc.co.uk}}</ref> === Trúarbrögð === Um 20% segjast tilheyra Skosku kirkjunni (Church of Scotland) en 34% eru skráðir þar (2011), kaþólskir eru 15% og þeir sem tilheyra öðrum kristnum söfnuðum 11%. Múslimar eru 1,4%<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/area.html Area profiles- census data]Scotland census. Skoðað 3 . apríl 2016</ref> Um 52% segjast ekki vera trúaðir (2016).<ref>[http://www.bbc.com/news/uk-scotland-35953639 Most people in Scotland 'not religious'] BBC. Skoðað 2. apríl 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Golowan_Festival_Penzance_June_2005_Mid-Argyl_band2.jpg|thumb|right|Skoskir sekkjapípuleikarar.]] [[Mynd:Bringing_in_the_haggis.jpg|thumb|right|Haggis borið inn á Burns Night í Dundee.]] Skosk menning byggist á sérstakri sjálfsmynd [[Skotar|Skota]] sem aftur byggist á landslagi, sögu, hefðum, trú og tungumálum, sem einkenna skoskt samfélag. Helstu táknmyndir skoskrar menningar eru [[sekkjapípa]]n, [[skotapils]]ið, tungumálin [[skoska]] og [[gelíska]], hefðir [[mótmælendatrú|mótmælendakirkjunnar]] og [[skosk lög]] sem eru enn aðgreind frá [[ensk lög|enskum lögum]] í stjórnkerfi Skotlands.<ref>{{cite journal|author1=Bechhofer, F.|author2=McCrone, D.|year=2013|title=Imagining the nation: Symbols of national culture in England and Scotland|journal=Ethnicities|volume=13|number=5|pages=544-564}}</ref> Verndardýrlingur Skotlands er [[Andrés postuli]] og [[Andrésarmessa]] 30. nóvember er þjóðhátíðardagur Skota. [[Fáni Skotlands]] er hvítur [[Andrésarkross]] á bláum feldi. Þjóðarblóm Skotlands er [[þistill]] og lagið ''[[Flower of Scotland]]'' hefur verið óopinber þjóðsöngur landsins frá miðjum 7. áratug 20. aldar.<ref>{{cite book|author=Demir, A.|year=2022|chapter=Scotland Hymns for His Identity: The National Anthem in Progress|title=Global Perspectives on Nationalism|pages=171-187|publisher=Routledge}}</ref> [[Robert Burns]] er þjóðskáld Skota og [[Burns Night]] er hátíð sem er haldin í kringum fæðingardag skáldsins 20. janúar. Þá er hefð fyrir því að borða [[haggis]] með kartöflustöppu og rófustöppu. Skotar hafa sérstakar hefðir í kringum gamlárskvöld ([[Hogmanay]])<ref>{{cite book|author=Douglas, H.|year=2011|title=The Hogmanay Companion|publisher=Neil Wilson Publishing}}</ref> og [[hrekkjavaka|hrekkjavöku]]. Á Hjaltlandseyjum er haldin árleg þrettándahátíð, [[Up Helly Aa]], þar sem þátttakendur klæðast eins og [[víkingar]]. Skotland er þekkt sem fæðingarstaður mikils fjölda vísindamanna, heimspekinga og listafólks. Meðal þekktra skoskra vísindamanna eru [[Alexander Graham Bell]], [[James Watt]], [[James Clerk Maxwell]] og [[John Logie Baird]]. [[Skoska upplýsingin]] var tímabil á 18. og 19. öld þar sem skoskir hugsuðir eins og [[Adam Smith]] og [[David Hume]] lögðu mikið til sögu heimspeki, stjórnmála og hagfræði. [[Robert Louis Stevenson]], [[Arthur Conan Doyle]], [[Ian Rankin]] og [[Irvine Welsh]] eru þekktir skoskir rithöfundar; og þaðan hafa komið margar þekktar hljómsveitir á 20. öld, eins og [[Simple Minds]], [[Runrig]], [[Belle and Sebastian]], [[Franz Ferdinand (hljómsveit)|Franz Ferdinand]] og [[Cocteau Twins]], og söngvararnir [[Annie Lennox]] og [[Lewis Capaldi]]. Heimsþekktir skoskir leikarar eru meðal annars [[Tilda Swinton]], [[Ewan McGregor]], [[Robbie Coltrane]], [[Robert Carlyle]] og [[David Tennant]]. [[BBC Scotland]] rekur þrjár sjónvarpsstöðvar í Skotlandi. [[STV (sjónvarpsstöð)|STV]] er almenningssjónvarp sem sendir út í Skotlandi. Í Skotlandi eru fjöldi framleiðslufyrirtækja sem standa að framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsþátta. Þekktar kvikmyndir sem voru framleiddar eða teknar í Skotlandi eru meðal annars ''[[Hálendingurinn]]'' (1986), ''[[Braveheart]]'' (1995) og ''[[Trainspotting]]'' (1996). [[Listasafn Skotlands]], [[Landsbókasafn Skotlands]] og [[Þjóðminjasafn Skotlands]] eru í Edinborg, en [[Kelvingrove-safnið]] er í Glasgow. === Íþróttir === [[Mynd:Caber_Toss.jpg|thumb|right|Staurakast er sérskosk keppnisgrein á Hálandaleikunum.]] Þær íþróttir sem Skotar eru þekktastir fyrir eru [[knattspyrna]], [[ruðningur]] og [[golf]]. Skotland sendir eigin landslið til keppni í mörgum íþróttagreinum, þar á meðal [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|heimsmeistarakeppnina í knattspyrnu]], [[heimsbikarmótið í ruðningi]], [[heimsbikarmótið í krikket]] og [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikana]]. Skotland er líka með eigin íþróttasambönd eins og [[Skoska knattspyrnusambandið]], sem er annað elsta knattspyrnusamband heims, og [[Skoska ruðningssambandið]]. Elstu heimildir um einhvers konar knattspyrnu í Skotlandi eru frá 1424 og [[Skotlandsbikarinn]] í knattspyrnu frá 1873 er elstu landsbikarverðlaun heims. Fyrsti alþjóðlegi knattspyrnuleikur Skota fór fram árið 1872 þegar þeir kepptu við Englendinga. [[Celtic F.C.]] vann [[Evrópumeistarabikarinn í knattspyrnu]] árið 1967 og [[Rangers F.C.]] og [[Aberdeen F.C.]] sigruðu í [[Evrópukeppni bikarhafa]] árin 1972 og 1983. Aberdeen vann auk þess [[Ofurbikar Evrópu]] árið 1983. [[Dundee United]] lék til úrslita í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu]] árið 1987 en tapaði fyrir [[IFK Göteborg|Gautaborg]]. Íþróttin [[golf]] er upprunnin í Skotlandi á 15. öld. Einn af elstu golfvöllum heims er [[Old Course]] í háskólabænum [[St. Andrews]] sem var opnaður árið [[1552]]. Árið [[1764]] var hinn staðlaði 18-holu golfvöllur búinn til í St. Andrews þegar eldri golfvöllur var styttur um 4 holur. Elsta golfmót heims er [[Opna breska meistaramótið í golfi]] sem var fyrst leikið við [[Prestwick Golf Club]] í [[Ayrshire]] árið [[1860]]. Skoskir golfleikarar unnu mótið allt til [[1890]] þegar enski golfleikarinn [[John Ball]] sigraði. [[Hálandaleikarnir]] eru þekkt skosk íþróttakeppni sem hófst seint á [[19. öldin|19. öld]] en byggir á hefðum frá [[Skosku hálöndin|Skosku hálöndunum]]. Skotar hafa 13 sinnum átt heimsmeistara í [[hnefaleikar|hnefaleikum]], þar á meðal [[Ken Buchanan]], [[Benny Lynch]] og [[Jim Watt]]. Skotar hafa líka náð miklum árangri í [[mótorsport]]i. Þekktasti ökuþór Skota síðustu ár er [[David Coulthard]] sem keppti í [[Formúla 1|Formúlu 1]]-kappakstri frá 1994 til 2008. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{wikiorðabók}} * [https://www.gov.scot/ Vefur skosku ríkisstjórnarinnar] * [https://www.parliament.scot/ Skoska þingið] * [https://www.visitscotland.com/ Visit Scotland - ferðavefur] * [https://timarit.is/gegnir/000545723 Kristnin í Skotlandi], grein eftir sr. Jón Jakobsson í ''Kirkjuritinu'' 1942. {{Evrópa}} [[Flokkur:Skotland| ]] cxz4bkbjucp5vzj8nhxkogkl1qfmusf 0 6652 1972335 1954813 2026-07-17T08:05:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972335 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðveldið Aserbaísjan |nafn_í_eignarfalli = Aserbaísjans |nafn_á_frummáli = Azərbaycan Respublikası |fáni = Flag of Azerbaijan.svg |skjaldarmerki = Emblem_of_Azerbaijan.svg |þjóðsöngur = [[Azərbaycan marşı]] |staðsetningarkort = Azerbaijan (orthographic projection).svg |höfuðborg = [[Bakú]] |tungumál = [[aserska]] |stjórnarfar =[[Lýðveldi]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Aserbaísjans|Forseti]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Aserbaísjans|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Ilham Aliyev]] (İlham Əliyev) |nafn_leiðtoga2 = [[Ali Asadov]] (Əli Əsədov) |staða = Stofnun |atburður1 = [[Lýðstjórnarlýðveldið Aserbaísjan]] |dagsetning1 = 28. maí 1918 |atburður2 = [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan]] |dagsetning2 = 28. apríl 1920 |atburður3 = Sjálfstæði frá Sovétríkjunum |dagsetning3 = 18. október 1991 |flatarmál = 86.600 |stærðarsæti = 112 |hlutfall_vatns = 1,6 |fólksfjöldi = 10.027.874 |mannfjöldaár = 2019 |mannfjöldasæti = 91 |íbúar_á_ferkílómetra = 115 |VLF_ár = 2019 |VLF = 189,050 |VLF_sæti = 72 |VLF_á_mann = 18.793 |VLF_á_mann_sæti = 75 |VÞL = {{hækkun}} 0.754 |VÞL_ár = 2018 |VÞL_sæti = 87 |gjaldmiðill = [[aserskt manat]] |tímabelti = [[UTC]]+4 |tld = az |símakóði = 994 }} '''Aserbaísjan''' ([[aserska]]: ''Azərbaycan'') er [[landlukt]] land á [[Kákasusskagi|Kákasusskaga]] í [[Kákasusfjöll]]um við vestanvert [[Kaspíahaf]] á mörkum [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]]. Það á landamæri að [[Rússland]]i í norðri, [[Georgía|Georgíu]] í norðvestri, [[Armenía|Armeníu]] í vestri, [[Íran]] í suðri og örstutt landamæri við [[Tyrkland]]. [[Lýðstjórnarlýðveldið Aserbaísjan]] lýsti yfir sjálfstæði árið 1918 og varð fyrsta lýðræðislega múslimaríki heims. Árið 1920 var ríkið innlimað í [[Sovétríkin]] sem [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan]]. Nútímaríkið Aserbaísjan lýsti yfir sjálfstæði frá Sovétríkjunum 30. ágúst 1991, skömmu fyrir [[upplausn Sovétríkjanna]]. Í september 1991 klauf armenskur meirihluti íbúa [[Nagorno-Karabakh]] sig frá Aserbaísjan og stofnaði [[Artsakh-lýðveldið]]. Héraðið varð ''de facto'' sjálfstætt ríki í kjölfar [[Stríðið um Nagorno-Karabakh|Stríðsins um Nagorno-Karabakh]] árið 1994. Artsakh-lýðveldið naut takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar og flest ríki litu svo á að það væri hérað innan Aserbaísjan. Árið 2023 lokaði Aserbaísjan aðflutningsleiðum að Artsakh-lýðveldinu og hélt héraðinu þannig í herkví, án þess að rússneski herinn aðhefðist nokkuð. Stjórn Artsakh-lýðveldisins ákvað í kjölfarið að hefja viðræður um innlimun héraðsins í Aserbaísjan. Þann 15. október var fáni Aserbaísjan dreginn að húni í Stepanakert. Aserbaísjan er lýðveldi með [[forsetaræði]]. Það er aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Samstarf í þágu friðar|Samstarfi í þágu friðar]]. Það er eitt af sex sjálfstæðum [[Tyrkísk ríki|tyrkískum ríkjum]] og virkur þátttakandi í [[Tyrkíska ráðið|Tyrkíska ráðinu]] og [[TÜRKSOY]]. Aserbaísjan á í stjórnmálasambandi við 158 ríki og er aðili að 38 alþjóðasamtökum. Það er stofnaðili að [[GUAM-bandalagið|GUAM-bandalaginu]], [[Samveldi sjálfstæðra ríkja]] og [[Efnavopnastofnunin]]ni. Aserbaísjan er líka aðili í [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og er með áheyrnaraðild að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Þrátt fyrir að 89% íbúa séu [[sjía íslam|sjíamúslimar]] eru engin opinber trúarbrögð skilgreind í stjórnarskránni. Öll helstu stjórnmálaöfl landsins eru veraldlega sinnuð. Aserbaísjan er þróað land þar sem [[læsi]] er útbreitt og [[atvinnuleysi]] lítið. Á [[Vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]] er Aserbaísjan á svipuðum stað og mörg Austur-Evrópulönd. Hins vegar hefur valdaflokkurinn, [[Nýi Aserbaísjanflokkurinn]], verið sakaður um [[gerræði]] og [[mannréttindabrot]]. Olíu er að finna í Aserbaísjan ásamt jarðgasi. Í Bakú er að finna margar háar byggingar eins og Eldturninn, Fánastöngina miklu í Bakú og sjónvarpsturninn. ==Heiti== Samkvæmt nýlegri orðsifjafræði er heitið Aserbaísjan dregið af heiti ''[[Atrópates]]ar'',<ref>{{cite book |last=Houtsma |first=M. Th. |authorlink=Martijn Theodoor Houtsma |year= 1993 |title= First Encyclopaedia of Islam 1913–1936 |edition= reprint|publisher= BRILL |isbn=978-90-04-09796-4}}</ref><ref name="Schippmann">{{cite book |last=Schippmann |first=Klaus |year=1989 |title=Azerbaijan: Pre-Islamic History |pages= 221–224 |publisher=Encyclopædia Iranica |isbn=978-0-933273-95-5}}</ref> [[Persar|Persa]]<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |year=1998 |title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States |url=https://archive.org/details/miniatureempires0000mina |page= [https://archive.org/details/miniatureempires0000mina/page/20 20] |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-30610-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Chamoux |first=François |year=2003 |title=Hellenistic Civilization |url=https://archive.org/details/hellenisticcivil00cham |url-access=limited |page= [https://archive.org/details/hellenisticcivil00cham/page/n37 26] |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-631-22241-5}}</ref><ref>{{cite book |last= Bosworth A.B. |first=Baynham E.J. |year=2002 |title=Alexander the Great in Fact and fiction |url= https://archive.org/details/alexandergreatfa00bosw |page= [https://archive.org/details/alexandergreatfa00bosw/page/92 92] |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-925275-6}}</ref> sem var landstjóri ([[satrap]]) á tímum [[Akkamenídar|Akkamenída]], og var síðar skipaður landstjóri yfir [[Medar|Medíu]] af [[Alexander mikli|Alexander mikla]].<ref name="Chaumont">Nevertheless, "despite being one of the chief vassals of Sasanian ''[[Shahanshah]]'', the Albanian king had only a semblance of authority, and the Sassanid [[marzban]] (military governor) held most civil, religious, and military authority.</ref><ref name="dictionary">{{cite book |last=Swietochowski |first=Tadeusz |authorlink=Tadeusz Swietochowski |year=1999 |location= Lanham, Maryland |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131 |publisher=The Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4}}</ref> Talið er að rekja megi merkingu nafnsins til [[sóróismi|sóróisma]]. Í ''Frawardin [[Yasht]]'' („verndarenglasálmur”) sem er hluti af [[Avestaritin|Avestaritunum]], er minnst á ''âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide'', sem merkir bókstaflega á [[avestanska|avestönsku]], „við dýrkum ''[[fravashi]]'' hins helga [[Atrópatene]]s“.<ref>{{cite book |last=Darmesteter |first=James |authorlink=James Darmesteter |year=2004 |title=Avesta Khorda Avesta: Book of Common Prayer |page= 93 |edition= reprint|chapter=Frawardin Yasht |chapter-url=https://www.avesta.org/ka/yt13sbe.htm |publisher=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4191-0852-5}}</ref> Nafnið Atrópates er grísk útgáfa af fornírönsku, líklega [[medíska|medísku]], nafni sem merkir „verndaður af helgum eldi“ eða „land eldsins helga“.<ref name="Library of Congress">{{cite web |title=Azerbaijan: Early History: Iranian and Greek Influences |publisher=U.S. Library of Congress |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0014) |accessdate=7 June 2006}}</ref> Gríska nafnið kemur fyrir í ritum [[Díodóros frá Sikiley|Díodórosar frá Sikiley]] og [[Strabon]]s. Í gegnum árþúsundin breyttist nafnið í ''Āturpātākān'' ([[miðpersneska]]), svo ''Ādharbādhagān'', ''Ādharbāyagān'', ''Āzarbāydjān'' (nýpersneska) að núverandi heiti. Heitið Aserbaísjan var fyrst tekið upp af ríkisstjórn [[Musavat]]-flokksins árið 1918,<ref name="Atabaki2006">{{cite book |last=Atabaki |first=Touraj |authorlink=Touraj Atabaki |title=Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |url=https://books.google.com/books?id=M3adD9kNH1gC&pg=PA132 |date=4 September 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-86064-964-6 |page=132}}</ref> eftir hrun Rússneska keisaradæmisins, þegar [[Alþýðulýðveldið Aserbaísjan]] var stofnað. Fram að því hafði nafnið aðeins verið notað yfir íranska héraðið [[Aserbaísjan (hérað)|Aserbaísjan]].<ref name="I.B.Tauris">{{cite book |last1=Atabaki |first1=Touraj |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |date=2000 |publisher=I.B.Tauris |isbn=9781860645549 |page=25}}</ref><ref name="I.B. Tauris">{{cite book |last1=Dekmejian |first1=R. Hrair |last2=Simonian |first2=Hovann H. |title=Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region |date=2003 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1860649226 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=4_jdnke35AgC|quote=Until 1918, when the Musavat regime decided to name the newly independent state Azerbaijan, this designation had been used exclusively to identify the [[Azerbaijan (Iran)|Iranian province of Azerbaijan]].}}</ref><ref name="Amsterdam University Press">{{cite book |last1=Rezvani |first1=Babak |title=Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift |date=2014 |publisher=Amsterdam University Press |location=Amsterdam |isbn=978-9048519286 |page=356 |quote="The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwestern Iran that has been called since so long ago."}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fragner |first1=B.G. |title=Soviet Nationalism: An Ideological Legacy to the Independent Republics of Central Asia |date=2001 |publisher=I.B. Tauris and Company |pages=13–32 |quote=In the post Islamic sense, Arran and [[Shirvan]] are often distinguished, while in the pre-Islamic era, Arran or the western [[Caucasian Albania]] roughly corresponds to the modern territory of the Republic of Azerbaijan. In the [[Soviet Union|Soviet]] era, in a breathtaking manipulation, [[Azerbaijan (Iran)|historical Azerbaijan]] (northwestern [[Iran]]) was reinterpreted as "South Azerbaijan" in order for the Soviets to lay territorial claim on historical Azerbaijan proper which is located in modern-day northwestern Iran.}}</ref> Landið hafði áður heitið [[Arran]] og [[Sjirvan]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MybbePBf9YcC |first=Touraj |last=Atabaki |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |page=8|isbn=9781860645549 }}</ref> Íran mótmælti því nafngiftinni á sínum tíma.<ref>{{cite book |quote=(...) the Baku and Elisavetpol guberniias, declared their independence (to 1920), and, despite Iranian protests, took the name of Azerbaijan (as noted, the same designation as the historical region in northwestern Iran) (...) |last=Bournoutian |first=George A. |year=2016 |title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia |publisher=Gibb Memorial Trust |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=5u4mDwAAQBAJ|isbn=9781909724839 }}</ref> ==Íbúar== ===Tungumál=== Opinbert tungumál landsins er [[aserska]] sem 92% íbúa tala sem móðurmál. Um 1,5% tala [[rússneska|rússnesku]] sem móðurmál og um 1,5% [[armenska|armensku]] (nær eingöngu í umdeilda héraðinu [[Artsakh-lýðveldið]]). Rússneska og [[enska]] leika mikilvæg hlutverk sem annað og þriðja mál í menntakerfinu og viðskiptalífinu. Tugur annarra minnihlutamála er talaður í landinu, þar á meðal [[avarska]], [[budukh]], [[georgíska]], [[juhuríska]], [[khinalug]], [[kryts]], [[lezgíska]], [[talysh]], [[tatíska]], [[tsakhur]] og [[udíska]]. Sum þessara málsamfélaga eru mjög lítil og fara minnkandi. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3979539 „Reiðubúnir að fara í stríð“; grein í ''Fréttablaðinu'' 2007] {{SSR}} {{Evrópa}} {{Asía}} {{Evrópuráðið}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Aserbaísjan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 2m0vl70u0aw4lilw05vks302avn3rp1 0 8578 1972295 1960208 2026-07-17T06:34:25Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972295 wikitext text/x-wiki {{land | nafn=Konungs­ríkið Mar­okkó | nafn_á_frummáli = المملكة المغربية<br />Al Mamlaka al-Maghrebiya | nafn_í_eignarfalli = Marokkó | fáni = Flag of Morocco.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Morocco.svg | kjörorð = الله، الوطن، الملك <br />Allah, al Waţan, al Malik | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Guð, Landið, Konungurinn | staðsetningarkort = Morocco_(orthographic_projection%2C_WS_claimed).svg | tungumál = [[arabíska]], [[tamazight]] | höfuðborg = [[Rabat]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Marokkó|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Múhameð 6. af Marokkó|Múhameð 6.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Marokkó|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Aziz Akhannouch]] | stærðarsæti = 57 | flatarmál = 446.550 (710.850 með Vestur-Sahara) | hlutfall_vatns = 0,06 | mannfjöldasæti = 39 | mannfjöldaár = 2020 | fólksfjöldi = 37.112.080 | íbúar_á_ferkílómetra = 50 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 58 | VLF = 332,358 | VLF_á_mann = 9.339 | VLF_á_mann_sæti = 153 | VÞL = {{hækkun}} 0.686 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 121 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Ídrisætt]] | dagsetning1 = 788 | atburður2 = [[Alavíætt]] | dagsetning2 = 1631 | atburður3 = Verndarríki [[Frakkland]]s | dagsetning3 = 30. mars 1912 | atburður4 = Sjálfstæði | dagsetning4 = 7. apríl 1956 | gjaldmiðill = [[díram]] | tímabelti = [[UTC]] | þjóðsöngur = [[Hymne Cherifien]] | tld = ma | símakóði = +212 }} '''Marokkó''' ([[arabíska]]: المغرب‎ ''al-Maġrib''; [[berbíska]]: ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ ''Lmaġrib'') er [[konungsríki]] í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] með strandlengju meðfram [[Atlantshaf]]i í vestri og [[Miðjarðarhaf]]i í norðri. Landamæri liggja að [[Vestur-Sahara]] í suðri, og [[Alsír]] í austri, en landamærin að Alsír eru lokuð vegna átaka um yfirráð yfir Vestur-Sahara. Arabískt nafn landsins merkir „vesturríkið“ eða „vestrið“, en ''[[Maghreb]]'' er líka heiti á norðvesturhluta Afríku. Marokkó gerir tilkall til landsvæðisins Vestur-Sahara sem hefur verið undir marokkóskri stjórn að meira eða minna leyti síðan [[1975]], en þau yfirráð hafa ekki verið viðurkennd af alþjóðasamfélaginu. Sé Vestur-Sahara talin til Marokkó, eru ennfremur landamæri við [[Máritanía|Máritaníu]] til suðausturs, en annars liggja Marokkó og Máritanía ekki saman. [[Spánn|Spænsku]] [[útlenda|útlendurnar]] [[Ceuta]] og [[Melilla]] eru á strönd Marokkó sem gerir tilkall til þeirra, auk eyjunnar [[Perejil]] sem er aðeins 200 metra frá strönd Marokkó í [[Gíbraltarsund]]i. Undan vesturströnd Marokkó eru hinar spænsku [[Kanaríeyjar]] en landhelgismörkin milli Marokkó og eyjanna eru líka umdeild. Í Marokkó ríkir [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[marokkóska þingið]] er þjóðkjörið en [[konungur Marokkó]] hefur mikil völd, sérstaklega í málefnum hersins, utanríkismálum og trúmálum. Konungur getur gefið út konunglegar tilskipanir sem hafa lagagildi og leyst þingið upp. == Heiti == Fullt heiti Marokkó á arabísku er {{lang|ar|المملكة المغربية}} ''al-Mamlakah al-Maghribiyyah'' sem þýða má „konungsríki vestursins“, þótt „vestur“ sé ''al-Gharb'' á arabísku. Arabískir sagnaritarar miðalda notuðu stundum heitið ''al-Maghrib al-Aqṣá'' sem merkir „ysta vestrið“ til að greina landið frá nágrannahéruðum, sem þá voru nefnd ''al-Maghrib al-Awsaṭ'' sem merkir „miðvestrið“ ([[Alsír]]) og ''al-Maghrib al-Adná'' „nærvestrið“ ([[Túnis]]).<ref>{{cite book |last=Yahya |first=Dahiru |title=Morocco in the Sixteenth Century |year=1981 |publisher=Longman |page=18 }}</ref> Heitið Marokkó er dregið af heiti borgarinnar [[Marrakess]], sem var höfuðborg landsins á tímum [[Almoravídar|Almoravída]] og [[Almóhadar|Almóhada]].<ref>{{cite web |url=https://www.statoids.com/uma.html |title=Regions of Morocco |access-date=7 September 2007 |work=statoids.com }}</ref> Uppruni heitisins er umdeildur.<ref>{{cite book |last=Shillington |first=Kevin |date=2005 |title=Encyclopedia of African history |url=https://archive.org/details/encyclopediaafri13shil |location=London/New York |publisher=Fitzroy Dearborn |page=[https://archive.org/details/encyclopediaafri13shil/page/n986 948] }}</ref> Líklega er það dregið af berbíska orðinu ⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵡⴰⴽⵓⵛ ''amur (n) w'akush'' „land guðs“.<ref>{{cite book |last=Nanjira |first=Daniel Don |date=2010 |title=African Foreign Policy and Diplomacy From Antiquity to the 21st Century |url=https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn |publisher=[[ABC-CLIO]] |page=[https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn/page/208 208] }}</ref> Í dag nefnist borgin ''Mṛṛakc'' á berbísku. Á [[tyrkneska|tyrknesku]] nefnist Marokkó ''Fas'', sem er dregið af hinni fornu höfuðborg [[Fes]]. Í öðrum löndum Arabaheimsins, til dæmis í ritum frá Egyptalandi og Mið-Austurlöndum, fyrir 20. öld var algengasta heiti Marokkó {{lang|ar|مراكش}} ''Murrakush''.<ref>{{Cite book |last=Gershovich |first=Moshe |date=2012-10-12 |title=French Military Rule in Morocco |doi=10.4324/9780203044988 |isbn=9780203044988 }}</ref> Það nafn er enn notað í sumum málum, eins og [[persneska|persnesku]], [[úrdú]] og [[púnjabíska|púnjabísku]]. Heiti landsins á flestum Evrópumálum er dregið af spænska orðinu ''Marruecos''. ==Landfræði== [[File:Atlas Mountains snow cover.jpg|thumb|[[Toubkal]] er hæsti tindur Norðvestur-Afríku, 4.167 metrar á hæð.]] [[File:Panorama Djebel el Kest.jpg|thumb|Hluti [[Anti-Atlasfjöll|Anti-Atlasfjalla]] við [[Tafraout]].]] [[File:Morocco Atlas 01.jpg|thumb|Gamall [[atlantssedrus]] í Atlasfjöllum.]] Marokkó á strönd að [[Atlantshaf]]i sem nær framhjá [[Gíbraltarsund]]i að [[Miðjarðarhaf]]i. Marokkó á landamæri að [[Spánn|Spáni]] í norðri (landhelgismörk um mitt sundið og landamæri að þremur litlum útlendum Spánar, [[Ceuta]], [[Melilla]] og [[Peñón de Vélez de la Gomera]]), [[Alsír]] í austri og [[Vestur-Sahara]] í suðri. Þar sem Marokkó ræður í reynd yfir stærstum hluta Vestur-Sahara á það líka landamæri að [[Máritanía|Máritaníu]] í suðri. Alþjóðlega viðurkennd landamæri landsins liggja milli 27. og 36. breiddargráðu norður, og 1. og 14. lengdargráðu vestur. Ef Vestur-Sahara er bætt við liggur Marokkó að mestu milli 21. og 36. breiddargráðu norður og 1. og 17. lengdargráðu vestur (skaginn [[Ras Nouadhibou]] er eilítið sunnar en 21˚ og vestar en 17˚). Landfræði Marokkó nær frá ströndum við Atlantshaf, að fjöllum og inn í [[Sahara]]eyðimörkina. Marokkó er [[Norður-Afríka|Norður-Afríkuland]] og eitt af þremur löndum heims sem á strönd bæði að Atlantshafi og Miðjarðarhafi (ásamt Spáni og Frakklandi). Stórir hlutar landsins eru fjalllendi. [[Atlasfjöll]] eru aðallega í miðju og suðurhluta landsins. [[Riffjöll]] eru í norðurhlutanum. Báðir fjallgarðarnir eru aðallega byggðir [[Berbar|Berbum]]. Marokkó utan Vestur-Sahara er 57. stærsta land heims. Alsír á landamæri að Marokkó í austri og suðaustri, en landamærin milli landanna hafa verið lokuð frá 1994. Spánn ræður yfir fimm [[útlenda|útlendum]] á og við Miðjarðarhafsströnd Marokkó: [[Ceuta]], [[Melilla]], [[Peñón de Vélez de la Gomera]], [[Peñón de Alhucemas]], eyjunum [[Islas Chafarinas]] og umdeildu smáeyjunni [[Isla Perejil]]. [[Kanaríeyjar]], undan Atlantshafsströnd Marokkó, heyra líka til Spánar, en [[Madeira]] í norðri er hluti af [[Portúgal]]. Í norðri liggur Marokkó að Gíbraltarsundi sem er fjölfarin siglingaleið milli Atlantshafs og Miðjarðarhafs. Riffjöll ná yfir landsvæði sem liggur að Miðjarðarhafi frá norðvestri til norðausturs. Atlasfjöll mynda fjallshrygg eftir miðju landsins frá norðaustri til suðvesturs. Mest af suðausturhluta landsins er í Saharaeyðimörkinni. Þar er mjög dreifbýlt og lítið um ræktarland. Flestir íbúar Marokkó búa norðan við fjöllin, en sunnan megin er Vestur-Sahara, fyrrum spænsk nýlenda sem Marokkó lagði undir sig árið 1975 (sjá [[Græna gangan]]). Marokkó lítur á Vestur-Sahara sem hluta af sínu landi og kallar það [[Suðurhéruð Marokkó]], en það tilkall nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. Höfuðborg Marokkó er [[Rabat]], en stærsta borgin er aðalhafnarborgin, [[Casablanca]]. Aðrar borgir með yfir 500.000 íbúa samkvæmt manntali frá 2014 eru [[Fes]], [[Marrakess]], [[Meknes]], [[Salé]] og [[Tangier]].<ref name=moroccocensus2014>{{cite web |url=https://rgph2014.hcp.ma/file/166326/ |title=POPULATION LÉGALE DES RÉGIONS, PROVINCES, PRÉFECTURES, MUNICIPALITÉS, ARRONDISSEMENTS ET COMMUNES DU ROYAUME D'APRÈS LES RÉSULTATS DU RGPH 2014 |language=ar, fr |publisher=High Commission for Planning, Morocco |date=8. apríl 2015 |access-date=29. september 2017}}</ref> ==Stjórnmál== === Stjórnsýslueiningar === [[File:Administrative Regions of Morocco.jpg|thumb|Héruð Marokkó (utan Vestur-Sahara).]] Marokkó skiptist opinberlega í 12 [[héruð Marokkó|héruð]],<ref name=reg>{{cite web |url=http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |title=Décret fixant le nom des régions |access-date=11. júlí 2015 |work=Portail National des Collectivités Territoriales |language=fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083233/http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |archive-date=18. maí 2015}}</ref> sem aftur skiptast í 62 sýslur og 13 lögregluumdæmi.<ref>{{cite web|url=https://www.statoids.com/yma.html|title=Morocco Prefectures|website=www.statoids.com}}</ref> '''Héruð''' # [[Tanger-Tetouan-Al Hoceima]] # [[Oriental (Marokkó)|Oriental]] # [[Fès-Meknès]] # [[Rabat-Salé-Kénitra]] # [[Béni Mellal-Khénifra]] # [[Casablanca-Settat]] # [[Marrakech-Safi]] # [[Drâa-Tafilalet]] # [[Souss-Massa]] # [[Guelmim-Oued Noun]] # [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] # [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]] ==Efnahagur== [[File:Morocco_Exports_Treemap_2017.svg|thumb|Útflutningsafurðir Marokkó árið 2017.]] Hagkerfi Marokkó er talið vera tiltölulega [[frjálslynt markaðshagkerfi]]. Frá 1993 hefur landið staðið fyrir [[einkavæðing]]u tiltekinna atvinnugeira sem áður heyrðu undir [[ríkisstjórn Marokkó]].<ref>{{cite book |last=Leonard |first=Thomas M. |title=Encyclopedia of the Developing World |url=https://archive.org/details/encyclopediaofde0001unse_a5b9 |publisher= Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97663-3 |page=1085 |year=2006}}</ref> Marokkó hefur aukið vægi sitt í viðskiptalífi Afríku,<ref>[http://www.moroccobusinessnews.com/Content/Article.asp?idr=18&id=1299 Morocco major economic player in Africa, researcher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222839/http://www.moroccobusinessnews.com/Content/Article.asp?idr=18&id=1299 |date=2016-03-04 }}. Moroccobusinessnews.com (16. desember 2009). Sótt 17. apríl 2015.</ref> og er 5. stærsta hagkerfi álfunnar. ''[[The Economist]]'' mat lífsgæði í Marokkó þau mestu í Afríku, meiri en í Suður-Afríku, árið 2018. Síðan þá hefur Marokkó fallið niður í 4. sæti, á eftir [[Egyptaland]]i. Efnahagsumbætur stjórnvalda og stöðugur vöxtur upp á 4-5% frá 2000 til 2007, þar á meðal 4,9% hagvöxtur milli ára frá 2003 til 2007, hefur styrkt efnahag Marokkó verulega miðað við nokkrum árum fyrr.<ref>{{cite web|url=http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/IMF_Gives_Morocco_P-875|title=IMF Gives Morocco Positive Review. nuqudy.com (2012-02-09).|access-date=2021-10-01|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630031256/http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/IMF_Gives_Morocco_P-875|url-status=dead}}</ref> Um helmingur landsframleiðslu kemur frá þjónustugeiranum og um fjórðungur frá iðnaði, aðallega námavinnslu og framleiðsluiðnaði. Mestur vöxtur hefur verið í ferðaþjónustu, fjarskiptaþjónustu, upplýsingatækni og textílframleiðslu. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Marokkó]] [[Flokkur:Arababandalagið]] 8dyvek6vu68us92atm5osfztdwajnex 0 10404 1972286 1970740 2026-07-17T06:10:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972286 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Niger river BLANK.PNG|thumb|Kort sem sýnir legu Nígerfljóts.]] '''Nígerfljót''' er stórt [[Á (landform)|fljót]] í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]]. Það rennur 4000 km leið í hálfhring frá [[Gínea|Gíneu]], um [[Malí]], [[Níger]], [[Benín]] og [[Nígería|Nígeríu]] þar sem það rennur um mikla ósa, [[Nígerósar|Nígerósa]], sem voru áður nefndir Olíufljótin, út í [[Gíneuflói|Gíneuflóa]]. Vatnasvið Níger er rúmlega tvær milljónir ferkílómetra,<ref>{{Cite book |last=Gleick |first=Peter H. |author-link=Peter Gleick |title=The World's Water, 2000–2001: The Biennial Report on Freshwater |year=2000 |publisher=Island Press |isbn=978-1-55963-792-3 |page=[https://archive.org/details/worldswater200020000glei/page/33 33] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldswater200020000glei/page/33 |via=Internet Archive}}</ref> sem er svipað stórt og Grænland. Nígerfljót stærsta fljót Vestur-Afríku og þriðja stærsta fljót Afríku, á eftir [[Níl]] og [[Kongófljót]]i. Stærsta þverá Níger er [[Benúe-fljót]] sem rennur frá [[Kamerún]] vestur til Nígeríu um 1400 km. Nígerfljót er fremur tært þar sem það rennur um svæði með gömlu bergi og litlu seti. Fljótið vex á hverju ári frá september til maí með hámarksrennsli í nóvember. Nígerfljót er óvenjulegt að því leyti að í því eru aukalægð eða árósar inni í miðri Nígeríu. Svæðið heitir [[Masina]] og þar flæmist fljótið um og myndar árstíðabundið votlendi, sem skapar kjöraðstæður fyrir ræktun og fiskveiðar.<ref>{{cite book|author=Reader, John|year=2001|title=Africa|url=https://archive.org/details/africa0000read|location=Washington, D.C.|publisher=National Geographic Society|isbn=978-0-620-25506-6}}</ref> Um tveir þriðju af vatni fljótsins verða eftir í Masinalægðinni og vatnið sem kemur frá Benúe-fljóti dugir ekki til að vega það upp. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Fljót í Gíneu]] [[Flokkur:Fljót í Malí]] [[Flokkur:Fljót í Níger]] [[Flokkur:Fljót í Benín]] [[Flokkur:Fljót í Nígeríu]] [[Flokkur:Fljót í Afríku]] 4bnw787hi38voxrb17g76cdr1ifk9u1 0 10528 1972346 1966643 2026-07-17T08:28:27Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972346 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðveldið Botsvana |nafn_á_frummáli = Lefatshe la Botswana |nafn_í_eignarfalli = Botsvana |fáni = Flag of Botswana.svg |skjaldarmerki = Coat_of_Arms_of_Botswana.svg |staðsetningarkort = Botswana_(centered_orthographic_projection).svg |kjörorð = Pula |kjörorð_tungumál = tswana |kjörorð_þýðing = Regn |þjóðsöngur = [[Fatshe leno la rona]] |tungumál = [[setsvana]] og [[enska]] |höfuðborg = [[Gaboróne]] |stjórnarfar = [[Lýðveldi]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Botsvana|Forseti]] |nafn_leiðtoga1 = [[Duma Boko]] |staða = [[Sjálfstæði]] |atburður1 = frá [[Bretland]]i |dagsetning1 = [[30. september]], [[1966]] |stærðarsæti = 47 |flatarmál = 581.730 |hlutfall_vatns = 2,7 |fólksfjöldi = 2.254.068 |mannfjöldaár = 2018 |mannfjöldasæti = 145 |íbúar_á_ferkílómetra = 3,7 |VLF_ár = 2021 |VLF = 43,389 |VLF_sæti = 120 |VLF_á_mann = 18.113 |VLF_á_mann_sæti = 99 |VÞL = {{hækkun}} 0.735 |VÞL_ár = 2019 |VÞL_sæti = 100 |gjaldmiðill = [[Pula (gjaldmiðill)|pula]] (BWP) |tímabelti = [[UTC]]+2 |tld = bw |símakóði = 267 }} '''Botsvana''' er [[landlukt land]] í [[Sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] með landamæri að [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] í suðri, [[Namibía|Namibíu]] í vestri, [[Sambía|Sambíu]] í norðri og [[Simbabve]] í norðaustri. [[Kazungula-brúin]] tengir Botsvana við Sambíu yfir [[Sambesífljótið]].<ref>{{Cite book|url= http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|title= Kazungula Bridge Project|last= Darwa|first= P. Opoku|publisher= African Development Fund|year= 2011|page= Appendix IV|access-date= 4 May 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121114113821/http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|archive-date= 14 November 2012|url-status= dead}}</ref> Botsvana er flatlent land og [[Kalaharíeyðimörkin]] þekur 70% þess. Íbúar Botsvana er um 2,3 milljónir og landið er eitt af þeim dreifbýlustu í heimi. Rúmlega 11% þjóðarinnar búa í höfuðborginni, [[Gaboróne]]. Landið var áður eitt af þeim fátækustu í heimi, en hefur síðan breyst í miðtekjuland með hratt vaxandi efnahag.<ref>{{Cite web|title=Consolidating Democratic Governance in Southern Africa : Botswana|url=https://www.africaportal.org/publications/consolidating-democratic-governance-in-southern-africa-botswana/|last1=Maundeni|first1=Zibani|last2=Mpabanga|first2=Dorothy|date=2007-01-01|website=Africa Portal|access-date=2020-05-28|last3=Mfundisi|first3=Adam|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031142/https://www.africaportal.org/publications/consolidating-democratic-governance-in-southern-africa-botswana/|url-status=dead}}</ref> [[Nútímamaðurinn]] settist að í Botsvana fyrir um 200.000 árum. [[Tsvanar]] eru afkomendur [[Bantúmál|bantúmælandi]] þjóðflokka sem fluttust suður á bóginn til Botsvana um 600 e.o.t. og lifðu sem hirðingjar í ættbálkasamfélögum. Árið 1885 gerði [[Breska heimsveldið]] landið að [[verndarsvæði]]nu [[Bechuanaland]]i. Upphaflega ætluðu Bretar sér að leggja landið undir [[Ródesía|Ródesíu]] eða Suður-Afríku, en andstaða [[tsvanar|Tsvana]] leiddi til þess að það var áfram undir breskri stjórn þar til það varð sjálfstætt ríki innan [[Breska samveldið|Breska samveldisins]] 30. september [[1966]].<ref>{{Cite web|url=https://generalknowledgefacts.com/2013/09/bechuanaland-was-former-name-of-botswana.html|title=Bechuanaland was the former name of Botswana|website=generalknowledgefacts.com|access-date=20 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323214332/http://www.generalknowledgefacts.com/2013/09/bechuanaland-was-former-name-of-botswana.html|archive-date=23 March 2015|url-status=dead}}</ref> Síðan þá hefur [[fulltrúalýðræði]] ríkt í landinu sem hefur óslitna hefð [[kosningar í Botsvana|frjálsra kosninga]] og lægstu [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] meðal Afríkulanda frá 1998.<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/research/cpi/overview|title=overview of CPI indices|publisher=[[Transparency International]]|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108105128/https://www.transparency.org/research/cpi/overview|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}</ref> Efnahagslífið er nátengt Suður-Afríku og byggist aðallega á [[nautgriparækt]] og [[námagröftur|námagreftri]], einkum [[demantar|demantanámum]], auk [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]]. [[Verg landsframleiðsla]] á mann með kaupmáttarjöfnuði er 18.113 dalir, sem er með því hæsta sem gerist í Afríku.<ref name="cia">{{cite web |title=Botswana |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/botswana/ |access-date=16 April 2014 |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202201/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/botswana |url-status=dead }}</ref> Þetta gerir það að verkum að lífsgæði í Botsvana eru tiltölulega mikil og landið er efsta landið í [[Afríku sunnan Sahara]] á lista yfir lönd eftir [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]].<ref>[http://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm Gross national income (GNI) – Nations Online Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219232439/http://nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |date=19 February 2009 }}. Nationsonline.org. Retrieved on 27 October 2016.</ref> Botsvana á aðild að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]], [[Þróunarbandalag sunnanverðrar Afríku|Þróunarbandalagi sunnanverðrar Afríku]], Breska samveldinu og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Íbúar eru flestir [[kristni]]r [[mótmælendatrú|mótmælendur]]. Landið glímir við heilbrigðisvandamál sem stafa af því að einn af hverjum fimm íbúum er með [[HIV]]. == Landfræði == Botsvana er 581.730 km² að stærð og er því 48. stærsta land heims. Það er svipað að stærð og Madagaskar eða Frakkland. Landið liggur milli 17. og 27. breiddargráðu suður og 20. og 30. lengdargráðu austur. Landslag í Botsvana er að mestu flatt og hallar upp að lágri sléttu. Mest af landsvæði Botsvana er í [[Kalaharíeyðimörkin]]ni sem þekur allt að 70% landsins. [[Okavangoósar]], sem eru með stærstu innanlandsárósum heims, eru í norðvestri. [[Makgadikgadi-flötin]] er stór [[saltflöt]] í norðurhluta landsins. Vatnasvið [[Limpopo-fljót]]s, stærsti landslagsþáttur sunnanverðrar Afríku, er að hluta í Botsvana þar sem þverárnar [[Notwane-á]], [[Bonwapitse-á]], [[Mahalapye-á]], [[Lotsane-á]], [[Motloutse-á]] og [[Shashe-á]] renna allar um austurhluta landsins. Notwane-á rennur um höfuðborgina þar sem [[Gaborónestíflan]] er. [[Cuando-á]] myndar landamæri Botsvana og [[Sambesíhérað]]s í Namibíu í norðri. Chobe-á rennur út í [[Sambesífljót]] við [[Kazungula]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Í Botsvana eru fimmtán sveitarstjórnir: níu umdæmisráð og sex bæjarstjórnir. {{div col|colwidth=20em}} [[File:Botswana_districts_named.png|250px|]] Botsvana skiptist í níu umdæmi: # [[Miðumdæmi (Botsvana)|Miðumdæmi]] # [[Norðvesturumdæmi (Botsvana)|Norðvesturumdæmi]] # [[Ghanzi-umdæmi]] # [[Kgalagadi-umdæmi]] # [[Kgatleng-umdæmi]] # [[Kweneng-umdæmi]] # [[Norðausturumdæmi (Botsvana)|Norðausturumdæmi]] # [[Suðausturumdæmi (Botsvana)|Suðausturumdæmi]] # [[Suðurumdæmi (Botsvana)|Suðurumdæmi]] Auk þess eru sex þéttbýlisstaðir með eigin sveitarstjórn: # [[Gaborone]] # [[Francistown]] # [[Lobatse]] # [[Selebi-Phikwe]] # [[Jwaneng]] # [[Sowa (Botsvana)|Sowa]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:Tree map export 2009 Botswana.jpeg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir helstu útflutningsvörur Botsvana árið 2009.]] Botsvana hefur verið með mestan vöxt tekna á mann frá því landið fékk sjálfstæði.<ref>US Department of State website, [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1830.htm#econ Background Note: Botswana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604183438/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1830.htm#econ |date=4 June 2019 }} , May 2009. Retrieved 7–23–09.</ref> Landið hefur farið úr því að vera eitt fátækasta ríki heims í efri-miðtekjuríki. Landsframleiðsla á mann óx úr 1.344 dölum árið 1950 í 15.015 dali árið 2016.<ref>{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/maddison-data-gdp-per-capita-in-2011us|title=GDP per capita|website=Our World in Data|access-date=10 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720172734/https://ourworldindata.org/grapher/maddison-data-gdp-per-capita-in-2011us|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref> Botsvana á mikið af náttúruauðlindum og með öflugum stofnanaramma hefur tekist að nýta tekjur af þeim til að fjárfesta í atvinnuvegum með stöðugri framtíðartekjur.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/159 159]|isbn=9781107507180}}</ref> Botsvana er með fjórðu hæstu [[vergar þjóðartekjur|vergu þjóðartekjur]] með [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuði]] í Afríku, sem er svipað og í Mexíkó.<ref>{{cite web |author=Kästle, Klaus |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |title=GNI PPP table |publisher=Nationsonline.org |date=24 July 2009 |access-date=19 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115190433/http://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |archive-date=15 January 2010 |url-status=live}}</ref> [[Viðskipta- og iðnaðarráðuneyti Botsvana]] ber ábyrgð á viðskiptaþróun landsins. Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] var hagvöxtur í landinu 9% að meðaltali frá 1966 til 1999. Í Botsvana er mikið viðskiptafrelsi miðað við önnur Afríkulönd.<ref>{{cite web|url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=99&dir=2007/September/Thursday6/|title=Botswana ranked Africa's leader in economic freedom|publisher=mmegi.bw|date=19 May 2017|access-date=11 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822145230/http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=99&dir=2007%2FSeptember%2FThursday6%2F|archive-date=22 August 2017|url-status=live}}</ref> Ríkisstjórnin hefur haldið í skynsamlegt [[skattkerfi]] þrátt fyrir fjárlagahalla árin 2002 og 2003, og [[erlendar skuldir]] eru nær engar. Landið er með hæsta [[lánshæfismat]] af Afríkulöndum og á yfir 7 milljarða dala gjaldeyrisforða (2005/2006) sem jafngildir tveimur og hálfu ári af innflutningi miðað við 2021. Í stjórnarskránni er kveðið á um sjálfstætt dómsvald og ríkisstjórnin hefur virt það. Lagakerfið tryggir örugg viðskipti þótt dómsmál eigi til að dragast úr hófi. Vernd hugverkaréttinda hefur batnað mikið. Botsvana var í öðru sæti á eftir Suður-Afríku á lista vísitölu um hugverkarétt árið 2014.<ref>{{cite web|title=The International Property Rights Index 2014: Africa by Score|url=http://internationalpropertyrightsindex.org/countries?r=A&f=ipri&o=desc|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208141240/http://internationalpropertyrightsindex.org/countries?r=A&f=ipri&o=desc|archive-date=8 December 2015|access-date=23 August 2015|publisher=The International Property Rights Index}}</ref> Botsvana er að mestu opið fyrir erlendri fjárfestingu en sumir geirar eru þó fráteknir fyrir ríkisborgara landsins. Aukin erlend fjárfesting hefur leikið stórt hlutverk í einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Lög um fjárfestingar eru gagnsæ og stjórnsýslan opin og skilvirk, þótt hún sé oft hæg. Hægt er að flytja frá landinu arð og tekjur af hlutabréfasölu, lánastarfsemi, hugverkaréttargreiðslur, þóknanir og svo framvegis án takmarkana. Botsvana flytur inn unnið jarðefnaeldsneyti og rafmagn frá Suður-Afríku. Raforkuframleiðsla með kolum er stunduð í litlum mæli. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Breska samveldið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Botsvana]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] p6pw8vdo2zlbfzeqipoc88ds3eldzz4 0 10553 1972305 1953545 2026-07-17T06:47:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972305 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kenía | nafn_á_frummáli = Republic of Kenya<br />Jamhuri ya Kenya | nafn_í_eignarfalli = Keníu | fáni = Flag of Kenya.svg | skjaldarmerki = Alternate Coat of arms of Kenya.svg | kjörorð = Harambee | kjörorð_tungumál = svahílí | kjörorð_þýðing = Vinnum saman | staðsetningarkort = Kenya_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[enska]] og [[svahílí]] | höfuðborg = [[Naíróbí]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Keníu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[William Ruto]] | stærðarsæti = 48 | flatarmál = 580.367 | hlutfall_vatns = 2,3 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 55.864.655 | mannfjöldasæti = 27 | íbúar_á_ferkílómetra = 78 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Viðurkennt | dagsetning1 = 12. desember 1963 | atburður2 = Lýðveldi | dagsetning2 = 12. desember 1964 | VLF_ár = 2022 | VLF = 333,268 | VLF_sæti = 61 | VLF_á_mann = 6.061 | VLF_á_mann_sæti = 140 | VÞL = {{stöðugt}} 0.575 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 152 | gjaldmiðill = [[kenýaskildingur]] | tímabelti = [[UTC]]+3 | þjóðsöngur = [[Ee Mungu Nguvu Yetu]] | tld = ke | símakóði = 254 }} '''Kenía''' ([[svahílí]]: ''Jamhuri ya Kenya''; [[enska]]: ''Republic of Kenya'') er land í [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] með landamæri að [[Eþíópía|Eþíópíu]] í norðri, [[Sómalía|Sómalíu]] í austri, [[Tansanía|Tansaníu]] í suðri, [[Úganda]] í vestri og [[Suður-Súdan]] í norðvestri, og strönd við [[Indlandshaf]] í austri. Kenía er um 580.000 km² að stærð og 48. stærsta land heims. Íbúar eru um 50 milljónir<ref>{{cite web|url=https://kenya.opendataforafrica.org/msdpnbc/2019-kenya-population-and-housing-census-population-by-county-and-sub-county?county=1001880-limuru|title=2019 KENYA POPULATION AND HOUSING CENSUS - POPULATION BY COUNTY AND SUB COUNTY - Kenya Data Portal|website=kenya.opendataforafrica.org|access-date=2 January 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416222406/https://kenya.opendataforafrica.org/msdpnbc/2019-kenya-population-and-housing-census-population-by-county-and-sub-county?county=1001880-limuru|url-status=dead}}</ref> og Kenía er 29. fjölmennasta land heims.<ref name =KNBS2019>{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics |date=4 November 2019 |df=dmy |archive-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |url-status=live }}</ref> Höfuðborg og stærsta borg landsins er [[Naíróbí]], en elsta og önnur stærsta borg landsins er hafnarborgin [[Mombasa]]. [[Kisumu]] er þriðja stærsta borgin og líka hafnarborg við [[Viktoríuvatn]]. Aðrar stórar borgir eru [[Nakuru]] og [[Eldoret]]. Árið 2020 var Kenía þriðja stærsta hagkerfi Afríku sunnan Sahara, á eftir Nígeríu og Suður-Afríku.<ref>{{cite web|last=Reporter|first=Standard|title=Kenya now third-largest economy in sub-Saharan Africa|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001374151/kenya-now-third-largest-economy-in-sub-saharan-africa|access-date=2020-06-08|website=The Standard|language=en|archive-date=8 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608015020/https://www.standardmedia.co.ke/article/2001374151/kenya-now-third-largest-economy-in-sub-saharan-africa|url-status=live}}</ref> Landfræði Kenía er mjög fjölbreytt, allt frá snævi þöktum fjallstindum (Batian, Nelion og Point Lenana á [[Keníafjall]]i) að víðáttumiklum skógum, gresjum og frjósömum landbúnaðarhéruðum að tempruðu loftslagi í vesturhéruðunum við sigdalinn, að þurrum og hálfþurrum eyðimerkum ([[Chalbi-eyðimörkin]] og [[Nyiri-eyðimörkin]]). Elstu íbúar Kenía voru [[veiðimenn og safnarar]], líkt og [[Hadzar]] nútímans.<ref>{{cite web|title=African Hunter-Gatherers: Survival, History and Politics of Identity|url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf|access-date=2021-10-18|website=repository.kulib.kyoto-u.ac.jp|language=en|archive-date=4 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104052710/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The East African Bushmen|url=https://www.researchgate.net/publication/271694891|access-date=2021-10-18|website=researchgate.net|language=en|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200619/https://www.researchgate.net/publication/271694891_The_Myth_of_the_East_African_%27Bushmen%27|url-status=live}}</ref> Samkvæmt fornleifarannsóknum á manngerðum gripum og beinagrindum hefur fólk sem talaði [[kúsísk mál]] sest að í Kenía milli 3.200 og 1.300 f.Kr. [[Nílótar]] sem færðu með sér kvikfjárrækt tóku að flytjast þangað frá núverandi Suður-Súdan um 500 f.Kr.<ref name="EhretCHS">Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, {{ISBN|1-872566-04-9}}.</ref><ref name="AmbroseALR">Ambrose, S.H. (1982). "Archaeological and linguistic reconstructions of history in East Africa." In Ehert, C., and Posnansky, M. (eds.), ''The archaeological and linguistic reconstruction of African history'', University of California Press, {{ISBN|0-520-04593-9}}.</ref> [[Bantúmenn]] settust að við ströndina og innar í landi milli 250 f.Kr. og 500.<ref>{{cite web|title=Wonders Of The African World|url=http://www.pbs.org/wonders/Episodes/Epi2/swahi_2.htm|access-date=2021-10-18|website=pbs|language=en|archive-date=19 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019091759/http://www.pbs.org/wonders/Episodes/Epi2/swahi_2.htm|url-status=live}}</ref> [[Portúgal]]ar komu þangað fyrstir Evrópumanna um 1500 og nýlenduvæðing landsins hófst í [[kapphlaupið um Afríku|kapphlaupinu um Afríku]] á 19. öld. Nútímaríkið Kenía spratt upp úr breska [[Verndarsvæði Austur-Afríku]] sem var stofnað 1895 og varð [[Keníanýlendan]] árið 1920. Deilur milli Bretlands og nýlendunnar leiddu til [[Mau Mau-uppreisnin|Mau Mau-uppreisnarinnar]], sem hófst 1952, og sjálfstæðisyfirlýsingar 1963. Fyrsta [[stjórnarskrá Kenía]] var samþykkt 1963, en núverandi stjórnarskrá er frá 2010. Kenía er lýðveldi sem býr við fulltrúalýðræði og [[forsetaræði]] þar sem forsetinn er bæði þjóðhöfðingi og stjórnarleiðtogi.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.vic.gov.au/SARC/E-Democracy/Final_Report/Glossary.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213045132/http://www.parliament.vic.gov.au/SARC/E-Democracy/Final_Report/Glossary.htm|url-status=dead|archive-date=13 December 2007|title=Victorian Electronic Democracy - Final Report - Table of ContentsVictorian Electronic Democracy - Final Report - Glossary|date=13 December 2007|access-date=29 January 2019}}</ref> Kenía er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], [[COMESA]], [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] og fleiri alþjóðastofnunum. Kenía telst vera miðtekjuland. [[Hagkerfi Kenía]] er það stærsta í Austur- og Mið-Afríku<ref name="auto">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114072959/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |date=14 November 2017 }}. Imf.org. 14 September 2006.</ref><ref name="auto1">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=14 Kenya GDP purchasing power 2010: 66 Billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111122014/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=14 |date=11 January 2012 }}. Imf.org. 14 September 2006.</ref> og Naíróbí er helsta viðskiptamiðstöð svæðisins.<ref name="auto1"/> Landbúnaður er stærsta atvinnugreinin. Helstu framleiðsluvörur eru te og kaffi, en útflutningur á ferskum blómum fer vaxandi. [[Þjónustugeirinn]] er líka mikilvægur, sérstaklega ferðaþjónusta. Kenía er aðili að [[Austur-Afríkusambandið|Austur-Afríkusambandinu]].<ref>Maxwell, Daniel, and Ben Watkins. "Humanitarian information systems and emergencies in the Greater Horn of Africa: logical components and logical linkages." Disasters 27.1 (2003): 72-90.</ref> Helstu viðskiptalönd Kenía eru í Afríku, en þar á eftir kemur Evrópusambandið.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/research/files/papers/2016/05/16-kenya-country-case-study/kenya-country-case.pdf|title=The African Lions: Kenya country case study|author1=Mwangi S. Kimenyi|author2=Francis M. Mwega|author3=Njuguna S. Ndung'u|date=May 2016|publisher=The Brookings Institution|access-date=23 May 2016|archive-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527210738/http://www.brookings.edu/~/media/research/files/papers/2016/05/16-kenya-country-case-study/kenya-country-case.pdf|url-status=live}}</ref> ==Heiti== Kenía dregur nafn sitt af [[Keníafjall]]i. Elsta ritaða dæmið um nafnið er að finna í skrifum þýska landkönnuðarins [[Johann Ludwig Krapf]] frá 19. öld. Hann ferðaðist með vagnalest undir stjórn hins sögufræga kaupmanns [[Kivoi Mwendwa]]. Krapf kom auga á fjallstindinn og spurði hvað hann héti. Kivoi sagði við hann ''Kĩ-Nyaa'' eða ''Kĩĩma-Kĩĩnyaa'' „[[Strútur]]“, líklega vegna þess að hvítur snjórinn og svartir klettarnir mynduðu mynstur sem minnti á strútsfjaðrir.<ref name="sullivan">{{Cite book |last = Sullivan |first = Paul |year = 2006 |title = Kikuyu Districts |publisher = Mkuki na Nyota Publishers |location = Dar es Salaam, Tanzania}}</ref> [[Akiguyuar]] sem búa í hlíðum fjallsins kalla það ''Kĩrĩma Kĩrĩnyaga'' á [[kíkújú]], en [[Embuar]] kalla það ''Kirenyaa''. Öll þrjú nöfnin hafa sömu merkingu.<ref>{{cite web|url=http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html|title=History|access-date=13 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526191351/http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html|archive-date=26 May 2016|url-status=dead}}</ref> Ludwig Krapf skráði nafnið bæði sem ''Kenia'' og ''Kegnia''.<ref name="Krapf">{{cite book| last=Krapf | first=Johann Ludwig | author-link=Johann Ludwig Krapf| title= Travels, Researches, and Missionary Labours in Eastern Africa| year=1860 | publisher=Frank Cass & Co. Ltd | location=London}}</ref><ref name="krapf_452">{{cite journal| last=Krapf | first=Johann Ludwig| author-link = Johann Ludwig Krapf | date = 13 May 1850| title = Extract from Krapf's diary| journal=Church Missionary Intelligencer| volume=i | page=452}}</ref><ref name="foottit">{{cite book| last = Foottit | first = Claire | orig-year=2004| title = Kenya | url = https://archive.org/details/kenya0000foot | series = The Brade Travel Guide| year=2006 | publisher=Bradt Travel Guides Ltd| isbn=978-1-84162-066-4}}</ref> Sumir segja að síðari útgáfan hafi verið nákvæm ritun miðað við framburðinn /ˈkɛnjə/.<ref>{{cite journal| author=Ratcliffe, B. J. | title=The Spelling of Kenya| journal=Journal of the Royal African Society | pages=42–44| volume= 42| issue = 166 |date=January 1943| jstor=717465}}</ref> Kort eftir skoska náttúrufræðinginn Joseph Thompsons frá 1882 notar nafnið ''Mt. Kenia''.<ref name="sullivan" /> Nafn fjallsins varð síðan að nafni landsins. Það var ekki almennt notað fyrr á nýlendutímanum þegar landið var kallað [[Verndarsvæði Austur-Afríku]]. Opinbera heitinu var breytt í [[Keníunýlendan|Keníunýlenduna]] árið 1920. == Landfræði == Kenía liggur við austurströnd Afríku. [[Miðbaugur]] liggur í gegnum norðurhluta þess. Landið er að miklu leyti hálent, en láglent við strendur. Í vesturdalnum eru mörg stór og afar djúp [[stöðuvatn|stöðuvötn]] svo sem [[Tanganjikavatn]] sem er annað dýpsta stöðuvatn heimis. Nyrst við landamæri Eþíópíu er mjög stórt vatn sem nefnist [[Turkanavatn]]. Í eystri sigdalinum eru grunn og afrennslulaus vötn. Ástæðan fyrir að vötnin þar eru grynnri er sú að þykk lög af [[eldfjall]]aösku hafa sest í austurdalnum. Kenía er 580.367 ferkílómetrar að stærð og íbúadreif er 77,56 íbúar á ferkílómeter (07-[[2014]]). Höfuðborgin Nairobi er í 1800 metra hæð. Í Kenía velur folk sér bústað eftir gæðum náttúrunnar. Flestir hinna 28 milljón íbúa Kenía búa í suðurhluta landsins í grennd við höfuðborgina Nairobi og við landamæri Úganda hjá [[Viktoríuvatn]]i. Þar eru góðar jarðir og nægileg úrkoma til að stunda akuryrkju. Það búa líka margir við strandlengjuna. Aðeins örfá prósent íbúa Kenía borga nokkurn skatt. Allir hinir eru smábændur sem stunda sjáfsþurfarbúskap eða vinna firir sér innan á óopinbera geirans í borgunum. Kenía er þróunarland og lífskjör þar eru afar ólík því sem gerist á [[Ísland]]i. Þegar Keníabúar fara til vinnu sinnar í borgunum fara þeir ekki á bíl, hjóli eða vespu Heldur fótgangandi. Sundum eru samt teknar rútur eða strætisvagnar en flestir ganga saman í stórum hópum inn í miðborgina og svo aftur heim um kvöldið. 99 prósent af Keníabúum eru af mismunandi þjóðarbrotum blökkumanna. Í landinu búa 80.000 arabar, 50.000 hvítir menn og 40.000 manns af asíuættum. Næstum því hvert þjóðarbrot hefur sitt eigið tungumál en til að einfalda þann vanda hefur [[Svahílí]] verið gert að ríkismáli. Svahílí er bantúmál sem blandast hefur við smá [[arabíska|arabísku]] og [[enska|ensku]]. Landamæri Tansaníu og Kenýu voru upphaflega alveg bein. Fyrir hundrað árum fengu landamærin þá lögun sem þau eru núna. Kenía var þá ensk nýlenda en Tansanía þýsk. [[Viktoría Bretadrottning]] breytti landamærunum þegar hún gaf þýska keisaranum, frænda sínum Kilimanjaro í afmælisgjöf. Kenía varð sjálfstætt ríki [[1963]]. Mjög margir starfa við landbúnað í Kenía. Landbúnaðinum er skipt í þrennt: smábú, stórbú og hefðbundin búfjárrækt. Langflestir vinna á smábúum. Smábændur rækta mest maís, sem er uppistaða fæðu venjulegs Kenía búa. Smábændur rækta líka baunir, maniok, durra, hirsi og kál. Þeir halda líka flestir kýr, kindur og geitur. Stórbúin eru hins vegar oftast í eigu hlutafélaga eða einstakra ríkra keníubúa. Afurðirnar þaðan eru ætlaðar til sölu. Þá er um að ræða: [[kaffi]], te og [[ananas]]. Þeir sem lifa á hinni hefðbundnu búffjárrækt eru þjóðarbrotin sem stunda að mestu sjálfþurftabúskap. Í Kenía eru um 50 mismunandi þjóðir. Fyrsti forseti landsins var [[Jomo Kenyatta]]. Hann var af fjölmennustu þjóðinni kíkújú. Á meðan hann ríkti naut sú þjóð ýmissa forréttinda. Af því hlutust óeirðir í landinu. Áður en Kenía varð sjálfstætt ríki þá ríkti mikið ósætti í samfélaginu en nú eiga þau að starfa saman í einu ríki. Nú á dögum er Kenía með friðsamlegari löndum í Afríku, þrátt fyrir ýmsa erfiðleika. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === {| class="wikitable" |- !Kort !Nr. !Hérað !Flatarmál !Íbúar !Höfuðborg |- |rowspan=9|[[Mynd:Kenya Provinces numbered 300px.png|200px|right]] |- |1. |[[Miðhérað Keníu]] |style="text-align:right" | 13.191 km² |style="text-align:right" | 4.304.300 |[[Nyeri]] |- |2. |[[Strandhérað Keníu]] |style="text-align:right" | 83.603 km² |style="text-align:right" | 2.583.600 |[[Mombasa]] |- |3. |[[Austurhérað Keníu]] |style="text-align:right" | 159.892 km² |style="text-align:right" | 5.380.200 |[[Embu]] |- |4. |[[Naíróbíhérað]] |style="text-align:right" | 684 km² |style="text-align:right" | 2.940.911 |[[Naíróbí]] |- |5. |[[Norðausturhérað Keníu]] |style="text-align:right" | 126.902 km² |style="text-align:right" | 962.143 |[[Garissa]] |- |6. |[[Nyanza]] |style="text-align:right" | 16.162 km² |style="text-align:right" | 4.889.760 |[[Kisumu]] |- |7. |[[Sigdalurinn (hérað)|Sigdalurinn]] |style="text-align:right" | 173.854 km² |style="text-align:right" | 7.630.300 |[[Nakuru]] |- |8. |[[Vesturhérað Keníu]] |style="text-align:right" | 8.361 km² |style="text-align:right" | 3.569.400 |[[Kakamega]] |- |} == Íbúar == Íbúar Keníu voru rúmlega 50 milljónir árið 2022.<ref>{{cite web|title=Kenya|website=The World Factbook (2022 ed.)|publisher=Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya|access-date=24 September 2022|year=2022|archive-date=23 september 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923163006/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/|url-status=dead}}</ref> Þjóðin er ung með 73% íbúa undir þrítugu vegna mikillar [[mannfjöldaaukning]]ar,<ref>"[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215203953/http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html |date=15 February 2009 }}". ''The Christian Science Monitor''. 14 January 2008.</ref><ref>{{cite journal|author=Zinkina J.|author2=Korotayev A.|url=https://www.academia.edu/6823642|title=Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out)|journal=World Futures|volume=70|issue=2|year=2014|pages=120–139|doi=10.1080/02604027.2014.894868|citeseerx=10.1.1.691.8612|s2cid=53051943|access-date=11 January 2020|archive-date=9 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200646/https://www.academia.edu/6823642|url-status=live}}</ref>, en íbúafjöldi hefur meira en tífaldast á innan við einni öld.<ref>"[https://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715084143/http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html |date=15 July 2014 }}". ''The New York Times''. 7. janúar 2008.</ref> Íbúar Keníu tilheyra nokkrum af stærstu þjóðum og málahópum Afríku. Enginn opinber listi yfir upprunahópa í Keníu er til, en fjöldi flokka og undirflokka hefur vaxið frá 42 árið 1969 í yfir 120 árið 2019.<ref name="Balaton-Chrimes2020">{{cite journal|last1=Balaton-Chrimes|first1=Samantha|title=Who are Kenya's 42(+) tribes? The census and the political utility of magical uncertainty|journal=Journal of Eastern African Studies|year=2020|volume=15|pages=43–62|issn=1753-1055|doi=10.1080/17531055.2020.1863642|s2cid=231681524|doi-access=free}}</ref> Flestir íbúar eru [[Bantúar]] (60%) eða [[Nílótar]] (30%).<ref name="Asongumarr">{{cite book|author1=Asongu, J. J. |author2=Marr, Marvee |title=Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates|year=2007|publisher=Greenview Publishing Co.|isbn=978-0-9797976-3-7|pages=12 & 112}}</ref> Keníabúar sem tala [[kúsísk mál]] mynda minnihlutahóp í landinu, auk [[Arabar|Araba]], [[Indverjar|Indverja]] og [[Evrópa|Evrópumanna]].<ref name="Asongumarr"/><ref name="Okothndaloh">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=bfT2njyPThgC|page=60}}|title=Peak Revision K.C.P.E. Social Studies|publisher=East African Publishers|isbn=9789966254504|language=en}}</ref> Samkvæmt [[Tölfræðistofnun Keníu]] (KNBS) voru íbúar landsins 47.564.296 árið 2019. Stærstu upprunahóparnir voru [[Kikújúar]] (8.148.668), [[Lúhíjar]] (6.823.842), [[Kalenjinar]] (6.358.113), [[Lúóar]] (5.066.966), [[Kambar]] (4.663.910), [[Sómalar]] (2.780.502), [[Kisiiar]] (2.703.235), [[Mijikendar]] (2.488.691), [[Merúar]] (1.975.869), [[Masajar]] (1.189.522) og [[Túrkanar]] (1.016.174). [[Norðausturhérað Keníu]], sem áður var þekkt sem NFD, er aðallega byggt Sómölum. Íbúar af erlendum uppruna eru meðal annars Arabar frá Óman, Indverjar og Evrópumenn.<ref name=Census2019a>{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics |df=dmy |archive-date=5 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live }}</ref> Í Naíróbí er eitt stærsta fátækrahverfi heims, [[Kibera]]. Talið er að þar búi milli 170.000<ref name="nation1">{{cite news|url=http://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|title=Myth shattered: Kibera numbers fail to add up|date=3 September 2010|work=[[Daily Nation]]|first=Muchiri|last=Karanja|access-date=4 September 2010|archive-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206103830/https://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|url-status=live}}</ref> og ein milljón manna.<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |title=World Water Day Focus on Global Sewage Flood |work=National Geographic |date=22 March 2010 |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115082027/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |url-status=live }}</ref> Flóttamannabúðir Sameinuðu þjóðanna í [[Dadaab]] í norðurhlutanum hýsa um 500.000 manns.<ref name="DadaabPop">[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab The UN Refugee Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223114925/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab |date=23 December 2011 }}. Unhcr.org.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.parliament.go.ke Vefur þings Keníu] {{Breska samveldið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Kenía]] cv64ckv9h27zsnzazafyurt7xd9kq6u 0 10831 1972294 1972233 2026-07-17T06:31:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972294 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi landstjórans til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> hóf olíuvinnslu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|url=https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=[https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7/page/282 282]–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-''ríki'' (''dawla'') í Konungsríkið Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í koknung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 1bsqtrkk7jgwzvlmabytwm5vvut5y2v 0 11222 1972283 1967761 2026-07-17T06:02:08Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972283 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Íslamska lýðveldið Íran | nafn_á_frummáli = {{nobold|جمهوری اسلامی ایران<br />Jomhuri-ye Eslami-ye Iran}} | fáni = Flag of Iran.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Iran.svg | nafn_í_eignarfalli = Írans | staðsetningarkort = Iran_(orthographic_projection).svg | kjörorð = Sjálfstæði, frelsi, íslamska lýðveldið<br />([[persneska]]: Esteghlâl, âzâdi, jomhoorie eslâmi) | þjóðsöngur = [[Sorood-e Melli-e Jomhoori-e Eslami]] | tungumál = [[persneska]] | höfuðborg = [[Teheran]] | stjórnarfar = [[Íslamskt lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Æðsti leiðtogi Írans|Leiðtogi]] | titill_leiðtoga2 = [[Forseti Írans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mojtaba Khamenei]] | nafn_leiðtoga2 = [[Masoud Pezeshkian]] | flatarmál = 1.648.195 | stærðarsæti = 17 | hlutfall_vatns = 1,63 | fólksfjöldi = 89.819.750 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 17 | íbúar_á_ferkílómetra = 55 | VLF = 1.855 | VLF_sæti = 19 | VLF_ár = 2024 | VLF_á_mann = 21.220 | VLF_á_mann_sæti = 78 | VÞL = {{hækkun}} 0.780 | VÞL_ár = 2022 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[íranskt ríal]] (ریال) (IRR) | tímabelti = [[UTC]]+3:30 (+4:30 á sumrin) | tld = ir | símakóði = 98 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Medaveldið]] | dagsetning1 = um 678 f.o.t. | atburður2 = [[Akkamenídar]] | dagsetning2 = 550 f.o.t. | atburður3 = [[Parþaveldið]] | dagsetning3 = 247 f.o.t. | atburður4 = [[Sassanídar]] | dagsetning4 = 224 | atburður5 = [[Buyídar]] | dagsetning5 = 934 | atburður6 = [[Safavídar]] | dagsetning6 = 1501 | atburður7 = [[Afsjarídar]] | dagsetning7 = 1736 | atburður8 = [[Zand-ætt]] | dagsetning8 = 1751 | atburður9 = [[Kadjar-veldið]] | dagsetning9 = 1796 | atburður10 = [[Pahlavi-ætt]] | dagsetning10 = 15. desember 1925 | atburður11 = [[Byltingin í Íran|Bylting]] | dagsetning11 = [[11. febrúar]], [[1979]] }} '''Íran''' ([[persneska]] ایران, opinbert heiti '''Íslamska lýðveldið Íran''') er land í [[Mið-Austurlönd]]um með landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Pakistan]] og [[Afganistan]] í austri, [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri og strandlengju að [[Persaflói|Persaflóa]] í suðri og [[Kaspíahaf]]i í norðri. Íran er eina landið sem á bæði land að Kaspíahafi og [[Indlandshaf]]i. Þótt landið hafi verið kallað Íran að minnsta kosti frá tímum [[Akkamenídar|Akkamenída]] var það allt til ársins [[1935]] nefnt [[Grikkland|gríska]] nafninu [[Persía]] á [[Vesturlönd]]um. Árið [[1959]] tilkynnti [[Múhameð Resa Pahlavi]] að bæði nöfnin skyldu notuð. Árið [[1979]] var gerð [[bylting]] í landinu sem leiddi til [[klerkastjórn]]ar [[Ayatollah Khomeini]]s og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamska lýðveldisins]] Íran (جمهوری اسلامی ایران). Nafnið Íran þýðir „land [[Aríi|aríanna]]“. Eitt af elstu menningarríkjum heims, [[Elam]], varð til í Íran og hóf að myndast um 3200 f.Kr. Árið [[625 f.Kr.]] stofnuðu [[Medar]] hið fyrsta af mörgum keisaradæmum í sögu Írans og eftir það varð landið ríkjandi menningarlegt afl í sínum heimshluta. Það náði hátindi sínum með veldi [[Akkamenídaríkið|Akkamenída]] sem [[Kýros mikli]] stofnaði um [[550 f.Kr.]] Þá náði ríkið frá [[Indusdalur|Indusdal]] í austri að [[Þrakía|Þrakíu]] og [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]] í vestri. Þetta heimsveldi hrundi í kjölfar landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] árið [[330 f.Kr.]] Eftir það risu þar veldi [[Parþar|Parþa]] og síðar [[Sassanídar|Sassanída]]. Múslimar lögðu landið undir sig árið 651 og [[Íslam]] tók þá við af [[manikeismi|manikeisma]] og [[sóróismi|sóróisma]] sem ríkjandi trúarbrögð. Árið [[1501]] hófst veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] sem studdu [[tólfungaútgáfa íslam|tólfungaútgáfu íslam]]. Eftir [[persneska stjórnarskrárbyltingin|persnesku stjórnarskrárbyltinguna]] [[1906]] var fyrsta [[þing Írans]] stofnað og [[þingbundin konungsstjórn]] tók við. Í kjölfar [[Valdaránið í Íran 1953|stjórnarbyltingar]] sem [[Bretland|Bretar]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] studdu árið [[1953]] varð stjórn landsins í vaxandi mæli [[alræði]]sstjórn. Óánægja með stjórnina og erlend áhrif leiddi til [[íranska byltingin|írönsku byltingarinnar]] og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]] árið [[1979]]. Íran býr yfir miklum [[Jarðolía|olíuauðlindum]] og á stærstu [[jarðgas|gaslindir]] heims. Olíuiðnaður landsins stendur undir 15% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] og 45% af tekjum ríkisins. Landið er stofnaðili að [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. Stjórnarfar landsins er blanda af [[lýðræði]] og [[klerkastjórn]] þar sem æðstiklerkur hefur mikil pólitísk áhrif. Íran er annað fjölmennasta ríki Mið-Austurlanda og 17. fjölmennasta ríki heims með tæplega 90 milljónir íbúa. Íran er fjölmenningarríki en [[Persar]] eru rúm 60% þjóðarinnar. Að auki búa þar [[Aserar]], [[Kúrdar]], [[Mazanderar]] og [[Lúrar]].<ref name="CIA">{{cite web|title=Iran|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|access-date=24 May 2018|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency (United States)|archive-date=5 maí 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505102855/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> [[Persneska]] er opinbert tungumál landsins og [[sjía íslam]] er ríkistrú. == Heiti == [[File:Irnp105-Grobowce Naqsh-E Rustam.jpg|thumb|Lágmynd af [[Ardashir 1.]] (224–242 AD) í [[Naqsh-e Rostam]], með áletruninni „Þetta er mynd af Mazdadýrkandanum Ardashir, konungi Írans.“]] Heitið ''Íran'' kemur úr [[miðpersneska|miðpersnesku]], ''Ērān'', sem kemur fyrst fyrir í áletrun í [[Naqsh-e Rostam]], ásamt [[parþíska|parþísku]] útgáfunni ''Aryān'', sem heiti yfir Írana.<ref name="mackenzie">{{Cite encyclopedia |year=1998 |title=Ērān, Ērānڑahr |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Mazda |location=Costa Mesa |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |last=MacKenzie |first=David Niel |volume=8 |access-date=8 August 2011 |archive-date=13 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313095654/http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |url-status=live }}</ref> ''Ērān'' og ''Aryān'' eru óbeinar fleirtölumyndir þjóðaheitisins ''ēr-'' (miðpersneska) eða ''ary-'' (parþíska), sem eru dregin af [[frumíranska]] orðinu ''*arya-'' („[[Aríar|arískur]]“, það er íranskur),<ref name="mackenzie" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |last=Schmitt |first=Rüdiger |volume=2 |pages=684–687 |access-date=11 March 2016 |archive-date=20 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420222159/http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |url-status=live}}</ref> sem er talið dregið af [[frumindóevrópska]] oriðnu ''*ar-yo-'', sem merkir „sá sem setur saman (af list)“.<ref>Laroche. 1957</ref> Samkvæmt [[persnesk goðafræði|persneskri goðafræði]] er nafnið dregið af sagnkonunginum [[Iraj]].<ref>{{Cite encyclopedia |title=IRAJ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |last=Shahbazi |first=Alireza Shapour |date=2004 |access-date=26 January 2024 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224030714/https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |url-status=live}}</ref> Heitið Íran er borið fram /{{IPA|ʔiːˈɾɒːn}}/ á nútímapersnesku. Á [[Vesturlönd]]um var Íran þekkt sem „Persía“, vegna grískra sagnaritara sem kölluðu allt Íran ''Persis'', sem merkir „land Persa“.<ref name="Arnold Wilson">{{Cite book |last=Wilson, Arnold |title=The Persian Gulf (RLE Iran A) |date=2012 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-136-84105-7 |page=71 |chapter=The Middle Ages: Fars |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC}}</ref><ref name="Fishman">{{Cite book |last1=Borjian |first1=Maryam |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Volume 2: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts |last2=Borjian |first2=Habib |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-19-539245-6 |editor-last=Fishman |editor-first=Joshua A |location=New York |page=266 |language=en |chapter=Plights of Persian in the Modernization Era |editor-last2=García |editor-first2=Ofelia}}</ref><ref name="Lewis1984">{{Cite journal |last=Lewis |first=Geoffrey |year=1984 |title=The naming of names |journal=British Society for Middle Eastern Studies Bulletin |volume=11 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1080/13530198408705394 |issn = 0305-6139}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/place/Persia Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615050900/https://www.britannica.com/place/Persia |date=15 June 2022 }}, ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> Heitið Persía er dregið af [[Farshérað]]i í suðvesturhluta Írans og er líka þekkt sem ''Pârs''.<ref name="Your Gateway to Knowledge">{{Cite web |title=Your Gateway to Knowledge |url=https://knowledgezon.co.in/ |access-date=3 April 2024 |website=Knowledge Zone |language=en |archive-date=15 febrúar 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215155355/https://knowledgezon.co.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fars Province, Iran |url=https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |access-date=2 May 2024 |website=Persia Advisor |language=en-US |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502233108/https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |url-status=live }}</ref> [[Persneska]] orðið ''Fârs'' (فارس) er dregið af eldri orðmynd, ''Pârs'' (پارس), sem aftur er dregin af ''Pârsâ'' ([[fornpersneska]]: 𐎱𐎠𐎼𐎿). Vegna hins sögulega mikilvægis héraðsins<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Encyclopaedia Iranica |title=Welcome to Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/ |access-date=3 April 2024 |website=iranicaonline.org |language=en-US |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410171658/https://iranicaonline.org/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=12 May 2005 |title=Eight Thousand Years of History in Fars Province, Iran |url=https://www.researchgate.net/publication/297866767 |access-date=3 April 2024 |website=Research Gate}}</ref> varð Persía heiti alls landsins í grísku um 550 f.o.t.,<ref>{{Cite web |title=From Cyrus to Alexander : a history of the Persian Empire {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/733090738 |access-date=3 April 2024 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403133123/https://search.worldcat.org/title/733090738 |url-status=live }}</ref> sem Vesturlandabúar tóku svo upp.<ref>{{Cite book |last=Austin |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=Q3tAqIU0dPsC&q=original+homeland+of+the+Persians.&pg=PA140 |title=One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost |date=2008 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-25560-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dandamaev |first=M. A. |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=Fars+or+Persis&pg=PA4 |title=A Political History of the Achaemenid Empire |date=1989 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09172-6 |language=en}}</ref> Þetta tók að breytast eftir 1935, þegar [[Reza Shah]] óskaði eftir því við alþjóðasamfélagið að nota heldur innlenda heitið Íran.<ref>{{Cite news |date=1 January 1935 |title=Persia Changes Its Name; To Be 'Iran' From Mar. 22 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |access-date=26 December 2018 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141734/https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |url-status=live }}</ref> Íranar hafa kallað landið Íran að minnsta kosti frá 1000 f.o.t.<ref name="Your Gateway to Knowledge"/> Í dag eru bæði heitin, Íran og Persía, notuð í almennu samhengi, en Íran er opinbera heitið.<ref name="artarena">{{Cite web |title=Persia or Iran, a brief history |url=http://www.art-arena.com/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523020103/http://www.art-arena.com/history.html |archive-date=23 May 2013 |access-date=21 June 2013 |publisher=Art-arena.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Christoph Marcinkowski |url=https://books.google.com/books?id=F9khRsDDuX8C&pg=PA83 |title=Shi'ite Identities: Community and Culture in Changing Social Contexts |publisher=LIT Verlag Münster |year=2010 |isbn=978-3-643-80049-7 |page=83|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Richard Nelson |date=October 1962 |title=Reitzenstein and Qumrân Revisited by an Iranian |url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1962-10_55_4/page/267 |journal=The Harvard Theological Review |volume=55 |issue=4 |pages=261–268 |doi=10.1017/S0017816000007926 |jstor=1508723 |s2cid=162213219}}</ref><ref>{{Cite book |last=Richard Frye |url=https://books.google.com/books?id=9QOfAvCP1jkC&pg=PA13 |title=Persia (RLE Iran A) |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-136-84154-5 |page=13|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. {{ISBN|1-84603-108-7}}</ref> == Saga == [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] er einn af fáum [[musterispíramídi|musterispíramídum]] heims sem finnast utan [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] og einn af þeim best varðveittu.]] Íran er eitt af elstu samfelldu menningarsvæðum heims, með borgir sem rekja sögu sína allt til 4000 f.o.t.<ref name="People.cn">[http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html People, "New evidence: modern civilization began in Iran", 10 Aug 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |date=24. febrúar 2021 }}, sótt 1. október 2007</ref> Vesturhluti írönsku hásléttunnar var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]], fyrst með ríkinu [[Elam]] (3200-539 f.o.t.) og síðar með fleiri þjóðum, eins og [[Kassítar|Kassítum]], [[Mannear|Manneum]] og [[Gutiar|Gutium]]. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] hélt því fram að Persar væru „fyrsta sögulega þjóðin“.<ref name="IRHEGEL">{{cite encyclopedia |last=Azadpour |first=M |title=HEGEL, GEORG WILHELM FRIEDRICH |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date=2015-04-11 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |archive-date=2015-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411142730/http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |url-status=live }}</ref> Á [[járnöld]] varð íranska keisaraveldið til þegar [[Medar]] sameinuðu landið í eitt ríki árið 625 f.o.t.<ref name="Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media">https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429175334/https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 |date=2008-04-29 }} Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media</ref> [[Akkamenídar]] (550-330 f.o.t.) komust til valda undir [[Kýros mikli|Kýrosi mikla]] og stofnuðu stærsta ríki sem þá hafði verið til, og náði frá Balkanskaga til Norður-Afríku til Mið-Asíu. Á eftir þeim fylgdu [[Selevkídaríkið|Selevkídar]], [[Parþaveldið|Parþar]] og [[Sassanídar]], sem ríktu yfir Íran í næstum 1000 ár og gerðu landið að forysturíki að nýju. Erkióvinir Persíu á þeim tíma voru [[Rómaveldi]] og arftaki þess, [[Austrómverska ríkið]]. Þrátt fyrir innrásir [[Makedónía til forna|Makedóna]], [[Innrás múslima í Persíu|Araba]], [[Tyrkjar|Tyrkja]] og [[Mongólaveldið|Mongóla]], hélt Íran í menningarlega og pólitíska sérstöðu sína. Innrás múslima (632-654) batt enda á yfirráð Sassanída og leiddi til [[íslam|íslamsvæðingar]] frá 8. öld til 10. aldar, samhliða hnignun [[sóróismi|sóróisma]]. Hið nýja ríki leit þó á sig sem arftaka hinna fyrri. Hirðingjaþjóðir gerðu innrásir í Íran á [[síðfornöld]] og [[árnýöld]].<ref>{{cite book|last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/214 214]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Íran varð aftur sjálfstætt ríki 1501 undir stjórn [[Safavídar|Safavída]], sem gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú <ref name="savoryeiref">R. M. Savory, "Safavids", ''[[Encyclopedia of Islam]]'', 2nd edition</ref> og ollu þannig straumhvörfum í [[saga íslams|sögu íslams]].<ref name="islamic1600">[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html "The Islamic World to 1600"], Applied History Research Group, University of Calgary, 1998 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |date=2008-06-12 }}, sótt 1. október 2007</ref> Undir stjórn þeirra varð Íran forysturíki á ný og átti í samkeppni við [[Tyrkjaveldi]] í vestri. Á 19. öld missti Íran lönd sín í [[Kákasus]] til [[Rússaveldi]]s, eftir ósigra í [[stríð Rússa og Persa|stríðum Rússa og Persa]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |year=2014|pages = 728–729 | series= 2 volumes|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6|language=en}}</ref> Íran var einveldi til 1979 þegar [[íranska byltingin]] var gerð og lýst yfir stofnun [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]].<ref>[https://www.britannica.com/ebi/article-202892 "Iran Islamic Republic"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060316040030/https://www.britannica.com/ebi/article-202892 |date=2006-03-16 }}, ''Encyclopædia Britannica'', sótt 23. janúar 2008</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/eb/article-32981 | title=International relations / The Iranian revolution | encyclopedia=Encyclopædia Britannica | date=23 January 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215140348/https://www.britannica.com/eb/article-32981 |archivedate=15 December 2007 | accessdate=26. september 2024 }}</ref> Síðan þá hefur Íran gengið í gegn um miklar pólitískar, samfélagslegar og efnahagslegar breytingar. Stofnun íslamsks lýðveldis varð til þess að umbylta stjórnkerfi landsins, þar sem erkiklerkurinn [[Ayatollah Khomeini]] var æðsti leiðtogi. Utanríkisstefna Írans mótaðist af [[stríð Írans og Íraks|stríði Írans og Íraks]] 1980-1988, spennu í samskiptum við [[Bandaríkin]] og [[kjarnorkuáætlun Írans]], sem olli deilum á alþjóðavettvangi. Árið 1989 tók [[Akbar Rafsanjani]] við forsetaembættinu. Rafsanjani einbeitti sér að endurreisn efnahagslífsins án þess að hverfa frá markmiðum byltingarinnar. Hann studdi [[frjáls markaður|frjálsan markað]] og [[einkavæðing]]u ríkisfyrirtækja heima fyrir, og stillingu í alþjóðasamskiptum. Árið 1997 tók umbótasinninn [[Mohammad Khatami]] við. Khatami jók [[tjáningarfrelsi]] og samskipti við ríki í Asíu og Evrópu, studdi frjálsa markaði og erlendar fjárfestingar. Í forsetakosningum 2005 komst popúlistinn og þjóðernissinninn [[Mahmoud Ahmadinejad]] til valda. Hann varð þekktur fyrir harðlínustefnu, kjarnorkuvæðingu og andúð á [[Ísrael]], [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], [[Bretland]]i, Bandaríkjunum og fleiri ríkjum. Hann var fyrsti forsetinn sem þurfti að svara fyrir embættisverk sín fyrir íranska þinginu.<ref>{{Cite news |date=5 June 2012 |title=Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |access-date=10 May 2024 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |url-status=live }}</ref> Árið 2013 var umbótasinninn [[Hassan Rouhani]] kjörinn forseti. Hann hvatti til aukins persónufrelsis, upplýsingafrelsis og kvenfrelsis. Hann bætti samskipti Írans við önnur ríki.<ref>{{Cite news |last1=Borger |first1=Julian |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=19 September 2013 |title=Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |access-date=10 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |url-status=live }}</ref> Árið 2015 komst Íran að samkomulagi við fastafulltrúa [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]] um að hætta framleiðslu auðgaðs úrans gegn afnámi viðskiptaþvingana.<ref name=":2">{{cite web |author=Kutsch, Tom |date=14 July 2015 |title=Iran, world powers strike historic nuclear deal |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175516/http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=Aljazeera America}}</ref> Árið 2018 dró [[ríkisstjórn Donald Trump]] sig út úr samkomulaginu og hóf viðskiptaþvinganir að nýju. <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Eric |date=2024-06-25 |title=Iran's New Nuclear Threat |url=https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-nuclear-threat |access-date=2024-07-02 |work=Foreign Affairs |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> Árið 2020 myrti [[Bandaríkjaher]] íranska herforingjann [[Qasem Soleimani]], annan valdamesta mann Írans,<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |website=Reuters |access-date=7 May 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live }}</ref> sem jók mikið á spennu í samskiptum ríkjanna.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> Íran gerði hefndarárás með flugskeytum á bandaríska herstöð í Írak<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase | date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live }}</ref> þar sem 110 særðust.<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack – DW – 02/10/2020 |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |website=dw.com |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike {{!}} CNN Politics |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |website=CNN |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live }}</ref> Í forsetakosningum 2021 var harðlínumaðurinn [[Ebrahim Raisi]] kjörinn. Hann jók framleiðslu á auðguðu úrani, hindraði eftirlit erlendra stofnana, gerði Íran að þátttakanda í ríkjasamstarfi [[SCO]] og [[BRICS]], studdi Rússa eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] og endurreisti stjórnmálasamband við Sádi-Arabíu. Í apríl 2024 gerði [[Ísraelsher]] sprengjuárás á sendiráð Írans í Damaskus þar sem nokkrir létu lífið.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=AP News |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live }}</ref> Íran gerði hefndarárás með [[ómannað loftfar|ómönnuðum loftförum]], [[flugskeyti|flugskeytum]] og [[eldflaug]]um. Níu af þeim náðu skotmörkum í Ísrael.<ref>{{Cite web |last1=center |first1=This aerial view shows Tel Aviv's Ben Gurion International Airport in the |last2=April 5 |first2=the surrounding urban areas in Lodin central Israel on |last3=Images |first3=2024-ROY ISSA/AFP via Getty |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |website=www.al-monitor.com |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live }}</ref> Herir Vesturlanda og Jórdaníu aðstoðuðu Ísraelsher við að skjóta niður íranska dróna.<ref name="Borger">{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=14 April 2024 |title=US and UK forces help shoot down Iranian drones over Jordan, Syria and Iraq |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |access-date=1 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414002629/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 April 2024 |title=Macron: France intercepted Iranian drones 'at Jordan's request' |url=https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |access-date=1 May 2024 |website=POLITICO |language=en-GB |archive-date=15 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415095405/https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |url-status=live }}</ref> Þetta var mesta drónaárás sögunnar,<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=https://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website=iranpress.com |language=en}}</ref> stærsta flugskeytaárás í sögu Írans,<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live }}</ref> fyrsta beina árás Írans á Ísrael<ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live }}</ref> og fyrsta skiptið sem Ísrael varð fyrir beinni árás erlends ríkishers frá 1991.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=Analysis {{!}} By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live }}</ref> Þetta var á sama tíma og spenna jókst vegna [[innrás Ísraels á Gasaströndina|innrásar Ísraels á Gasaströndina]]. Í maí 2024 fórst Raisi í þyrluslysi. Í júní var fyrrum heilbrigðisráðherra, umbótasinninn [[Masoud Pezeshkian]], kjörinn forseti.<ref>{{Cite web |date=2024-07-06 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=2024-07-06 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=2024-07-06 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=2024-07-06 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==Stjórnsýslueiningar og borgir== {{Image label begin|image=Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG|width=450|float=right}} {{Image label small|x=0.300|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=[[Alborz-fylki|Alborz]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.102|scale={{{width|450}}}|text=[[Ardabil-fylki|Ardabil]]}} {{Image label small|x=0.327|y=0.704|scale={{{width|450}}}|text=[[Bushehr-fylki|Bushehr]]}} {{Image label small|x=0.251|y=0.487|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Chaharmahal og Bakhtiari-fylki|Chaharmahal<br>og Bakhtiari]]</center>}} {{Image label small|x=0.364|y=0.418|scale={{{width|450}}}|text=[[Isfahan-fylki|Isfahan]]}} {{Image label small|x=0.422|y=0.658|scale={{{width|450}}}|text=[[Fars-fylki|Fars]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.180|scale={{{width|450}}}|text=[[Gilan-fylki|Gilan]]}} {{Image label small|x=0.484|y=0.200|scale={{{width|450}}}|text=[[Golestan-fylki|Golestan]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.311|scale={{{width|450}}}|text=[[Hamadan-fylki|Hamadan]]}} {{Image label small|x=0.556|y=0.780|scale={{{width|450}}}|text=[[Hormozgan-fylki|Hormozgan]]}} {{Image label small|x=0.107|y=0.427|scale={{{width|450}}}|text=[[Ilam-fylki|Ilam]]}} {{Image label small|x=0.620|y=0.620|scale={{{width|450}}}|text=[[Kerman-fylki|Kerman]]}} {{Image label small|x=0.025|y=0.342|scale={{{width|450}}}|text=[[Kermanshah-fylki|Kermanshah]]}} {{Image label small|x=0.173|y=0.538|scale={{{width|450}}}|text=[[Khuzestan-fylki|Khuzestan]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.569|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Kohgiluyeh og Boyer-Ahmad-fylki|Kohgiluyeh og<br>Boyer-Ahmad]]</center>}} {{Image label small|x=0.100|y=0.271|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúrdistan-fylki|Kurdistan]]}} {{Image label small|x=0.169|y=0.413|scale={{{width|450}}}|text=[[Lúristan-fylki|Luristan]]}} {{Image label small|x=0.244|y=0.382|scale={{{width|450}}}|text=[[Markazi-fylki|Markazi]]}} {{Image label small|x=0.360|y=0.238|scale={{{width|450}}}|text=[[Mazandaran-fylki|Mazandaran]]}} {{Image label small|x=0.241|y=0.240|scale={{{width|450}}}|text=[[Qazvin-fylki|Qazvin]]}} {{Image label small|x=0.324|y=0.338|scale={{{width|450}}}|text=[[Qom-fylki|Qom]]}} {{Image label small|x=0.689|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Razavi Khorasan-fylki|Razavi<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.480|y=0.296|scale={{{width|450}}}|text=[[Semnan-fylki|Semnan]]}} {{Image label small|x=0.802|y=0.740|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Sistan og Baluchestan-fylki|Sistan og<br>Baluchestan]]</center>}} {{Image label small|x=0.349|y=0.284|scale={{{width|450}}}|text=[[Tehran-fylki|Tehran]]}} {{Image label small|x=0.513|y=0.489|scale={{{width|450}}}|text=[[Yazd-fylki|Yazd]]}} {{Image label small|x=0.180|y=0.210|scale={{{width|450}}}|text=[[Zanjan-fylki|Zanjan]]}} {{Image label small|x=0.600|y=0.164|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Norður-Khorasan-fylki|Norður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.711|y=0.451|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Suður-Khorasan-fylki|Suður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.038|y=0.184|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Vestur-Aserbaísjan-fylki|Vestur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.087|y=0.122|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Austur-Aserbaísjan-fylki|Austur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.300|y=0.100|scale={{{width|450}}}|text=[[Kaspíahaf|<b style="color: #48A3B5">Kaspíahaf</b>]]}} {{Image label small|x=0.325|y=0.850|scale={{{width|450}}}|text=[[Persaflói|<b style="color: #48A3B5">Persaflói</b>]]}} {{Image label small|x=0.8|y=0.1|scale={{{width|450}}}|text=[[Túrkmenistan|<i style="color: #48A3B5">Túrkmenistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.87|y=0.4|scale={{{width|450}}}|text=[[Afganistan|<i style="color: #48A3B5">Afganistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Pakistan|<i style="color: #48A3B5">Pakistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Aserbaísjan|<i style="color: #48A3B5">Aserbaísjan</i>]]}} {{Image label small|x=0.04|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Armenía|<i style="color: #48A3B5">Armenía</i>]]}} {{Image label small|x=0.01|y=0.05|scale={{{width|450}}}|text=[[Tyrkland|<i style="color: #48A3B5">T<br>y<br>r<br>k<br>l<br>a<br>n<br>d</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.5|scale={{{width|450}}}|text=[[Írak|<i style="color: #48A3B5">Írak</i>]]}} {{Image label small|x=0.1|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúveit|<i style="color: #48A3B5">Kúveit</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.8|scale={{{width|450}}}|text=[[Sádí-Arabía|<i style="color: #48A3B5">Sádí-Arabía</i>]]}} {{Image label end}} Íran er skipt í fimm landshluta sem aftur skiptast í 31 [[fylki]] (''ostān''). Yfir hverju fylki er skipaður landstjóri (''ostāndār''). Fylkin skiptast í [[sýsla|sýslur]] (''shahrestān'') sem aftur skiptast í umdæmi (''bakhsh'') og undirumdæmi (''dehestān''). Íran er það land í heiminum þar sem [[þéttbýlisvæðing]] er hvað hröðust. Frá 1952 til 2002 óx hlutfall íbúa í þéttbýli úr 27% í 60%. Samkvæmt spá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] munu 80% íbúa búa í þéttbýli árið 2030. Þær borgir sem vaxið hafa hraðast eru [[Teheran]], [[Isfahan]], [[Avaz]] og [[Qom]]. Íbúafjöldi í Teheran er um 8,1 milljón. Borgin er bæði efnahagsleg og stjórnsýsluleg höfuðborg landsins auk þess að vera miðstöð samskipta og fólksflutninga. Önnur stærsta borg Írans er [[Mashhad]] með um 2,7 milljón íbúa. Hún er helg borg meðal sjíamúslima því þar er [[helgidómur Reza]]. Á milli 15 og 20 milljónir pílagríma heimsækja borgina árlega. Þriðja stærsta borgin er [[Isfahan]] með um 1,7 milljón íbúa. Isfahan var höfuðborg Persaveldis [[Safavídar|Safavída]] og átti sitt blómaskeið á 17. og 18. öld. Þar er mikið af sögulegum minjum. Í Isfahan er ein stærsta verslunarmiðstöð heims, [[Isfahan City Center]]. Fjórða stærsta borg landsins er iðnaðarborgin [[Karaj]] með um 1,6 milljón íbúa. Borgin stendur við rætur [[Alborzfjöll|Alborzfjalla]]. Þar eru stórar verksmiðjur sem framleiða vefnaðarvöru, sykur, stálvíra og áfengi. [[Tabriz]] er fimmta stærsta borg landsins með um 1,4 milljón íbúa. Borgin var fyrsta höfuðborg Safavída. Tabriz er önnur stærsta iðnaðarborg landsins á eftir Teheran og var önnur fjölmennasta borgin fram undir lok 7. áratugarins. Sjötta stærsta borg Írans er [[Shiraz]] með um 1,4 milljón íbúa. Hún er höfuðborg [[Farsfylki]]s. Hún var höfuðborg landsins á valdatíma [[Zandætt]]ar frá 1750 til 1794. Rústir tveggja helstu borga [[Persaveldi]]s, [[Persepólis]] og [[Pasargadae]] er að finna í nágrenni borgarinnar. == Landfræði == Íran er 18. stærsta land heims, 1.648.195 km² að stærð. Það liggur á milli 24. og 40. breiddargráðu norður og 44. og 64. lengdargráðu austur. Íran á landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og útlendunni [[Naxcivan]] í norðvestri, [[Kaspíahaf]]i og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Afganistan]] og [[Pakistan]] í austri og [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri. Landið á strönd að [[Persaflói|Persaflóa]] og [[Ómanflói|Ómanflóa]] í suðvestri og suðri. Íran liggur aðallega á [[íranska hásléttan|Írönsku hásléttunni]] nema við Kaspíahaf og í héraðinu [[Khuzestan]] í vestri. Landið er eitt það fjalllendasta í heimi og margir fjallgarðar skipta hásléttunni upp. Flestir þeirra eru í vesturhlutanum sem jafnframt er þéttbýlasti hlutinn. Þar eru [[Kákasusfjöll]], [[Zagrosfjöll]] og [[Alborzfjöll]]. Hæsti tindur Írans er [[Damavandfjall]] sem rís 5610 metra yfir sjávarmáli. Það er jafnframt hæsta fjall [[Evrasía|Evrasíu]] vestan við [[Hindu Kush]]. Í norðurhluta Írans eru þéttir [[regnskógur|regnskógar]], [[Hyrkaníuskógarnir]]. Í austurhlutanum eru aðallega [[eyðimörk|eyðimerkur]] eins og salteyðimörkin [[Dasht-e Kavir]]. Þar er að finna [[saltstöðuvatn|saltstöðuvötn]]. Þar eru fjöllin svo há að regnský ná ekki yfir þau. Einu stóru [[slétta|slétturnar]] er að finna við strönd Kaspíahafs og norðurströnd Persaflóa þar sem landamæri Írans og Íraks liggja við ána [[Arvand Rood]]. Minni sléttur er að finna við strönd Persaflóa, við [[Hormússund]] og Ómanflóa. === Dýralíf === Mörg stór spendýr finnast í Íran, þar á meðal [[bjarndýr]], [[gasella|gasellur]], [[villisvín]], [[úlfur|úlfar]], [[sjakali|sjakalar]], [[hlébarði|hlébarðar]], [[gaupa|gaupur]] og [[refur|refir]]. Íranskir bændur rækta [[hestur|hesta]], [[kind]]ur, [[geit]]ur, [[vatnabuffall|vatnabuffla]], [[asni|asna]] og [[drómedari|drómedara]]. Meðal fugla sem lifa í Íran eru [[fashani|fasanar]], [[lynghæna|lynghænur]], [[storkur|storkar]], [[örn|ernir]] og [[fálki|fálkar]]. Eitt frægasta spendýr Írans er [[asíublettatígur]] sem er [[í bráðri útrýmingarhættu]]. Stofninn hrundi eftir írönsku byltinguna 1979. [[Persneskur hlébarði]] er stærsta undirtegund hlébarða og lifir aðallega í norðurhluta landsins. Hann er líka í útrýmingarhættu. Áður lifðu [[asíuljón]] og [[kaspíahafstígur]] í landinu en þeim var útrýmt snemma á 20. öld. Að minnsta kosti 74 tegundir lífvera í Íran eru á [[rauði listi IUCN|rauðum lista Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna]]. Iðnaðarþróun, vaxandi þéttbýli og námavinnsla ógna líffræðilegri fjölbreytni landsins. [[Íransþing]] hefur ítrekað heimilað nýtingu náttúruauðlinda án tillits til áhrifa þess á náttúru og dýralíf. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3299684 ''Brestur í innviðunum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978] {{Samtök olíuútflutningsríkja}} {{Asía}} [[Flokkur:Persaflóaríki]] [[Flokkur:Íran]] i8e1s3ndsdkltql3dt439oqipjgfimc 0 11356 1972370 1954521 2026-07-17T09:23:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972370 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Íslamska lýðveldið Pakistan | nafn_á_frummáli = اسلامی جمہوریۂ پاکستا<br />islāmī jamhūriya-i-pākistān | fáni = Flag of Pakistan.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Pakistan.svg | nafn_í_eignarfalli = Pakistan | kjörorð = īmān, ittihād, nazm | kjörorð_tungumál = úrdú | kjörorð_þýðing = Trú, samstaða, ögun | þjóðsöngur = [[Pak sarzamin shad bad]]<br />(Blessað veri hið helga land) | staðsetningarkort = Pakistan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Islamabad]] | tungumál = [[úrdú]] og [[enska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Pakistan|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Pakistan|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Asif Ali Zardari]] | nafn_leiðtoga2 = [[Shehbaz Sharif]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[14. ágúst]] [[1947]] | flatarmál = 881.913 | stærðarsæti = 33 | hlutfall_vatns = 2,86% | mannfjöldasæti = 5 | fólksfjöldi = 225.199.937 | íbúar_á_ferkílómetra = 244,4 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 26 | VLF = 1.110 | VLF_á_mann = 5.839 | VLF_á_mann_sæti = 139 | VÞL = {{hækkun}} 0.557 | VÞL_sæti = 152 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[pakistönsk rúpía]] | tímabelti = [[UTC]]+5 | tld = pk | símakóði = 92 }} '''Íslamska lýðveldið Pakistan''' ([[úrdú]]: اسلامی جمہوریۂ پاکستان ''islāmī jamhūriya i pākistān'') er [[land]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Það er [[Lönd eftir mannfjölda|sjötta fjölmennasta ríki heims]] og næstfjölmennasta ríki heims þar sem flestir íbúar eru [[múslimar]]. Landið liggur að [[Indlandshaf]]i í suðri, [[Íran]] í vestri, [[Afganistan]] í norðvestri, [[Kína]] í norðri og [[Indland]]i í austri. Landið liggur á mörkum þriggja heimshluta: [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]], [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Landið á strönd að [[Arabíuhaf]]i og [[Ómanflói|Ómanflóa]] í suðri. Hin mjóa [[Vakhanræma]], sem tilheyrir Afganistan, skilur á milli Pakistan og [[Tadsíkistan]]. [[Indusdalsmenningin]] náði yfir hluta þess svæðis sem Pakistan telur í fornöld. Landið hefur sögulega verið hluti af ýmsum stórum ríkjum eins og [[Persaveldi]], [[Mógúlveldið|Mógúlveldinu]] og [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldinu]]. Þegar barátta hófst fyrir sjálfstæði [[Breska Indland]]s barðist [[Pakistanhreyfingin]] undir stjórn [[Muhammad Ali Jinnah]] fyrir því að norðvestur- og austurhéruðin, þar sem meirihluti íbúa var múslimar, yrðu sérstakt ríki. Austurhéruðin mynduðu [[Austur-Pakistan]] þar til þau fengu sjálfstæði sem [[Bangladess]] árið 1971 eftir blóðuga sjálfstæðisbaráttu. Saga Pakistan hefur einkennst af pólitískum óstöðugleika og átökum við Indland yfir umdeildum svæðum í og við norðausturhluta landsins. Pakistan er sambandslýðveldi myndað úr fjórum fylkjum og fjórum alríkishéruðum. Landið er menningarlega fjölbreytt og þar eru töluð yfir sextíu tungumál. Þrír fjórðu íbúa tala [[úrdú]] sem er eitt af tveimur opinberum tungumálum landsins. Pakistan er eina múslimaríki heims sem býr yfir [[kjarnorkuvopn]]um. Landið er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. == Heiti == Nafnið Pakistan merkir bókstaflega „land hinna hreinu“ á [[úrdú]] og [[persneska|persnesku]]. Orðið پاک (''pāk'') merkir „hreinn“ á persnesku og pastúnsku. Ekki er um fornt heiti að ræða heldur var orðið búið til af aðgerðasinnanum [[Choudhry Rahmat Ali]] í bæklingi sem bar titilinn ''[[Pakistanyfirlýsingin|Now or Never]]'' árið 1933. Nafnið var notað af [[Pakistanhreyfingin|Pakistanhreyfingunni]] sem barðist fyrir sjálfstæði landsins frá [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldinu]] og [[Indland]]i yfir norðvesturhéruð [[Breska Indland]]s: Púnjab, Norðvesturhéruðin, Kasmír, Sindh og Balúkistan. Nafnið var upphaflega myndað úr heitum þessara héraða: ''P''únjab, ''A''fganía (Norðvesturhéruðin), ''K''asm''í''r, ''S''indh og Balúkis''tan''. == Landfræði == [[File:Indus.A2002274.0610.1km.jpg|thumb|upright=0.9|Gervihnattarmynd af Pakistan.]] [[Landfræði Pakistan|Landfræði]] og [[veðurfar]] í Pakistan er mjög margbreytilegt og í landinu er fjölbreytt dýralíf.<ref name="Ministry of Information, Broadcasting, and National Heritage">{{cite web |url=http://infopak.gov.pk/LandAndPeople.aspx |title=Land and People |publisher=Ministry of Information, Broadcasting, and National Heritage|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222074046/http://infopak.gov.pk/LandAndPeople.aspx|archive-date=22 February 2015|access-date=18 February 2015}}</ref> Pakistan er 881.913 km² að stærð, sem er svipað og samanlögð stærð Bretlands og Frakklands. Pakistan er 33. stærsta land heims, þótt það velti líka á því hvort umdeilda héraðið Kasmír er reiknað með. Strönd Pakistan við Arabíuhaf og Ómanflóa í suðri er 1.046 km að lengd,<ref>{{cite web |title=PNS Gwadar |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/pns-gwadar.htm |publisher=Global Security |date=21 November 2011|access-date=4 January 2012}}</ref> og landamæri landsins eru alls 6.774 km: 2.430 km að [[Afganistan]], 523 km að [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]], 2.912 að [[Indland]]i og 909 km að [[Íran]].<ref name="ciafactbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |title=Pakistan |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |website=[[World Factbook]] |access-date=13 February 2008 |archive-date=10 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |url-status=dead }}</ref> Landhelgi Pakistan liggur að landhelgi Óman.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/OMN-PAK2000MB.PDF |title=Muscat Agreement on the Delimitation of the Maritime Boundary between the Sultanate of Oman and the Islamic Republic of Pakistan, 12 June 2000(1) |page=1|access-date=18 August 2011 |website=United Nations}}</ref> [[Wakhan-ræman]] skilur milli landsins og [[Tadsíkistan]] í norðri.<ref>{{cite news |author=Edward Wong |title=In Icy Tip of Afghanistan, War Seems Remote |url=https://www.nytimes.com/2010/10/28/world/asia/28wakhan.html|access-date=4 January 2012 |newspaper=New York Times |date=27 October 2010}}</ref> Pakistan er staðsett þar sem Suður-Asía, Mið-Austurlönd og Mið-Asía mætast.<ref name="yasmeen">{{cite book |author=Yasmeen Niaz Mohiuddin |title=Pakistan: a global studies handbook |url=https://archive.org/details/pakistanglobalst0000mohi |year=2006 |publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-801-9|pages=[https://archive.org/details/pakistanglobalst0000mohi/page/3 3], 317, 323–324}}</ref> Jarðfræðilega er Pakistan á Indus-Tsangpo-misgenginu sem nær yfir [[Indlandsflekinn|Indlandsflekann]] í héruðunum Sindh og Púnjab. Balúkistan og mest af Khyber Pakhtunkhwa eru á [[Evrasíuflekinn|Evrasíuflekanum]], aðallega á [[Íransflekinn|Íransflekanum]]. [[Gilgit-Baltistan]] og [[Azad Kasmír]] liggja við brún Indlandsflekans þar sem harðir jarðskjálftar ríða reglulega yfir. Á þessu svæði Himalajafjalla eru jarðhræringar mestar og jarðskjálftar stærstir.<ref>{{cite news |title=Pakistan in the most active quake zone, says US Geological Survey |url=http://www.dawn.com/news/1215636/pakistan-in-the-most-active-quake-zone-says-us-geological-survey |work=Dawn|access-date=5 November 2015 |date=27 October 2015}}</ref> Landslag Pakistan, frá strandhéruðunum í suðri að jöklum í norðri, einkennist af sléttum, eyðimörkum, skógum, hæðum og hásléttum.<ref>{{cite web |year=2010 |title=Pakistan |url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/pakistan/index.stm |publisher=Food and Agriculture Organisation of the United Nations|access-date=29 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222051452/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/pakistan/index.stm |archive-date=22 December 2011}}</ref> Pakistan skiptist í þrjú meginsvæði: hálendið í norðri, árdal Indusfljóts og hásléttuna í Balúkistan.<ref>{{cite web |title=About Pakistan: Geography |url=http://www.pakistanstudies-aips.org/pakistan/geography/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721035911/http://www.pakistanstudies-aips.org/pakistan/geography/index.html |archive-date=21 July 2011 |publisher=American Institute For Pakistan Studies|access-date=24 July 2010}}</ref> Á hálendinu í norðri eru fjallgarðarnir [[Karakoram]], [[Hindu Kush]] og [[Pamírfjöll]] þar sem eru nokkrir af hæstu tindum heims, þar á meðal fjórir af 14 tindum sem ná yfir 8.000 metra hæð. Þessir tindar draga að sér fjallafólk alls staðar að úr heiminum, sérstaklega [[K2]] sem er 8.611 metrar, og [[Nanga Prabat]] sem er 8.126 metrar.<ref name="mountains">{{cite web |url=http://www.tourism.gov.pk/mountain.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110014044/http://www.tourism.gov.pk/mountain.html |archive-date=10 November 2006 |title=PTDC page on mountaineering |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation|access-date=10 November 2006}}</ref> Balúkistanhásléttan er í vestri og [[Thar-eyðimörkin]] í austri. [[Indusfljót]]ið og þverár þess renna gegnum landið frá Kasmír út í Arabíuhaf. Meðfram fljótinu eru stórar ársléttur í héruðunum Púnjab og Sindh.<ref>{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ipa/A0107861.html |title=Pakistan |website=InfoPlease |publisher=Pearson Education|access-date=16 March 2009}}</ref> Loftslag er frá því að vera hitabeltisloftslag í suðri að tempruðu loftslagi í norðri. Loftslag er þurrt við ströndina í suðri. Í landinu er [[monsúntímabil]] sem oft veldur flóðum vegna mikillar úrkomu, og þurrkatímabil með mun minni eða engri úrkomu. Það eru fjórar árstíðir í Pakistan: svalur og þurr vetur frá desember til febrúar, heitt og þurrt vor frá mars til maí, regntíminn eða monsúntíminn í suðvestri frá júní til september, og hörfandi monsúnrigningar í október og nóvember.<ref name="congress">{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/95017247/ |title=Country Profile: Pakistan |publisher=Library of Congress |year=1995 |pages=2–3, 6, 8|access-date=2 September 2019}}</ref> Úrkoma er mjög breytileg milli ára og algengt að flóð og þurrkar skiptist á.<ref>{{cite web |url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Pakistan-CLIMATE.html |title=Pakistan Climate |publisher=Encyclopedia of the Nations |date=28 March 2008|access-date=16 March 2009}}</ref> == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:PAK_AU_T1.svg|thumb|right|Fylki Pakistan.]] {| class="sortable wikitable" |- ! style="width:200px;"| Fylki/alríkishérað ! style="width:100px;"| Höfuðstaður ! style="width:100px; text-align:right;"| Íbúar |- | [[Mynd:Flag_of_Balochistan.svg|20px| ]] [[Balúkistan]] || [[Quetta]] || style="text-align:right;" | 12.344.408 |- | [[Mynd:Flag_of_Punjab.svg|20px| ]] [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]] || [[Lahore]] || style="text-align:right;" | 110.126.285 |- | [[Mynd:Flag_of_Sindh.svg|20px| ]] [[Sindh]] || [[Karachi]] || style="text-align:right;" | 47.886.051 |- | [[Mynd:Flag_of_Khyber_Pakhtunkhwa.svg|20px| ]] [[Khyber Pakhtunkhwa]] || [[Peshawar]] || style="text-align:right;" | 40.525.047 |- | [[Gilgit-Baltistan]] || [[Gilgit]] || style="text-align:right;" | 1.800.000 |- | [[Mynd:Flag_of_Azad_Kashmir.svg|20px| ]] [[Azad Kasmír]] || [[Muzaffarabad]] || style="text-align:right;" | 4.567.982 |- | [[Alríkishéraðið Islamabad]] ||[[Islamabad]] || style="text-align:right;" | 2.851.868 |} Pakistan skiptist í fjögur fylki: [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]], [[Sindh]], [[Khyber Pakhtunkhwa]] og [[Balúkistan]]; og þrjú alríkishéruð: [[Alríkishéraðið Íslamabad]], [[Azad Kasmír]] og [[Gilgit-Baltistan]], en tvö síðastnefndu héruðin eru þeir hlutar af umdeilda héraðinu [[Kasmír]] sem Pakistan ræður ''de facto'' yfir. Árið 2009 fékk Gilgit-Baltistan heimastjórn og varð þannig að hálfgerðu fylki. Stjórnsýslan er þrískipt með umdæmi, sýslur (tehsil) og sveitarfélög. Umdæmin eru um 130 talsins, þar af tíu í Azad og Kasmír og sjö í Gilgit-Baltistan. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Breska samveldið}} {{Asía}} [[Flokkur:Pakistan]] o0z44eieauqgdtx9yyhn9h4ggog6s8c 0 11430 1972310 1954414 2026-07-17T06:58:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972310 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} {{aðgreiningartengill1|Mön|[[Mön (Danmörku)|dönsku eyjuna Mön]]}} {{land |nafn_á_frummáli = Ellan Vannin<br />Isle of Man |nafn_í_eignarfalli = Manar |fáni = Flag of the Isle of Mann.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of the Isle of Man.svg |kjörorð = Quocunque Jeceris Stabit |staðsetningarkort = The_Isle_of_Man.svg |tungumál = [[enska]], [[manska]] |höfuðborg = [[Douglas (Mön)|Douglas]] |stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] |titill_leiðtoga1 = [[Lávarður af Mön|Lávarður]] |titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Manar|Landstjóri]] |titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Manar|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 =[[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] |nafn_leiðtoga2 =[[Sir Richard Gozney]] |nafn_leiðtoga3 =[[Howard Quayle]] |staða = [[Krúnunýlenda]] |atburður1 = Undir bresku krúnunni |dagsetning1 = 1765 |flatarmál = 572 |stærðarsæti = 196 |hlutfall_vatns = 0 |mannfjöldaár = 2011 |mannfjöldasæti = 203 |fólksfjöldi = 84.497 |íbúar_á_ferkílómetra = 148 |VLF_ár = 2010 |VLF_sæti = 162 |VLF = 2,113 |VLF_á_mann = 53.800 |VLF_á_mann_sæti = 11-12 |gjaldmiðill = [[sterlingspund]] |tímabelti = [[UTC]]/+1 |þjóðsöngur = [[O Land of Our Birth]] |tld = im |símakóði = +44 }} '''Mön''' er [[eyja]] í [[Írlandshaf]]i í miðjum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjaklasanum]]. Hún er í konungssambandi við [[Bretland]] en nýtur fullrar sjálfstjórnar varðandi flesta hluti og telst ekki vera hluti af Bretlandi. [[Löggjafarþing]] eyjunnar, [[Tynwald]], hefur starfað óslitið frá því í kringum 978. [[Lávarður Manar]] er þjóðhöfðingi eyjarinnar en titillinn er hluti af titlum [[Bretakonungur|Bretakonungs]], [[Karl 3. Bretakonungur|Karls 3.]] [[Landstjóri Manar]] fer með vald hennar á eyjunni en [[ríkisstjórn Bretlands]] fer með utanríkis- og varnarmál. Íbúar eyjarinnar eru nefndir ''Manverjar'' á íslensku. Eyjan hefur verið byggð frá því fyrir 6500 f.Kr. Manverjar eru ein af sex þjóðum [[keltar|kelta]] og [[manska]], sem er [[gelísk mál|gelískt mál]], kom fram á sjónarsviðið á [[5. öldin|5. öld]]. [[Játvin af Norðymbralandi]] lagði eyjuna undir sig árið 627. Á [[9. öldin|9. öld]] settust [[norræna|norrænir menn]] að á eyjunni. Mön varð síðan hluti af [[Konungsríki Manar og eyjanna]] sem náði yfir [[Suðureyjar]] og Mön. [[Magnús berfættur]] Noregskonungur bar þannig titilinn „konungur Manar og eyjanna“. Árið 1266 varð eyjan hluti af [[Skotland]]i samkvæmt [[Perth-samningurinn|Perth-samningnum]]. Eftir tímabil þar sem ýmist [[Skotakonungur|Skotakonungar]] eða [[Englandskonungur|Englandskonungar]] fóru með völd á eyjunni varð hún [[lén]] undir ensku krúnunni árið 1399. Lávarðstitillinn gekk til bresku krúnunnar árið 1765 en eyjan varð þó aldrei hluti af [[Breska konungdæmið|Breska konungdæminu]], heldur hélt áfram að vera sjálfstætt lén undir krúnunni. Á eyjunni búa rúmlega 80 þúsund manns. [[Manska]] dó út sem [[móðurmál]] á eyjunni um 1974 og nú tala hana aðeins um 100 manns. Eyjan er [[skattaskjól]] með fáa og lága [[skattur|skatta]]. Undirstaða efnahagslífs eyjarinnar eru [[Aflandsbanki|aflandsbankaþjónusta]], [[iðnaður]] og [[ferðaþjónusta]]. ==Heiti== Heiti eyjarinnar á mönsku er ''Ellan Vannin''. ''Ellan'' merkir „[[eyja]]“ en ''Vannin'' er eignarfall orðsins ''Manu'' eða ''Mana''.<ref>{{Cite book |last=Kinvig |first=R. H. |title=The Isle of Man: A Social, Cultural and Political History |url=https://archive.org/details/isleofmansocialc0000rhki |date=1975 |publisher=Liverpool University Press |isbn=0-85323-391-8 |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/isleofmansocialc0000rhki/page/18 18]}}</ref> Ekki er vitað með vissu hvað ''Manu'' eða ''Mana'' vísar til. Sumir telja það vísa til keltneska sjávarguðsins [[Manannán mac Lir]], en aðrir telja að guðinn sé nefndur eftir eyjunni. Hliðstæða við nafn Manar er [[velska]] heitið á [[Anglesey|Öngulsey]], ''Ynys Môn''. Velska orðið ''mynydd'', [[bretónska]] orðið ''menez'' og [[gelíska]] orðið ''monadh'' eru öll af sömu rót og merkja „fjall“ sem gæti vísað til þess hvernig eyjan rís úr Írlandshafi. Elstu heimildir um eyjuna eru [[Rómaveldi|rómversk]] rit þar sem hún er kölluð ''Mona'', ''Monapia'', Mοναοιδα (''Monaoida''), Mοναρινα (''Monarina''), ''Menavi'' og ''Mevania''.<ref>{{Cite journal |last1=Rivet |first1=A. L. F. |last2=Smith |first2=Colin |date=1979 |title=The Place Names of Roman Britain |publisher=Batsford |pages=410–411}}</ref> Írskir höfundar nefndu hana ''Eubonia'' eða ''Eumonia'' á latínu, í velskum heimildum kemur hún fyrir sem ''Manaw'' og í norrænum ritum sem ''Mön''. ==Saga== Eyjan skildist frá Bretlandi og Írlandi vegna hækkandi sjávarborðs fyrir um 10.000 árum. Talið er að menn hafi sest þar að fyrir 6500 f.Kr. á [[miðsteinöld]].<ref name="Brad8">{{Cite book |last=Bradley |first=Richard |title=The prehistory of Britain and Ireland |url=https://archive.org/details/prehistoryofbrit0000brad |date=2007 |publisher= Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84811-4 |page=[https://archive.org/details/prehistoryofbrit0000brad/page/8 8]}}</ref> Þessir fyrstu íbúar lifðu af fiskveiðum og söfnun. Lítil verkfæri úr tinnusteini og beini hafa fundist sem minjar um þá og er hægt að skoða á [[Manx Museum]].<ref>{{cite web |date=16 March 2012 |title=Hunter Gatherers |url=http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/mesolithic/ |url-status=unfit |archive-url =https://web.archive.org/web/20120316143121/http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/mesolithic/ |archive-date=16 March 2012 |access-date=15 August 2019 |website= gov.im | publisher= Isle of Man government}}</ref> Á [[nýsteinöld]] hófst [[landbúnaður]] á eyjunni. Þá voru reistir [[jötunsteinn|jötunsteinar]] sem enn sjást á eyjunni. Á [[bronsöld]] voru reistir [[grafhaugur|grafhaugar]] yfir látna einstaklinga. Á [[járnöld]] eru merki um aukin menningaráhrif frá Írlandi og Skotlandi. Þar stóðu [[Ronaldsway-menningin]] og [[Bann-menningin]].<ref>{{cite web |date=8 November 2012 |title=First Farmers |url= http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/neolithic/ |url-status=unfit |archive-url= https://web.archive.org/web/20121108050257/http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/neolithic/ |archive-date=8 November 2012 |access-date=15 August 2019 |website= gov.im | publisher= Isle of Man government}}</ref> [[Hæðavirki]] voru reist og timburklædd [[hringhús]]. Hugsanlega voru fyrstu keltnesku íbúar Manar [[Bretar]] frá Bretlandi. Á [[bronsöld]] stækkuðu grafhaugarnir og fólk var lagt til hinstu hvílu í skreyttum kistum í steinklæddum grafhýsum. Margir grafhaugar frá þessum tíma eru enn sýnilegur hluti af landslagi á eyjunni.<ref>{{cite web |title=Home – Manx National Heritage |url=http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/bronzeage/ |access-date=10 November 2017 |website= gov.im | publisher= Isle of Man government| archive-date=30 June 2004 |archive-url= https://web.archive.org/web/20040630020453/http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/bronzeage/ |url-status=live }}</ref> [[Rómaveldi|Rómverjar]] vissu af eyjunni og kölluðu hana ''Manavia''.<ref>{{cite web |last1=Esmonde Cleary |first1=A. |last2=Warner |first2=R. |last3=Talbert |first3=R. |last4=Gillies |first4=S. |last5=Elliott |first5=T. |last6=Becker |first6=J. |title=Manavia Insula |url=http://pleiades.stoa.org/places/89242 |access-date=26 February 2016 |website=Pleides |publisher=Pleiades |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106232831/https://pleiades.stoa.org/places/89242 |url-status=live }}</ref> Þeir virðast þó ekki hafa lagt eyjuna undir sig, því engin rómversk mannvirki hafa fundist þar og aðeins fáir rómverskir gripir.<ref>{{cite web|url=https://www.designingbuildings.co.uk/wiki/10,000_years_of_settlement_on_the_Isle_of_Man|title=10,000 years of settlement on the Isle of Man|first=Institute of Historic Building|last=Conservation|website=designingbuildings.co.uk|access-date=2023-07-17|archive-date=2022-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611080233/https://www.designingbuildings.co.uk/wiki/10,000_years_of_settlement_on_the_Isle_of_Man|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn átti heilagur [[Maughold]] að hafa kristnað eyjuna á [[5. öld]]. Á þeim tíma áttu sér stað fólksflutningar til eyjarinnar frá Írlandi og [[manska]]n varð til. Hún er náskyld [[írska|írsku]] og [[skosk gelíska|skoskri gelísku]].<ref>{{cite web |date=16 March 2012 |title=Celtic Farmers |url=http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/ironage/ |url-status=unfit |archive-url= https://web.archive.org/web/20120316143141/http://www.gov.im/mnh/collections/archaeology/ironage/ |archive-date=16 March 2012 |access-date=15 August 2019 |website= gov.im | publisher= Isle of Man government}}</ref> Á 7. öld féll eyjan í hendur [[Engilsaxar|Engilsaxa]] undir stjórn [[Játvini af Norðymbralandi]] sem notaði eyjuna sem bækistöð fyrir ránsferðir til Írlands. Ekki er vitað hversu mikil áhrif þetta hernám hafði í för með sér, en mjög fá örnefni á Mön eru á [[fornenska|fornensku]].<ref>{{Cite book |last= Moore |first=A.W. |title=The Surnames & Place-Names of the Isle of Man |url= https://archive.org/details/surnamesplacenam00moor |publisher=[[Elliot Stock]] |year=1890 |location=[[London]] |page=[https://archive.org/details/surnamesplacenam00moor/page/303 303]}}</ref> Norrænir [[víkingar]] komu til eyjarinnar á [[9. öld]] og hófu að setjast þar að um 850. Eyjan varð hluti af ríki [[Konungsríkið Dyflinni|konunga Dyflinnar]] og frá 990 til 1079 var hún hluti af ríki [[Eyjajarlar|Eyjajarla]]. Þing Manar, [[Tynwald]], var að sögn stofnað árið 979. Árið 1079 lagði [[Guðröður Crovan]] eyjuna undir sig og bjó til konungsríkið [[Mön og eyjar]] sem náði líka yfir [[Suðureyjar]]. Að nafninu til var þetta ríki hluti af veldi [[Noregskonungur|Noregskonunga]] en þeir höfðu í reynd lítið af eyjunni að segja. Árið 1266 fengu Skotar Mön og eyjarnar með [[Perth-sáttmálinn|Perth-sáttmálanum]] við [[Magnús lagabætir|Magnús lagabæti]]. Íbúar Manar börðust gegn yfirráðum Skota en biðu ósigur í [[orrustan um Ronaldsway|orrustunni um Ronaldsway]] 1275. Árið 1290 sendi [[Játvarður 1. Englandskonungur]] [[Walter de Huntercombe]] til eyjarinnar til að taka þar völdin. Árið 1313 náði [[Robert Bruce]] eyjunni á sitt valde eftir fimm vikna umsátur um [[Rushen-kastali|Rushen-kastala]]. Árið eftir náðu Englendingar eyjunni aftur en 1317 lögðu Skotar hana aftur undir sig og héldu til 1333. Í nokkur ár gekk eyjan þannig fram og til baka þar til Engleningar lögðu hana endanlega undir sig árið 1346.<ref>{{Cite book |last=Barron |first=Evan MacLeod |title=The Scottish War of Independence |date=1997 |publisher=Barnes & Noble |page=411}}</ref> Ýmsir fengu titilinn [[lávarður Manar]] frá Englandskonungi næstu ár. Árið 1405 fékk [[John Stanley af Mön]] eyjuna sem lén frá [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinriki 4.]] Stanleyfjölskyldan ríkti síðan yfir eyjunni næstu aldir, fyrir utan stutt skeið í [[Enska borgarastyrjöldin|Ensku borgarastyrjöldinni]] þegar íbúar risu gegn greifynjunni [[Charlotte de la Tremoille]], eiginkonu [[James Stanley, 7. jarl af Derby|James Stanley]] sem hafði áður verið tekinn af lífi. [[Oliver Cromwell]] skipaði [[Thomas Fairfax]] lávarð Manar árið 1651, svo stjórn eyjarinnar breyttist ekki neitt, og þegar [[Stúart-endurreisnin|konungdæmið var endurreist í Englandi]] tók Stanley-fjölskyldan aftur við völdum. Árið 1736 lést síðasti erfingi titilsins og eyjan gekk til skoska aðalsmannsins [[James Murray af Atholl]]. Á [[18. öld]] varð [[smygl]] ástæða fyrir afskiptum [[breska þingið|breska þingsins]] af málefnum Manar en manska þingið var áfram aðallöggjafi eyjarinnar. Árið 1765 seldi [[Charlotte Murray af Atholl]] eyjuna til bresku krúnunnar sem skipaði landstjóra. Atholl-ættin hélt áfram til á herragarði sínum sem hún seldi árið 1828. Árið 1866 fékk eyjan nokkra sjálfstjórn í landstjóratíð [[Henry Brougham Loch]]. Þá urðu fulltrúar í kjördeild þingsins, [[House of Keys]], kjörnir fulltrúar, fyrsta járnbrautin var opnuð og skipuleg ferðaþjónusta hófst. Í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[síðari heimsstyrjöld]] rak [[breski herinn]] [[fangabúðir]] á eyjunni þar sem meðal annars gistu þýskir stríðsfangar frá Íslandi.<ref>{{cite journal|title=Fangarnir frá Íslandi|author=Urður Gunnarsdóttir|date=11. febrúar 1996|journal=Morgunblaðið|volume=84|issue=35|url=https://timarit.is/page/1847825}}</ref> [[Manska hersveitin]] var stofnuð 1938 og barðist í síðari heimsstyrjöld. Árið 1949 var stofnað [[framkvæmdaráð]] með kjörnum fulltrúum. Við það fluttist framkvæmdavaldið smátt og smátt frá landstjóranum. Eftir miðja 20. öld jókst áhugi á mönsku og öðrum sérkennum manskrar menningar. Tveir þjóðernissinnaðir stjórnmálaflokkar, [[Mec Vannin]] og [[Manski þjóðarflokkurinn]], voru stofnaðir. Á sama tíma tók ferðaþjónustu að hnigna vegna samkeppni frá ódýrum sólarlandaferðum. Stjórn eyjarinnar brást við með því að kynna eyjuna sem lágskattasvæði.<ref>International Monetary Fund, ''Isle of Man: Financial Sector Assessment Program Update: Detailed Assessment of Observance of the Insurance Core Principles'' (IMF, 2009). {{ISBN|1451986653}}, 9781451986655</ref> == Landfræði == [[File:Sound IOM.JPG|right|upright=1.05|thumb|[[Calf of Man]] frá [[Cregneash]].]] Mön er eyja í [[Írlandshaf]]i norðanverðu, um það bil miðja vegu milli [[England]]s í austri, [[Norður-Írland]]s í vestri og [[Skotland]]s í norðri. Í suðri er [[Wales]] um það bil jafn langt frá Mön og [[Írska lýðveldið]] í suðvestri. Eyjan er 52 km að lengd og 22 km á breidd þar sem hún er breiðust. Hún er 572 km² að stærð.<ref name="gov.im">{{cite web |title=Geography – Isle of Man Public Services |url=http://www.gov.im/isleofman/geography.xml |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120526201738/http://www.gov.im/isleofman/geography.xml |archive-date=26 May 2012 |access-date=10 November 2017 |website= gov.im | publisher= Isle of Man government}}</ref> Fyrir utan eyjuna sjálfa, heyra nokkrar smáeyjar undir hana, eins og [[Calf of Man]],<ref>{{Cite book |last=Archer |first=Mike |title=Bird Observatories of Britain and Ireland |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4081-1040-9 |edition=2nd}}</ref> [[Chicken Rock]] (með ómönnuðum vita), [[St Patrick's Isle]] og [[St Michael's Isle]]. Síðustu tvær eyjarnar tengjast aðaleyjunni með vegbrúm. Í norðri og suðri eru hæðadrög, en á milli þeirra er dalverpi á miðri eyjunni. Norðurhlutinn er tiltölulega flatur, aðallega myndaður af jökulruðningi frá vesturhluta Skotlands á ísöld. Nyrsti punktur eyjunnar er [[Point of Ayre]] þar sem eru malarfjörur. Eina fjall eyjunnar sem nær yfir 600 metra er [[Snæfell (Mön)|Snæfell]] (620 metrar).<ref name="gov.im" /> Samkvæmt gamalli sögn er hægt að sjá sex ríki af toppi þess: Mön, Skotland, England, Írland, Wales og [[himnaríki]].<ref>{{cite web |title=Snaefell Mountain Railway |url= http://www.iomguide.com/mountainrailway.php |access-date=5 June 2008 |website=Isle of Man Guide |publisher=Maxima Systems |quote=From the top on a clear day it is said one can see the six kingdoms. The kingdom of Scotland, England, Wales, Northern Ireland, Mann and Heaven. |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509190319/http://www.iomguide.com/mountainrailway.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Snaefell Mountain Railway |url= http://www.gov.im/tourism/culture/attractions/snaefell_attract.xml |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080505014518/http://www.gov.im/tourism/culture/attractions/snaefell_attract.xml |archive-date=5 May 2008 |access-date=5 June 2008 |website= gov.im |publisher= Isle of Man Government}}</ref> Stundum er sjöunda ríkinu bætt við: hafinu eða ríki [[Neptúnus]]ar.<ref>{{cite web |title=Snaefell Summit |url=http://www.isle-of-man.com/manxnotebook/tourism/pcards/snaefell.htm |access-date=5 June 2008 |website=Isle-of-Man.com |quote=It is the answer to the often posed question as to where can one see seven kingdoms at the same time? The seven Kingdoms being the four mentioned by Earl James, the Kingdom of Man, of Earth (in some answers that of Neptune) and of Heaven. |archive-date=14 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514221156/http://www.isle-of-man.com/manxnotebook/tourism/pcards/snaefell.htm |url-status=live }}</ref> == Stjórnmál == Mön er bresk [[krúnunýlenda]] og hæstráðandi þar er [[vararíkisstjóri Manar]], sem er skipaður fulltrúi [[Karl 3. Bretakonungur|Karls 3. Bretakonungs]]. Eyjan er ekki formlegur hluti af [[Bretland]]i, en Bretland fer samt með varnir eyjarinnar, ber ábyrgð á að stjórn hennar sé í samræmi við [[góðir stjórnhættir|góða stjórnhætti]] og kemur fram fyrir hönd eyjarinnar á alþjóðavettvangi. Þing og ríkisstjórn Manar fara með öll völd í innri málum eyjarinnar.<ref>{{cite web |title= Political |url= http://www.isleofmanfinance.gov.im/About/political.xml |url-status=dead |website= isleofmanfinance.gov.im| archive-url= https://web.archive.org/web/20081014033149/http://www.isleofmanfinance.gov.im/About/political.xml |archive-date=14 October 2008 |access-date=10 November 2017 }}</ref> Manska þingið, [[Tynwald]], er sagt hafa starfað samfleytt frá 979 eða fyrr, og væri þar með elsta samfellda þing heims ([[Alþingi]] er sannarlega eldra, en starfaði ekki frá 1799 til 1845). Elstu heimildir um örnefnið eru þó frá 13. öld og elstu frásagnir um þing þar eru frá 15. öld.<ref>{{citation |last=McDonald |first=Russell Andrew |title=Manx kingship in its Irish sea setting, 1187&ndash;1229: king Rǫgnvaldr and the Crovan dynasty |year=2007 |publisher=[[Four Courts Press]] |isbn=978-1-84682-047-2 |page=174 }}. See also: {{citation |last=Broderick |first=George |title=Tynwald: a Manx cult-site and institution of pre-Scandinavian origin? |journal=Studeyrys Manninagh |publisher=[[Centre for Manx Studies]] |year=2003 |volume=1 |number=4 |url=http://dbweb.liv.ac.uk/manxstudies/sm/articles/gbct.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414222317/http://dbweb.liv.ac.uk/manxstudies/sm/articles/gbct.htm |archive-date=2012-04-14 }}.</ref> Þingið skiptist í tvær deildir: [[Lykladeildin]]a þar sem 24 fulltrúar eru kosnir beint í 12 tvímenningskjördæmum til fimm ára í senn, og [[lagaráð Manar]] með 11 fulltrúa þar sem 8 eru kosnir af þingmönnum lykladeildarinnar, en hinir 3 eru þingforseti, biskup og saksóknari. Báðar deildirnar koma saman þegar þingið situr í sameinaðri deild, [[Tynwald Court]]. Flestir frambjóðendur til þings á Mön eru óháðir, þótt þar séu líka til stjórnmálaflokkar. [[Ríkisstjórn Manar]] er skipuð ráðherrum sem eru kjörnir af þingmönnum. Fram til 1980 var [[forsætisráðherra Manar]] alltaf landstjórinn, en síðan þá hefur hann verið kosinn af þingmönnum. Lagakerfi Manar þróaðist út frá gelískum og norrænum [[venjuréttur|venjurétti]] og byggist á [[bindandi fordæmi]]. Æðsti áfrýjunardómstóll Manar er [[Allsherjarnefnd bresku ríkisstjórnarinnar]]. Auk dómafordæma byggist réttarfarið á lögum frá Tynwald og [[breska þingið|breska þinginu]], en tengsl þessara tveggja réttarheimilda eru óljós. Oft er gert ráð fyrir því að bresk lög eigi við um Mön sjálfkrafa af nauðsyn, en stundum þarf að taka það sérstaklega fram af því Mön er ekki formlega hluti af Bretlandi, og stundum þarf þingið á Mön að samþykkja þau lög sérstaklega. Áður var talið að bresk lög hefðu forgang yfir mönsk lög ef þau rákust á, en frá 1980 hefur því verið haldið fram að þessar réttarheimildir séu jafngildar þótt ekki hafi reynt á það. Dæmi um mun á mönskum og breskum lögum er til dæmis þegar Mön samþykkti kosningarétt (einhleypra) kvenna árið 1881, en konur fengu ekki kosningarétt í Bretlandi fyrr en 1928. Mön hefur ekki sérstakan ríkisborgararétt. Íbúar Manar eru einfaldlega breskir ríkisborgarar. === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:IsleOfMan_LocAuths_and_Sheadings2020.svg|thumb|right|''Sheadings'' og önnur stjórnsýsluumdæmi á Mön.]] Stjórnsýsla á Mön byggðist áður fyrr á sex ''sheadings'' ([[Glenfaba]], [[Michael (sheading)|Michael]], [[Ayre]], [[Garff]], [[Middle (sheading)|Middle]] og [[Rushen (sheading)|Rushen]]), sem aftur skiptust í sautján kirkjusóknir. Þessi skipting hefur ekki lengur neina þýðingu, en núverandi sóknir og kjördæmi byggjast lauslega á henni. Í dag eru ferns konar stjórnsýsluumdæmi á Mön: * Fjögur bæjarumdæmi: [[Douglas (Mön)|Douglas]], [[Castletown (Mön)|Castletown]], [[Peel (Mön)|Peel]] og [[Ramsey (Mön)|Ramsey]] * Tvö „umdæmi“: [[Michael (Mön)|Michael]] og [[Onchan]] * Tvö þorpsumdæmi: [[Port Erin]] og [[Port St Mary]] * Þrettán kirkjusóknir: [[Andreas (kirkjusókn)|Andreas]], [[Arbory and Rushen]], [[Ballaugh (kirkjusókn)|Ballaugh]], [[Braddan]], [[Bride (kirkjusókn)|Bride]], [[Garff]], [[German (kirkjusókn)|German]], [[Jurby]], [[Lezayre]], [[Malew]], [[Marown]], [[Patrick (Mön)|Patrick]], [[Santon (kirkjusókn)|Santon]] ==Efnahagslíf== Þegar ferðaþjónustu hnignaði sem undirstöðuatvinnugrein á síðari hluta 20. aldar ákvað þingið að breyta eyjunni í [[skattaparadís]]. Á Mön er enginn [[skattur á söluhagnað]], [[auðlegðarskattur]], [[stimpilgjald]] eða [[erfðaskattur]] og [[tekjuskattur]] er að hámarki 20%. Að auki er skattaþak í gildi sem nemur 115 þúsund pundum á hvern einstakling en tekjuskattur miðast við alþjóðlegar tekjur íbúa fremur en innlendar tekjur. [[Fyrirtækjaskattur]] er í flestum tilvikum enginn. Undanþága frá þessu er 10% skattur á hagnað [[banki|banka]] og á leigutekjur af eignum á eyjunni. [[Aflandsbanki|Aflandsbankaþjónusta]], iðnframleiðsla og ferðaþjónusta eru undirstöðuatvinnugreinar á Mön, en framlag fiskveiða og landbúnaðar fer minnkandi sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Verslun er mest við Bretland og eyjan er í tollabandalagi með Bretlandi. Stærstur hluti vergrar landsframleiðslu kemur frá [[tryggingar|tryggingaþjónustu]] og [[netfjárhættuspil]]um. Þar á eftir koma [[upplýsingatækni]] og bankaþjónusta. Stjórnvöld hafa verið gagnrýnd fyrir að gera ekki nóg til að koma í veg fyrir [[peningaþvætti]]. [[Kvikmyndagerð]] á Mön er styrkt með opinberri þátttöku í framleiðslukostnaði og frá 1995 hafa 80 kvikmyndir verið teknar á eyjunni. Þetta hefur verið gagnrýnt þar sem fjárfestingin skilar miklu tapi. ===Geimferðir=== Mön hefur orðið að miðstöð fyrir [[geimferð einkaaðila|geimferðir einkaaðila]]. Margir þátttakendur í [[Google Lunar X Prize]] eru frá eyjunni. Árið 2010 var eyjan í fimmta sæti yfir þær þjóðir sem talið er að muni næst lenda á tunglinu. Manska fyrirtækið [[Excalibur Almaz]] hefur verið að þróa þar [[geimstöð]]var sem byggja á hlutum frá sovésku [[Almazáætlunin]]ni. == Íbúar == Íbúar Manar árið 2021 voru um 85.000, og um 26.000 búa í höfuðborginni, Douglas. Tæplega helmingur er fæddur á Mön, en tæplega 40% eru fædd í Bretlandi samkvæmt manntali árið 2021.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.im/media/1375604/2021-01-27-census-report-part-i-final-2.pdf|title=2021 Isle of Man Census Report Part I|date=Janúar 2022|author=Isle of Man Government}}</ref> Miðaldur er 46,5 og fer hækkandi þar sem brottflutningur ungs fólks er meiri en aðflutningur. Um helmingur íbúa er ekki starfandi á vinnumarkaði. Ríkisstjórn Manar hefur sett fram áætlun um fjölgun íbúa í 100.000 fyrir árið 2037.<ref>{{vefheimild|url=https://www.itv.com/news/granada/2022-07-19/isle-of-man-hopes-to-increase-population-to-100000|titill=Isle of Man hopes to increase population to 100,000 in next 15 years|dags=19. júlí 2022|vefsíða=ItvX|skoðað=8.2.2023}}</ref> Fólksfjölgun síðustu áratuga hefur aðallega verið vegna aðflutnings fólks og hlutfall innfæddra Manverja hefur lækkað. Gelíska málið [[manska]] er einungis talað af nokkur hundruð manns sem hafa lært það sem annað mál, en sá hópur fer þó stækkandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.theguardian.com/education/2015/apr/02/how-manx-language-came-back-from-dead-isle-of-man|titill=How the Manx language came back from the dead|höfundur=Sarah Whitehead|vefsíða=The Guardian|dags=2. apríl 2015|skoðað=8.2.2023}}</ref> Rúmlega helmingur Manverja telur sig vera kristinn, en yfir 40% segjast ekki aðhyllast neina trú.<ref>{{vefheimild|url=https://populationdata.org.uk/isle-of-man-population/|titill=Isle of Man Population 2022|vefsíða=UK Population Data|skoðað=8.2.2023}}</ref> Lífslíkur kvenna á Mön eru 82,5 ár meðan lífslíkur karla eru 78,6 ár. == Menning == [[Mynd:The_White_Boys_-_Saints_George_+_Maughold.jpg|thumb|right|[[The White Boys]] er hefðbundinn látbragðsleikur frá Mön sem er fluttur þegar líða tekur að jólum.]] Menning Manar er oft sögð vera undir áhrifum frá [[keltar|keltneskum]] og í minna mæli [[norðurlöndin|norrænum]] uppruna íbúa. [[Bresk menning]] hefur þó verið ríkjandi á eyjunni, að minnsta kosti frá 18. öld. Tungumálið [[manska]] hefur látið undan síga og síðasti íbúinn sem talaði hana sem móðurmál lést 1974. Gert hefur verið átak í að endurheimta málið, meðal annars með nýjum þýðingum. Áhugi á tungumálinu, sögu Manar og tónlistarhefð hefur farið vaxandi síðustu áratugi. Um aldir hefur tákn Manar verið [[þrífætla]] með þremur sveigðum fótum, sem hver ber [[spori|spora]], sem mætast í miðjunni. Engin ein opinber útgáfa merkisins er til og ólíkar útgáfur koma fyrir í opinberum skjölum, á gjaldmiðlum, fánum, frímerkjum og hjá ferðaþjónustuaðilum. Til er saga um að [[Manannán mac Lir]] hafi breytt sér í þrífætluna og rúllað sér niður hæð til að sigra innrásarlið. Margar söngvahefðir tengjast Mön 19. aldar, eins og [[sálmur|sálmalög]] og [[jólalag|jólalög]] (''carvals'') sem voru sungin í kirkjum eftir að jólamessunni lauk. Þessi lög urðu víða vinsæl undir lok 19. aldar þegar þau voru gefin út í nótnaheftum.<ref>{{cite book |last1=Guard |first1=Charles |title=The Manx national song book |volume=2 |date=1980 |publisher=Shearwater Press |location=Douglas, Isle of Man |isbn=0-904980-31-6}}</ref> [[Manx Music Festival]] er tónlistarhátíð sem var fyrst haldin í Douglas árið 1892. Lagið sem seinna varð þjóðsöngur Manar, „[[Arrane Ashoonagh Vannin]]“, var fyrst flutt á hátíðinni árið 1907. Í síðari heimsstyrjöld voru þýsku tónskáldin [[Hans Gál]], [[Egon Wellesz]] og [[Marjan Rawicz]] í fangabúðum Breta á eyjunni um stutt skeið. [[Yn Chruinnaght]] er keltnesk þjóðlagahátíð haldin í [[Ramsey (Mön)|Ramsey]] sem rekur uppruna sinn til ársins 1924, en var endurreist í núverandi mynd árið 1978.<ref>{{cite web|url=https://www.ceolas.org/Regions/Manx-article.html|title=Trad music in the Isle of Man|website=Ceolas.org|access-date=1 October 2017}}</ref> Sérstakt menningarráð, [[Culture Vannin]], starfar á Mön og veitir árleg menningarverðlaun sem nefnast [[Reih Bleeaney Vanannan]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.gov.im/ Ríkisstjórn Manar]. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1847825 „Fangarnir frá Íslandi“], viðtal Urðar Gunnarsdóttur við Snorra Bergsson í ''Morgunblaðinu'' 1996. {{Evrópa}} [[Flokkur:Mön| ]] [[Flokkur:Eyjar við England]] 8vfp7b9jclbp3jhs25fofopvblaocq7 0 11955 1972325 1948723 2026-07-17T07:34:08Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972325 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sam­bands­ríkið Sankti Kitts og Nevis | nafn_á_frummáli = Federation of Saint Kitts and Nevis | nafn_í_eignarfalli = Sankti Kristófer og Nevis | fáni = Flag of Saint Kitts and Nevis.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg | staðsetningarkort = KNA_orthographic.svg | kjörorð = Country Above Self | þjóðsöngur = [[O Land of Beauty!]] | höfuðborg = [[Basseterre]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungdæmið|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Kristófer og Nevis|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Kristófer og Nevis|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Tapley Seaton]] | nafn_leiðtoga3 = [[Timothy Harris]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[19. september]] [[1983]] | stærðarsæti = 187 | flatarmál = 261 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldasæti = 213 | mannfjöldaár = 2018 | fólksfjöldi = 52.441 | íbúar_á_ferkílómetra = 164 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 203 | VLF = 1,758 | VLF_á_mann = 31.095 | VLF_á_mann_sæti = 83 | VÞL = {{hækkun}} 0.779 | VÞL_sæti = 74 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1 869 | tld = kn | tímabelti = [[UTC]]-4 }} '''Sambandsríkið Sankti Kristófer og Nevis''' eða '''Sankti Kitts og Nevis''' ([[enska]]: ''Saint Kitts and Nevis'', opinberlega ''Saint Christopher and Nevis'') er tveggja [[eyja]] [[eyríki]] í [[Karíbahaf]]i. Eyjarnar eru hluti [[Hléborðseyjar|Hléborðseyja]], sem eru nyrðri hluti [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyja]]. Næstu eyjar eru við Sankti Kristófer og Nevis eru [[Angvilla]], [[Saba]], [[Saint Barthélemy]] og [[Saint Martin]] í norðnorðvestur, [[Antígva og Barbúda]] í norðaustur, [[Montserrat]] í suðvestur og [[Saint Croix]] í vestur. Höfuðborg sambandsríkisins, sem einnig er aðsetur alríkisstjórnarinnar heitir [[Basseterre]] og er á stærri eyjunni, [[Sankti Kristófer]]. Eyjan [[Nevis]] (''Nuestra Señora de las Nieves'') er 3 km suðaustur af stærri eyjunni. Áður var breska nýlendan [[Angvilla]] hluti af sambandinu, sem þá hét [[Sankti Kristófer-Nevis-Angvilla]]. Eyjarnar voru byggðar [[indíáni|Indíánum]] um þúsundir ára, en [[Karíbar]] lögðu þær undir sig um þremur öldum fyrir komu [[Evrópa|Evrópumanna]]. Franskir [[húgenottar]] settust að á Sankti Kristófer árið [[1538]] og urðu með því einna fyrstir Evrópumanna til að nema land á Karíbahafseyjum. Spánverjar lögðu byggð þeirra í rúst og fluttu þá burt frá eyjunni skömmu síðar. Árið [[1623]] hófu [[England|Englendingar]] landnám og síðan [[Frakkland|Frakkar]] á ný. Árið [[1626]] frömdu landnemarnir fjöldamorð á frumbyggjum eyjanna sem höfðu lagt á ráðin um að reka hvítu landnemana burt. Spánverjar lögðu byggðirnar á eyjunni aftur í rúst en heimiluðu svo endurreisn þeirra árið [[1630]]. England og Frakkland tókust á um yfirráð en að lokum urðu eyjarnar enskt yfirráðasvæði árið [[1713]]. Sykur[[plantekra|plantekrur]] voru undirstaða byggðarinnar og [[þrælahald|þrælar]] frá [[Afríka|Afríku]] voru fluttir inn í stórum stíl til að vinna á þeim. Eyjarnar fengu (ásamt Angvilla) heimastjórn árið [[1967]]. Íbúar Angvilla klufu sig úr sambandinu árið [[1971]]. Eyjarnar fengu fullt sjálfstæði árið [[1983]]. Frá [[17. öldin|17. öld]] og fram undir miðja [[20. öldin|20. öld]] var [[sykur]] helsta útflutningsafurð eyjanna en lækkandi heimsmarkaðsverð hefur ýtt undir aukna fjölbreytni í [[landbúnaður|landbúnaðarframleiðslu]] eyjanna. Mikilvægustu atvinnugreinarnar eru [[ferðaþjónusta]] og [[rafeindatæki]] og [[íhlutur|rafeindaíhlutir]]. == Heiti == Sankti Kristófer nefndist ''Liamuiga'', sem merkir „frjósamt land“ á máli [[Kalinagar|Kalinaga]] sem bjuggu á eyjunni upprunalega.<ref name=":0">{{Cite book|title=Peoples of the Caribbean : an encyclopedia of archeology and traditional culture|url=https://archive.org/details/peoplesofcaribbe0000saun|last=Saunders, Nicholas J.|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1576077012|location=Santa Barbara, Calif.|pages=[https://archive.org/details/peoplesofcaribbe0000saun/page/260 260]–261|oclc = 62090786}}</ref> Talið er að [[Kristófer Kólumbus]] hafi fyrstur Evrópumanna séð eyjarnar árið 1493 og hafi nefnt stærri eyjuna {{lang|es|San Cristóbal}} eftir [[heilagur Kristófer|heilögum Kristófer]], sem var bæði verndardýrlingur hans sjálfs og allra ferðalanga. Nýlegar rannsóknir benda hins vegar til þess að Kólumbus hafi nefnt eyjuna {{lang|es|Sant Yago}} ([[heilagur Jakob]]) og hafi notað Kristófersnafnið á eyjuna sem í dag nefnist [[Saba]], 32 km norðvestar. Hvað sem því líður var eyjan þekkt sem San Cristóbal á 17. öld.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-kitts-and-nevis/ |title=CIA World Factbook- St Kitts and Nevis |website=www.cia.gov |access-date=10 July 2019 |archive-date=5 desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205061139/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sc.html |url-status=dead }}</ref> Þegar fyrstu ensku landnemarnir settust þar að kölluðu þeir eyjuna ''St. Christopher's Island''. Á 17. öld var Kit eða Kitt algeng stytting á Christopher og eyjan var þannig nefnd óformlega ''Saint Kitt's Island'' eða einfaldlega ''Saint Kitts''.<ref name="cia.gov"/> Kólumbus nefndi Nevis {{lang|es|San Martín}}.<ref name=":0" /> Nafnið ''Nevis'' er dregið af spænska nafninu {{lang|es|Nuestra Señora de las Nieves}}, „vor frú í snjónum“, sem vísar til sögu af [[kraftaverk]]i frá 4. öld þegar snjór féll að sumarlagi á hæðinni [[Esquilino]] í Róm.<ref>Herbermann, Charles, ed. (1913). „Our Lady of the Snow“. ''Catholic Encyclopedia''. New York: Robert Appleton Company.</ref> Talið er að hvít skýin kringum tind [[Nevisfjall]]s hafi minnt á kraftaverkið.<ref name="cia.gov"/> [[Stjórnarskrá Sankti Kristófer og Nevis]] nefnir ríkið bæði ''Saint Kitts and Nevis'' og ''Saint Christopher and Nevis''. Fyrri útgáfan er meira notuð en sú síðari er notuð í alþjóðasamskiptum sem formlegt ríkisheiti. == Landfræði == [[File:Stkitts-view-lookingatsea.jpg|thumb|Horft til eyjunnar Nevis frá suðausturodda Sankti Kristófer.]] Sankti Kristófer og Nevis eru tvær stórar eyjar, [[Sankti Kristófer]] og [[Nevis]], með 3 km breitt sund milli sín.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |title=Enclopedia Britannica – St Kitts and Nevis |access-date= 10 July 2019}}</ref> Báðar eyjarnar eru [[eldfjallaeyja]]r með há fjöll inni í landi, þakin [[hitabeltisregnskógur|hitabeltisregnskógi]].<ref name="cia.gov"/> Meirihluti íbúa býr í flatlendum strandhéruðunum.<ref name="cia.gov"/> Á Sankti Kristófer eru nokkrir fjallgarðar (Norðvesturfjöll, Miðfjöll og Suðvesturfjöll). Hæsti tindurinn er [[Liamuiga-fjall]] á miðri eynni, 1.156 metrar á hæð.<ref name="britannica.com"/> Við ströndina eru hæðadrögin [[Kanadahæðir]] og [[Conaree-hæðir]]. Í suðaustri mjókkar eyjan og endar í flötum skaga þar sem stærsta stöðuvatn eyjunnar er, [[Great Salt Pond]]. Í suðaustri er [[Booby-eyja]]. Nokkrar ár renna niður fjallshlíðarnar á báðum eyjunum og sjá íbúum fyrir ferskvatni. Minni eyjan, Nevis, er nokkurn veginn hringlaga. [[Nevisfjall]], 985 metrar á hæð, gnæfir yfir eyjunni. == Stjórnmál == ===Stjórnsýslueiningar=== Sankti Kristófer og Nevis er skipt í fjórtán sóknir: níu á Sankti Kristófer og fimm á Nevis. <div> <span style="float:left">'''Sóknir'''</span> <span style="float:right">'''Kort'''</span> <br /> <div style="float:left"> # [[Christ Church Nichola Town]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint Anne Sandy Point]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint George Basseterre]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint George Gingerland]] ([[Nevis]]) # [[Saint James Windward]] ([[Nevis]]) # [[Saint John Capesterre]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint John Figtree]] ([[Nevis]]) # [[Saint Mary Cayon]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint Paul Capisterre]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint Paul Charlestown]] ([[Nevis]]) # [[Saint Peter Basseterre]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Saint Thomas Lowland]] ([[Nevis]]) # [[Saint Thomas Middle Island]] ([[Sankti Kristófer]]) # [[Trinity Palmetto Point]] ([[Sankti Kristófer]]) </div> <div style="float:right"> <div style="position: relative">[[File:Saint Kitts and Nevis location map.svg|470px|border|right|link=]] <div style="position: absolute;font-size:100%;left:180px;top:98px">[[Saint Mary Cayon]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:170px;top:60px">[[Christ Church Nichola Town]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:190px;top:130px">[[Saint Peter Basseterre]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:220px;top:210px">[[Saint George Basseterre|Saint George<br>Basseterre]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:140px;top:150px">[[Trinity Palmetto Point|Trinity<br>Palmetto<br>Point]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:70px;top:110px">[[Saint Thomas Middle Island|Saint Thomas<br>Middle Island]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:20px;top:70px">[[Saint Anne Sandy Point|Saint Anne<br>Sandy Point]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:40px;top:20px">[[Saint Paul Capisterre|Saint Paul<br>Capisterre]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:120px;top:20px">[[Saint John Capisterre|Saint John <br>Capisterre]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:230px;top:320px">[[Saint Thomas Lowland]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:230px;top:350px">[[Saint Paul Charlestown]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:280px;top:380px">[[Saint John Figtree]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:370px;top:300px">[[Saint James Windward|Saint James<br>Windward]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:385px;top:360px">[[Saint George Gingerland|Saint George<br>Gingerland]]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:35px;top:360px">''[[Karíbahaf]]''</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:15px;top:180px">[[Sankti Kristófer|'''''SANKTI KRISTÓFER''''']]</div> <div style="position: absolute;font-size:100%;left:370px;top:260px">[[Nevis|'''''NEVIS''''']]</div> </div> </div> </div> {{-}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{wikiorðabók}} {{Stubbur|landafræði}} {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Kristófer og Nevis]] [[Flokkur:Eyjar í Karíbahafi]] 19uxviqmfuxz6et1yjsdcs6iej9sc42 0 13591 1972319 1960934 2026-07-17T07:20:52Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972319 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Animal_lab.JPG|thumb|right|Svæft svín notað í þjálfun skurðlækna.]] '''Kvikskurður''' er [[uppskurður]] á [[líf|lifandi]] [[dýr]]i með [[miðtaugakerfi]] í tilraunaskyni til að fylgjast með innri [[líffæri|líffærum]] þess. Hugtakið er aðallega notað af andstæðingum [[dýratilraun]]a og í samhengi við [[pyntingar]] þar sem líffæri eru tekin úr [[maður|mönnum]] gegn vilja þeirra.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=China: Organ procurement and judicial execution in China|url=https://www.hrw.org/reports/1994/china1/china_948.htm |access-date=2024-06-17 |website=www.hrw.org}}</ref><ref>{{cite book|author=Croce, Pietro|title=Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health|url=https://archive.org/details/vivisectionorsci0000croc|publisher=Zed Books|year=1999}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Líffræði]] e5812kupsy1w1dknck9t8uktxr9jad7 0 13728 1972353 1935347 2026-07-17T08:43:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972353 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Francesco_Melzi_-_Portrait_of_Leonardo.png|thumb|right|Þessi mynd af Leonardo eftir [[Francesco Melzi]] frá um 1515 til 1518 er eina samtímamyndin sem er örugglega talin vera af honum.]] '''Leonardo da Vinci''' ([[15. apríl]] [[1452]] – [[2. maí]] [[1519]]) var [[Ítalía|ítalskur]] [[endurreisn]]armaður; málari, myndhöggvari, arkitekt, vísindamaður, stærðfræðingur,<ref>{{Vísindavefurinn|50970|Lagði Leonardó da Vinci eitthvað af mörkum til stærðfræðinnar?}}</ref> verkfræðingur og uppfinningamaður sem kom inn á ýmis svið, svo sem líffærafræði, [[tónlist]], náttúrufræði, [[rúmfræði]], kortagerð og grasafræði. Hann var lengi fyrst og fremst þekktur sem [[myndlist]]armaður, en hefur síðar orðið frægur fyrir umfangsmiklar og ítarlegar stílabækur þar sem hann teiknaði og skrifaði um ýmis efni, eins og líffærafræði, stjörnufræði, grasafræði, kortagerð, málun og steingervingafræði.<ref> {{Vísindavefurinn|3352|Af hverju er svona erfitt að lesa minnisbækur Leonardó da Vinci?}}</ref> Vegna [[snilligáfa|snilligáfu]] sinnar hefur Leonardo verið nefndur sem dæmi um hinn fullkomna [[húmanismi|húmanista]] endurreisnartímans. <noinclude> [[Mynd:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|Vítrúvíski maðurinn]] Leonardo da Vinci fæddist utan hjónabands árið 1452, hugsanlega í þorpinu [[Vinci (Toskana)|Vinci]] nálægt [[Flórens]] á Ítalíu. Foreldrar hans voru lögmaðurinn Piero Frusino di Antonio da Vinci og verkakonan Catarina. Faðir Leonardo kvæntist fjórum sinnum og Leonardo eignaðist ellefu hálfsystkini. Hann var í litlu sambandi við þau, meðal annars vegna mikils aldursmunar, og lenti í deilum við þau vegna arfs eftir föður sinn þegar hann lést. Leonardo gerðist lærlingur hjá myndlistarmanninum [[Andrea del Verrocchio]] í Flórens. Síðar starfaði hann lengi sem hirðmálari hjá [[Ludovico Sforza]] í [[Mílanó]]. Eftir það sneri hann aftur til Flórens um stutt skeið og fór svo til [[Róm]]ar þar sem hann starfaði fyrir [[Leó 10.]] páfa, ásamt bæði [[Michelangelo]] og [[Raffaello Sanzio]]. Eftir fund páfa og [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans 1. Frakkakonungs]] í [[Bologna]] árið 1516, gekk Leonardo í þjónustu hans og flutti í herragarðinn [[Clos Lucé]] í [[Amboise]] þar sem hann bjó til dauðadags. Hann vann ýmis verk fyrir konung eins til dæmis ljónastyttu sem gat gengið. Leonardo da Vinci lést 67 ára árið 1519 vegna [[heilablóðfall]]s. Góður vinur hans, [[Francesco Melzi]], fékk stærsta hlutann af eigum hans, bæði reiðufé, málverk og ýmsa persónulega muni. Leonardo er grafinn í kapellu heilags Húberts í kirkju í höllinni [[Château d'Amboise]] í Frakklandi. Leonardo hefur verið kallaður helsti meistari [[listasaga|listasögunnar]] og upphafsmaður [[háendurreisnin|háendurreisnarinnar]] á 16. öld. Þrátt fyrir að innan við 25 málverk séu þekkt eftir hann, þar á meðal mörg ókláruð og umdeild verk, er hann talinn áhrifamesti listamaðurinn í [[vestræn myndlist|vestrænni myndlist]]. Þekktasta verk hans, ''[[Mona Lisa]]'', er talið frægasta málverk heims<ref>{{Vísindavefurinn|172|Af hverju er málverkið af Mónu Lísu svona frægt? Eru til fleiri gerðir af því en ein?}}</ref> og ''[[Síðasta kvöldmáltíðin (Leonardo da Vinci)|Síðasta kvöldmáltíðin]]'' er eitt þekktasta kristilega trúarmálverk allra tíma. Þekktasta skissan hans er teikningin ''[[Vitrúvíski maðurinn]]'' sem er mynd af mannslíkamanum og er algeng [[táknmynd]] í ýmsu samhengi. Málverkið ''[[Salvator Mundi]]'' seldist á uppboði árið 2017 fyrir 450,3 milljónir dala, sem var heimsmet í málverkasölu á opinberu uppboði. Leonardo da Vinci er ekki síður minnst fyrir fjölmargar uppfinningar sem hann teiknaði í stílabækur sínar og fæstar urðu að veruleika.<ref>{{Vísindavefurinn|5428|Hvað voru uppfinningar Leonardós da Vincis margar og hverjar voru þær?}}</ref> Meðal þeirra er hugmynd að „bardagavél“ (eins konar frumgerð [[skriðdreki|skriðdreka]]), ýmsar tegundir [[flugvél]]a, hugmyndir um hagnýtingu sólarorku með linsum, [[reiknivél]] og tvöfaldur skipsskrokkur. Tiltölulega fáar af uppfinningum hans voru í raun mögulegar, þar sem bæði [[málmfræði]] og [[verkfræði]] voru að stíga sín fyrstu skref á þeim árum sem hann lifði. Sumar af uppfinningunum urðu þó að veruleika, eins og vél til að vinda þráð upp á kefli og tæki til að mæla togstyrk víra. Hann gerði mikilvægar uppgötvanir á sviðum [[líffærafræði]], [[verkfræði]], [[vökvaaflfræði]], [[jarðfræði]], [[ljósfræði]] og [[núningsfræði]], en gaf þær ekki út, svo þær höfðu lítil áhrif á þróun vísindanna eftir hans dag. ==Ævi== ===Æska (1452–1472)=== [[File:Baptism record of Leonardo Da Vinci.jpg|thumb|right|Fæðingarvottorð Leonardo Da Vinci.]] Leonardo da Vinci, fullt nafn Leonardo di ser Piero da Vinci („Leonardo, sonur herra Piero frá Vinci“){{sfn|Brown|1998|p=7}}{{sfn|Kemp|2006|p=1}} fæddist 15. apríl árið 1452 í eða nálægt þorpinu [[Vinci (Toskana)|Vinci]], um 30 km frá [[Flórens]].{{sfn|Brown|1998|p=5}}{{sfn|Nicholl|2005|p=[https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/17 17]}} Hann var óskilgetinn sonur Piero da Vinci (Ser Piero da Vinci d'Antonio di ser Piero di ser Guido; 1426–1504){{sfn|Bambach|2019|pp=16, 24}} sem var [[lögbókandi]] frá Flórens,{{sfn|Brown|1998|p=5}} og Caterinu di Meo Lippi (um 1434–1494) sem var af lægri stigum.{{sfn|Marani|2003|p=13}}{{sfn|Bambach|2019|p=16}} Fæðingarstaður Leonardos er óviss. Samkvæmt munnlegri hefð, sem sagnfræðingurinn [[Emanuele Repetti]] segir frá,{{sfn|Bambach|2019|p=24}} er hann sagður hafa fæðst í hverfinu [[Anchiano]] þar sem fæðingin gat farið fram í kyrrþey. Það er samt líka mögulegt að hann hafi fæðst í húsi í Flórens, sem ser Piero átti örugglega á þeim tíma.{{sfn|Nicholl|2005|p=[https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/18 18]}} Foreldrar Leonardos giftust öðrum sama ár og hann fæddist. Caterina, sem í skrifum Leonardos síðar er einfaldlega nefnd „Caterina“ eða „Catelina“—er oftast talin hafa verið Caterina Buti del Vacca sem giftist iðnaðarmanninum Antonio di Piero Buti del Vacca.{{sfn|Marani|2003|p=13}}{{sfn|Bambach|2019|p=24}} Ser Piero giftist Albieru Amadori, sem hann hafði trúlofast árið áður, og eftir andlát hennar 1464 giftist hann þrisvar.{{sfn|Bambach|2019|p=24}}{{sfn|Kemp|Pallanti|2017|p=65}} Leonardo eignaðist 16 hálfsystkini (þar af 11 sem komust á legg){{sfn|Kemp|Pallanti|2017|pp=65–66}} sem voru yngri en hann (það síðasta fæddist þegar Leonardo var 46 ára gamall){{sfn|Kemp|Pallanti|2017|pp=65–66}} og hann hafði lítil tengsl við. [[File:Geburtshaus von Leonardo da Vinci in Vinci (Toskana).jpg|thumb|left|Hugsanlegur fæðingarstaður og æskuheimili Leonardos í [[Anchiano]], [[Vinci (Toskana)|Vinci]], Ítalíu]] Mjög lítið er vitað um barnæsku Leonardos og mikið af því eru munnmælasögur. Að hluta er það vegna þess að þekktasta ævisaga hans er ''[[Le vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori]]'' eftir [[Giorgio Vasari]] frá 1550. Vasari vísar oft í sögusagnir sem eiga sér litla stoð í raunveruleikanum.{{sfn|Brown|1998|pp=1, 5}}{{sfn|Marani|2003|p=12}} Samkvæmt skattaskjölum bjó hann alla vega árið 1457 í húsi föðurafa síns, Antonio da Vinci,{{sfn|Brown|1998|p=5}} en hugsanlega var hann áður í umsjá móður sinnar í Vinci, annað hvort í Anchiano eða Campo Zeppi, í San Pantaleone-sókn.{{sfn|Brown|1998|p=175}}{{sfn|Nicholl|2005|p=[https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/28 28]}} Hann er talinn hafa verið náinn frænda sínum, Francesco da Vinci,{{sfn|Kemp|2003}} en faðir hans hélt sig líklega mest í Flórens.{{sfn|Brown|1998|p=5}} Ser Piero, sem var af mikilli ætt lögbókanda, kom sér upp lögheimili í Flórens að minnsta kosti frá 1469, og átti þar farsælan feril.{{sfn|Brown|1998|p=5}} Þrátt fyrir ætternið fékk Leonardo litla og óformlega menntun í lestri og skrift (á alþýðumáli), og stærðfræði. Hugsanlega hafa listrænir hæfileikar hans komið snemma í ljós og fjölskyldan ákveðið að leggja heldur áherslu á þá.{{sfn|Brown|1998|p=5}} Síðar skrifaði Leonardo niður fyrstu minningu sína (nú í handritinu [[Codex Atlanticus]]).{{sfn|Nicholl|2005|p=[https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/30 30], [https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/506 506]}} Þar sem hann skrifar um flug fugla segist hann muna eftir að hafa legið í vöggu þegar [[völsungur]] flaug til hans og opnaði munn hans með stélinu. Deilt er um hvort þessi saga sé raunveruleg minning eða ímyndun.{{sfn|Nicholl|2005|p=[https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/30 30]|ps=. Sjá s. [https://archive.org/details/leonardodavinci00char/page/506 506] fyrir ítölsku útgáfuna.}} ====Á verkstæði Verrocchios==== [[File:Andrea del Verrocchio, Leonardo da Vinci - Baptism of Christ - Uffizi.jpg|thumb|''[[Kristur skírður (Verrocchio)|Kristur skírður]]'' (1472–1475) eftir [[Verrocchio]] og Leonardo, [[Uffizi]].]] Um miðjan 7. áratuginn flutti fjölskylda Leonardos til Flórens, sem á þeim tíma var helsta miðstöð [[fornmenntastefnan|fornmenntastefnunnar]].{{sfn|Rosci|1977|p=13}} Þegar hann var um 14 ára{{sfn|Wallace|1972|p=11}} varð hann vikapiltur (''garzone'') á verkstæði [[Andrea del Verrocchio]], sem var helsti listmálari og höggmyndasmiður borgarinnar á þeim tíma.{{sfn|Rosci|1977|p=13}} Þetta var um sama leyti og kennari Verrocchios, höggmyndasmiðurinn [[Donatello]], lést. Leonardo varð lærlingur 17 ára og var sjö ár í læri.<ref>{{cite book |last=Bacci |first=Mina |translator-last=Tanguy |translator-first=J. |title=The Great Artists: Da Vinci |year=1978 |orig-date=1963 |publisher=Funk & Wagnalls |location=New York}}<!--intro--></ref> Aðrir frægir listamenn sem lærðu á verkstæðinu eða tengdust því með öðrum hætti voru meðal annars [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Perugino]], [[Botticelli]] og [[Lorenzo di Credi]].{{sfn|Bortolon|1967}}{{sfn|Arasse|1998}} Leonardo fékk bæði bóklega og verklega menntun,{{sfn|Rosci|1977|p=27}} meðal annars í tækniteikningu, efnafræði, málmfræði og málmvinnslu, gerð gifsmóta, leðurvinnslu, vélfræði og tréskurði, auk þess að læra teikningu, málun og mótun höggmynda.{{sfn|Martindale|1972}} Leonardo var samtímamaður Botticellis, Ghirlandaios og Peruginos, sem allir voru eilítið eldri en hann.{{sfn|Rosci|1977|pp=9–20}} Hann hefur hitt þá á verkstæði Verrocchios eða í [[Platónska akademían í Flórens|Platónsku akademíunni]] hjá Medici-fjölskyldunni.{{sfn|Bortolon|1967}} Í Flórens var þá mikið af listaverkum eftir samtímamenn Donatellos, eins og [[Masaccio]] og [[Lorenzo Ghiberti]]. [[Piero della Francesca]] hafði auk þess samið áhrifamikla ritgerð um [[fjarvídd]]<ref>Piero della Francesca, ''De Prospectiva Pingendi''</ref> og var fyrsti listamaðurinn sem fékkst við vísindarannsóknir á ljósi. Ásamt ritgerð [[Leon Battista Alberti]], ''[[De pictura]]'', höfðu þessi skrif mikil áhrif á yngri kynslóð listamanna, og sérstaklega á bæði athuganir og listaverk Leonardos.{{sfn|Hartt|1970|pp=127–133}}<ref name="Rach">{{cite book|last=Rachum|first=Ilan|title=The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia|url=https://archive.org/details/isbn_9780706408577|year=1979}}</ref> Verrocchio lét aðstoðarmenn sína um að mála mikið af þeim myndum sem verkstæði hans framleiddi. Samkvæmt Vasari vann Leonardo að myndinni ''[[Kristur skírður (Verrocchio og Leonardo)|Kristur skírður]]'' (um 1472–1475) og málaði engilinn unga sem heldur á skikkju Jesú af slíkri list að Verrocchio lagði frá sér pensilinn og hét því að mála aldrei framar.<ref group="‡">{{harvnb|Vasari|1991|p=287}}</ref> Það síðastnefnda er þó líklega þjóðsaga.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=83}} Í myndinni er [[olíumálning]], sem var nýtt efni, notuð að hluta í málverki sem er að mestu úr [[tempera]], þar á meðal í landslagið, klettana sem sjást á bak við ána, og mikið af líkama Jesú, þar á meðal höndina.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=88}} Leonardo gæti auk þess hafa setið fyrir í tveimur myndum eftir Verrocchio: annars vegar fyrir bronsstyttuna af ''[[Davíð (Verrocchio)|Davíð]]'' sem stendur í [[Bargello]], og hins vegar fyrir Rafael erkiengil í myndinni ''[[Tóbías og engillinn (Verrocchio)|Tóbías og engillinn]]''.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=83}} Vasari segir þá sögu af Leonardo, að þegar hann hafi verið ungur maður hafi bóndi nokkur smíðað sér hringlaga skjöld og beðið Ser Piero um að láta mála á hann. Leonardo hafi þá málað á skjöldinn mynd af [[Medúsa|Medúsu]] sem spúði eldi. Myndin var svo ógnvænleg að faðir hans keypti annan skjöld handa bóndanum, en seldi skjöld Leonardos til listaverkasala í Flórens fyrir 100 dúkata. Hann seldi svo hertoganum af Mílanó skjöldinn.<ref group="‡">{{harvnb|Vasari|1991|pp=287–289}}</ref> ===Fyrsta dvöl í Flórens (1472–um 1482)=== [[File:Leonardo da Vinci - Adorazione dei Magi - Google Art Project.jpg|thumb|''Lotning vitringanna'' um 1478–1482, [[Uffizi]], Flórens.]] Árið 1472, þegar hann var tvítugur að aldri, varð Leonardo meistari í [[Lúkasargildi]] þar sem meðlimir voru myndlistarmenn og læknar. Jafnvel þótt faðir hans hafi greitt fyrir verkstæði handa honum, var hann svo tengdur Verrocchio að hann hélt áfram að starfa með og búa hjá honum.{{sfn|Bortolon|1967}}{{sfn|Wallace|1972|p=13}} Elsta dagsetta verkið eftir Leonardo einan er pennateikning af árdal [[Arnó]] frá 1473.{{sfn|Arasse|1998}}<ref name=Polidoro>{{cite journal |last1=Polidoro |first1=Massimo|author-link=Massimo Polidoro |title=The Mind of Leonardo da Vinci, Part 1 |journal=Skeptical Inquirer |date=2019 |volume=43 |issue=2 |pages=30–31 |publisher=Center for Inquiry}}</ref> Samkvæmt Vasari var Leonardo sá fyrsti sem stakk upp á því að gera ána skipgenga milli Flórens og [[Písa]].{{sfn|Wallace|1972|p=15}} Í janúar 1478 fékk Leonardo pöntun þar sem hann var beðinn um að mála altaristöflu fyrir kapellu heilags Bernharðs í [[Palazzo Vecchio]],<ref>{{cite book |last1=Clark |first1=Kenneth |last2=Kemp |first2=Martin |title=Leonardo da Vinci |publisher=Penguin |location=United Kingdom |isbn=978-0-14-198237-3 |page=45|url=https://books.google.com/books?id=fXifCgAAQBAJ&pg=PR45|date=26 November 2015 }}</ref> sem sýnir að hann var orðinn sjálfstæður meistari. Óþekktur ævisagnaritari hans sem kallaður er [[Ónefndur Gaddiano]], hélt því fram að hann hafi búið hjá Medici-fjölskyldunni um 1480 og hafi oft starfað í garðinum við [[Piazza San Marco]], þar sem nýplatónskur skóli listamanna, skálda og heimspekinga, kom saman undir verndarvæng Medici-fjölskyldunnar. Í mars 1481 fékk hann pöntun frá munkum í kirkjunni [[San Donato in Scopeto]] til að mála ''[[Lotning vitringanna (Leonardo)|Lotningu vitringanna]]''.{{sfn|Wasserman|1975|pp=77–78}} Hann lauk við hvoruga pöntunina og hvarf frá verkinu þegar hann ákvað að bjóða [[Ludovico Sforza]] þjónustu sína. Leonardo ritaði Sforza bréf þar sem hann lýsti því sem hann gæti gert á sviði verkfræði og vopnahönnunar, og minntist á að hann gæti líka málað.{{sfn|Arasse|1998}}{{sfn|Wallace|1972|pp=53–54}} Hann tók með sér strengjahljóðfæri úr silfri, annað hvort [[lúta|lútu]] eða [[lýra|lýru]], sem var í laginu eins og hestshöfuð.{{sfn|Wallace|1972|pp=53–54}} Leonardo heimsótti Medici-höllina ásamt Alberti, og kynntist þar eldri húmanískum heimspekingum á borð við nýplatónistann [[Marsilio Ficino]], fornfræðinginn [[Cristoforo Landino]], og grískukennarann og þýðandann [[Jóhannes Argyropoulos]]. Á þeim tíma var skáldið og heimspekingurinn [[Pico della Mirandola]] líka viðloðandi akademíuna.{{sfn|Rosci|1977|pp=9–20}}<ref name="Rach">{{cite book|last=Rachum|first=Ilan|title=The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia|url=https://archive.org/details/isbn_9780706408577|year=1979}}</ref>{{sfn|Williamson|1974}} Árið 1482 sendi [[Lorenzo de' Medici]] Leonardo sem erindreka til [[Ludovico il Moro]], sem ríkti yfir [[Mílanó]] milli 1479 og 1499.{{sfn|Rosci|1977|pp=9–20}}{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=83}} <gallery widths="165px" heights="165px"> File:Leonardo da Vinci Madonna of the Carnation.jpg|''[[Mærin með nellikuna]]'', um 1472–1478, [[Alte Pinakothek]], München. File:Paisagem do Arno - Leonardo da Vinci.jpg|''Landslag í árdal Arnó'' (1473). File:Leonardo da Vinci - Ginevra de' Benci - Google Art Project.jpg|''[[Ginevra de' Benci]]'', um 1474–1480, [[National Gallery of Art]], Washington D.C. File:Madonna benois 01.jpg|''[[Madonna Benois]]'', um 1478–1481, [[Ermitakh-safnið]], Sankti Pétursborg. File:Leonardo da Vinci - Hanging of Bernardo Baroncelli 1479.jpg|Teikning af hengingu [[Bernardo Bandini Baroncelli]], 1479. </gallery> ===Fyrsta dvöl í Mílanó (um 1482–1499)=== [[File:Leonardo Da Vinci - Vergine delle Rocce (Louvre).jpg|thumb|upright|''[[Klettamærin]]'', um 1483–1493, útgáfan í [[Louvre]].]] Leonardo starfaði í Mílanó frá 1482 til 1499. Hann var ráðinn til að mála ''[[Klettamærin]]a'' fyrir Bræðralag hins heilaga getnaðar fyrir klaustrið [[Santa Maria delle Grazie (Mílanó)|Santa Maria delle Grazie]].{{sfn|Kemp|2011}} Vorið 1485 ferðaðist Leonardo til [[Ungverjaland]]s til að heimsækja konunginn, [[Matthias Corvinus]], fyrir hönd Sforza. Corvinus fékk hann til að mála [[Maríumynd]].<ref>Franz-Joachim Verspohl, ''Michelangelo Buonarroti und Leonardo Da Vinci: Republikanischer Alltag und Künstlerkonkurrenz in Florenz zwischen 1501 und 1505'' (Wallstein Verlag, 2007), p. 151.</ref> Árið 1490 voru hann og [[Francesco di Giorgio Martini]] ráðnir sem ráðgjafar fyrir byggingu [[Dómkirkjan í Pavía|Dómkirkjunnar í Pavía]]<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/19632579|title=Amadeo, Bramante and Leonardo and the Cupola of Milan Cathedral|work=Achademia Leonardi Vinci|access-date=9 August 2022|last1=Schofield |first1=Richard }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/44632998|title=Leonardo a (e i rapporti con) Pavia: una verifica sui documenti|work=Annuario dell'Archivio di Stato di Milano|date=January 2020 | access-date=9 August 2022|last1=Barbieri |first1=Ezio |last2=Catanese |first2=Filippo }}</ref> þar sem hann varð fyrir áhrifum frá riddarastyttunni [[Regisole]] sem hann gerði teikningu af.<ref>Carlo Pedretti, ''Leonardo da Vinci: drawings of horses and other animals'' (Windsor Castle. Royal Library) 1984.</ref> Sforza fékk Leonardo alls kyns önnur verkefni, eins og að hanna vagna og skrautsýningar fyrir sérstök tilefni. Hann gerði teikningu og líkan af hvolfþaki fyrir [[Dómkirkjan í Mílanó|Dómkirkjuna í Mílanó]],{{sfn|Wallace|1972|p=79}} og líkan af risavaxinni riddarastyttu tileinkaðri [[Francesco Sforza]], fyrirrennara Ludovicos. Ef hún hefði verið reist hefði hún verið stærri en tvær slíkar styttur sem reistar voru á endurreisnartímanum: stytta [[Donatello]]s af [[Gattamelata]] í Padúa og ''[[Bartolomeo Colleoni]]'' eftir Verrocchio í Feneyjum. Hún varð þekkt sem „stóri hesturinn“ (''grande cavallo'').{{sfn|Arasse|1998}} Leonardo gerði líkan af hestinum og áætlun fyrir afsteypuna,{{sfn|Arasse|1998}} en í nóvember 1494 gaf Ludovico mági sínum, [[Ercole 1. af Este]], málminn til að nota í fallbyssu til að verja borgina fyrir [[Karl 8. Frakkakonungur|Karli 8. Frakkakonungi]].{{sfn|Arasse|1998}} Samkvæmt bréfum frá þessum tíma fékk hertoginn af Mílanó Leonardo og aðstoðarmenn hans til að mála salinn [[Sala delle Asse]] í [[Kastali Sforza|Kastala Sforza]] um 1498.<ref>{{cite journal |journal=Arte Lombarda |number=92/93 (1-2) |year= 1990 |publisher=Vita e Pensiero{{snd}}Pubblicazioni dell’Università Cattolica del Sacro Cuore |pages=76–90 |title=Leonardo's «Sala delle Asse» and the Primordial Origins of Architecture |first=John F. |last=Moffitt |jstor=43132702 |url=https://www.jstor.org/stable/43132702 }}</ref> Úr varð [[trompe-l'œil]]-skreyting þar sem salurinn virtist vera með laufþak gert úr samtvinnuðum greinum sextán mórberjatrjáa.<ref>{{cite web |first=Ruggiero |last=Rocky |url=https://rockyruggiero.com/episode-142-leonardo-da-vincis-sala-delle-asse/ |title=Episode 142 – Leonardo da Vinci's Sala delle Asse |series=Making Art and History Come to Life, Rebuilding the Renaissance |date=6 October 2021 |website=rockyruggiero.com}}</ref> Trjákrónurnar mynduðu flækju úr laufum og hnútum á loftinu.<ref>{{Cite web |title=Segui il restauro |url=http://www.saladelleassecastello.it/ |website=Castello Sforzesco – Sala delle Asse |language=it-IT |trans-title=Follow the restoration |access-date=19 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016091633/http://www.saladelleassecastello.it/ |archive-date=16 October 2018 }}</ref> <gallery widths="165px" heights="165px"> File:Leonardo da vinci, Head of a girl 01.jpg|''[[Höfuð konu (Leonardo, Tórínó)|Höfuð konu]]'', um 1483–1485, [[Konunglega bókasafnið í Tórínó]]. File:Leonardo da Vinci - Portrait of a Musician - Pinacoteca Ambrosiana.jpg|''[[Andlitsmynd af tónlistarmanni]]'', um 1483–1487, [[Pinacoteca Ambrosiana]], Mílanó. File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour (cropped).jpg|''[[Vitrúvíski maðurinn]]'' (um 1485) [[Accademia (Feneyjum)|Accademia]], Feneyjum. File:Study of horse.jpg|[[Hestur Leonardos]] með silfurstíl, um 1488{{sfn|Wallace|1972|p=65}} File:Leonardo da Vinci (attrib)- la Belle Ferroniere.jpg|[[La Belle Ferronnière]], um 1490–1498 File:Sala-Asse-18-02-2014-32.jpg|Nærmynd af viðgerð frá 1902 í [[Sala delle Asse]] (1498) </gallery> ===Önnur dvöl í Flórens (1500–1508)=== [[File:Leonardo da Vinci - Virgin and Child with Ss Anne and John the Baptist.jpg|thumb|''[[María og Jesúbarnið með heilagri Önnu og Jóhannesi skírara]]'', um 1499–1508, [[National Gallery]], London.]] Þegar Frakkar steyptu Ludovico Sforza af stóli árið 1500, flúði Leonardo frá Mílanó til [[Feneyjar|Feneyja]], ásamt vini sínum og aðstoðarmanni, [[Salaì]], og stærðfræðingnum [[Luca Pacioli]].{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=85}} Í Feneyjum fékk hann vinnu sem hertæknifræðingur og verkfræðingur, og hannaði tækni til að verja borgina fyrir árás af hafi.{{sfn|Bortolon|1967}} Hann sneri aftur til Flórens sama ár og gisti, ásamt föruneyti sínu, í klaustrinu [[Santissima Annunziata (Flórens)|Santissima Annunziata]], þar sem hann fékk aðgang að verkstæði. Samkvæmt Vasari gerði hann þar teikningu af ''Maríu og Jesúbarninu með heilagri Önnu og Jóhannesi skírara'' sem vakti svo mikla athygli að „karlar [og] konur, ungir og aldnir“ flykktust til að sjá hana „eins og þau væru á leið á trúarhátíð“.<ref name="V265" group="‡" /> Í [[Cesena]] árið 1502 gekk Leonardo í þjónustu [[Cesare Borgia]], sonar [[Alexander 6. páfi|Alexanders 6. páfa]], þar sem hann gegndi hlutverki hernaðarverkfræðings og ferðaðist um alla Ítalíu með yfirmanni sínum.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=85}} Leonardo gerði kort af helstu bækistöð Cesare Borgia, borginni [[Imola]], til að komast í þjónustu hans. Þegar hann sá kortið, réði Cesare Leonardo sem aðalhertæknifræðing sinn og byggingameistara. Seinna sama ár gerði Leonardo annað kort handa yfirmanni sínum, af [[Val di Chiana]] í Toskana, til að gefa honum betri yfirsýn yfir landið og þar með hernaðarlega yfirburði. Hann gerði kortið samhliða öðru verkefni, sem var að gera skurð frá dalnum til Flórens til að tryggja stöðugt flæði vatns þar árið um kring. Leonardo hvarf úr þjónustu Borgia og sneri aftur til Flórens snemma árs 1503,{{sfn|Wallace|1972|p=124}} þar sem hann gekk í [[Lúkasargildi]] 18. október sama ár. Í sama mánuði hóf hann að mála andlitsmynd af [[Lisa del Giocondo]], sem varð ''[[Mona Lisa]]''.<ref>{{cite web|title=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |publisher=[[University of Heidelberg]] |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105050239/http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |archive-date=5 November 2013 }}</ref><ref>{{cite episode |first=Vincent|last=Delieuvin |author-link=Vincent Delieuvin|title=Télématin |series=Journal Télévisé|network=France 2 Télévision|date=15 January 2008}}</ref> Hann hélt áfram vinnu við málverkið fram á efri ár. Í janúar 1504 varð hann hluti af nefnd sem átti að finna stað fyrir ''[[Davíð (Michelangelo)|Davíð]]'' eftir Michelangelo.<ref>{{cite book|last=Coughlan|first=Robert|title=The World of Michelangelo: 1475–1564|url=https://archive.org/details/worldofmichaelan0000unse|url-access=limited|others=et al|publisher=Time-Life Books|year=1966|page=[https://archive.org/details/worldofmichaelan0000unse/page/90 90]}}</ref> Næstu tveimur árum varði hann í að mála fresku af ''[[Orrustan við Anghiari (málverk)|Orrustunni við Anghiari]]'' fyrir borgarstjórnina,{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=85}} meðan Michelangelo málaði systurmálverkið, ''[[Orrustan við Cascina (Michelangelo)|Orrustuna við Cascina]]''. Árið 1506 boðaði [[Karl 2. af Amboise]], landstjóri Frakka í borginni, Leonardo til Mílanó.{{sfn|Wallace|1972|p=145}} Þar tók Leonardo að sér annan lærling, greifann [[Francesco Melzi]] sem var sonur aðalsmanns frá Langbarðalandi og er talinn hafa verið eftirlætisnemandi hans.{{sfn|Bortolon|1967}} [[Bæjarráð Flórens]] vildi að Leonardo sneri aftur til að ljúka við ''Orrustuna við Anghiari'', en hann fékk leyfi að undirlagi [[Loðvík 12.|Loðvíks 12.]] sem vildi ráða listamanninn til að gera nokkrar andlitsmyndir.{{sfn|Wallace|1972|p=145}} Hugsanlega hóf Leonardo vinnu við riddarastyttu af d'Amboise.<ref>{{cite journal|title=Achademia Leonardi Vinci|journal=Journal of Leonardo Studies & Bibliography of Vinciana|volume=VIII|pages=243–244|year=1990}}</ref> Til er [[Hestur og riddari (Leonardo da Vinci)|vaxlíkan]] sem, ef það er ekta, er eina varðveitta dæmið um höggmyndalist Leonardos. Leonardo fékk frjálsar hendur til að fást við vísindarannsóknir sínar.{{sfn|Wallace|1972|p=145}} Margir af frægustu nemendum Leonardos kynntust honum eða störfuðu með honum í Mílanó.{{sfn|Bortolon|1967}} Þeirra á meðal eru [[Bernardino Luini]], [[Giovanni Antonio Boltraffio]] og [[Marco d'Oggiono]]. Árið 1507 var Leonardo í Flórens til að leysa deilur við bræður sínar út af dánarbúi föður þeirra, sem lést árið 1504. <gallery widths="165px" heights="165px"> File:Leonardo da Vinci - Virgin and Child with St Anne C2RMF retouched.jpg|''[[María og Jesúbarnið með heilagri Önnu (Leonardo)|María og Jesúbarnið með heilagri Önnu]]'', um 1501–1519, Louvre, París. File:Leonardo da Vinci - Plan of Imola - Google Art Project.jpg|Kort Leonardos af [[Imola]], teiknað fyrir [[Cesare Borgia]], 1502. File:Leonardo da Vinci - Study of Two Warriors' Heads for the Battle of Anghiari - Google Art Project.jpg|Teikning fyrir ''Orrustuna við Anghiari'' (glötuð), um 1503, [[Listasafnið í Búdapest]]. File:Leonardo da vinci - La scapigliata.jpg|''[[La Scapigliata]]'', um 1506–1508 (ólokið), [[Galleria Nazionale di Parma]], Parma. File:Study for the Kneeling Leda.jpg|Teikning fyrir ''[[Leda og svanurinn (Leonardo)|Ledu og svaninn]]'' (nú týnd), um 1506–1508, [[Chatsworth House]], Englandi. </gallery> ===Önnur dvöl í Mílanó (1508–1513)=== Árið 1508 var Leonardo aftur kominn til Mílanó þar sem hann bjó í eigin húsi við Porta Orientale, í Santa Babila-sókin.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=86}} Árið 1512 vann hann við teikningar að riddarastyttu fyrir [[Gian Giacomo Trivulzio]], en ekkert varð af henni þegar bandalag herja frá Sviss, Spáni og Feneyjum gerði innrás og hrakti Frakka frá borginni. Leonardo varð eftir í borginni, en dvaldi í nokkra mánuði í herragarði Medici-ættarinnar í [[Vaprio d'Adda]].{{sfn|Wallace|1972|pp=149–150}} ===Róm og Frakkland (1513–1519)=== [[File:Leonardo da Vinci - A deluge - Google Art Project.jpg|thumb|Syndaflóð sem Leonardo teiknaði með svartri krít síðustu árin (hluti af 10 mynda röð sem fylgir rituðum athugasemdum í stílabókum hans).{{sfn|Wallace|1972|p=151}}]] Í mars 1513 tók [[Leó 10.|Giovanni]], sonur Lorenzo de' Medici, við páfadómi sem Leó 10. Leonardo hélt til Rómar í september sama ár, þar sem bróðir páfans, [[Giuliano de' Medici, hertogi af Nemours]], tók á móti honum.{{sfn|Wallace|1972|pp=149–150}} Frá september 1513 til 1516 hélt Leonardo sig mest í [[Belvedere-hallargarðurinn|Belvedere-hallargarðinum]] í [[Páfahöllin]]ni, þar sem bæði [[Michelangelo]] og [[Raffaello Sanzio]] unnu líka.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=86}} Leonardo fékk 33 dúkata í lífeyri á mánuði, og samkvæmt Vasari skreytti hann eðlu með hreisturflögum sem hann dýfði í [[kvikasilfur]].{{sfn|Wallace|1972|p=150}} Páfinn réði hann til að mála mynd af óþekktu viðfangsefni, en afpantaði þegar listamaðurinn hóf að þróa nýja tegund af [[lakk]]i.{{sfn|Wallace|1972|p=150}} Leonardo veiktist vegna þess sem gæti hafa verið hið fyrsta af mörgum [[heilablóðfall|heilablóðföllum]] sem drógu hann að lokum til dauða.{{sfn|Wallace|1972|p=150}} Hann lagði stund á grasafræði í [[Vatíkangarðarnir|Vatíkangörðunum]] og var ráðinn til að gera teikningar fyrir fyrirætlanir páfa um að þurrka upp [[Páfamýrarnar]].<ref>{{cite book |editor1-last=Ohlig |editor1-first=Christoph P. J. |title=Integrated Land and Water Resources Management in History |date=2005 |publisher=Books on Demand |isbn=978-3-8334-2463-2 |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=CAXwGrryd7sC&pg=PA33}}</ref> Hann krufði líka [[lík]] og skrifaði niður athugasemdir fyrir ritgerð um [[raddbönd]]in.<ref>{{cite book |last=Gillette |first=Henry Sampson |title=Leonardo da Vinci: Pathfinder of Science |year=2017 |publisher=Prabhat Prakashan |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=f_I5DwAAQBAJ&pg=PT84}}</ref> Hann lét embættismann hafa hana, í von um að komast aftur í náðina hjá páfa, en án árangurs.{{sfn|Wallace|1972|p=150}} Í október 1515 náði [[Frans 1. Frakkakonungur]] Mílanó aftur á sitt vald.{{sfn|Wasserman|1975|pp=77–78}} Leonardo var viðstaddur fund Frans og Leós 10. í Bologna þann 19. desember.{{sfn|Bortolon|1967}}<ref>Georges Goyau, ''François I'', Transcribed by Gerald Rossi. The Catholic Encyclopedia, Volume VI. Published 1909. New York: Robert Appleton Company. Retrieved on 4 October 2007</ref><ref>{{cite web |author-link= Salvador Miranda (historian) |first=Salvador |last=Miranda |url=http://cardinals.fiu.edu/bios1527-ii.htm#Prat |title=The Cardinals of the Holy Roman Church: Antoine du Prat |year=1998–2007 |access-date=4 October 2007}}</ref> Árið 1516 gekk Leonardo í þjónustu Frans og fékk til afnota herragarðinn [[Clos Lucé]], nálægt bústað konungsins í [[Château d'Amboise]]. Frans heimsótti hann oft og hann gerði teikningu af stórum [[kastalabær|kastalabæ]] sem konungur hugðist reisa í [[Romorantin-Lanthenay|Romorantin]]. Hann bjó líka til vélljón, sem gekk til konungsins í skrautsýningu, og þegar það var slegið með sprota opnaðist bringa þess og liljuvöndur kom í ljós.{{sfn|Wallace|1972|pp=163, 164}}<ref group="‡" name="V265" /> Á þessum tíma var Leonardo með vini sínum og nemanda, Francesco Melzi, og fékk 10.000 [[skúti (gjaldmiðill)|skúta]] lífeyri.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=86}} Á einhverjum tímapunkti teiknaði Melzi fræga andlitsmynd af Leonardo. Aðeins tvær aðrar samtímamyndir eru þekktar: ein skissa eftir óþekktan aðstoðarmann á bakhlið einnar af skissum Leonardos (frá um 1517)<ref>{{cite web |last=Brown |first=Mark |title=Newly identified sketch of Leonardo da Vinci to go on display in London |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/may/02/newly-identified-sketch-of-leonardo-da-vinci-to-go-on-display-in-london |website=The Guardian |access-date=2 May 2019 |date=1 May 2019}}</ref> og teikning eftir [[Giovanni Ambrogio Figino]] sem sýnir aldraðan Leonardo með hægri höndina vafða inn í klæði.<ref name=paralysis>{{cite web |last=Strickland |first=Ashley |title=What caused Leonardo da Vinci's hand impairment? |url=https://www.cnn.com/2019/05/03/health/da-vinci-hand-palsy-study/index.html |website=CNN |access-date=4 May 2019 |date=4 May 2019}}</ref> Ásamt heimild um heimsókn [[Luigi d'Aragona]] í október 1517, staðfestir myndin þá sögu að hægri hönd Leonardos hafi lamast þegar hann var 65 ára,<ref name=seeker>{{cite web |last=Lorenzi |first=Rossella |title=Did a Stroke Kill Leonardo da Vinci? |url=https://www.seeker.com/did-a-stroke-kill-leonardo-da-vinci-1789047208.html |website=Seeker |access-date=5 May 2019 |date=10 May 2016}}</ref> sem gæti skýrt af hverju hann lauk ekki við málverk eins og ''Monu Lisu''.<ref name=guardian2005>{{cite web|last=McMahon |first=Barbara |title=Da Vinci 'paralysis left Mona Lisa unfinished' |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/01/italy.arts |website=The Guardian |access-date=2 May 2019 |date=1 May 2005}}</ref><ref>{{cite web|last=Saplakoglu |first=Yasemin |title=A Portrait of Leonardo da Vinci May Reveal Why He Never Finished the Mona Lisa |url=https://www.livescience.com/65396-da-vinci-hand-injury.html |website=Live Science |access-date=5 May 2019 |date=4 May 2019}}</ref><ref name=fainting>{{cite news |last=Bodkin |first=Henry |title=Leonardo da Vinci never finished the Mona Lisa because he injured his arm while fainting, experts say |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2019/05/04/leonardo-da-vinci-never-finished-mona-lisa-injured-arm-fainting/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/science/2019/05/04/leonardo-da-vinci-never-finished-mona-lisa-injured-arm-fainting/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |access-date=6 May 2019 |date=4 May 2019}}</ref> Hann hélt samt áfram að vinna eins og hann gat þar til hann veiktist að lokum og varð rúmfastur í nokkra mánuði.<ref name=seeker /> ====Andlát==== Leonardo lést í Clos Lucé 2. maí 1519, 67 ára að aldri, hugsanlega úr heilablóðfalli.<ref name=neurology>[[Philippe Charlier|Charlier, Philippe]]; Deo, Saudamini. [http://www.neurology.org/content/88/14/1381.full"A physical sign of stroke sequel on the skeleton of Leonardo da Vinci?"]. ''Neurology''. 4 April 2017; 88(14): 1381–1382</ref><ref name=fainting /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=P906UFXIoMUC&pg=PA354|page=354|title=The Concise Oxford Dictionary of Art and Artists|author=Ian Chilvers|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|year=2003|isbn=978-0-19-953294-0 }}</ref> Frans 1. var orðinn náinn vinur hans og Vasari segir að Leonardo hafi grátið á dánarbeði sínu, fullur iðrunar yfir að hafa „misboðið guði og mönnum með því að mistakast að ástunda list sína eins og hann hefði átt að gera.“<ref>Antonina Vallentin, Leonardo da Vinci: The Tragic Pursuit of Perfection, (New York: The Viking Press, 1938), 533</ref> Vasari segir að síðustu dagana sem hann lifði hafi Leonardo sent eftir presti til að hlýða á játningar sínar og veita sér [[sakramenti]].<ref group="‡">{{harvnb|Vasari|1991|p=297}}</ref> Vasari segir líka að konungur hafi haldið höfði Leonardos þegar hann dó, þótt það geti verið þjóðsaga. Samkvæmt erfðaskrá hans fylgdu sextíu betlarar kistu hans með kerti.{{sfn|Williamson|1974}} Melzi var aðalerfingi og dánarbússtjóri Leonardos. Auk peninga, fékk hann málverk Leonardos, verkfæri hans, bókasafn og persónulega muni. Annar lærisveinn Leonardos til margra ára, Salaì, og Baptista de Vilanis, þjónn hans, fengu hvor um sig helming af vínekrum Leonardos.{{sfn|Kemp|2011|p=26}} Bræður hans fengu landareignir og þjónustustúlkan hans fékk kápu með loðkraga. Þann 12. ágúst 1519 voru líkamsleifar Leonardos grafnar í kirkju heilags Florentins í Château d'Amboise.<ref name=Florentine>{{cite web|author=Florentine editorial staff |title=Hair believed to have belonged to Leonardo on display in Vinci |url=http://www.theflorentine.net/news/2019/05/hair-believed-belonged-leonardo-displayed-vinci/ |website=The Florentine |access-date=4 May 2019 |date=2 May 2019}}</ref> [[File:The castle of Amboise.jpg|thumb|left|Teikning af [[Château d'Amboise]] frá um 1518 sem er eignuð [[Francesco Melzi]].]] [[Salaì]] eða Il Salaino („litli sóðinn“, það er djöfullinn) gerðist aðstoðarmaður Leonardos árið 1490. Aðeins ári síðar gerði Leonardo lista yfir syndir hans og sagði að hann væri „þjófur, lygari, þrjóskur og gráðugur,“ eftir að hann hafði stolið peningum og öðrum verðmætum í minnst fimm skipti og eytt stórfé í föt.<ref>{{cite book|title=Leonardo, Codex C. 15v|publisher=Institut of France. Trans. Richter}}</ref> Samt sem áður hélt Leonardo mikið upp á hann og hann bjó hjá honum næstu þrjátíu árin.{{sfn|Ottino della Chiesa|1967|p=84}} Salaì málaði nokkur málverk sem voru merkt Andrea Salaì, en þótt Vasari haldi því fram að Leonardo hafi „kennt honum margt um málverk,"<ref group="‡" name="V265">{{harvnb|Vasari|1991|p=293}}</ref> eru verk hans almennt talin hafa minna listrænt gildi en önnur verk eftir lærisveina Leonardos, eins og [[Marco d'Oggiono]] og [[Boltraffio]]. Þegar hann lést árið 1524 átti Salai málverk sem var nefnt ''Joconda'' samkvæmt yfirliti yfir dánarbú hans. Það var metið á 505 lírur, sem var óvenju mikið fyrir lítið spjaldmálverk.<ref name="NR">{{cite web|last=Rossiter|first=Nick|date=4 July 2003|title=Could this be the secret of her smile?|url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2003/04/07/banr.xml|archive-url=https://web.archive.org/web/20030925222942/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F04%2F07%2Fbanr.xml|archive-date=25 September 2003|access-date=3 October 2007|website=Daily Telegraph|location=London}}</ref> Um 20 árum eftir lát Leonardos sagði gullsmiðurinn [[Benvenuto Cellini]] að Frans konungur hefði sagt: „Sá maður hefur aldrei fæðst í þennan heim sem vissi jafn mikið og Leonardo; ekki aðeins um málverk, höggmyndir og byggingarlist, heldur var hann frábær heimspekingur.“{{sfn|Gasca|Nicolò|Lucertini|2004|p=[https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-0348-7951-4/page/n28 13]}} ==Tilvísanir== ===Eldri heimildir=== <references group="‡" /> ===Yngri heimildir=== {{reflist}} ==Heimildir== ===Eldri=== * {{Cite book|last=Vasari|first=Giorgio|url=https://archive.org/details/livesofartists0000vasa_k5j0|title=The Lives of the Artists|publisher=Oxford University Press|year=1991|orig-date=1568|isbn=0-19-283410-X|series=Oxford World's Classics|language=en|translator-last=Bondanella|translator-first=Peter|translator-last2=Bondanella|translator-first2=Julia Conway}} ===Yngri=== * {{cite book|author=Arasse, Daniel |year=1998 |title=Leonardo da Vinci |url=https://archive.org/details/leonardodavincir0000aras |publisher=Konecky & Konecky |location=[[Old Saybrook]] |isbn=978-1-56852-198-5 |ref={{sfnRef|Arasse|1998}} }} * {{cite book |last=Bambach |first=Carmen C. |author-link=Carmen C. Bambach |year=2019 |title=Leonardo da Vinci Rediscovered |volume=1, The Making of an Artist: 1452–1500 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven |isbn=978-0-300-19195-0 }} * {{cite book |last=Bortolon |first=Liana |year=1967 |title=The Life and Times of Leonardo |publisher=Paul Hamlyn |location=London }} * {{cite book |last=Brown |first=David Alan |year=1998 |title=Leonardo Da Vinci: Origins of a Genius |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven |isbn=978-0-300-07246-4 |url={{google books|plainurl=y|id=z34SeyFWV8oC}} }} * {{cite book |last1=Gasca |first1=Ana Millàn |last2=Nicolò |first2=Fernando |last3=Lucertini |first3=Mario |year=2004 |title=Technological Concepts and Mathematical Models in the Evolution of Modern Engineering Systems |publisher=Birkhauser |isbn=978-3-7643-6940-8 |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-0348-7951-4 |url-access=registration }} * {{cite book |last=Hartt |first=Frederich |year=1970 |title=A History of Italian Renaissance Art |url=https://archive.org/details/historyofitalian0000hart_h8b7 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0-500-23136-4}} * {{cite book |last=Kemp |first=Martin |author-link=Martin Kemp (art historian) |year=2006 |orig-date=1981 |title=Leonardo Da Vinci: The Marvellous Works of Nature and Man |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-920778-7 |url={{google books|plainurl=y|id=oJwVDAAAQBAJ}} }} * {{cite book |last=Kemp |first=Martin |year=2011 |orig-date=2004 |title=Leonardo|url=https://archive.org/details/leonardo0000kemp |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford, England |isbn=978-0-19-280644-4 }} * {{cite book |last1=Kemp |first1=Martin |last2=Pallanti |first2=Giuseppe |year=2017 |title=Mona Lisa: The People and the Painting |url=https://archive.org/details/monalisapeoplepa0000kemp |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-874990-5 }} * {{cite book |last=Kemp |first=Martin |year=2019 |title=Leonardo da Vinci: The 100 Milestones |publisher=[[Sterling Publishing|Sterling]] |location=New York |isbn=978-1-4549-3042-6 }} * {{cite book |last=Martindale |first=Andrew |year=1972 |title=The Rise of the Artist |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0-500-56006-8 |url=https://archive.org/details/riseofartistinmi0000mart |url-access=registration }} * {{cite book |last=Nicholl |first=Charles |author-link=Charles Nicholl (author) |year=2005 |title=Leonardo da Vinci: The Flights of the Mind |title-link=Leonardo da Vinci: The Flights of the Mind |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-029681-5 }} * {{cite book |last=Ottino della Chiesa |first=Angela |year=1967 |title=The Complete Paintings of Leonardo da Vinci |translator-last=Jay |translator-first=Madeline |series=Classics of the World's Great Art |publisher=[[Harry N. Abrams]] |location=New York |url=https://archive.org/details/completepainting0000unse_v5k6}} * {{cite book |last=Rosci |first=Marco |year=1977 |title=Leonardo |publisher=Bay Books Pty Ltd |isbn=978-0-85835-176-9 }} * {{cite book |last=Wallace |first=Robert |year=1972 |orig-date=1966 |title=The World of Leonardo: 1452–1519 |publisher=Time-Life Books |location=New York |url=https://archive.org/details/worldofleonardo100wall}} * {{cite book |last=Wasserman |first=Jack |year=1975 |title=Leonardo da Vinci |url=https://archive.org/details/leonardo0000leon |publisher=[[Harry N. Abrams]] |location=New York |isbn=978-0-8109-0262-6}} * {{cite book |last=Williamson |first=Hugh Ross |author-link=Hugh Ross Williamson |year=1974 |title=Lorenzo the Magnificent |url=https://archive.org/details/lorenzomagnifice0000ross |publisher=Michael Joseph |isbn=978-0-7181-1204-2}} ==Tenglar== * {{gutenberg author| id=Leonardo+da+Vinci | name=Leonardo da Vinci}} [[Flokkur:Leonardo da Vinci| ]] [[Flokkur:Listasaga|da Vinci]] [[Flokkur:Ítalskir listamenn|da Vinci]] [[Flokkur:Ítalskir uppfinningamenn|da Vinci]] [[Flokkur:Ítalskir vísindamenn|da Vinci]] {{fde|1452|1519|da Vinci, Leonardo}}</noinclude> f3mi0e74cuul4i7qr6pawca8u1neu7v 0 20451 1972352 1969660 2026-07-17T08:42:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972352 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Smákettir | image = AfricanWildCat.jpg | image_caption = Evrópski [[villiköttur]]inn (''Felis silvestris silvestris'') | regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'') | familia = [[Kattardýr]] (''Felidae'') | subfamilia = [[Litlir kettir]] (''Felinae'') | genus = '''''Felis''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} <onlyinclude>'''Smákettir''' ([[fræðiheiti]]: ''Felis'') er [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[rándýr]]a af [[kattardýr]]a[[ætt (flokkunarfræði)|ætt]]. Ættkvíslin telur meðal annars [[heimilisköttur|heimilisköttinn]]. Minnsta ''Felis''-tegundin er [[svartfættur köttur]] (''F. nigripes'') sem er 38-42 cm að lengd, og sú stærsta er [[skógarköttur]] (''F. chaus'') sem er 62-76 cm að lengd.</onlyinclude><ref name=Pocock1951>{{cite book |last=Pocock |first=R. I. |date=1951 |title=Catalogue of the genus ''Felis'' |publisher=British Museum of Natural History |location=London |url= https://archive.org/stream/catalogueofgenus00brit#page/n6/mode/1up}}</ref> Erfðafræðirannsóknir benda til þess að ''Felinae''-ættkvíslrnar ''Felis'', ''[[Otocolobus]]'' og ''[[Prionailurus]]'', hafi greinst frá sameiginlegum forföður [[kattardýr]]a í Evrasíu fyrir 6,2 milljón árum, og að ættkvíslin ''Felis'' hafi greinst frá hinum fyrir um 3,04 til 0,99 milljón árum.<ref name=Johnson_al2006>{{Cite journal |doi=10.1126/science.1122277 |volume=311 |issue=5757 |pages=73–77 |title=The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment |journal=Science |year=2006 |pmid=16400146 |last1=Johnson |first1=W. E. |last2=Eizirik |first2=E. |last3=Pecon-Slattery |first3=J. |last4=Murphy |first4=W. J. |last5=Antunes |first5=A. |last6=Teeling |first6=E. |last7=O'Brien |first7=S. J. |bibcode=2006Sci...311...73J |s2cid=41672825|url=https://zenodo.org/record/1230866 }}</ref><ref name=Pecon-Slattery>{{cite journal |last1=Pecon-Slattery |first1= J. |last2=O'Brien |first2=S. J. |date=1998 |title=Patterns of Y and X chromosome DNA sequence divergence during the Felidae radiation |journal=Genetics |volume=148 |issue=3 |pages=1245–1255 |doi=10.1093/genetics/148.3.1245 |pmid=9539439 |pmc=1460026 |url= http://www.genetics.org/cgi/content/full/148/3/1245}}</ref> == Tegundir == [[Carl Linnaeus]] taldi allar kattartegundir til ættkvíslarinnar ''Felis'' til ársins 1758.<ref name=Linnaeus>{{Cite book |last=Linnaeus |first=C. |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |location=Holmiae |publisher=Laurentii Salvii |year=1758 |pages=42–44 |chapter=''Felis'' |language=la |volume=1 |edition=10th reformed |chapter-url= https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/42}}</ref> Seinni tíma flokkunarfræðingar skipta [[kattardýr]]um í nokkrar ættkvíslir. Árið 1917 endurskoðaði breski dýrafræðingurinn [[Reginald Innes Pocock]] ættkvíslina ''Felis'' og taldi þá til hennar aðeins þær tegundir sem koma fram í töflunni hér fyrir neðan.<ref name=Pocock1951/> Áætlaður tími aðgreiningar er gefinn upp fyrir milljónum ára, byggt á greiningum á genabútum.<ref name=Johnson_al2006/> {| class="wikitable" |- ! Tegundir !! Mynd !! Staða hjá IUCN og útbreiðsla |- style="vertical-align: top; |[[Heimilisköttur]] (''F. catus'') {{small|Linnaeus, 1758}}<ref name=Linnaeus/> |[[File:Jammlich crop.jpg|frameless]] |[[Rauði listi IUCN|IUCN]]: Ekki metið<br />Finnst í mannabyggðum um allan heim, ýmist sem [[gæludýr]], [[húsdýr]] eða villtur.<ref>{{Cite book |title=A Natural History of Domesticated Mammals |last=Clutton-Brock |first=J. |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=9780521634953 |edition=2nd |pages=133–140 |chapter=Cats |oclc=39786571 |orig-year=1987 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=cgL-EbbB8a0C&pg=PA133}}</ref> |- style="vertical-align: top; ||[[Evrópski villikötturinn]] (''F. silvestris'') {{small|[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1777}}<ref>{{cite book |last=Schreber |first=J. C. D. |date=1778 |chapter=Die wilde Kaze |trans-chapter=The Wild Cat |pages=397–402 |title=Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen (Dritter Theil) |publisher=Expedition des Schreber'schen Säugthier- und des Esper'schen Schmetterlingswerkes |location=Erlangen |chapter-url= http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/schreber1875textbd3/0095?page_query=397&navmode=struct&action=pagesearch&sid=cc4bffe3d0372c2d2c5c1ddb03aed21d}}</ref> Aðgreining fyrir 1,62 til 0,59 milljón árum.<br /> |[[File:European_Wildcat_Nationalpark_Bayerischer_Wald_03.jpg|frameless]] |IUCN: Ekki í hættu<ref>{{cite iucn |title=''Felis silvestris'' |last1=Yamaguchi |first1=N. |last2=Kitchener |first2=A. |last3=Driscoll |first3=C. |last4=Nussberger |first4=B. |page=e.T60354712A50652361 |date=2015 |access-date=29 October 2018}}</ref> [[File:EuropeanWildcat_distribution.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top; |[[Skógarköttur]] (''F. chaus'') {{small|Schreber, 1777}}<ref>{{cite book |last=Schreber |first=J. C. D. |date=1778 |chapter=Der Kirmyschak |language=de |chapter-url= https://archive.org/stream/SaYugthiereAbbiIIISchr#page/414/mode/2up |pages=414–416 |title=Die Säugethiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen |location=Erlangen |publisher=Wolfgang Walther}}</ref> Aðgreining fyrir 4,88 til 2,41 milljón árum.<br /> |[[File:Jungle_Cat_Felis_chaus_by_Dr._Raju_Kasambe_DSCN7957_(3).jpg|frameless]] |IUCN: Ekki í hættu<ref>{{cite iucn |title=''Felis chaus'' |last1=Gray |first1=T. N. E. |last2=Timmins |first2=R. J. |last3=Jathana |first3=D. |last4=Duckworth |first4=J. W. |last5=Baral |first5=H. |last6=Mukherjee |first6=S. |page=e.T8540A50651463 |date=2016}}</ref> [[File:Distribution_of_Jungle_Cat.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top; |[[Afrískur villiköttur]] (''F. lybica'') {{small|[[Georg Forster|Forster]], 1780}}<ref>{{cite book |last1=Forster |first1=G. R. |year=1780 |title=Herrn von Büffons Naturgeschichte der vierfüssigen Thiere. Mit Vermehrungen, aus dem Französischen übersetzt. Sechster Band |trans-title=Mr. von Büffon‘s Natural History of Quadrupeds. With additions, translated from French. Volume 6 |location=Berlin |publisher=Joachim Pauli |chapter=LIII. Der Karakal |pages=299–319 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=qohRAAAAYAAJ&pg=SL26-PA13}}</ref> Aðgreining fyrir 1,86 til 0,72 milljón árum.<br /> |[[File:Parc des Felins Chat de Gordoni 28082013 2.jpg|frameless]] |IUCN: Ekki í hættu<ref>{{cite iucn |title=''Felis lybica'' |last1=Ghoddousi |first1=A. |last2=Belbachir |first2=F. |last3=Durant |first3=S. M. |last4=Herbst |first4=M. |last5=Rosen |first5=T. |page=e.T131299383A154907281 |date=2022}}</ref> [[File:AfricanWildcat_distribution.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top; |[[Svartfættur köttur]] (''F. nigripes'') {{small|[[William John Burchell|Burchell]], 1824}}<ref>{{cite book |last1=Burchell |first1=W. J. |title=Travels in the Interior of Southern Africa, Vol. II |year=1824 |publisher=Longman, Hurst, Rees, Orme, Brown, and Green |location=London |page=592 |chapter=''Felis nigripes'' |chapter-url= https://books.google.com/books?id=AGpdAAAAcAAJ&pg=PA592}}</ref> Aðgreining fyrir 4,44 til 2,16 milljón árum.<br /> |[[File:Black-footed cat, Zoo Wuppertal, July 2009.jpg|frameless]] |IUCN: Viðkvæm tegund<ref>{{cite iucn ||title=''Felis nigripes'' |last1=Sliwa |first1=A. |last2=Wilson |first2=B. |last3=Küsters |first3=M. |last4=Tordiffe |first4=A. |page=e.T8542A50652196 |date=2016}}</ref> [[File:Black-footedCat distribution.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top; |[[Sandköttur]] (''F. margarita'') {{small|[[Victor Loche|Loche]], 1858}}<ref>{{cite journal |last=Loche |first=V. |year=1858 |title=Description d'une nouvelle espèce de Chat par M. le capitaine Loche |trans-title=Description of a new species of cat, Mr. Captain Loche |journal=Revue et Magasin de Zoologie Pure et Appliquée |pages=49–50 |series=2 |volume=X |url= https://archive.org/stream/revueetmagasinde10soci#page/49/mode/1up}}</ref> Aðgreining fyrir 3,67 til 1,72 milljón árum.<br /> |[[File:Persian_sand_CAT.jpg|frameless]] |IUCN: Ekki í hættu<ref>{{Cite iucn |title=''Felis margarita'' |last1=Sliwa |first1=A. |last2=Ghadirian |first2=T. |last3=Appel |first3=A. |last4=Banfield |first4=L. |last5=Sher Shah |first5=M. |last6=Wacher |first6=T. |page=e.T8541A50651884 |date=2016 |access-date=29 October 2018}}</ref> [[File:SandCat_distribution.jpg|frameless]] |- style="vertical-align: top; |[[Kínverskur eyðimerkurköttur]] (''F. bieti'') {{small|[[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]], 1892}}<ref>{{cite journal |last1=Milne-Edwards |first1=A. |date=1892 |title=Observations sur les mammifères du Thibet |journal=Revue Générale des Sciences Pures et Appliquées |volume=III |pages=670–671 |url=https://archive.org/stream/bulletinbiologiq03univ#page/670/mode/2up}}</ref> Aðgreining fyrir 1,86 til 0,72 milljón árum.<br /> |[[File:Chinese Mountain Cat (Felis Bieti) in XiNing Wild Zoo croped.jpg|frameless]] |IUCN: Viðkvæm tegund<ref>{{cite iucn |title=''Felis bieti'' |last1=Riordan |first1=P. |last2=Sanderson |first2=J. |last3=Bao |first3=W. |last4=Abdukadir |first4=A. |last5=Shi |first5=K. |page=e.T8539A50651398 |date=2015 |access-date=29 October 2018}}</ref> [[File:ChineseMountainCat_distribution.jpg|frameless]] |} Pocock setti [[manúlköttur|manúlköttinn]] einan í ættkvíslina ''Otocolobus''.<ref name=Pocock1951/> Aðrir vísindamenn vilja heldur flokka hann með ''Felis''.<ref name=msw3>{{cite book|author=Wozencraft, W. C.|year=2005|chapter=Genus Felis|editor=Wilson, D. E.; Reeder, D. M.|title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|url=https://archive.org/details/mammalspeciesofw0001unse|edition=3|publisher=Johns Hopkins University Press|page=[https://archive.org/details/mammalspeciesofw0001unse/page/538 538]|isbn=978-0-8018-8221-0|oclc=62265494}}</ref> Sumir vísindamenn telja kínverska eyðimerkurköttinn vera undirtegund ''F. silvestris''.<ref name="CA-Driscoll">{{cite journal |last1=Driscoll |first1=C. A. |last2=Menotti-Raymond |first2=M. |last3=Roca |first3=A. L. |last4=Hupe |first4=K. |last5=Johnson |first5=W. E. |last6=Geffen |first6=E. |last7=Harley |first7=E. H. |last8=Delibes |first8=M. |last9=Pontier |first9=D. |last10=Kitchener |first10=A. C. |last11=Yamaguchi |first11=N. |last12=O'Brien |first12=S. J. |last13=Macdonald |first13=D. W. |date=2007 |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |journal=Science |volume=317 |issue=5837 |pages=519–523 |doi=10.1126/science.1139518 |pmid=17600185 |bibcode=2007Sci...317..519D |pmc=5612713 |url= https://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf}}</ref> ===Þróunartré=== Þróunartengsl núlifandi ''Felis''-tegunda eru sett fram í eftirfarandi skýringarmynd:<ref name=Johnson_al2006 /> {{cladogram |align=left |style=font-size:90%;line-height:100%;width:500px; |cladogram={{clade |label1=[[Felidae]] |1={{clade |label1=[[Felinae]] |1={{clade |1={{clade |1={{clade |label1=''Felis'' |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=Heimilisköttur (''F. catus'') |2=Evrópskur villiköttur (''F. silvestris'') }} |2={{clade |1=Afrískur villiköttur (''F. lybica'') |2=Kínverskur eyðimerkurköttur (''F. bieti'') }}}} |2=Sandköttur (''F. margarita'') }} |2=Svartfættur köttur (''F. nigripes'') }} |2=Skógarköttur (''F. chaus'') }}}} |2=aðrar þróunarlínur ''Felinae'' }}}}}} |2=[[Pantherinae]] }}}}}} {{clear|left}} ===Útdauðar ''Felis''-tegundir=== [[Útdauði|Útdauðar]] ''Felis''-tegundir sem hafa uppgötvast sem [[steingervingur|steingervingar]] eru meðal annars: * ''[[Felis lunensis]]'' <small>([[Ugolino Martelli|Martelli]], 1906)</small><ref>{{cite journal |last1=Martelli |first1=A. |date=1906 |title=Su due Mustelidi e un Felide del Pliocene Toscano |trans-title=About two Mustelids and one Felid of Pliocene Toscana |journal=Bollettino della Società Geologica Italiana |volume=25 |pages=595–612 |url= https://archive.org/details/bollettinodellas2519soci/page/606}}</ref> * ''[[Felis wenzensis]]'' <small>(Stach, 1961)</small><ref>{{Cite journal |last=Stach |first=Jan |date=1961 |title=On two carnivores from the Pliocene breccia of Węże |journal=Acta Palaeontologica Polonica |volume=6 |issue=4 |pages=321–329 |url=https://www.app.pan.pl/article/item/app06-321.html}}</ref> == Heimild == {{reflist}} {{Wikilífverur|Felis|smáketti}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smákettir| ]] 4dwypskxbz3q2tlv4c0yy9lo8htf4wh 0 20922 1972316 1969346 2026-07-17T07:16:10Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 12 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972316 wikitext text/x-wiki {{um|mannshugann|Tímarit félags áhugamanna um heimspeki|Hugur (tímarit)}} [[Mynd:Mental_capacities.svg|thumb|right|Hugurinn er það sem skynjar, hugsar, finnur og framkvæmir.]] '''Hugur''' er [[hugtak]] sem oftast notað til að lýsa æðri eiginleikum [[mannsheilinn|mannsheilans]] til dæmis [[persónuleiki|persónuleika]], [[hugsun]], [[skynsemi]], [[minni]], [[gáfur|gáfum]] og [[tilfinning]]um. Hugurinn er það sem hugsar, finnur, [[skynjun|skynjar]], [[ímyndun|ímyndar]], man og [[vilji|vill]]. Hugurinn er staður bæði [[vitund|meðvitaðra]] og [[dulvitund|ómeðvitaðra]] hugrænna ferla. Hugurinn leikur lykilhlutverk á flestum sviðum mannlegrar tilveru, en deilt er um hvert eðli hans sé.<ref>{{Vísindavefurinn|7234|Hvernig getum við hugsað?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=13.3.2008}}</ref> Sumir leggja áherslu á innri ferla hugans og segja hann breyta [[upplýsingar|upplýsingum]]. Þá er sagt að hugurinn sé ekki aðgengilegur fyrir beinar athuganir annarra en þess sem hugurinn tilheyrir.<ref name="atlih">{{Vísindavefurinn|892|Er hægt að sanna það vísindalega að maðurinn hafi vitund og að hann hugsi?|höfundur=Atli Harðarson|dags=11.9.2000}}</ref> Aðrir leggja áherslu á ytri birtingarmyndir hugans og skilgreina [[hugarástand]] sem tilhneigingu til að sýna tiltekið (sýnilegt) [[atferli]]. [[Samband hugar og líkama]] er sígilt viðfangsefni sem fæst við tengsl [[lífskraftur|anda]] og [[efni]]s. Lengi var litið svo á að hugur og líkami væru eðlisólík fyrirbæri sem ættu sér sjálfstæða tilvist án hvors annars. Frá því snemma á 20. öld hefur [[smættarefnishyggja]] verið ríkjandi í [[vísindi|vísindum]], en samkvæmt þeirri hugmynd eru engin fyrirbæri til utan efnislegrar tilveru. Samkvæmt því er hugurinn efnislegur eiginleiki sumra hluta. Þróun hugans tengist þróun [[taugakerfi]]sins sem varð til þess að [[heili|heilar]] urðu til. Með aukinni stærð og flóknari samsetningu heilans jókst hugræn færni á tilteknum sviðum sem tengjast ákveðnum svæðum í heilanum. Hugur einstaklinga þróast líka eftir því sem viðkomandi öðlast meiri [[reynsla|reynslu]] og gengur í gegnum sálræn þroskastig þegar hann eldist. Sumt fólk glímir við [[geðröskun|geðraskanir]] þar sem tilteknir hugrænir ferlar virka ekki eins og þeir ættu að gera. Almennt er samþykkt að fleiri [[dýr]] en [[maðurinn]] búi yfir einhvers konar huga, en deilt er um hvaða dýr það gætu verið.<ref name="atlih" /> Hugmyndir um hvort hægt sé að skapa [[gervihugur|gervihuga]] eða ekki byggjast á sams konar óvissu. Hugurinn er miðlægt viðfangsefni margra [[vísindagrein]]a á borð við [[sálfræði]], [[taugalíffræði]], [[hugfræði]] og [[hugspeki]]. Þessar ólíku greinar nálgast viðfangsefnið á ólíkan hátt með ólíkum aðferðum, meðal annars með [[taugamynd]]um og öðrum [[empírísk rannsókn|empírískum aðferðum]], og [[hugartilraun]]um og öðrum [[heimspekigreining]]um. Hugurinn skiptir miklu máli á fleiri sviðum vísinda og mannlegrar hugsunar, til dæmis [[mannfræði]], [[þekkingarfræði]], [[menntunarfræði]] og [[trúarbrögð]]um. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir og ítarefni == * {{cite book|author=Feser, Edward|title=Philosophy of Mind: A Beginner's Guide|url=https://archive.org/details/philosophyofmind0000fese_d1b9|location=Oxford|publisher=Oneworld|year=2006}} * {{cite book|author=Fodor, Jerry|title=The Language of Thought|url=https://archive.org/details/languageofthough0000fodo|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=1975}} * {{cite book|author=Fodor, Jerry|title=The Mind Doesn't Work That Way|url=https://archive.org/details/minddoesntworkth00camb|location=Cambridge, MA|publisher=The MIT Press|year=2001}} * {{cite book|author=Heil, John|title=Philosophy of Mind: A Contemporary Introduction|url=https://archive.org/details/philosophyofmind0000heil|location=London|publisher=Routledge|year=1998}} * {{cite book|author=Kim, Jaegwon|title=Philosophy of Mind|edition=3|location=Philadelphia|publisher=Westview Press|year=2011}} * {{cite book|author=McGinn, Colin|title=Mindsight: Image, Dream, Meaning|url=https://archive.org/details/mindsightimagedr0000mcgi|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=2004}} * {{cite book|author=McGinn, Colin|title=The Mysterious Flame: Conscious Minds in a Material World|url=https://archive.org/details/mysteriousflamec0000mcgi|location=New York|publisher=Basic Books|year=1999}} * {{cite book|author=Russell, Bertrand|title=The Analysis of Mind|location=London|publisher=Routledge|year=1992}} * {{cite book|author=Ryle, Gilbert|title=The Concept of Mind|url=https://archive.org/details/conceptofmind0000gilb_h0z7|location=Chicago: The University of Chicago Press|year=1949}} * {{cite book|author=Searle, John R.|title=Intentionality: An Essay in the Philosophy of Mind|url=https://archive.org/details/intentionalityes0000sear|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1983}} * {{cite book|author=Searle, John R.|title=Mind: A Brief Introduction|url=https://archive.org/details/mindbriefintrodu0000sear|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2004}} * {{cite book|author=Searle, John [R]|title=Mind, Language and Society: Philosophy in the Real World|location=London|publisher=Phoenix|year=2000}} * {{cite book|author=Searle, John [R].|title=Minds, Brains and Science|url=https://archive.org/details/mindsbrainsscien0000sear|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=1984}} * {{cite book|author=Searle, John R.|title=The Mystery of Consciousness|url=https://archive.org/details/mysteryofconscio0000sear|location=London|publisher=Granta Books|year=1998}} * {{cite book|author=Searle, John R.|title=Rationality in Action|location=Cambridge, MA|publisher=The MIT Press|year=2001}} * {{cite book|author=Stitch, Stephen|title=Deconstructing the Mind|url=https://archive.org/details/deconstructingmi0000stic_h4q5|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1996}} * {{cite book|editor1=Stitch, Stephen P.|editor2=Ted A. Warfield|title=The Blackwell Guide to Philosophy of Mind|location=Oxford|publisher=Blackwell|year=2003}} {{Stubbur|sálfræði}} [[Flokkur:Hugspeki]] [[Flokkur:Sálfræði]] [[Flokkur:Vitsmunavísindi]] j08l8kz4y0y6mb4ghrkd4xnofvn6met 0 21069 1972243 1863066 2026-07-16T13:17:51Z MyraMidnight 41218 Commons tengill 1972243 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hjalparfoss.JPG|thumb|Hjálparfoss í [[júní]] [[2012]]]] [[Mynd:Hjalparfoss.png|thumb|[[Kort]] sem sýnir staðsetnigu Hjálparfoss.]] '''Hjálparfoss''' er [[foss]] neðarlega í [[Fossá]] í [[Þjórsárdalur|Þjórsárdal]]. Fossinn er tvöfaldur og eru stuðlabergsmyndanir í kringum hann. Nafnið kom til þegar ferðir yfir [[Sprengisandur|Sprengisand]] voru tíðari og ferðalangar fundu [[gras]] handa hrossum sínum og hægt var að brynna þeim á öðru en [[Jökulá|jökulvatni]]. Fossinn var friðaður árið 2020. <ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/30/gjain_haifoss_og_hjalparfoss_fridlyst/ Gjáin, Háifoss og Hjálparfoss friðlýst] Mbl.is, skoðað 21. mars 2021</ref> == Heimild == * {{Vefheimild|url=http://www.nat.is/travelguide/ahugav_st_hjalparfoss.htm|titill=Hjálparfoss í Þjórsárdal|mánuðurskoðað=4. desember|árskoðað=2005}} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Commons|category:hjálparfoss|Hjálparfossi}} {{Náttúruvætti}} {{Fossar á Íslandi}} [[Flokkur:Fossar á Íslandi]] [[Flokkur:Þjórsárdalur]] m136yowhilfnpn8t7vaumlaw4rgsm1l 0 21942 1972297 1967968 2026-07-17T06:37:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972297 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Jurtir | fossil_range = [[miðfrumlífsöld]] til nútíma | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = Jurtir | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = ''Plantae'' | regnum_authority = [[Herbert Copeland|Copeland]], 1956 | subdivision_ranks = Fylkingar | subdivision = ;[[Grænplöntur]] * [[Grænþörungar]] (''[[Chlorophyta]]'') * [[Kransþörungar]] (''[[Charophyta]]'') '''[[Kímplöntur]] (''[[Embryophyta]])''' * '''[[Æðlausar plöntur]]''' ** [[Soppmosar]] (''[[Marchantiophyta]]'') ** [[Hornmosar]] (''[[Anthocerotophyta]]'') ** [[Mosar]] (''[[Bryophyta]]'') ** †''[[Horneophytopsida]]'' * '''[[Æðplöntur]]''' ** †''[[Rhyniophyta]]'' ** †''[[Zosterophyllophyta]]'' ** [[Jafnar]] (''[[Lycopodiophyta]]'') ** †''[[Trimerophytophyta]]'' ** [[Byrkningar]] (''[[Pteridophyta]]'') ** †''[[Progymnospermophyta]]'' * '''[[Fræplöntur]] (''[[Spermatophyta]]'')''' ** †[[Fræburknar]] (''[[Pteridospermatophyta]]'') ** [[Berfrævingar]] (''[[Pinophyta]]'') ** [[Köngulpálmar]] (''[[Cycadophyta]]'') ** [[Musteristré]] (''[[Ginkgophyta]]'') ** [[Gnetuviðir]] (''[[Gnetophyta]]'') ** [[Dulfrævingar]] (''[[Magnoliophyta]]'') †''[[Nematophyta]]'' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} '''Jurtir''' eða '''plöntur''' ([[fræðiheiti]]: ''Plantae'') eru stór hópur [[lífvera]] sem telur um 380.000 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] og myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]], '''jurtaríkið'''. Til jurta teljast meðal annars [[tré]], [[blómplanta|blómplöntur]], [[gras|grös]] og [[burkni|burknar]]. Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] sem þýðir að þær fá orku úr [[sólarljós]]i. Þær nota [[grænukorn]], sem þær hafa fengið með [[innanfrumusamlífi]] við [[blábaktería|blábakteríur]] og innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]], til að framleiða [[sykra|sykrur]] úr [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og [[vatn]]i. Nær allar jurtir ljóstillífa. Einu undantekningarnar eru [[sníkjujurt]]ir sem hafa misst þennan hæfileika og lifa á öðrum jurtum eða [[sveppir|sveppum]]. [[Aristóteles]] skipti öllum lífverum í jurtir og dýr og taldi meðal annars [[þörungar|þörunga]] og sveppi til jurta. Þetta urðu svo jurtaríki (''Vegetabilia'' og síðar ''Plantae'') og [[dýraríki]] (''Animalia'') hjá [[Carl von Linné|Carli von Linné]]. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki. Í þessari grein er jurtaríkið skilgreint sem allar [[grænplöntur]], og nær þá yfir bæði [[grænþörungar|grænþörunga]] og [[kímplöntur]] ([[hornmosar|hornmosa]], [[soppmosar|soppmosa]], [[baukmosar|baukmosa]], [[jafnar|jafna]], [[burknar|burkna]], [[barrtré]] og aðra [[berfrævingar|berfrævinga]] og [[dulfrævingar|dulfrævinga]]). Erfðafræðilega teljast grænplöntur til [[fornblaðgrænungar|fornblaðgrænunga]] (''Archaeplastida''), ásamt [[rauðþörungar|rauðþörungum]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar|bláþörungum]] (''Glaucophyta''). Um 380.000 [[tegund (líffræði)|tegundir]] jurta eru þekktar. Þar af er langstærsti hlutinn, um 280.000 tegundir, [[fræplöntur]]. Jurtir ná yfir allt frá einfruma lífverum að risavöxnum [[tré|trjám]]. Þær framleiða stóran hluta af [[súrefni]]ssameindum jarðar, og sykrurnar sem þær búa til eru helsti orkugjafi [[vistkerfi|vistkerfa]]. Aðrar [[lífvera|lífverur]], þar á meðal [[dýr]], lifa á jurtum, ýmist með því að éta þær beint, eða með því að nærast á öðrum [[jurtaæta|jurtaætum]]. [[Maðurinn|Menn]] hagnýta plöntur með margvíslegum hætti. [[Korn]], [[ávöxtur|ávextir]] og [[grænmeti]] hafa verið mikilvægur hluti af fæðu manna í þúsundir ára. Í sumum tilvikum hafa menn þróað [[ræktunarafbrigði]] af tilteknum [[matjurt]]um, með [[valræktun]] yfir margar aldir. Jurtir eru mikilvæg uppspretta [[byggingarefni|byggingarefna]], sem skraut og [[skriffæri]]. Menn hafa auk þess nýtt margar jurtir [[lækningajurt|til lækninga]] og í [[lyf]]jagerð.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315794|title=Lækningajurtir og galdraplöntur|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2000|author=Vilmundur Hansen|pages=4-5}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|title=Um ýmsar íslenskar lækningajurtir|journal=Heilbrigðistíðindi|year=1872|number=3-4|pages=30-32|author=Jón Hjaltalín|archive-date=2013-06-02|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602140631/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1182612|title=Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum|journal=Vísir|year=1955|number=159|page=5|author=Ingólfur Davíðsson}}</ref> Jurtir eru meginrannsóknarefni [[grasafræði]], sem er undirgrein [[líffræði]]. == Skilgreiningar == Allar lífverur voru áður flokkaðar í tvo flokka: jurtir og [[dýr]]. Þessa flokkun má rekja til [[Aristóteles]]ar (384-322 f.Kr.) sem setti þá fram í [[líffræði Aristótelesar]].<ref>{{Cite book |last=Hull |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=ymrg0lMEYt0C&q=PA84 |title=Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2010 |page=82 |isbn=9780226360492 }}</ref> Hann gerði greinarmun á lífverum sem hefðu „tilfinninganæma sál“ eða aðeins „vaxtarsál“ eins og plöntur.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/110 111]–119}}</ref> [[Þeófrastos]] þróaði flokkunarfræði Aristótelesar áfram.<ref name="OxBib">{{Cite web |title=Taxonomy and Classification |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199941728/obo-9780199941728-0065.xml |access-date=2023-03-07 |website=obo }}</ref> Löngu síðar lagði [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] (1707–1778) grunninn að [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]] nútímans, en hélt í þessi tvö ríki: dýraríkið ''Animalia'' og jurtaríkið ''Vegetabilia''.<ref name="OxBib"/> Þegar hugtakið ''Plantae'' er notað til að flokka lífverur á það oftast við um eina af þessum fjórum skilgreiningum: {|class="wikitable" |- ! Nafn ! Inntak ! Skilgreining ! Lýsing |- |[[Kímplöntur]] (''Embryophyta'') |Plantae ''sensu strictissimo'' | Aðeins fjölfruma |'''Jurtir í þrengstum skilningi''' telja [[soppmosar|soppmosa]], [[hornmosar|hornmosa]], [[baukmosar|baukmosa]] og [[æðplöntur]], auk forsögulegra jurta sem líkjast þessum flokkum (s.s. ''Metaphyta'' <small>Whittaker, 1969</small>,<ref name="ib.usp.br">{{cite journal |last1=Whittaker |first1=R. H. |year=1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms |url=https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |pmid=5762760 |bibcode=1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |archive-date=17 November 2017 |url-status=dead }}</ref> ''Plantae'' <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |year=1971 |title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=25 |issue=1 |pages=242–245 |doi=10.2307/2406516 |pmid=28562945 |jstor=2406516 }}</ref>). |- |[[Grænplöntur]] (''Viridiplantae'', ''Viridiphyta'', ''Chlorobionta'' eða ''Chloroplastida'') |Plantae ''sensu stricto'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í þröngum skilningi''' telja [[grænir þörungar|græna þörunga]] og landplöntur sem þróuðust út frá þeim, þar á meðal [[kransþörungar|kransþörunga]]. Innbyrðis skyldleiki þessara lífvera er enn til rannsóknar og nöfnin breytast ört. Greinin ''Viridiplantae'' nær yfir lífverur með [[beðmi]], [[blaðgræna|blaðgrænu]] ''a'' og ''b'', og [[plastíð]] með tveimur himnum sem geta ljóstillífað og geymt mjölva. Þessi skilgreining er notuð í þessari færslu (s.s. ''Plantae'' <small>[[Herbert Copeland|Copeland]], 1956</small><ref>{{cite book |last=Copeland |first=H. F. |year=1956 |title=The Classification of Lower Organisms |publisher=Pacific Books |page=6 |url=https://archive.org/details/classificationof00cope }}</ref>). |- |[[Fornblaðgrænungar]] (''Archaeplastida'', ''Plastida'' eða ''Primoplantae'') |Plantae ''sensu lato'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðum skilningi''', þar á meðal [[rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar]] (''Glaucophyta'') sem framleiða [[rauðþörungamjölvi|rauðþörungamjölva]] í [[utanfrumuefni]]. Þessi grein telur allar þær lífverur sem fengu [[grænukorn]] fyrir milljónum ára með því að gleypa blágeril (s.s. ''Plantae'' <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Tom |author-link=Tom Cavalier-Smith |year=1981 |title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine? |url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |journal=[[BioSystems]] |volume=14 |issue=3–4|pages=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818|bibcode=1981BiSys..14..461C }}</ref>). |- |Eldri úreltar skilgreiningar |Plantae ''sensu amplo'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðustum skilningi''', þar á meðal óskyldir [[þörungar]], [[sveppir]] og [[bakteríur]], samkvæmt eldri úreltum skilgreiningum (s.s. ''Plantae'' eða ''Vegetabilia'' <small>Linnaeus 1751</small>,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1751 |url=https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |title=Philosophia botanica |location=Stockholm |language=Latin |publisher=Godofr. Kiesewetter |page=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623232618/https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |edition=1st }}</ref> ''Plantae'' <small>Haeckel 1866</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |year=1866 |title=Generale Morphologie der Organismen |url=https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ |publisher=Verlag von Georg Reimer |location=Berlin |at=vol. 1: i–xxxii, 1–574, plates I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, plates I–VIII }}</ref> ''Metaphyta'' <small>Haeckel, 1894</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |date=1894 |url=https://archive.org/details/systematischephy01haec |title=Die systematische Phylogenie }}</ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small><ref name="ib.usp.br" />). |} == Þróun == === Fjölbreytni === [[File:Cosmarium201512081550.JPG|thumb|upright|Skrautþörungurinn ''[[Cosmarium botrytis]]'' er einfruma.]] [[File:US 199 Redwood Highway.jpg|thumb|upright|Strandrauðviðurinn ''[[Sequoia sempervirens]]'' verður allt að 120 metrar á hæð.]] Um 382.000 [[tegund (líffræði)|jurtategundir]] eru viðurkenndar.<ref name=WFO/> Mikill meirihluti þeirra, um 283.000 tegundir, eru [[fræplöntur]].<ref name="IUCNdata">{{cite web |title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010) |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=11 March 2010 |url=https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |archive-date= 21 July 2011 |url-status= live }}</ref> Í töflunni er helstu fylkingum grænna jurta raðað eftir áætluðum fjölda tegunda. Um 85-90% af öllum jurtum eru blómstrandi jurtir (dulfrævingar). Nokkur verkefni hafa reynt að safna færslum um allar þekktar jurtategundir í gagnagrunn, eins og [[World Flora Online]].<ref name=WFO>{{cite web|work=The World Flora Online|title=An Online Flora of All Known Plants |url=http://worldfloraonline.org/|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-12 |title=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer |url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |access-date=2022-05-28 |website=Mongabay Environmental News |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202847/https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |url-status=live }}</ref> Minnstu jurtir heims eru [[einfruma lífvera|einfruma lífverur]] eins og [[skrautþörungar]] (frá 10 μm í þvermál) og ''[[picozoa]]''-þörungar (innan við 3 μm í þvermál),<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=John D.|last2=McCourt |first2=Richard M. |chapter=Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids |editor-first1=John D. |editor-last1=Wehr |editor-first2=Robert G. |editor-last2=Sheath |editor-first3=John Patrick |editor-last3=Kociolek |date=2014 |edition=2 |title=Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-12-385876-4 }}</ref><ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=[[PLOS One|PLOS ONE]] |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> og þær stærstu eru risavaxin [[tré]], eins og [[rauðviður]] (''[[Sequoia sempervirens]]'') sem verður allt að 120 metrar á hæð, og [[tröllagúmviður]] (''[[Eucalyptus regnans]]'') sem verður allt að 100 metrar.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle, Christopher J. |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+'''Helstu fylkingar núlifandi grænna jurta eftir fjölda tegunda''' |- ! Óformlegur flokkur ! Fylkingarnafn ! Almennt nafn ! Fjöldi lýstra núlifandi tegunda |- |rowspan="2" style=vertical-align:top;"|[[Grænir þörungar]] |[[Chlorophyta]] |style="text-align:left;"|[[Grænþörungar]] |style="text-align:right;"|3800–4300 <ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology' |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/343 343], 350, 392, 413, 425, 439, & 448}}</ref><ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Chlorophyta |publisher=[[National University of Ireland, Galway]] |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110003/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=97241&-session=abv4:AC1F1E78164b71ADB2VYE18555D5 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref> |- |[[Charophyta]] |style="text-align:left;"|[[Kransþörungar]] |style="text-align:right;"|2800–6000 <ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110015/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/457 457], 463, & 476}}</ref> |- |rowspan="3" style=vertical-align:top;"|[[Bryophytes]]<br />(mosar) |[[Marchantiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Soppmosar]] |style="text-align:right;"|6000–8000 <ref>{{Cite book |last1=Crandall-Stotler |first1=Barbara |title=Bryophyte Biology |url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse |last2=Stotler |first2=Raymond E. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000 |isbn=0-521-66097-1 |editor-last=Shaw |editor-first=A. Jonathan |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/21 21] |chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta |editor-last2=Goffinet |editor-first2=Bernard}}</ref> |- |[[Anthocerotophyta]] |style="text-align:left;"|[[Hornmosar]] |style="text-align:right;"|100–200 <ref>{{Cite book |last=Schuster |first=Rudolf M. |title=The Hepaticae and Anthocerotae of North America |publisher=[[Field Museum of Natural History]] |year=1992 |isbn=0-914868-21-7 |volume=VI |location=Chicago |pages=712–713}}</ref> |- |[[Bryophyta]] |style="text-align:left;"|[[Baukmosar]] |style="text-align:right;"|12000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first=Bernard |author2=William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=[[Monographs in Systematic Botany]] |volume=98 |pages=205–239 }}</ref> |- |rowspan="2" style="vertical-align:top;"|[[Pteridophyta]]<br />(byrkningar) |[[Lycopodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Jafnar]] |style="text-align:right;"|1200 <ref name="Raven 2005">{{cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |url-access=registration |edition=7th |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1007-3 }}</ref> |- |[[Polypodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Burknar]] |style="text-align:right;"|11000 <ref name="Raven 2005" /> |- |rowspan="5" style=vertical-align:top;"|[[Spermatophyta]]<br />(fræplöntur) |[[Cycadophyta]] |style="text-align:left;"|[[Köngulpálmar]] |style="text-align:right;"|160 <ref>{{cite book |last1=Gifford |first1=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |url=https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff/page/358 358] |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1946-5 }}</ref> |- |[[Ginkgophyta]] |style="text-align:left;"|[[Musteristré]] |style="text-align:right;"|1 <ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |isbn=978-0-13-651589-0 }}</ref> |- |[[Pinophyta]] |style="text-align:left;"|[[Barrtré]] |style="text-align:right;"|630 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Gnetophyta]] |style="text-align:left;"|[[Gnetuviðir]] |style="text-align:right;"|70 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Angiospermae]] |style="text-align:left;"|[[Dulfrævingar]] |style="text-align:right;"|258650 <ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627094911/https://www.iucnredlist.org/ |date=27 June 2014 }}''</ref> |} [[Alþjóðlegt nafnakerfi þörunga, sveppa og plantna]]<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url=https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |access-date=2023-03-04 |website=www.iapt-taxon.org }}</ref> og [[Alþjóðlegt nafnakerfi ræktaðra plantna]]<ref>{{Cite book |last=Gledhill |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC&dq=international+code+of+nomenclature+for+cultivated+plants&pg=PA26 |title=The Names of Plants |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2008 |pages=26 |isbn=978-0-5218-6645-3 }}</ref> halda utanum nafngiftir plantna. === Skyldleikatré === Árið 2019 var stungið upp á eftirfarandi [[skyldleikatré]] út frá greiningu á [[erfðamengi]] og [[umritunarmengi]] úr 1.153 jurtategundum.<ref name="1000plants">{{cite journal |last1=Leebens-Mack |first1=M. |last2=Barker |first2=M. |last3=Carpenter |first3=E. |author4-link=Michael Deyholos |last4=Deyholos |first4=M. K. |last5=Gitzendammer |first5=M. A. |last6=Graham |first6=S.W. |last7=Grosse |first7=I. |last8=Li |first8=Zheng |display-authors=3 |title=One thousand plant transcriptomes and the phylogenomics of green plants |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=574 |issue=7780 |year=2019 |pages=679–685 |doi=10.1038/s41586-019-1693-2 |pmid=31645766 |pmc=6872490 |doi-access=free }}</ref> Staðsetning þörungahópa byggist á erfðamengi úr ættunum ''[[Mesostigmatophyceae]]'' og ''[[Chlorokybophyceae]]'' sem hafa verið raðgreind. Bæði ''chlorophyta'' og ''streptophyta'' þörungar eru taldir [[samstofna (erfðafræði)|samstofna]] í þessari greiningu, þar sem landplöntur þróuðust frá þessum hópum.<ref name="MvirideGenome1">{{cite journal |last1=Liang |first1=Zhe |display-authors=etal |title=Mesostigma viride Genome and Transcriptome Provide Insights into the Origin and Evolution of Streptophyta |journal=[[Advanced Science]] |volume=7 |issue=1 |year=2019 |pages=1901850 |doi=10.1002/advs.201901850 |pmid=31921561 |pmc=6947507 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mv_and_Ca_Genomes">{{cite journal |last1=Wang |first1=Sibo |display-authors=etal |title=Genomes of early-diverging streptophyte algae shed light on plant terrestrialization |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=95–106 |doi=10.1038/s41477-019-0560-3 |pmid=31844283 |pmc=7027972 |doi-access=free }}</ref> Flokkun mosa er bæði samhljóða Puttick ''et al.'' 2018,<ref name="Puttick2018">{{cite journal |last1=Puttick |first1=Mark |display-authors=etal |title=The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte |journal=[[Current Biology]] |volume=28 |issue=5 |year=2018 |pages=733–745 |doi=10.1016/j.cub.2018.01.063 |pmid=29456145|doi-access=free |hdl=10400.1/11601 |hdl-access=free }}</ref> og þróunarferlum sem byggja á raðgreiningu á erfðamengi hornmosa.<ref name="HornwortGenome1">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Jian |display-authors=etal |title=The hornwort genome and early land plant evolution |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=107–118 |doi=10.1038/s41477-019-0588-4|pmid=32042158 |pmc=7027989 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornwortGenome2">{{cite journal |last1=Li |first1=Fay Wei |display-authors=etal |title=Anthoceros genomes illuminate the origin of land plants and the unique biology of hornworts |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=3 |year=2020 |pages=259–272 |doi=10.1038/s41477-020-0618-2|pmid=32170292 |pmc=8075897 |doi-access=free }}</ref> {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%; |label1=[[Fornblaðgrænungar]] |1={{clade |1=[[Rauðþörungar]] [[File:Chondrus crispus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-034 (single).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Bláþörungar]] [[File:Glaucocystis nostochinearum.jpg|50px]] |label2=[[Grænplöntur]] |2={{clade |1=[[Grænþörungar]] [[File:Volvox sp.png|50px]] |2={{clade |1=''[[Prasinococcales]]'' |2=&nbsp; |state2=none |style2=font-size:50%;line-height:50%; <!-- spacer --> |3={{clade |1= {{clade |1=''[[Mesostigmatophyceae]]'' |2={{clade |1=''[[Chlorokybophyceae]]'' |2=[[Spíraldjásn]] [[File:Spirotaenia condensata.jpg|30px]] }} }} |2={{clade |1=''[[Klebsormidiales]]'' [[File:Klebsormidium bilatum Belgium (14759117646).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Kransnál]] [[File:CharaGlobularis.jpg|40px]] |2={{clade |1=''[[Coleochaetales]]'' |2={{clade |label1=[[Okþörungar]] |1=[[File:The freshwater alga Spirogyra.jpg|50px]] |label2=[[Kímplöntur]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[Mosar]] |1={{clade |1=[[Hornmosar]] [[File:Phaeoceros laevis 48205337 (white background).jpg|40px]] |2={{clade |1=[[Soppmosar]] [[File:Conocephalum conicum (e, 144739-474742) 1022.jpg|50px]] |2=[[Baukmosar]] [[File:WWB-0265-127-Polytrichum formosum.png|20px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Jafnar]] [[File:Lycopodium clavatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-219 (extracted).jpg|50px]] |2={{clade |label1=[[Burknar]] |1=[[File:California Arena Point fern.jpg|50px]] |label2=[[Fræplöntur]] |2={{clade |1=[[Berfrævingar]] [[File:PIH 1830 Scots Pine (Pinus sylvestris) graft clone collection in Röykkä Finland.jpg|40px]] |2=[[Dulfrævingar]] [[File:160 Ranunculus repens.jpg|50px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Lífeðlisfræði == === Plöntufrumur === {{aðalgrein|Plöntufruma}} [[Mynd:Plant_cell_structure_Icelandic_text.png|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu frumulíffæri plöntufrumu.]] Plöntufrumur hafa ýmis sérkenni sem aðrir [[heilkjörnungar]] hafa ekki. Þær hafa vatnsfyllta [[safabóla|safabólu]] í miðri frumunni, [[grænukorn]] og sterkan en sveigjanlegan [[frumuveggur|frumuvegg]] sem umlykur [[frumuhimna|frumuhimnuna]]. Grænukornin voru eitt sinn [[samlífi]] frumu óljóstillífandi lífveru og [[blágerlar|blágerils]]. Frumuveggurinn er að mestu úr [[beðmi]] og gerir það að verkum að fruman getur belgst út af vatni, án þess að springa. Safabólan gerir frumunni kleift að breyta um stærð, þrátt fyrir sama magn [[umfrymi]]s.<ref>{{cite web |title=Plant Cells, Chloroplasts, and Cell Walls |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/plant-cells-chloroplasts-and-cell-walls-14053956/ |website=Scitable by Nature Education |access-date=7 March 2023}}</ref> === Bygging === {{aðalgrein|Plöntulíffæri}} [[Mynd:Plant_Anatomy.svg|thumb|right|Líffærafræði fræplantna: (1) [[Sproti|sprotakerfi]], (2) [[rót (plöntur)|rótarkerfi]], (3) [[kímstöngull]], (4) [[brumknappur]], (5) [[lauf]]blað, (6) [[stöngulliður]], (7) [[brum]], (8) [[blaðstilkur]], (9) stilkur, (10) [[stöngulliðamót]], (11) [[stólparót]], (12) [[rótarhár]], (13) rótarendi, (14) [[rótarbjörg]]. ]] Flestar jurtir eru [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]] sem mynda [[frumusérhæfing|sérhæfða]] vefi, eins og [[æðvefur|æðvefi]], [[viðarvefur|viðarvefi]] og [[sáldvefur|sáldvefi]] í [[lauf]]i og [[stöngull|stönglum]]. Plöntur mynda líka sérhæfð [[líffæri]], eins og [[rót (plöntur)|rætur]] til að draga upp vatn og steinefni, stöngla til að styðja plöntunar og flytja vatn og [[plöntuefni]], lauf sem sjá um [[ljóstillífun]], og [[blóm]] fyrir [[æxlun]]. === Ljóstillífun === Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] næringarríkar sameindir ([[sykra|sykrur]]) með orku sem þær fá úr [[ljós]]i. Plöntufrumur innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]] í grænukornum, grænt litarefni sem safnar í sig ljósorku. Efnahvarfinu er lýst með formúlunni:<ref>{{cite web |last=Newton |first=John |title=What Is the Photosynthesis Equation? |url=https://sciencing.com/photosynthesis-equation-6962557.html |website=Sciencing |access-date=7 March 2023}}</ref> :<chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{ljós}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> Þetta efnahvarf leysir [[súrefni]] út í andrúmsloftið. Grænar plöntur, ásamt grænþörungum og blágerlum, framleiða stóran hluta af súrefni heimsins.<ref name="Reinhard Planavsky Olson Lyons 2016">{{cite journal |last1=Reinhard |first1=Christopher T. |last2=Planavsky |first2=Noah J. |last3=Olson |first3=Stephanie L. |last4=Lyons |first4=Timothy W. |last5=Erwin |first5=Douglas H. |display-authors=3 |title=Earth's oxygen cycle and the evolution of animal life |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=113 |issue=32 |date=25 July 2016 |doi=10.1073/pnas.1521544113 |pages=8933–8938|pmid=27457943 |pmc=4987840 |bibcode=2016PNAS..113.8933R |doi-access=free }}</ref><ref name=behrenfeld>{{cite journal |last1=Field |first1=C. B. |last2=Behrenfeld |first2=M. J. |last3=Randerson |first3=J. T. |author4=Falkowski, P. |year=1998 |title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |pages=237–240 |doi=10.1126/science.281.5374.237 |pmid=9657713 |issue=5374 |bibcode=1998Sci...281..237F |url=https://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q |access-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q |archive-date=25 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Tivy 2014">{{cite book |last=Tivy |first=Joy |title=Biogeography: A Study of Plants in the Ecosphere |date=2014 |isbn=978-1-317-89723-1 |oclc=1108871710 |pages=31, 108–110|publisher=Routledge }}</ref> Plöntur sem hafa þróað með sér sníkjulífi geta misst þau gen sem eru undirstaða ljóstillífunar og framleiðslu á blaðgrænu.<ref name="Qu-etal-2019">{{cite journal|first1=Xiao-Jian |last1=Qu |first2=Shou-Jin |last2=Fan |first3=Susann |last3=Wicke |first4=Ting-Shuang |last4=Yi |title=Plastome reduction in the only parasitic gymnosperm ''Parasitaxus'' is due to losses of photosynthesis but not housekeeping genes and apparently involves the secondary gain of a large inverted repeat |journal=Genome Biology and Evolution |volume=11 |issue=10 |date=2019 |pages=2789–2796 |doi=10.1093/gbe/evz187 |pmid=31504501 |pmc=6786476 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur| ]] j697vx0ujdrds0r37ly3156tfpch9so 0 29626 1972282 1970841 2026-07-17T05:56:17Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972282 wikitext text/x-wiki [[Mynd:FoodMeat.jpg|thumb|right|Margskonar kjöt á skurðarbretti: [[kjúklingur]], [[nautakjöt]], [[svínakjöt|svínakóteletta]] og [[beikon]].]] [[Mynd:Cold meat salad.jpg|thumb|Salat með köldu saltkjöti.]] '''Kjöt''' er [[vöðvi]] af [[dýr]]i ([[spendýr]]i, [[fugl]]i, [[skriðdýr]]i eða [[froskdýr]]i) sem er hafður til [[matur|matar]]. [[Maður]]inn hefur veitt og ræktað dýr fyrir kjöt allt frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]]. Með [[nýsteinaldarbyltingin|nýsteinaldarbyltingunni]] fyrir um 11.000 árum hófst tamning [[húsdýr]]a á borð við [[nytjahænsn]], [[kind]]ur, [[geit]]ur, [[svín]], [[hestur|hesta]] og [[nautgripur|nautgripi]]. Með [[valræktun]] hefur bændum tekist að búa til sérstök búfjárkyn með meira, feitara eða bragðbetra kjöt en villtir forfeður þeirra höfðu. Kjöt er menningarlega og efnahagslega mikilvæg [[framleiðsluvara]] og [[neysluvara]] víða um heim. Kjöt er aðallega samsett úr [[vatn]]i, [[prótein]]um og [[fita|fitu]]. Gæði kjöts markast af ýmsum ólíkum þáttum á borð við erfðir, heilsu og næringarástand dýrsins sem það er fengið af. Ómeðhöndlað kjöt spillist eftir vissan tíma vegna [[örveruflóra|örveruflórunnar]] í því og umhverfi þess. Stundum er kjöt látið hanga vissan tíma eftir slátrun til að auka meyrni og bragð. Menn geta étið [[hrátt kjöt]], en yfirleitt er það [[eldun|eldað]] (til dæmis [[steiking|steikt]] eða [[suða (matargerð)|soðið]]) eða [[verkað kjöt|verkað]] (til dæmis [[söltun|saltað]] eða [[reyking|reykt]]) fyrir neyslu. Neysla á [[rautt kjöt|rauðu kjöti]] (á ekki við um [[fuglakjöt]] og [[fisk]]) hefur neikvæð áhrif á ýmsa heilsufarsþætti og eykur hættu á [[krabbamein]]i,<ref name="WHO-20151026">{{cite web|title=World Health Organization – IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat |url=http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2015/pdfs/pr240_E.pdf |work=[[International Agency for Research on Cancer]] |date=October 26, 2015}}</ref> [[hjartasjúkdómur|hjartasjúkdómum]]<ref name=":12">{{cite journal |last1=Zhang |first1=X. |display-authors=etal |year=2022 |title=Red/processed meat consumption and non-cancer-related outcomes in humans: umbrella review |journal=British Journal of Nutrition |volume=22 |issue=3 |pages=484–494 |doi=10.1017/S0007114522003415}}</ref> og [[sykursýki 2]].<ref name=":12" /> Umfangsmikil kjötframleiðsla hefur margvísleg [[umhverfisáhrif]] og losar mikið af [[gróðurhúsalofttegund]]um,<ref name="10.1038/s43016-021-00358-x">{{cite journal |last1=Xu |first1=Xiaoming |last2=Sharma |first2=Prateek |last3=Shu |first3=Shijie |last4=Lin |first4=Tzu-Shun |last5=Ciais |first5=Philippe |last6=Tubiello |first6=Francesco N. |last7=Smith |first7=Pete |last8=Campbell |first8=Nelson |last9=Jain |first9=Atul K. |display-authors=6 |title=Global greenhouse gas emissions from animal-based foods are twice those of plant-based foods |journal=[[Nature Food]] |date=September 2021 |volume=2 |issue=9 |pages=724–732 |doi=10.1038/s43016-021-00358-x}}</ref> auk þess að valda [[loftmengun]] og draga úr [[líffjölbreytni]].<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/meat-eaters-may-speed-worldwide-species-extinction-study-warns |title=Meat-eaters may speed worldwide species extinction, study warns |first=Virginia |last=Morell |date=August 11, 2015 |work=[[Science (tímarit)|Science]]}}</ref> Sumt fólk kýs að borða ekkert kjöt af ýmsum ástæðum (meðal annars trúarlegum, siðferðilegum og umhverfislegum) og gerast heldur [[grænmetisæta|grænmetisætur]] eða [[grænkeri|grænkerar]]. == Samsetning == === Næringarefni === [[vöðvi|Vöðvavefur]] dýra inniheldur mikið prótein, allar [[lífsnauðsynleg amínósýra|lífsnauðsynlegar amínósýrur]], auk þess sem rautt kjöt er góð uppspretta [[B12-vítamín]]s, [[selen]]s, [[níasín]]s, [[B6-vítamín]]s og járns.<ref>{{cite journal |last=Williams |first=Peter |title=Nutritional composition of red meat |journal=Nutrition & Dietetics |volume=64 |issue=s4 |date=2007 |issn=1446-6368 |doi=10.1111/j.1747-0080.2007.00197.x}}</ref> Sumt kjöt inniheldur mikið [[K-vítamín]].<ref name="k2 foods">{{cite journal |last1=Schurgers |first1=L.J. |last2=Vermeer |first2=C. |title=Determination of phylloquinone and menaquinones in food. Effect of food matrix on circulating vitamin K concentrations |journal=Haemostasis |volume=30 |issue=6 |pages=298–307 |year=2000 |pmid=11356998 |doi=10.1159/000054147 |s2cid=84592720 }}</ref> Vöðvavefir innihalda lítið af kolvetnum og engar trefjar.<ref>{{cite web |url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/foodnut/09333.html |title=Dietary Fiber |publisher=Ext.colostate.edu |access-date=May 1, 2010}}</ref> Fituinnihald kjöts er mjög mismunandi eftir [[tegund (líffræði)|tegundum]] og [[búfjárkyn]]i, hvernig dýrið var ræktað, hvaða fóður það fékk, af hvaða hluta dýrsins vöðvinn er, og aðferð við slátrun og matreiðslu. Villt dýr eins og [[hjartardýr]] eru magrari en ræktuð dýr, svo sumt fólk sem vill síður borða mikla fitu kýs heldur [[villibráð]]. Auk þess hefur smekkur neytenda fyrir magrara kjöti leitt til breytinga í ræktunarmarkmiðum. Vöðvafita sem liggur nálægt vöðvaþráðunum hefur mikil áhrif á bragðupplifun, og hversu safaríkt og meyrt kjötið reynist, en hefur aðeins lítil (um 5%) áhrif á [[bragðgæði]].<ref>{{cite web| last = [[U.S. Meat Animal Research Center]], ARS, USDA| title = Effect of Marbling Degree on Beef Palatability in Bos taurus and Bos indicus Cattle| publisher = [[United States Department of Agriculture|USDA]]| date = September 9, 1994| url = https://www.ars.usda.gov/ARSUserFiles/30400510/1994723145.pdf| access-date = September 17, 2006}}</ref> Utanáliggjandi fita inniheldur auk þess [[kólesteról]]. Aukin kjötneysla almennings eftir 1960 hefur verið tengd við ójafnvægi fitu og kólesteróls í mataræðinu.<ref>{{cite book |last=Horowitz |first=Roger |title=Putting Meat on the American Table: Taste, Technology, Transformation |url=https://archive.org/details/puttingmeatoname0000horo |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2005 |page=[https://archive.org/details/puttingmeatoname0000horo/page/4 4]}}</ref> {|class="wikitable col2right col3right col4right col5right" |+ Næringarinnihald í 110 g; getur verið mjög mismunandi eftir tegund (t.d. skinnlaust, beinlaust) og meðhöndlun |- ! Uppruni ! [[Orka (matur)|Orka]]: kJ (kcal) ! [[Prótein]] ! [[Kolvetni (næringarfræði)|Kolvetni]] ! Fita |- ! Kjúklingabringa<ref>{{cite web |title=Chicken, breast, boneless, skinless, raw |url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2646170/nutrients |website=FoodData Central, USDA |access-date=17 February 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |117 kcal |25&nbsp;g |0&nbsp;g |2&nbsp;g |- ! Lambahakk<ref>{{cite web |title=Lamb, New Zealand, imported, ground lamb, raw |url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/172617/nutrients |website=FoodData Central, USDA |access-date=17 February 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |319 kcal |19&nbsp;g |0&nbsp;g |26&nbsp;g |- ! Nautahakk<ref>{{cite web |title=Beef, ground, 80% lean meat / 20% fat, raw |url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/174036/nutrients |website=FoodData Central, USDA |access-date=17 February 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |287 kcal |19&nbsp;g |0&nbsp;g |22&nbsp;g |- ! Hundakjöt<ref>Ann Yong-Geun [http://wolf.ok.ac.kr/~annyg/report/r2.htm "Dog Meat Foods in Korea"] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20071007160723/http://wolf.ok.ac.kr/~annyg/report/r2.htm|date=October 7, 2007}}, Table 4. Composition of dog meat and Bosintang (in 100g, raw meat), ''Korean Journal of Food and Nutrition'' 12(4) 397 – 408 (1999).</ref> |270 kcal |20&nbsp;g |0&nbsp;g |22&nbsp;g |- ! Hrossakjöt<ref>{{cite web |title=Game meat, horse, raw |url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/175086/nutrients |website=FoodData Central, USDA |access-date=17 February 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |146 kcal |23&nbsp;g |0&nbsp;g |5&nbsp;g |- ! Svínalund<ref>{{Cite web |url=https://fdc.nal.usda.gov/index.html |title=FoodData Central |website=fdc.nal.usda.gov |access-date=October 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203185131/https://fdc.nal.usda.gov/index.html|archive-date=December 3, 2019 |url-status=live}}</ref> |242 kcal |14&nbsp;g |0&nbsp;g |30&nbsp;g |- ! Kanínukjöt<ref>{{Cite web |url=https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/337051/nutrients |title=FoodData Central |website=fdc.nal.usda.gov |access-date=October 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025172925/https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/337051/nutrients |archive-date=October 25, 2019 }}</ref> |215 kcal |32&nbsp;g |0&nbsp;g |9&nbsp;g |} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|matur}} [[Flokkur:Kjöt| ]] s8pse612upjwj5hstzlwe1t7cmar04c 0 31032 1972343 1935508 2026-07-17T08:23:01Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972343 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}}[[Mynd:Sperm-egg.jpg|thumb|right|[[Sæði]] hittir [[Egg (líffræði)|egg]] við kynæxlun.]] '''Æxlun''' eða '''tímgun''' er [[líffræðilegt ferli]] þar sem nýjar [[lífvera|lífverur]] verða til. Æxlun er einn af grundvallarþáttum [[líf]]s á [[jörðin|jörðunni]]; hver einasta lífvera er afurð æxlunarferlis. Þekktum æxlunaraðferðum er gróflega skipt í tvennt: [[kynæxlun]] og [[kynlaus æxlun|kynlausa æxlun]].<ref name="vv1">{{vísindavefurinn|4253|Hver er munurinn á kynæxlun og kynlausri æxlun?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=14.maí 2004}}</ref> Með kynlausri æxlun getur einstaklingur fjölgað sér án aðstoðar annars einstaklings sömu tegundar. Skipting [[gerill|gerilfrumu]] í tvær dótturfrumur er dæmi um kynlausa æxlun. Kynlaus æxlun er ekki bundin við einfruma lífverur. Flestar [[jurt]]ir geta til dæmis æxlast kynlaust. Kynæxlun krefst aðkomu tveggja einstaklinga, venjulega af gagnstæðu [[Kyn (líffræði)|kyn]]i. Almennt séð æxlast flóknari lífverur með kynæxlun en kynlaus æxlun er fremur á færi lífvera með einfaldari byggingu. Kynæxlun  er talin auka líkur lífvera til að lifa af í breytilegu umhverfi<ref>{{cite web|website=Boundless Biology|date=16. október 2013|title=Sexual Reproduction|url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-biology/chapter/sexual-reproduction/}}</ref> og er algengasta tegund æxlunar hjá heilkjarna fjölfruma lífvera eins og dýrum, sveppum og plöntum en gerist ekki hjá dreifkjörnungum. == Kynlaus æxlun == {{aðalgrein|Kynlaus æxlun}} Kynlaus æxlun á sér stað þegar það er bara ein lífvera til staðar og þarf ekki aðra tegund til þess að fjölga sér og verður því engin blöndun á erfðaefnum. Sumar tegundir plantna og sveppa geta fjölgað sér bæði með kynlausri æxlun og kynæxlun ef aðstæður í umhverfinu eru réttar.<ref>{{cite web|website=BD.Editors|date=28. janúar 2020|title=Asexual Reproduction|url=https://biologydictionary.net/asexual-reproduction/}}</ref> Þetta er frekar fljótlegt því ekki þarf að finna sér annað kyn og því æxlun nokkuð auðveld og getur verið hröð. Hins vegar veldur þetta því að ekki verður mikill fjölbreytileiki þegar kynlaus æxlun á sér stað, heldur verður hún alltaf eins sem getur gert það að verkum að ef breyttar aðstæður verða í umhverfinu getur það leitt til þess að allar lífverur af sama stofninum geta orðið útdauðar. Þróunarmöguleikar eru einnig mjög litlir. Fáar tegundir fjölga sér eingöngu kynlaust og eru þær flestar þróunarlega ungar.<ref name="snaebjorn" /> Skipting er mjög algengt t.d hjá bakteríum, þær skipta sér í tvær “dótturfrumur” sem eru genalega séð alveg eins og foreldrið og því engin breyting á erfðaefnum. Hinsvegar hafa bakteríur þann eiginleika að þær bera erfðaefni “lárétt” frá einni lífveru til annarar í stað “lóðrétt” frá foreldri til barns. Hinsvegar þar sem bakteríur bera einungis eina frumu geta bakteríu breytt erfðaefni sínu sem þroskaðar lífverur. Til eru nokkrar útfærslur af kynlausri æxlun, þar má nefna knappskot, en þá vex útskot frá foreldrinu en þegar það hefur náð ákveðinni stærð slitnar afkvæmið frá foreldri sínu og verður sjálfstæð lífvera. Gróæxlun er eitthvað sem er þekkt hjá ýmsum plöntum sem hafa gróhirslur eins og t.d burkni eða mosi, þegar gróin eru orðin fullþroska opnast gróhirslurnar og gróin dreifast um með vindi, ef þau lenda á heppilegum stað sem býður upp á vöxt þá myndast ný planta. Ein af algengustu útfærslunni af kynlausri æxlun er skipting. Skipting er mjög algengt t.d hjá bakteríum og frumum, en þær skipta sér og þá verður til einstaklingur sem er nákvæmlega eins og foreldrið. Meyfæðing (Parthenogenesis) það er þegar nýr einstaklingur þroskast út frá eggfrumu án þess að frjóvgun hafi átt sér stað. Þetta verða því alltaf kvendýr því þau verða alltaf erfðafræðilega séð eins og mamman, en þetta er t.d þekkt hjá örfáum flugutegundum og m.a hjá meymýi sem heldur sig til á Íslandi.<ref>{{vísindavefurinn|2129|Hvernig fjölga flugur sér?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=20. febrúar 2002}}</ref> Vaxtaræxlun er vel þekkt t.d hjá kartöflum. En í þeirri æxlun myndnast hnýði neðst á stöngli plöntu, þegar fer að kólna deyja laufblöðin, stöngull og móðirinni en hnýðið liggur í dvala í moldinni þar til fer að hlýna aftur og nýjar plöntur myndast og vaxa upp. == Kynæxlun == {{aðalgrein|Kynæxlun}} Til þess að kynæxlun eigi sér stað þurfa tveir einstaklingar af gagnstæðu kyni að gefa frá sér kynfrumur (einlitna, e. hafa einn litning af hverri gerð) sem síðan sameinst í svokallaða okfrumu (tvílitna, e. hafa tvo litninga af hverri gerð) og til verður erfðafræðilega einstakt afkvæmi sem hefur erfðaefni frá báðum foreldrum.<ref name="belk" /> Kynfrumur verða til við rýriskiptingu (meiosis) sem talað verður ítarlegar um síðar í textanum. Talið er að um 99,9% plantna og dýra fjölgi sér með kynæxlun. Kynæxlun hefur oftast verið útskýrð á tvennan hátt. Fyrst má nefna, til þess að koma í veg fyrir skaðlega stökkbreytingu í kynlausum stofnum og í öðru lagi vegna hraðari þróunargetu í breytilegu umhverfi. Við kynæxlun á sér stað genabreyting sem aðgreinist frá erfðamengi sínu, sem auðveldar stökkbreytingu sem eru af hinu jákvæða hvað varðar hæfni, tengjast erfðalegum bakgrunni og tíðni stofnar eykst í lífverum.<ref name="snaebjorn" /> Flestar lífverur gefa bara frá sér annað hvort karlkyns kynfrumur eða kvenkyns en þó eru til lífverur sem geta gefið frá sér bæði, þetta er algengt í plönturíkinu en sjaldgæft í dýraríkinu (þeir einstaklingar kallast tvíkynja lífverur).<ref name="belk" /> === Víxlfrjóvgun === {{aðalgrein|Víxlfrjóvgun}} Er ferlið þar sem eggfruma eins einstaklings er frjóvguð með sæðisfrumu annars. Þetta gerist hjá mannfólki, flestum dýrum og í sumum tilfellum hjá plöntum. Þegar víxlfrjóvgun á sér stað hjá plöntum þá sameinast frjó einnar plöntu við frævu annarrar. === Sjálfsfrjóvgun === {{aðalgrein|Sjálfsfrjóvgun}} Er ferli þar sem kynfrumur einnar og sömu lífverunnar sameinast í okfrumu og úr verður annar einstaklingur, þetta á sér oftast stað í plönturíkinu. Þær tegundir plantna sem frjóvgast á þennan hátt eru oftast þróunarlega ungar.<ref name="snaebjorn">{{cite book|author=Snæbjörn Pálsson|year=2010|chapter=Þróun kynæxlunar|editor=Arnar Pálsson|title=Arfleið Darwins: þróunarfræði, náttúra og menning|pages=219-241|url=https://notendur.hi.is/snaebj/kafli9.pdf}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Jafnskipting og rýriskipting == [[Jafnskipting]] eða mítósa er ferli þar sem tvílitna fruma skiptir sér í tvær frumur sem eru erfðafræðilega alveg eins og hefur því alveg eins gen og upphaflega fruman sem skipti sér. Jafnskipting hefur sjö stig, interfasi, prófasi, prómetafasi, metafasi, anafasi, telófasi og frymisskipting. #Interfasi: efnaskipti eiga sér stað innan frumunnar sem undirbýr hana undir skiptingu og erfðaefni tvöfaldast. #Prófasi: erfðaefni þjappast saman og verður sýnilegir. Kjarnakornin hverfa, deilikorn færast á sitthvort enda frumunnar og spóluþræðir myndast úr þeim. #Prómetafasi: kjarnahimnan hverfur. #Metafasi: litningar raðast eftir miðri frumunni og þráðhöft tengjast spóluþráðunum. #Anafasi: litningar fara í sundur á þráðhöftum og færast í sitthvorn enda frumunnar meðfram spóluþráðunum. #Telófasi: kjarnahimnur myndast, spóluþræðir hverfa og litningar afþjappast. #Frymisskipting: fruman skiptir sér í tvennt.<ref>{{cite web|website=The biology project|date=2004, október|title=The cell cycle and mitosis tutorial|url=http://www.biology.arizona.edu/cell_bio/tutorials/cell_cycle/cells3.html}}</ref> [[Rýriskipting]] eða meiósa er ferli þar sem ein tvílitna fruma skiptir sér í fjórar einlitna frumur með tveim frumuskiptingum. Við rýriskiptingu verður svo einnig tilviljanakennd víxlun á samsætum genum. Rýriskipting hefur 11 stig, interfasi, prófasi I, metafasi I, anafasi I, telófasi I, frymisskipting, prófasi II, metafasi II, anafasi II, telófasi II og frymisskipting. #Interfasi: erfðaefni tvöfaldast, deilikorn og spóluþræðir myndast. [[Mynd:MajorEventsInMeiosis ca.svg|thumb|Rýriskipting]] #Prófasi I: erfðaefni þjappast saman og verður sýnilegt. Samstæðir litningar parast og víxlast tilviljanakennt. Kjarnahimna hverfur og spóluþræðir teygja sig yfir frumuna. #Metafasi I: litningar raðast eftir miðri frumunni og þráðhöft tengjast spóluþráðunum. #Anafasi I: litningar fara í sundur á þráðhöftum og færast í sitthvorn enda frumunnar meðfram spóluþráðum. #Telófasi I: kjarnahimnur myndast, spóluþræðir hverfa og litningar afþjappast. #Frymisskipting: fruman skiptir sér í tvennt. #Prófasi II: litningar þéttast í báðum dótturfrumum og verða sýnilegir. Kjarnahimnur hverfa og spóluþræðir teygja sig yfir frumuna. Erfðaefni tvöfaldast ekki. #Metafasi II: litningar raðast eftir miðjum frumunum og þráðhöft tengjast spóluþráðum. #Anafasi II: litningar fara í sundur á þráðhöftum og færast í sitthvorn endan frumnanna meðfram spóluþráðunum. #Telófasi II: kjarnahimnur myndast, spóluþræðir hverfa og litningar afþjappast. #Frymisskipting: frumurnar tvær skipta sér og úr verða fjórar frumur með helmingi færri litninga en móðurfruman.<ref>{{cite web|website=Your genome|date=5.júní 2016|title=What is meiosis?|url=https://www.yourgenome.org/facts/what-is-meiosis#:~:text=Meiosis%20is%20a%20process%20where,to%20form%20four%20daughter%20cells}}</ref> == Samanburður á kynlausri æxlun og kynæxlun == Þegar kynlaus æxlun og kynæxlun eru bornar saman má sjá mikin mun, kynlaus æxlun þarfnast bara að það sé einn einstaklingur á meðan kynæxlun þarf tvo af sitthvor kyninu. Það gefur því auga leið að kynlaus æxlun sé mun hraðari, sérstaklega í ljósi þess að engin tími fer í að leita sér af annari lífveru af sama stofni heldur getur hún fjölgað sér ein, en hún hefur tvöfaldan æxlunarávinning umfram kynæxlun. Hinsvegar má ekki gleyma því að kynlaus æxlun er ekki með mikin fjölbreytileika enda eru afkvæmin alltaf með sama genamynstur og foreldrið sitt og verður því lítil þróun þegar horft er til framtíðar. Sem er frábrugðið því sem maður sér með kynæxlun, þar sem tveir einstaklingar para sig saman og genin blandast, 46 litningar í heild sinni sem deilist jafnt frá foreldrum, 23 litningar frá föður og 23 litningar frá móður. Þó svo að kynæxlun sé ef til vill aðeins hægari þá til lengri tíma litið er það hentugara. Umhverfisaðstæður og lífskilyrði lífvera breytast með tímanum og aðlögun dýra með kynæxlun hentar því mun betur þegar kemur að því að þróast og mynda nýjar arfgerðir sem nær að aðlagast breyttu umhverfi bæði vegna mismunandi litninga sem þeir erfa frá foreldrum sem og endurröðun þeirra.<ref name="vv1" /> == Innri og ytri frjóvgun == Frjóvgun getur átt sér stað bæði innvortis og útvortis. Spendýr, skriðdýr og fuglar nota innvortis frjóvgun sem á sér stað með samförum, en mörg sjávardýr styðjast við útvortis frjóvgun þar sem kvendýrið lætur frá sér eggfrumur í vatnið og karldýrið sprautar sæðisfrumum yfir eggin.<ref name="belk">{{cite book|author=Belk, C. og Maier, V. B.|year=2019|title=Biology: Science for life with physiology|url=https://archive.org/details/biologysciencefo0006belk|location=New York|publisher=Pearson}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Æxlun| ]] gsrxygxm97r6zrdjpkum4sb5j7vh2i3 0 32032 1972301 1927599 2026-07-17T06:41:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972301 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moss plants & Sporangium.jpg|thumb|right|Gróhirsla í [[mosi|mosa]].]] '''Gróhirsla''' ([[latína]] ''sporangium'') er líffæri á [[sveppir|sveppum]] eða [[jurt]]um sem framleiðir og geymir [[gró]].<ref>{{cite book |last1=Rost |first1=Thomas L. |last2=Barbour |last3=Stocking |last4=Murphy |display-authors=1 |year=2006 |title=Plant Biology |url=https://archive.org/details/plantbiology0000unse_j9l8 |edition=2nd |publisher=Thompson Brooks/Cole |isbn=9780495013938}}</ref> Gróhirslan getur verið ein fruma, eða fjölfruma líffæri. Gróhirslur finnast hjá [[dulfrævingar|dulfrævingum]], [[berfrævingar|berfrævingum]], [[burknar|burknum]], [[mosi|mosa]], [[þörungar|þörungum]] og [[sveppir|sveppum]]. Gróhirslur geta framleitt gró með [[frumuskipting]]u, en hjá landplöntum og flestum sveppum framleiða gróhirslur erfðafræðilega ólík [[litnun|einlitna]] gró með [[rýriskipting]]u. [[Miðsúla]] (''columella'') er ófrjó súla sem liggur inn í og heldur gróhirslunni uppi hjá sumum tegundum. Hjá sveppum getur miðsúlan verið greinótt og komið frá sveppnum sjálfum eða hýsli. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur]] [[Flokkur:Sveppir]] fnsp98wkbs19wg8cg9sb0orvftcqttj 0 33996 1972276 1967981 2026-07-17T05:48:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972276 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Delhi_main_bazaar.jpg|hægri|thumb|300x300dp|Rekstrarhagfræði greinir þau markaðsferli sem gera kaupendum og seljendum kleift að koma á afstæðum verðum meðal vara og þjónustu. Mynd frá markaði í [[Delí]].]] Rekstrarhagfræði er sá hluti [[Hagfræði|hagfræðinnar]] sem fjallar um hegðun einstaklinga og fyrirtækja við ákvarðanir varðandi úthlutun auðlinda við ríkjandi skort, og áhrifin þeirra á milli.<ref>{{Cite web|url=http://nmlites.org/standards/socialstudies/glossary.html|title=Social Studies Standards Glossary|publisher=New Mexico Public Education Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808200604/http://nmlites.org/standards/socialstudies/glossary.html|archive-date=2007-08-08|access-date=2008-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ca.uky.edu/agc/pubs/aec/aec75/aec75.pdf|title=Macroeconomics and International Policy Terms|last=Marchant|first=Mary A.|last2=Snell, William M.|publisher=[[University of Kentucky]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070318072324/http://www.ca.uky.edu/agc/pubs/aec/aec75/aec75.pdf|archive-date=2007-03-18|access-date=2007-05-04}}</ref><ref name="glossary">{{Cite web|url=http://www.mcwdn.org/ECONOMICS/EcoGlossary.html|title=Economics G{{!}}ossary|publisher=Monroe County Women's Disability Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20080204220231/http://www.mcwdn.org/ECONOMICS/EcoGlossary.html|archive-date=2008-02-04|access-date=2008-02-22}}</ref> Rekstrarhagfræðin leggur áherslu á rannsóknir á stökum markaði, geira eða iðnaði, í samanburði við hagkerfið í heild (sem er viðfangsefni [[Þjóðhagfræði|þjóðhagfræðinnar]]). Eitt af markmiðum rekstrarhagfræði er að greina markaðsferlin sem koma við ákvarðanir á jafnvægisverði vara og þjónustu, en einnig hvernig auðlindum er úthlutað við ríkjandi skort. Samkvæmt rekstrarhagfræðinni eru skilyrðin þau að frjáls markaður leiði til æskilegrar úthlutunar.<ref>{{Cite book|title=Microeconomics of Market Failures|url=https://archive.org/details/microeconomicsof0000sala|last=Salanié|first=Bernard|publisher=[[MIT Press]]|year=2000|isbn=9780262528566|edition=1st|location=Cambridge|language=en}}</ref> Reikstrarhagfræðin fjallar einnig um [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en það er þegar markaðir eru óskilvirkir og ná ekki að þjóna tilgangi sínum. Á meðan rekstrarhagfræði leggur áherslu á fyrirtæki og einstaklinga, leggur þjóðhagfræði áherslu heildarsamhengið í hagkerfinu, þ.e. [[vextir]], [[verðbólga]] og [[atvinnuleysi]] - og þær stefnur sem tengist þessum málum.<ref name="glossary" /> Rekstrarhagfræðin fjallar einnig um áhrif efnahagsstefnu stjórnvalda (svo sem breytingar á [[Skattur|skattlagningu]]) á rekstrarhagfræðilega hegðun og þar með á áðurnefnda þætti hagkerfisins.<ref>{{Cite web|url=http://www.econ100.com/eu5e/open/glossary.html|title=Glossary|publisher=ECON100|archive-url=https://web.archive.org/web/20060411174547/http://www.econ100.com/eu5e/open/glossary.html|archive-date=2006-04-11|access-date=2008-02-22}}</ref> Í kjölfar [[gagnrýni Lucasar]] hefur stór hluti af nútíma þjóðhagfræðikenningum byggst á grunni smástiga, þ.e. byggt á grunnforsendum um hegðun einstaklinga og fyrirtækja á smáskala. == Forsendur og skilgreiningar == Í gegnum tíðina hefur rekstrarhagfræði fylgt kenningunni um jafnvægi (e. equilibrium), sem var þróuð af Léon Walras í bókinni ''Elements of Pure Economics'' (1874) og hlutjafnvægiskenningu, sem kynnt var af Alfred Marshall í ''Principles of Economics'' (1890).<ref>{{Citation|last=Kriesler|first=Peter|title=Partial Equilibrium Analysis|date=2016|url=https://doi.org/10.1057/978-1-137-47529-9_4|pages=33–37|editor-last=Halevi|editor-first=Joseph|periodical=Post-Keynesian Essays from Down Under Volume IV: Essays on Theory: Theory and Policy in an Historical Context|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|doi=10.1057/978-1-137-47529-9_4|isbn=978-1-137-47529-9|access-date=2023-07-30|editor2-last=Harcourt|editor2-first=G. C.|editor3-last=Kriesler|editor3-first=Peter|editor4-last=Nevile|editor4-first=J. W.}}</ref> Rannsóknir í rekstrarhagfræði byggjast iðulega á rannsóknum á "hinum skinsama einstaklingi" sem reyir að hámarka nytjar sínar. Í augum hagfræðinga þýðir skynsemi að hver einstaklingur hafi stöðuga, en jafnframt valfrjálsa forgangsröðun fyrir hverja ákvörðun sem hann tekur. Sú tilgáta um að forgangsröðun einstaklingsing nái yfir allar mögulegar ákvarðanir (sé samfelld) er nauðsynleg forsenda [[Nytjafall|nytjafallsins]]. Þótt rekstrarhagfræðilegar kenningar geti haldið án þessarar forsendu, myndi hún gera [[Jafnvægisgreining|jafnvægisgreiningu]] ómögulega, þar sem það er engin trygging fyrir því að nytjafallið væri diffranlegt. [[Mynd:Supply-demand-right-shift-demand.svg|thumb|Framleiðslu- og eftirspurnarlíkan lýsir því hvernig verð er breytilegt vegna jafnvægis milli vöruframleiðslu við hvert verð (framboð) og kauplöngun þeirra sem hafa kaupmátt við hvert verð (eftirspurn). Grafið sýnir tilfærslu á eftirspurnarferilsins til hægri frá D₁ til D₂ ásamt hækkun á verði og magni sem þarf til að ná nýju jafnvægi á framboðsferlinum (S).]] Kenningin um [[framboð og eftirspurn]] gerir venjulega ráð fyrir að á markaði sé [[fullkomin samkeppni]]. Þetta gefur til kynna að það séu margir kaupendur og seljendur á markaðnum og að enginn þeirra hafi getu til að hafa veruleg áhrif á verð á vörum og þjónustu. Í raunveruleikanum bregst þessi tilgáta oft vegna þess að ákveðnir einstaklingar eða seljendur hafa getu til að hafa áhrif á verð. Mjög oft er þörf á flóknari greiningu til að geta skilið jöfnu í góðu framboðs/eftispurnar líkani. Hins vegar á kenningin vel við í aðstæðum sem uppfylla þessar forsendur. Eftirspurn einstaklinga eftir vörum og þjónustu á markaði er almennt talin vera afleiðing nytjahámörkunar, þar sem hver einstaklingur reynir að hámarka eigin nytjar út frá eigin tekjum og neyslumynstri. === Ráðstöfun takmarkaðra gæða === Einstaklingar og fyrirtæki þurfa að úthluta takmörkuðum gæðum til að tryggja velferð allra aðila í hagkerfinu. Fyrirtæki ákveða hvaða vörur og þjónustu þau framleiða með því að íhuga kostnað við [[vinnuafl]], [[hráefni]] og [[fjármagn]], og hvort hagnaður sé mögulegur. Neytendur velja vöru og þjónustu sem mun hámarka hamingju þeirra (nytjar) með tilliti til takmarkaðs fjár. Ríkisstjórnir geta tekið ákvarðanir um úthlutun þessa, leyft henni að ákvarðast af neytendum og fyrirtækjum. Dæmi um þetta eru [[Sovétríkin]], þar sem ríkisstjórnin sagði bílframleiðendum hvaða bíla þeir ættu að framleiða, og síðan hvaða neytendur fengju aðgang að bíl.<ref name=":1">{{Cite book|title=Microeconomics|url=https://archive.org/details/microeconomics0000perl_g0m3|last=Perloff|first=Jeffrey M.|date=2018|isbn=978-1292215693|edition=8th|location=New York}}</ref> == Rekstarhagfræðikenningar == === Eftirspurnarkenningin === Eftirspurnarkenningin tengir saman val neytenda við neyslu á bæði [[Vara|vörum]] og þjónustu við útgjaldahliðina. Sambandið á milli neytendavals og neysluútgjalda er notað til að setja upp eftirspurnarfall hans. Tengslin milli einstaklingsbundns vals, neyslu og eftirspurnarferilsins eru eitt mest rannsakaða fyrirbærið í hagfræði. Hægt er að greina hvernig neytendur geta náð jafnvægi milli valkostanna sem þeir standa frammi fyrir og útgjalda, með því að hámarka nytjar sínar með tilliti til takmarkaða tekna. === Framleiðslukenningin === Framleiðslukenningin fjallar um á framleiðslu, eða m.ö.o. það ferli sem felst í því að breyta hráefni í vöru.<ref>[https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf Sickles, R., & Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press]. {{Doi|10.1017/9781139565981}}</ref> Við framleiðslu eru notaðar [[Auðlind|auðlindir]] til að búa til fullunna vöru eða [[Þjónusta|þjónustu]], til að nota, gefa eða [[Viðskipti|skipta]]. Fremleiðsluferlið getur falið í sér [[Framleiðsla|framleiðslu]], geymslu, sendingu og pökkun. Sumir hagfræðingar skilgreina framleiðslu almennt sem alla efnahagslega starfsemi aðra en neyslu. === Fastur og breytilegur kostnaður === * Fastur kostnaður (FC) - Þessi kostnaður breytist ekki með framleiðslumagni. Það felur í sér viðskiptakostnað eins og leigu, laun og tækjakostnað. * Breytilegur kostnaður (VC) - Þessi kostnaður breytist eftir því sem framleiðsla breytist. Þetta felur í sér kostnað við hráefni, sendingarkostnað og framleiðslubirgðir. Til skemmri tíma litið (fáir mánuðir) er flestur kostnaður fastur þar sem fyrirtækið þarf að greiða laun, flutningskostnað og hráefni sem notað er til að framleiða ýmsar vörur. Til lengri tíma litið (2-3 ár) er hægt að líta á þennan sama kostnað sem breytilegan. Fyrirtæki geta ákveðið að draga úr framleiðslu, kaupa minna hráefni og jafnvel selja nokkrar vélar. Á 10 árum verður flestir kostnaður breytilegur þar sem starfsmenn geta verið reknir eða nýjar vélar geta verið keyptar til að skipta um gamla vélar. <ref>{{Cite web|url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Economics/Principles_of_Microeconomics_(Curtis_and_Irvine)|title=Principles of Microeconomics (Curtis and Irvine)|date=5 July 2021|website=Social Sci LibreTexts|language=en}}</ref> Horfinn kostnaður (e. sunk cost) - Þetta er fastur kostnaður sem hefur þegar verið greiddur og ekki er hægt að endurheimta. Dæmi um þetta getur verið rannsóknarkostnaður lyfjaframleiðslu, þar sem hundruðum milljóna er varið við þróun á nýjum lyfjum, sem misheppnast síðan. Þetta er dæmi um horfinn kostnað. <ref>{{Cite book|title=Microeconomics|url=https://archive.org/details/microeconomics0000pind_t3v2|last=Pindyck|first=Robert S.|date=2018|isbn=978-1292213378|edition=9th|location=Harlow, UK}}</ref> === Fórnarkostnaður === {{Aðalgrein|Fórnarkostnaður}} Fórnarkostnaður er andvirði þess sem er næstbest að gera í staðinn. Fórnarkostnaður er einungis háður virði þess sem er næstbest að gera. == Rekstrarhagfræðilíkön == === Framleiðsla og eftirspurn === Framleiðsla og eftirspurn er hagfræðilíkan sem útskýrir verðákvörðun á [[Markaður|markaði]] þar sem fullkomin samkeppni ríkir. Í meginatriðum er sú ályktun dregin að magn eftirspurnar eftir tiltekinni vöru við [[jafnvægisverð]], jafngildi magni framboðsmagni frá framleiðendum. Til að þetta standist verður markaður að vera: * Með fullkomna samkeppni * Án ytri áhrifa/íhlutana * Án einingaskatts * Án verðlagsaðhalds [[Mynd:Supply-demand-right-shift-demand.svg|alt=A graph depicting Quantity on the X-axis and Price on the Y-axis|thumb|Framleiðslu- og eftirspurnarlíkan lýsir því hvernig verð er breytilegt vegna jafnvægis milli framleiðslumagns og eftirspurnar eftir vöru. Grafið sýnir tilfærslu á eftirspurnarferilsins til hægri frá D₁ til D₂ ásamt hækkun á verði og magni sem þarf til að ná nýju jafnvægi á framboðsferlinum (S).]] Lögmál eftirspurnar segir að almennt sé verð og magn sem krafist er á tilteknum markaði speglað. Það er, því hærra verð sem verð er á vöru, því minna af henni er fólk tilbúið til að kaupa (að öllu öðru óbreyttu). Þegar verð á vöru lækkar, munu neytendur velja vöruna fram yfir hlutfallslega dýrari vörumr (skiptaáhrif). Auk þess veldur verðlækkunin aukningu í [[Kaupmáttur|kaupmætti]] ([[tekjuáhrif]]). Aðrir þættir geta haft áhrif á eftirspurn, til dæmis mun aukning á tekjum hliðra eftirspurnarferlinum út á við (fyrir venjulegar vörur), eins og á myndinni. Allir ákvarðanir eru fyrst og fremst teknar sem fastir þættir í framboði og eftirspurn. Markaðsjafnvægi á sér stað þegar framleiðslumagn vöru er jafnt magni eftirspurnar (þar sem framboðs- og eftirspurnarferlarnir skerast á myndinni hér til hliðar ofan). Við verð undir jafnvægisverði er skortur á framleiðslumagni miðað við eftirspurn. Þetta mun að lokum valda verðhækkun á markaði. Þegar verð er yfir jafnvægisverði er umframframleiðslumagn miðað við magn eftirspurnar. Þetta ýtir verðinu niður. Framboðs- og eftirspurnarlíkanið spáir því að fyrir gefin framboðs- og eftirspurnarföll, muni verð og magn leitast eftir að ná jafnvægi. == Markaðsgerðir == Markaðsgerð vísar til eiginleika markaðar, þar á meðal fjölda fyrirtækja á honum, dreifingu markaðshlutdeildar á milli fyrirtækjanna, einsleitni vöru milli fyrirtækja, hversu auðvelt það er fyrir fyrirtæki að komast inn og út af markaðinum og samkeppnisform.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/economicscontemp0000mcea/page/166|title=Economics: A Contemporary Introduction|last=McEachern|first=William A.|date=2006|publisher=Thomson South-Western|isbn=978-0-324-28860-5|pages=[https://archive.org/details/economicscontemp0000mcea/page/166 166]}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-875943-0|last1=Hashimzade|first1=Nigar|last2=Myles|first2=Gareth|last3=Black|first3=John|title=market structure|encyclopedia=A Dictionary of Economics|date=2017|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198759430.001.0001/acref-9780198759430-e-1937}}</ref> Samkeppni virkar eins og eftirlitskerfi fyrir markaði, þar sem stjórnvöld geta sett reglugerðir þar sem ekki er hægt að búast við að markaðurinn geti stjórnað sjálfum sér. Reglugerðir hjálpa til við að draga úr neikvæðum ytri áhrifum þegar jafnvægi á seljenda á markaðnum passar ekki við jafnvægi samfélagsins. Eitt dæmi um þetta eru [[Byggingarreglugerð|byggingarreglugerðir]], en búast mætti við því að á frjálsum markaði væri vinnustaðaöryggi verulega ábótavant, þar sem enginn þrýstingur væri á fyrirtækin til að tryggja það, vegna þess kostnaðar sem því fylgir (með tilheyrandi áhrifum á hagnað). === Fullkomin samkeppni === Fullkomin samkeppni er ástand þar sem mörg lítil fyrirtæki sem framleiða sömu vörur keppa sín á milli í tiltekinni atvinnugrein. Fullkominn samkeppni leiðir til þess að fyrirtækin framleiða kjörmagn við lægsta mögulega kostnað á einingu. Fyrirtæki í fullkominni samkeppni eru "verðþolar" (þau hafa ekki nægt vald á markaðnum til að hækka verð á vörum sínum eða þjónustu). Gott dæmi um þetta væri netmarkaður, svo sem [[Bland|eBay]], þar sem margir mismunandi seljendur selja svipaðar vörur til margra mismunandi kaupenda. Neytendur á markaði með fullkomna samkeppni hafa fullkomna þekkingu á vörum sem eru seldar á markaðnum. === Ófullkomin samkeppni === Ófullkominn samkeppni er markaðsgerð sem hefur suma (en ekki alla) eiginleika samkeppnishæfra markaða. Í fullkominni samkeppni er ekki hægt að ná valdi á markaðnum vegna fjölda framleiðenda, sem veldur mikilli samkeppni. Þess vegna jafngildir verð [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]] við þær aðstæður. Við einokun er markaðsvaldið í höndum staks fyrirtækis, sem leiðir til þess að verð eru hærri en kostnaðarverð.<ref>{{Cite book|title=Microeconomics|last=Goolsbee|first=Austan|date=2019|publisher=Macmillan Learning|isbn=978-1319325435|edition=3rd|location=New York}}</ref> Á milli þessara tveggja markaðsgerða eru fyrirtæki sem starfa hvorki við fullkomna samkeppni né einokun. Fyrirtæki eins og [[PepsiCo|Pepsi]] og [[The Coca-Cola Company|Coke]] og [[Sony]], [[Nintendo]] og [[Microsoft]] stjórna kóla- og tölvuleikjabransanum. Þessi fyrirtæki starfa við '''ófullkomna samkeppni'''.<ref>{{Cite book|title=Microeconomics|last=Goolsbee|first=Austan|date=2019|publisher=Macmillan Learning|isbn=978-1319325435|edition=3rd|location=New York}}</ref> === Einkasölusamkeppni === Einkasölusamkeppni er ástand þar sem mörg fyrirtæki með svipaðar en örlítið mismunandi vörur eiga í samkeppni. Framleiðslukostnaður er yfir því sem hægt er að ná við fullkomna samkeppni, en samfélagið nýtur góðs af vöruaðgreiningunni (úrvalinu). Dæmi um atvinnugreinar með slíka markaðsgerð eru veitingastaðir, fata-, skó- og þjónustuiðnaður í stórum borgum. === Einokun === {{Aðalgrein|Einokun}} Einokun er þegar markaði eða iðnaði er stjórnað af einum birgja tiltekinnar vöru eða þjónustu. Vegna þess að við einokun ríkir engin samkeppni, hafa seljendur tilhneigingu til að selja vörur og þjónustu á hærra verði og framleiða magn sem er undir félagslega besta framleiðslumagni. Hins vegar er ekki öll einokun slæm, sérstaklega í greinum þar sem mörg fyrirtæki myndu leiða til hærri kostnaðar en ávinnings (þ.e. náttúruleg einokun).<ref>{{Cite news|url=https://www.economicshelp.org/microessays/markets/monopoly/|title=Monopoly - Economics Help|work=Economics Help|access-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314104615/https://www.economicshelp.org/microessays/markets/monopoly/|archive-date=2018-03-14|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.economicsonline.co.uk/Business_economics/Natural_monopolies.html|title=Natural monopolies|last=Krylovskiy|first=Nikolay|date=20 January 2020|website=Economics Online|language=en-US|access-date=2020-09-03}}</ref> * Náttúruleg einokun: Einokun í iðnaði þar sem einn framleiðandi getur framleitt vöru á lægri kostnaði en margir litlir framleiðendur. === Fákeppni === {{Aðalgrein|Fákeppni}} Fákeppni er markaðsgerð þar sem markaði eða iðnaði er stjórnað af litlum fjölda fyrirtækja (fákeppnismenn). Fákeppnisástand getur skapað hvata fyrir fyrirtæki til að taka þátt í [[Verðsamráð|verðsamráði]] sem dregur úr samkeppni og leiðir til hærra verðs fyrir neytendur og minni heildarframleiðslu.<ref>{{Cite web|url=http://www.ftc.gov/bc/edu/pubs/consumer/general/zgen01.shtm|title=Competition Counts|date=11 June 2013|website=ftstatus=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204132757/http://www.ftc.gov/bc/edu/pubs/consumer/general/zgen01.shtm|archive-date=4 December 2013}}</ref> Dæmi um þetta er [[Samráð olíufélaganna|samráð íslensku olíufélaganna]]. Á hinn bóginn eru til dæmi um að fákeppni geti leitt til mikilar samkeppnishörku milli aðila<ref>{{Cite journal|last=Erickson|first=Gary M.|year=2009|title=Gary M. Erickson (2009). "An Oligopoly Model of Dynamic Advertising Competition". ''European Journal of Operational Research'' 197 (2009): 374–388.|url=https://econpapers.repec.org/article/eeeejores/v_3a197_3ay_3a2009_3ai_3a1_3ap_3a374-388.htm|journal=European Journal of Operational Research|volume=197|issue=1|pages=374–388|doi=10.1016/j.ejor.2008.06.023}}</ref> * Tvíkeppni: Sérstök gerð fákeppni þar sem aðeins tvö fyrirtæki keppast á markaði. [[Leikjafræði]] er notuð til að útskýra hegðun fyrirtækja við fá- og tvíkeppni.<ref> {{Cite web|url=http://www.apeconreview.com/oligopoly.html|title=Oligopoly/Duopoly and Game Theory|date=2017|website=AP Microeconomics Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625002834/http://www.apeconreview.com/oligopoly.html|archive-date=2016-06-25|access-date=2017-06-11|quote=Game theory is the main way economists [sic] understands the behavior of firms within this market structure.}} </ref> === Einkeypi === {{Aðalgrein|Einkeypi}} Einkeypi er markaður þar sem er aðeins einn kaupandi og margir seljendur. === Gagnkvæm einkasala === Gagnkvæm einkasala er markaður sem er sambland af bæði einokun (einn seljandi) og einokun (einn kaupandi). === Fákeypi === Fákeypi er markaður þar sem það eru fáir kaupendur og margir seljendur. == Leikjafræði == {{Aðalgrein|Leikjafræði}} Leikjafræði er grein tengd [[stærðfræði]] og [[hagfræði]] sem notast við líkön til þess að spá fyrir um mögulega þróun innan lokaðs kerfis þar sem skilgreindir eru þátttakendur og tengdar breytur. Hugtakið "leikur" felur hér í sér þau samskipti sem eiga sér stað milli fólks. == Upplýsingahagfræði == Upplýsingahagfræði er grein af rekstrarhagfræði sem fjallar um hvernig upplýsingar og [[Upplýsingatækni|upplýsingakerfi]] hafa áhrif á hagkerfi og efnahagslegar ákvarðanir. Upplýsingar hafa þann sérstaka eiginleika að er auðvelt að búa þær til, en erfitt að treysta þeim. Það er auðvelt að dreifa þeim, en erfitt að stjórna þeim. Upplýsingar hafa gríðarleg áhrif á margar ákvarðanir.<ref>• Beth Allen, 1990. "Information as an Economic Commodity," ''American Economic Review'', 80(2), pp. [https://www.jstor.org/pss/2006582 268]–273.<br /><br />• [[Kenneth Arrow|Kenneth J. Arrow]], 1999. "Information and the Organization of Industry," ch. 1, in Graciela Chichilnisky ''Markets, Information, and Uncertainty.'' Cambridge University Press, pp. [https://books.google.com/books?id=m6PLCb18RrsC&dq=false&pg=PA20 20–21].<br /><br />• _____, 1996. "The Economics of Information: An Exposition," ''Empirica'', 23(2), pp.&nbsp;[[doi:10.1007/BF00925335|119]]<nowiki/>–128.<br /><br />• _____, 1984. ''Collected Papers of Kenneth J. Arrow'', v. 4, ''The Economics of Information''. [http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674137639 Description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330214121/http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674137639|date=2012-03-30}} and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=ZYIiFsrT0dcC&pg=PP9=onepage links.]<br /><br />• [[Jean-Jacques Laffont]], 1989. ''The Economics of Uncertainty and Information'', MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&tid=7640 Description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125171634/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&tid=7640|date=2012-01-25}} and chapter-preview [https://books.google.com/books/p/harvard?id=7r484x3HVu4C&printsec=find&pg=PR5=#v=onepage&q&f=false links].</ref> Þessir eiginleikar (í samanburði eiginleika annarra vara) flækja margar staðlaðar hagfræðikenningar þegar kemur að því að fjalla um upplýsingar.<ref name="Varian H.R. 1987">Varian H.R. (1987) Microeconomics. In: Palgrave Macmillan (eds) The New Palgrave Dictionary of Economics. Palgrave Macmillan, London.</ref> Upplýsingahagfræðin hefur því nýlega vakið áhuga margra - hugsanlega vegna aukinnar upplýsingamiðlunar innan tækniiðnaðarins. == Sjá einnig == * [[Hagfræði]] * [[Þjóðhagfræði]] == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} [[Flokkur:Hagfræði]] [[Flokkur:Rekstrarhagfræði]] azlxqfg1ys3tptkily8e5z78i2e8nge 0 38600 1972257 1956430 2026-07-16T16:15:32Z AsmundurG 107222 Dánarár uppfært fyrir innra samræmi greinarinnar, en það er engin heimild gefin fyrir árin 999 hérna, sem skarast á við "hefðbundnu" íslensku heimildina um kristnitökuna. 1972257 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ólafur Tryggvason | mynd = Olavurr.jpg | fæðingarnafn = Ólafur Tryggvason | fæðingarstaður = árið 960, staður óþekktur | dánarstaður = Svoldur ([[Eyrarsund|Eyrarsundi]]) árið 1000 | dánarorsök = Drukknaði í [[Svoldarbardagi|Svoldarbardaga]] | tímabil = 995 - 1000 | þekkt_fyrir = Konungur Noregs. Þvinguð trúskipti á Norðurlöndum frá [[norræn goðafræði|norrænni trú]] yfir í [[kristni|kristna trú]]. Sendi [[Þangbrandur|Þangbrand]] trúboða til [[Íslands]] | maki = Geira Búrisláfsdóttir (lést eftir 3 ára hjónaband), Gyða Sigtryggsdóttir (afdrif óþekkt), Guðrún Járnskeggjadóttir (skildu eftir morðtilraun hennar á hendur Ólafi), [[Þyri Haraldsdóttir]] (gift til dauðadags Ólafs, framdi síðar sjálfsmorð) | börn = Óþekkt | faðir = [[Tryggvi Ólafsson]] | móðir = [[Ástríður Eiríksdóttir]] | module = <blockquote> '''Sagnaarfur<br> ᚮ [[Heimskringla]] ᚭ''' [[Ólafs saga Tryggvasonar]]<br><br> '''ᚮ [[Konungasögur]] ᚭ'''<br> [[Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk]]<br> [[Ólafs saga Tryggvasonar hin mesta]]<br> [[Óláfsdrápa Tryggvasonar]]</blockquote> }} [[Mynd:Svolder, by Otto Sinding.jpg|thumb|right|Ormurinn langi í [[Svoldarorrusta|Svoldarorrustu]] árið 1000.]] '''Ólafur Tryggvason''' (963 - [[9. september]] [[1000]]) var konungur [[Noregur|Noregs]] frá [[995]]. Ólafur tók við af [[Hákon Sigurðarson Hlaðajarl|Hákoni jarli]]. Hann vann ötullega að útbreiðslu kristni í [[Noregur|Noregi]], á [[Ísland]]i og [[Grænland]]i. == Ævi == Ólafur var sonur Tryggva Ólafssonar, sem var undirkonungur í [[Víkin (Noregi)|Víkinni]] og sonur Ólafs Geirsstaðaálfs, sem var einn af mörgum sonum [[Haraldur hárfagri|Haraldar hárfagra]]. Haraldur gráfeldur lét drepa Tryggva og samkvæmt því sem [[Snorri Sturluson]] segir í [[Heimskringla|Heimskringlu]] fæddist Ólafur rétt eftir að faðir hans var drepinn. [[Ástríður Eiríksdóttir]] móðir hans flúði með hann til [[Svíþjóð]]ar en þegar Ólafur var þriggja ára ætlaði hún með hann til Sigurðar bróður síns í [[Garðaríki]]. Á siglingunni yfir [[Eystrasalt]] voru þau hertekin af [[Eistland|eistneskum]] víkingum og hneppt í [[þrælkun|þrældóm]] hvort í sínu lagi. Ólafur gekk kaupum og sölum, hafnaði hjá manni sem hét Réas og var þar í sex ár og átti gott atlæti. Þá kom Sigurður móðurbróðir hans, bar kennsl á hann, keypti hann og tók með sér til Garðaríkis, þar sem hann ólst upp. Þegar hann var fullvaxinn hélt hann í [[víkingar|víkingaferðir]] um Eystrasalt og varð vel ágengt. Hann fór svo til [[Vindland]]s og giftist Geiru, dóttur [[Búrisláfur|Búrisláfs]] konungs þar, settist þar að og fór í ránsferðir, meðal annars til [[Skánn|Skánar]] og [[Gotland]]s. En eftir þrjú ár dó Geira og þá fór Ólafur frá Vindlandi og hélt í víking, herjaði um allar strendur [[Norðursjór|Norðursjávar]], frá [[Frísland]]i suður til [[Flæmingjaland]]s og þaðan norður Englandsstrendur og til [[Skotland]]s, og síðan á [[Írland]]i og aftur suður fyrir [[England]]. Þegar hann kom í [[Syllingar|Syllingum]] (Scilly Islands) út af [[Cornwall]]-skaga hitti hann fyrir einsetumann sem kristnaði hann. Tók Ólafur [[skírn]] þar [[988]], hélt til Englands og fór nú með friði því hann vildi ekki herja á kristna menn. Þar hitti hann Gyðu, systur [[Ólafur kvaran|Ólafs kvaran]] konungs í [[Dyflinni]] á Írlandi, giftist henni og bjó í Englandi og á Írlandi næstu árin og gekk undir nafninu Áli. Samkvæmt því er segir í Heimskringlu fékk [[Hákon Sigurðarson Hlaðajarl]], er þá stýrði Noregi, fregnir af því að fyrir vestan haf væri konungborinn Norðmaður og sendi mann þangað til að njósna um hann en við það kviknaði áhugi Ólafs og varð úr að hann hélt áleiðis til Noregs með fimm [[langskip]]. Þegar til [[Þrændalög|Þrændalaga]] kom reyndist Hákon jarl hafa bakað sér þar miklar óvinsældir og sneru Þrændir baki við honum þegar fréttist af komu Ólafs. Hákon lagði á flótta en fannst og var drepinn og Ólafur var tekinn til konungs. Hann gekk strax í að kristna Norðmenn með góðu eða illu og lét oft drepa eða limlesta þá sem ekki vildu taka skírn. Hann sendi líka [[Þangbrandur|Þangbrand]] trúboða til [[Ísland]]s. Þriðja kona Ólafs var Guðrún Járn-Skeggjadóttir; hún var dóttir höfðingja sem Ólafur hafði látið drepa. Hún gerði tilraun til að myrða Ólaf nóttina sem hún giftist honum; það mistókst og hún fór aftur til síns heima. Fjórða og síðasta kona Ólafs var Þyri Haraldsdóttir, systir [[Sveinn tjúguskegg|Sveins tjúguskeggs]] Danakonungs, og hafði hún áður verið gift Búrisláfi Vindakonungi, sem verið hafði tengdafaðir Ólafs, en strokið frá honum. Ekki eru heimildir um nein börn Ólafs. Sumarið 1000 sigldi Ólafur til Vindlands á ''[[Ormurinn langi|Orminum langa]]'' og fleiri skipum til að heimta eignir sem Þyri átti þar en þegar hann sigldi til baka sátu þeir fyrir honum við eyna [[Svoldur]], Sveinn tjúguskegg, [[Ólafur skautkonungur]] Svíakonungur og [[Eiríkur Hákonarson]] [[Hlaðajarlar|Hlaðajarl]]. Féll Ólafur konungur í [[Svoldarorrusta|Svoldarorrustu]] en sigurvegararnir skiptu Noregi á milli sín. Frá Ólafi er sagt í ''[[Ólafs saga Tryggvasonar|Ólafs sögu Tryggvasonar]]'' í ''[[Heimskringla|Heimskringlu]]''. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = No | titill = Olaf Tryggvason| mánuðurskoðað = 1. desember | árskoðað = 2009}} == Tenglar == {{commonscat|Olaf I of Norway|Ólafi Tryggvasyni}} * ''[https://www.snerpa.is/net/snorri/ol-tr.htm Ólafs saga Tryggvasonar]'' hjá [[Netútgáfan|Netútgáfunni]] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Noregskonungar|Noregskonungur]] | frá = 995 | til = 1000 | fyrir = [[Hákon Sigurðarson Hlaðajarl]] | eftir = [[Eiríkur jarl]]<br />[[Sveinn jarl]]<br />[[Sveinn tjúguskegg]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} [[Flokkur:Noregskonungar]] {{fde|963|1000}} [[Flokkur:Saga Norðurlanda]] [[Flokkur:Saga Noregs]] [[Flokkur:Saga Íslands]] ijak6il9peq0mkkd26m7i11cfbpmr88 0 38792 1972248 1948374 2026-07-16T14:52:24Z TKSnaevarr 53243 1972248 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|Dmitri Mendelejev]] '''Dmítríj Ívanovítsj Mendelejev''' ([[rússneska]]: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев) (fæddur [[8. febrúar]] [[1834]], látinn [[2. febrúar]] [[1907]]) var [[Rússland|rússneskur]] [[efnafræði]]ngur þekktastur fyrir að vera aðalhönnuður að fyrsta uppkasti [[Lotukerfið|lotukerfisins]]. Árið 1869 birti hann kenningar sínar en á sama tíma setti Þjóðverjinn Lothar Meyer fram hugmyndir sínar um kerfi er svipaði mjög til lotukerfis Mendelejevs. Þrátt fyrir framlag Meyers hefur Mendelejev hlotið mestan heiðurinn því hann var ákafari í að koma hugmyndum sínum á framfæri. {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1834|1907}} {{DEFAULTSORT:Mendelejev, Dmitri}} [[Flokkur:Rússneskir efnafræðingar]] 6drv9xcqlgm2y43i17tkqdrucvtxxmu 0 41299 1972308 1944213 2026-07-17T06:49:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972308 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|upptökuverið|Abbey Road Studios}} {{Plata | nafn = Abbey Road | gerð = breiðskífa | flytjandi = [[Bítlarnir]] | flytjandi_þf = [[Bítlarnir|Bítlana]] | kápa = The Beatles Abbey Road album cover.jpg | kápa_texti = | kápa_alt = | gefin_út = {{udagur|1969|9|26}} | tekin_upp = 22. febrúar – 20. ágúst 1969 | stúdíó = [[Abbey Road Studios|EMI]], Olympic og Trident, London | stefna = [[Rokk]]<ref>{{cite book |last=Matthews |first=Rex D. |title=Timetables of History for Students of Methodism |url=https://archive.org/details/timetablesofhist0000matt |publisher=Abingdon Press |date=2007 |page=[https://archive.org/details/timetablesofhist0000matt/page/224 224] |isbn=978-1426764592}}</ref> | lengd = 47:03 | útgefandi = [[Apple Records|Apple]] | upptökustjóri = [[George Martin]] | síðasti_titill = [[Yellow Submarine]] | síðasta_ár = 1969 | næsti_titill = [[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]] | næsta_ár = 1970 | misc = {{Auka tímaröð | artist = [[Bítlarnir]] (Norður-Ameríka) | type = breiðskífa | prev_title = [[Yellow Submarine]] | prev_year = 1969 | title = Abbey Road | year = 1969 | next_title = [[Hey Jude (plata)|Hey Jude]] | next_year = 1970 }}{{Smáskífur | name = Abbey Road | type = breiðskífa | single1 = Something“ / „Come Together | single1date = 6. október 1969 }} }} '''''Abbey Road''''' er ellefta breiðskífa [[Bítlarnir|Bítlanna]] og var hún gefin út árið 1969. Platan var sú síðasta sem Bítlarnir tóku upp en hún kom þó út á undan ''[[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]]''. Fyrsta lag plötunnar er „Come Together“ eftir [[John Lennon]]. Lagið samdi hann upphaflega til að styðja framboð [[Timothy Leary]] til ríkisstjóra [[Kalifornía|Kaliforníu]], en ekkert varð af því framboði og því endurvann hann lagið fyrir plötuna. Lagið „Something“ var samið af [[George Harrison]], og var gefið út sem A-hlið á smáskífu. Stór hluti hliðar tvö á plötunni er nokkurs konar lagasyrpa þar sem öll lögin frá „You Never Give Me Your Money“ til „The End“ eru tengd saman. Sum þessara laga voru hálfkláruð eða lög sem voru samin fyrir fyrri plötur en skilin eftir. Á meðal þessara laga eru lögin „Mean Mr. Mustard“ og „Polythene Pam“ sem voru samin af John Lennon fyrir ''[[The Beatles (breiðskífa)|Hvíta albúmið]]'' og lagið „She Came in Through the Bathroom Window“ sem samið var af [[Paul McCartney]] fyrir ''[[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]]'' plötuna. Lagið er að sögn um raunverulegan atburð þegar aðdáandi braust inn á heimili hans, um baðherbergisgluggann. Mikil togstreita, á milli meðlima hljómsveitarinnar, hafði einkennt upptökurnar fyrir ''Hvíta albúmið'' og ''Let It Be'', en að sögn gengu upptökurnar fyrir ''Abbey Road'' mun betur vegna þess að þar sem þeir gerðu sér grein fyrir því að þetta yrði líklega síðasta bítlaplatan, samþykktu þeir að leggja allan ágreining til hliðar. Platan dregur nafn sitt af götunni Abbey Road, en við hana stendur [[Abbey Road Studios|hljóðverið]] þar sem flest bítlalögin urðu til. Á umslaginu er fræg mynd þar sem Bítlarnir ganga yfir götuna. == Lagalisti == {{Track listing | headline = Hlið eitt | all_writing = [[Lennon–McCartney]], nema þar sem er tekið fram | extra_column = Aðalraddir | title1 = Come Together | extra1 = Lennon | length1 = 4:19 | title2 = Something | note2 = [[George Harrison]] | extra2 = Harrison | length2 = 3:02 | title3 = Maxwell's Silver Hammer | extra3 = McCartney | length3 = 3:27 | title4 = Oh! Darling | extra4 = McCartney | length4 = 3:27 | title5 = Octopus's Garden | note5 = [[Richard Starkey]] | extra5 = Starr | length5 = 2:51 | title6 = I Want You (She's So Heavy) | extra6 = Lennon | length6 = 7:47 | total_length = 24:53 }} {{Track listing | headline = Hlið tvö | extra_column = Aðalraddir | title1 = Here Comes the Sun | note1 = Harrison | extra1 = Harrison | length1 = 3:05 | title2 = Because | extra2 = Lennon, McCartney og Harrison | length2 = 2:45 | title3 = You Never Give Me Your Money | extra3 = McCartney | length3 = 4:03 | title4 = Sun King | extra4 = Lennon, með McCartney og Harrison | length4 = 2:26 | title5 = Mean Mr. Mustard | extra5 = Lennon | length5 = 1:06 | title6 = Polythene Pam | extra6 = Lennon | length6 = 1:13 | title7 = She Came In Through the Bathroom Window | extra7 = McCartney | length7 = 1:58 | title8 = Golden Slumbers | extra8 = McCartney | length8 = 1:31 | title9 = Carry That Weight | extra9 = McCartney, með Lennon, Harrison og Starr | length9 = 1:36 | title10 = The End | extra10 = McCartney | length10 = 2:05 | title11 = Her Majesty | note11 = [[falið lag]] | extra11 = McCartney | length11 = 0:23 | total_length = 22:10 }} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Bítlarnir}} [[Flokkur:Hljómplötur Bítlanna]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1969]] hmjecrlctvm7vx3ge8ywd3ozogt4dx4 0 41927 1972302 1967982 2026-07-17T06:43:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972302 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Animhorse.gif|right|thumb|Teiknimynd af hesti þar sem hreyfingarnar byggjast á ljósmyndum [[Eadweard Muybridge]].]] '''Teiknimynd''' er [[kvikmynd]] sem gerð er með því að röð teiknaðra mynda eru sýndar með stuttu millibili sem veldur því að þær virðast vera [[hreyfimynd]]. [[Hefðbundin teiknimynd|Hefðbundnar teiknimyndir]] voru unnar á glærar filmur og ljósmyndaðar á [[kvikmyndafilma|kvikmyndafilmu]]. Í dag eru teiknimyndir yfirleitt [[tölvuteiknimynd]]ir gerðar með [[tölvugrafík]]. Teiknimyndagerð er sérstök listgrein innan [[kvikmyndagerð]]ar, ásamt öðrum aðferðum til hreyfimyndagerðar, eins og [[stopmotion]]-hreyfimyndum með [[leirbrúðumynd|leirbrúðum]] og [[skuggaleikhús]]i, sem dæmi. Yfirleitt eru sýndir 10 til 12 rammar á sekúndu í hefðbundinni teiknimynd, en í venjulegri [[leikin kvikmynd|leikinni kvikmynd]] er venjan 24 rammar á sekúndu. Oftast nægir að notast við 12 ramma (sem nefnast „á tveimur“) til að láta mynd virðast á samfelldri hreyfingu, en ef þarf að sýna snöggar hreyfingar er stundum notast við 24 ramma („á einum“). Fyrir hægari hreyfingar og ódýrari framleiðslu er stundum notast við átta ramma á sekúndu („á þremur“).<ref>{{vefheimild|url=https://www.lifewire.com/what-are-ones-twos-and-threes-4057778|titill=What are Ones, Twos, and Threes in Animation?|höfundur=Johnny Chew|dags=17.3.2020|vefsíða=Lifewire}}</ref> Þar sem myndin helst stutta stund föst á [[sjónhimna|sjónhimnunni]] nemur heilinn það sem samfellda atburðarás fremur en röð mynda. Vegna þess að teikna þurfti hvern ramma fyrir sig, var framleiðsla hefðbundinna teiknimynda ólík framleiðslu leikinna mynda þar sem tiltölulega auðvelt er að taka sama atriði upp oftar en einu sinni. [[Takmörkuð teiknimynd]] er aðferð til að spara í framleiðslu með því að kvika aðeins lítinn hluta af myndinni og endurnýta eins mikið og hægt er. Fjöldi mynda á sekúndu hættir að skipta máli í nútíma tölvuteiknimyndum þar sem atburðarásin er samfelld breyting stafrænna mynda á milli [[lykilrammi|lykilramma]] og framleiðslan verður líkari framleiðslu leikinna kvikmynda. Teiknimyndir koma fyrir sem bæði [[stuttmynd]]ir og [[kvikmynd í fullri lengd|kvikmyndir í fullri lengd]]. Klassískar teiknimyndir notast oft við ýktan [[skopmynd]]astíl, [[manngerð dýr]], [[ofurhetja|ofurhetjur]] og [[ærsl]]afull atriði. Ýmsir hafa gert tilraunir með að blanda saman teiknimyndum og leiknum myndum frá fyrstu tíð. Með tölvugrafík og raunsæjum þrívíddarteikningum er hægt að [[samsetning (myndvinnsla)|setja saman]] teiknaða mynd og tekna mynd þannig að ekki sjáist munur á til að skapa [[tæknibrellur]]. Tölvuteiknimyndir skiptast í tvívíðar teiknimyndir, sem líkjast hefðbundnum teiknimyndum, og þrívíðar teiknimyndir þar sem myndirnar sem hreyfast eru þrívíðir stafrænir hlutir. == Saga == [[Mynd:Prof._Stampfer's_Stroboscopische_Scheibe_No._X.gif|thumb|right|Snúningsskífa úr Phénakistiscope frá 1833.]] Fyrir tíma kvikmyndanna höfðu menn notast við ýmis brögð til að láta hluti og myndir virðast hreyfast af sjálfsdáðum, með [[brúðuleikhús]]i, [[skuggaleikhús]]i, ýmsum útgáfum af [[töfralukt]], og öðrum aðferðum.<ref>{{Cite web |title=How Modern Animation Originated from Live and Stage Performances - studio9 |url=https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances |access-date=2024-02-18 |website=studio9.ie}}</ref> Eiginlegar teiknimyndir, þar sem röð samtengdra mynda er sýnd hratt þannig að myndin virðist hreyfast, komu til sögunnar með snúningsskífum eins og [[Phénakisticope]] (1833), [[Zoetrope]] (1866), [[flettibók]]um (1868) og [[Praxinoscope]] (1877). Franski uppfinningamaðurinn [[Charles-Émile Reynaud]] þróaði Praxinoscope-vélina þannig að hægt var að varpa lengri myndaröðum á tjald. Árið 1888 fékk hann einkaleyfi á vél sem hann notaði fyrir sýningar sem hann nefndi [[Théâtre Optique]] og sýndi allt að 700 handmálaðar myndir í röð. Hreyfimyndin var gerð á glærur og bakgrunnurinn aðskilinn.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/3814977|jstor=3814977|last1=Myrent|first1=Glenn|title=Emile Reynaud: First Motion Picture Cartoonist|journal=Film History|year=1989|volume=3|issue=3|pages=191–202}}</ref> === Þöglu myndirnar === Þegar eiginleg [[kvikmyndagerð]] hófst undir lok 19. aldar voru teiknaðar myndir í fyrstu ekki álitnar henta nýja miðlinum sem átti að sýna raunsæjar lifandi myndir. [[J. Stuart Blackton]] hóf að nota stop-motion tækni til að blanda teiknimyndum saman við leiknar kvikmyndir. Kvikmyndin ''[[The Haunted Hotel]]'' frá 1907 varð vinsæl og lengi talin fyrsta teiknimyndin.<ref>Buccaneer: ''James Stuart Blackton and the Birth of American Movies'', p. 87. Rowman & Littlefield. 2016. {{ISBN|978-1-4422-4258-6}}.</ref> Franski skopmyndateiknarinn [[Émile Cohl]] gerði svo fyrstu hreinræktuðu teiknimyndina, ''[[Fantasmagorie]]'', árið 1908. Cohl teiknaði myndirnar beint á kvikmyndafilmuna. Bandaríski myndasöguhöfundurinn [[Winsor McCay]] gerði líka tilraunir með teiknimyndagerð þar sem hann teiknaði hverja mynd fyrir sig á blað í ''[[Nemó litli (kvikmynd frá 1911)|Nemó litli]]'' (1911) og ''[[Gertie the Dinosaur]]'' (1914).<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-07-22 |title=Winsor McCay: American Animator|encyclopedia = Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay |access-date= |language=en}}</ref> Á 2. áratug 20. aldar varð teiknimyndagerð að iðnaði í Bandaríkjunum.{{sfn|Solomon|1989|p=28}} Framleiðandinn [[John Randolph Bray]] og kvikarinn [[Earl Hurd]] þróuðu persónuna [[Bobby Bumps]] fyrir röð stuttra gamanmynda. Þeir fengu einkaleyfi á því sem varð hin hefðbundna framleiðsluaðferð teiknimynda, að teikna hreyfimyndirnar á glærur.{{sfn|Solomon|1989|p=24}}{{sfn|Solomon|1989|p=34}} Fyrsta teiknimyndafígúran sem náði vinsældum í Bandaríkjunum var [[Kötturinn Felix]] eftir [[Pat Sullivan]] og [[Otto Messmer]] árið 1919.<ref>{{cite news|first1=Michael|last1=Cart|title=The Cat With the Killer Personality|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html|language=en-US|url-status=live|date=31 March 1991|access-date=December 30, 2022|archivedate=April 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411005148/https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html}}</ref> Árið 1917 fékk [[Max Fleischer]] einkaleyfi<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242674?oq=US1242674|title = Method of producing moving-picture cartoons}}</ref> á aðferð við gerð teiknimynda sem hann nefndi [[Rotoscope]], þar sem stillum úr leikinni kvikmynd er varpað á blað og teiknarinn teiknar eftir myndunum til að skapa raunsærri hreyfingar. Árið 1917 gerði ítalsk-argentínski leikstjórinn [[Quirino Cristiani]] fyrstu teiknimyndina í fullri lengd, ''[[El Apóstol]]'', sem náði miklum vinsældum, en er nú talin glötuð. Hann fylgdi henni eftir árið 1918 með ''[[Sin dejar rastros]]'' sem var gerð upptæk af stjórnvöldum daginn eftir frumsýninguna.<ref>{{Cite web |title=animafest.hr |url=https://www.animafest.hr/en/2009/film/read_all/quirino_cristiani_the_mystery_of_the_first_animated_movies |access-date=2024-02-18 |website=www.animafest.hr }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Elsta teiknimyndin í fullri lengd sem hefur varðveist er þýska myndin ''[[Die Abenteuer des Prinzen Achmed]]'' eftir [[Lotte Reiniger]] frá 1927.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Maria |date=December 15, 2020 |title=The Lasting Legacy of Lotte Reiniger |url=https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/ |access-date=August 8, 2023 |website=[[Australian Centre for the Moving Image]]}}</ref> === Gullöld bandarískra teiknimynda === [[Mynd:Mickey_&_Minnie_Mouse_in_Plane_Crazy_(1928).gif|thumb|right|Mína og Mikki Mús í myndinni ''[[Plane Crazy]]'' frá 1928.]] Stuttmynd [[Walt Disney]] frá 1928, ''[[Steamboat Willie]]'', markar upphaf gullaldar bandarískra teiknimynda með samhæfðri hljóðrás, sem stóð fram á 7. áratug 20. aldar. Persónurnar [[Mikki Mús]] og [[Mína Mús]] birtust fyrst í þeirri teiknimynd. Disney stofnaði kvikmyndaverið [[Walt Disney Animation Studios]] árið 1923, ásamt bróður sínum, [[Roy O. Disney]]. Disney hafði mjög mikil áhrif á teiknimyndagerð um allan heim næstu áratugi, þótt framleiðslan hafi ekki verið stór hluti af heimsframleiðslunni.<ref name="Furniss_Page_107">{{cite book |last1=Furniss |first1=Maureen |title=Art in Motion, Revised Edition |chapter=Classical-era Disney Studio |author1-link=Maureen Furniss |date=2007 |pages=107–132 |publisher=John Libbey Publishing |location=New Barnet |isbn=9780861966639 |doi=10.2307/j.ctt2005zgm.9 |jstor=j.ctt2005zgm.9 |edition=2014 print-on-demand ed., based on 2007 revised |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2005zgm.9|oclc=1224213919}}</ref> Frá því um 1930 til um 1970 sendu bandarísku teiknimyndaverin frá sér mikið magn stuttmynda með teiknimyndafígúrum með hljóði og í lit. Í fyrstu voru þessar myndir sýndar á undan leiknum kvikmyndum í kvikmyndahúsum. Þetta voru meðal annars myndir frá Disney Animation Studios ([[Guffi]] 1932 og [[Andrés Önd]] 1934), [[Fleischer Studios]]/[[Famous Studios]] ([[Betty Boop]] 1930, [[Stjáni blái]] 1933, og [[Draugurinn Kasper]] 1945), [[Warner Bros. Cartoon Studios]]/[[Looney Tunes]] ([[Porky Pig]] 1935, [[Daffy Duck]] 1937, [[Bugs Bunny]] 1938–1940 og [[Tweety]] 1942), og [[Metro-Goldwyn-Mayer]] ([[Tommi og Jenni]] 1940). Árið 1937 kom svo út fyrsta teiknimyndin í fullri lengd og í lit, ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og dvergarnir sjö]]''. Disney notaðist við Rotoscope-tækni Fleischers við gerð myndarinnar.<ref>{{cite book |last1=Menache |first1=Alberto |title=Understanding Motion Capture for Computer Animation and Video Games |date=2000 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0-12-490630-3 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=9njZ482OYfwC&pg=PA2 |access-date=14 December 2022 |language=en}}</ref> Fleischer Studios fylgdi því eftir með ''[[Ferðir Gúllívers (teiknimynd frá 1939)|Ferðum Gúllívers]]'' 1939. Eftir að [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lokaðist fyrir erlenda markaði svo næstu myndum gekk illa í kvikmyndahúsum. Að lokum voru það aðeins Disney Animation Studios sem fengust við að gera teiknimyndir í fullri lengd. Þaðan komu til dæmis myndirnar ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasía]]'' og ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' árið 1940. Teiknimyndir voru notaðar í [[áróður]] í stríðinu, bæði af Bandaríkjunum (til dæmis ''[[Der Fuehrer's Face]]'' frá Disney og ''[[Private Snafu]]'' frá Warner Bros.), Japan (''[[Momotarō: Umi no Shimpei]]'') og Kína (''[[Tiě shàn gōngzhǔ]]''). === Sjónvarpið === [[Mynd:Flintstones-June-9-1961_(8080787943).jpg|thumb|right|''[[Steinaldarmennirnir]]'' (''The Flintstones'') voru fyrsta teiknimyndaþáttaröðin sem var sýnd á besta tíma og ætluð öllum aldurshópum.]] Með tilkomu sjónvarpsins fengu stuttar teiknimyndir nýjan miðil. Áður höfðu teiknimyndir verið framleiddar fyrir ótilgreindan áhorfendahóp í kvikmyndahúsum og innihéldu oft ofbeldi og kynferðislegar tilvísanir. Í sjónvarpi voru teiknimyndir fyrst og fremst ætlaðar börnum, eins og teiknimyndasyrpur sem voru sýndar á [[morgunsjónvarp|laugardagsmorgnum]]. Undir lok 6. áratugarins komu fram nýjar þáttaraðir sem voru þróaðar fyrir sjónvarpið, eins og teiknimyndir [[Hanna-Barbera Productions]] (''[[The Flintstones]]'' 1960 og ''[[Scooby-Doo]]'' 1969). Árið 1960 kom [[ljósritun]] til sögunnar og dró töluvert úr framleiðslukostnaði hefðbundinna teiknimynda.<ref>{{cite web|url=https://reactormag.com/the-advent-of-xerography-disneys-one-hundred-and-one-dalmatians/|title=The Advent of Xerography: Disney's One Hundred and One Dalmatians|author=Mari Ness|date=23. júlí 2015|website=Reactor}}</ref> Mörg ný framleiðslufyrirtæki hófu teiknimyndagerð fyrir sjónvarp í Bandaríkjunum. [[Total Television]] gerði teiknimyndaþætti í tengslum við sölu [[morgunkorn]]s frá [[General Mills]]. [[Myndasaga|Myndasögur]] sem höfðu notið vinsælda í blöðum, eins og [[Dick Tracy]] og [[Smáfólkið]], voru gerð að teiknimyndaþáttum eða [[sérþáttur|sérþáttum]] fyrir hátíðardagskrár sjónvarpsstöðvanna. [[Filmation]] gerði sjónvarpsþætti með [[ofurhetja|ofurhetjum]] [[DC Comics]] 1962 og [[Grantray-Lawrence Animation]] gerði það sama með persónur frá [[Marvel Comics]] 1966. Vinsælar hljómsveitir urðu að teiknimyndapersónum, eins og [[Bítlarnir]] (''[[The Beatles (sjónvarpsþættir)|The Beatles]]'' 1965-1966) og [[The Jackson 5]] (''[[Jackson 5ive]]'' 1971-1972).<ref>{{cite web|url=https://d2rights.blogspot.com/2011/10/saturday-morning-fever-field-guide-to.html|website=Dead2Rights|title=Saturday Morning Fever: A field guide to cartoon shows based on pop groups|dags=7. janúar 2015}}</ref> Utan Bandaríkjanna þróaðist hreyfimyndagerð fyrir börn með brúðumyndum og klippimyndum sem voru framleiddar innanlands og voru ódýrari í framleiðslu. Eiginlegar teiknimyndir heyrðu til undantekninga. Dæmi um evrópskar teiknimyndir fyrir sjónvarp voru þættirnir ''[[Ævintýri Tinna (teiknimyndaþættir 1957)|Ævintýri Tinna]]'' (''Les Aventures de Tintin, d'après Hergé'', [[Belvision]] 1957), ''[[Strumparnir]]'' (''Les Schtroumpfs'', [[TVA Dupuis]] 1961), ''[[Bolek i Lolek]]'' ([[Studio Filmów Rysunkowych]] 1962), ''[[Litla moldvarpan]]'' (''Krtek'', [[Zdeněk Miler]] 1962) og ''[[Bangsi, heimsins sterkasti björn]]'' (''Bamse, världens starkaste björn'', [[SVT]] 1966). Í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] var teiknimyndaverið [[Sojúsmúltfilm]] stofnað árið 1936 innan ríkisrekna kvikmyndafyrirtækisins [[Goskino]].<ref>{{Cite book|last=Малюкова Л.|first=Венжер Н.|title=Русская—советская—российская // Энциклопедия отечественной мультипликации/ Составление С. В. Капкова.|publisher=Алгоритм|year=2006|isbn=978-5-9265-0319-4|location=Москва|pages=13–41}}</ref> Sojúsmúltfilm framleiddi margar þáttaraðir sem í dag eru álitnar klassískar rússneskar teiknimyndir, eins og ''[[Весёлая карусель]]'' og ''[[Ну, погоди!]]'' (1969). Teiknimyndagerð stóð með nokkrum blóma í [[Tékkland]]i, [[Pólland]]i ([[Studio Filmów Rysunkowych]]) og [[Ungverjaland]]i ([[Pannónia Filmstúdió]]) á 7. og 8. áratugnum, en framleiðslan var margfalt minni en í Bandaríkjunum á sama tíma. Fyrsta [[anime]]-þáttaröðin, ''[[Otogi Manga Calendar]]'', hóf göngu sína árið 1961 og næstu ár var uppgangur í teiknimyndagerð í Japan. Evrópsk og japönsk fyrirtæki áttu í samstarfi um framleiðslu á þáttum sem byggðust á vinsælum evrópskum barnabókum, eins og með ''[[Barbapabbi|Barbapabba]]'' (1973-1977),<ref>{{cite book |last1=Erickson |first1=Hal |title=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |date=2005 |edition=2nd |publisher=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |page=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/112 112]}}</ref> ''[[Heiða (teiknimyndaþættir)|Heiðu]]'' (1974), ''[[Maja býfluga (teiknimyndaþættir)|Maju býflugu]]'' (1975) og ''[[Einu sinni var...]]'' (1978).<ref>{{cite book |last1=Clements |first1=Jonathan |last2=McCarthy |first2=Helen |title=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917, Revised and Expanded Edition |url=https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0 |date=1 November 2006 |publisher=Stone Bridge Press |location=Berkeley, California, United States of America |isbn=978-1933330105 |page=[https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0/page/457 456] |language=English |quote="an explicitly educational series"}}</ref> Sumar fyrstu japönsku teiknimyndirnar sem sýndar voru á Vesturlöndum voru gagnrýndar fyrir að sýna ofbeldi. Þetta gat stafað af því að vestrænir áhorfendur gerðu ráð fyrir því að allar teiknimyndir væru ætlaðar börnum, sem þessar myndir voru ekki. Á 8. áratugnum hóf bandaríski teiknarinn [[Ralph Bakshi]] að gera myndir fyrir fullorðna áhorfendur eins og ''[[Fritz the Cat (teiknimynd)|Fritz the Cat]]'' (1972). Margar af þessum myndum áttu erfitt með að finna dreifingaraðila.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Jon M. |last2=McDonnell |first2=Chris |title=Unfiltered: The Complete Ralph Bakshi |url=https://archive.org/details/unfilteredcomple0000gibs |year=2008 |publisher=Universe Publishing |isbn=978-0-7893-1684-4 }}</ref> Hann náði betri árangri með fantasíumyndum á borð við ''[[Wizards (teiknimynd)|Wizards]]'' (1977) og ''[[Hringadróttinssaga (Bakshi)|Hringadróttinssögu]]'' (1978) sem notuðust við Rotoscope-tæknina. Breska myndin ''[[Flóttinn langi]]'' (''Watership Down'' 1978) náði miklum vinsældum þrátt fyrir ofbeldislýsingar. Á sama tíma gerði [[Sigurður Örn Brynjólfsson]] fyrstu íslensku teiknimyndina, ''[[Þrymskviða (teiknimynd)|Þrymskviðu]]'', sem var frumsýnd árið 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Tvö þúsund teikningar að baki stundarfjórðungs teiknimynd|author=Jóhanna Birgisdóttir|date=16.8.1976|journal=Dagblaðið|number=179|pages=12-13}}</ref> === Tölvuteiknimyndir === Lengst af á 20. öld höfðu tölvur of takmarkað minni til að hægt væri að nota þær að ráði við hreyfimyndagerð. Elstu tölvuteiknuðu myndirnar sem voru notaðar voru möskvamyndir af þrívíðum hlutum eins og hendi eða geimskipi sem birtust á skjám í vísindaskáldsögumyndum á borð við ''[[Futureworld]]'' (1976) og ''[[Stjörnustríð]]'' (1977). Teiknaða stuttmyndin ''[[Hunger (kvikmynd frá 1973)|Hunger]]'' frá 1973 var ein fyrsta tölvuteiknaða myndin sem notaði [[myndbræðing]]u fyrir fylltar [[rastamynd]]ir, fremur en línuteikningar.<ref name="IT History Society">{{Cite web |url=https://www.ithistory.org/honor-roll/mr-nestor-burtnyk |title=Mr. Nestor Burtnyk |work=IT History Society |date=21 December 2015 |access-date=June 30, 2023 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þegar kom fram á 9. áratuginn var algengt að nota tölvur til að sjá um kvikaða grafík fyrir kynningartexta og merki. Kvikmyndin ''[[Tron]]'' frá 1982 var ein sú fyrsta sem notaði tölvugerða þrívíddargrafík, og tónlistarmyndband við lag [[Dire Straits]], „[[Money for Nothing]]“, notaðist við fyllt þrívíð líkön árið 1985.<ref>{{cite magazine|first= Claire |last= Schaffer |title= How the Dire Straits' 'Money for Nothing' Video Helped CGI Go Mainstream |magazine= [[Garage Magazine]] |date= 11 March 2019 |access-date= 21 March 2020 |url= https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |archive-date= 4 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404220734/https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |url-status= dead}}</ref> Nýjar og öflugri tölvur, eins og [[Silicon Graphics]]-vélarnar sem komu á markað árið 1981 og [[Sun Microsystems]]-vélar frá 1982, voru sérhæfðar fyrir myndvinnslu. Japanska teiknimyndin ''[[Golgo 13: The Professional]]'' notaði tölvuteiknaða grafík í bland, og fyrsta Disney-myndin sem notaðist við tölvugrafík var ''[[Leynilöggumúsin Basil]]'' frá 1986. Sama ár var tölvuverið [[Pixar]] stofnað upp úr tölvugrafíkdeild [[Lucasfilm]]. Á 10. áratugnum hófst blómaskeið raunsærrar tölvugrafíkur í myndum eins og ''[[Terminator 2]]'' (1991) og ''[[Júragarðurinn]]'' (1993). Disney-myndin ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og dýrið]]'' frá 1991 notaði blöndu af handteiknuðum persónum og tölvuteiknuðum þrívíðum bakgrunnum. ''[[Leikfangasaga]]'' frá Disney og Pixar árið 1995, var fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem var að öllu leyti gerð og hreyfð með tölvu.<ref>{{cite news |last1=King |first1=Susan |title=How 'Toy Story' changed the face of animation, taking off 'like an explosion' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html |access-date=September 30, 2015 |work=Los Angeles Times |date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002070711/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html|archive-date=October 2, 2015|url-status=live}}</ref> Á sama tíma gerði Disney röð af vinsælum teiknimyndum sem litu út fyrir að vera hefðbundnar (eins og ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' og ''[[Konungur ljónanna]]''), en voru í raun að miklu leyti gerðar með aðstoð tölvu.<ref>{{cite web|url=https://beforesandafters.com/2019/07/17/before-you-see-the-new-cg-lion-king-re-visit-the-cg-of-1994s-lion-king/|website=Before&Afters|author=Ian Failes|date=17. júlí 2019|title=Before you see the new CG ‘Lion King’, re-visit the CG of 1994’s ‘Lion King’}}</ref> Árið 2001 var íslenska teiknimyndaverið [[CAOZ]] stofnað af nokkrum starfsmönnum [[Oz hf.]] Árið eftir kom fyrsta íslenska þrívíddarteiknimyndin, ''[[Litla lirfan ljóta]]'', út;<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Litla lirfan ljóta|website=Kvikmyndavefurinn|skoðað=6. maí 2024}}</ref> Seinna gerði fyrirtækið meðal annars ''[[Anna og skapsveiflurnar]]'' (2007) og ''[[Hetjur Valhallar - Þór]]'' (2011). === Þrívíddarmyndir og fullorðinssjónvarp === [[Mynd:CGI_Robot_3D_Animation.webm|thumb|right|Stutt þrívíddarteiknimynd.]] Vinsældir tvívíðra teiknimynda frá Disney á 10. áratugnum voru þvílíkar að talað var um [[Disney-endurreisnin]]a á þeim tíma. Myndir sem fylgdu í kjölfarið í upphafi 21. aldar gengu mun ver í kvikmyndahúsum, á meðan þrívíðar teiknimyndir frá Pixar og [[DreamWorks]], eins og ''[[Leitin að Nemó]]'' (2003) og ''[[Shrek]]'' (2001), slógu margar í gegn. Disney náði aftur vopnum sínum með þrívíðu teiknimyndinni ''[[Frosinn]]'' (2013). Framtíð teiknimynda í fullri lengd virtist því vera þrívíð. Á sama tíma hélt hefðbundin teiknimyndagerð áfram í sjónvarpsþáttum ætluðum öllum aldurshópum. [[Simpsonfjölskyldan]] hóf göngu sína í ''[[The Tracey Ullman Show]]'' árið 1989 með meiri háðsádeilu og bröndurum ætluðum fullorðnum áhorfendum. ''[[South Park]]'' gekk enn lengra árið 1997 með samfélagsgagnrýni og [[svartur húmor|svörtum húmor]]. Teiknimyndaþættir sem framleiddir voru fyrir barnastöðina [[Nickleodeon]] á 10. áratugnum, eins og ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[Skriðdýrin]]'', ''[[Invader Zim]]'' og ''[[Svampur Sveinsson]]'', náðu vinsældum hjá öllum aldurshópum. Nýir teiknaðir sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum, eins og ''[[Bob's Burgers]]'', ''[[Robot Chicken]]'', ''[[Futurama]]'', ''[[Rick & Morty]]'', og ''[[BoJack Horseman]]'', hafa farið í dreifingu á [[vefsíða|vefsíðum]] eða [[streymisveita|streymisveitum]]. Japanskir barnaþættir voru sýndir sjónvarpi víða í Evrópu frá 9. áratugnum, eftir vinsældir japansk-evrópskra samstarfsverkefna. Þættir eins og ''[[Sanpei]]'', ''[[Sailor Moon]]'', ''[[Pokémon]]'' og ''[[Dragon Ball Z]]'' ruddu brautina fyrir vinsældir [[anime]]-mynda og -þátta fyrir fullorðna áhorfendur.<ref>{{cite journal|author=Santiago Iglesias JA.|title=The Anime Connection. Early Euro-Japanese Co-Productions and the Animesque: Form, Rhythm, Design|journal=Arts|year=2018|volume=7|issue=4|page=59|doi=10.3390/arts7040059}}</ref> Teiknimyndir í fullri lengd eins og ''[[Akira (teiknimynd)|Akira]]'' (1988) og þættir eins og ''[[Cowboy Bebop]]'' (1998) urðu [[költmynd]]ir á Vesturlöndum. Japanskar teiknimyndir slógu svo í gegn á 21. öld með myndum [[Studio Ghibli]] eins og ''[[Chihiro og álögin]]'' (2001) sem hlaut [[Óskarsverðlaun]] sem besta teiknimynd í fullri lengd. Margar japanskar teiknimyndir og sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum hafa verið með vinsælustu teiknimyndum heims á 21. öld og farið í dreifingu á bæði sérhæfðum og almennum streymisveitum. ==Framleiðsla== [[File:Joy &amp; Heron - Animated CGI Spot by Passion Pictures.webm|thumb|''Joy & Heron'', stuttmynd frá Passion Pictures.]] Framleiðsla teiknimyndar af einhverri lengd (lengri en nokkrar sekúndur) hefur þróast sem tegund [[kvikmyndagerð]]ar með nokkur sérkenni.{{sfn|Laybourne|1998|p=117}} Leiknar kvikmyndir og teiknimyndir eiga það sameiginlegt að vera vinnuaflsfrekar og dýrar í framleiðslu.{{sfn|Solomon|1989|p=274}} Helsti munurinn er að í framleiðslu myndarinnar er [[jaðarkostnaður]] hverrar [[taka|töku]] hærri fyrir teiknimyndir en leiknar kvikmyndir.{{sfn|White|2006|p=151}} Þegar búið er að stilla upp fyrir [[aðaltökur]] leikinnar myndar er tiltölulega auðvelt fyrir leikstjóra að biðja um eina töku í viðbót, en í teiknimynd þarf teymi kvikara að útfæra hverja töku (þótt það sé orðið mun ódýrara með tilkomu tölvutækninnar).{{sfn|Laybourne|1998|p=339}} Það er jafnframt mjög dýrt fyrir kvikmyndaverið að framleiða tökur sem síðan er sleppt úr endanlegri mynd.{{sfn|Culhane|1990|p=55}} Frá 4. áratugnum hafa teiknimyndaver haft sögudeildir sem útfæra hvert atriði myndarinnar á [[söguborð]], sem framleiðsluteymi myndarinnar þarf að samþykkja áður en [[kvikari|kvikararnir]] hefjast handa við endanlega útfærslu.{{sfn|Solomon|1989|p=120}} Söguborð eru líka notuð í leiknum kvikmyndum, en þær hafa meira frelsi til að víkja frá þeim, til dæmis með [[spunaleikhús|spuna]] á tökustað.{{sfn|Laybourne|1998|pp=100–01}} Annað vandamál sem einkennir framleiðslu teiknimynda er krafan um að viðhalda samræmi frá upphafi til enda, jafnvel fyrir kvikmyndir í fullri lengd með stór teymi teiknara. Líkt og aðrir listamenn hafa kvikarar persónulegan teiknistíl, en þurfa að beygja sig undir það útlit sem valið hefur verið fyrir myndina.{{sfn|Masson|2007|p=94}} Frá því snemma á 9. áratugnum hafa framleiðsluteymi fyrir teiknimyndir í fullri lengd talið 500-600 manns, og þar af eru 50-70 kvikarar. Samræming útlits á milli slíks fjölda er erfið.{{sfn|Beck|2004|p=37}} Þetta er oftast leyst með því að láta minna teymi listamanna hanna útlit og litaspjald fyrir myndina áður en útfærsla hefst. Þeir hanna hverja persónu með [[módelblað|módelblöðum]] sem sýna ólík svipbrigði og stellingar frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|p=34}}{{sfn|Culhane|1990|p=146}} Áður var algengt að gerð væru þrívíð módel úr leir eða gifsi svo kvikarar ættu auðveldara með að sjá persónuna frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|pp=52–57}}{{sfn|Williams|2001|p=34}} Ólíkt leiknum kvikmyndum, voru teiknimyndir oftast fullþróaðar með söguborðinu og listamennirnir sem unnu að því skráðir höfundar myndarinnar.{{sfn|Laybourne|1998|pp=99–100}} Snemma á 7. áratug 20. aldar fóru teiknimyndaverin að ráða handritshöfunda og seint á 9. áratugnum voru [[kvikmyndahandrit]] orðin almenn í teiknimyndagerð. == Verðlaun == [[Mynd:41st_Annie_Awards,_Chris_Buck,_Jennifer_Lee,_Peter_Del_Vecho-crop.jpg|thumb|right|Framleiðsluteymi ''Frosinn'' á afhendingu Annie-verðlaunanna árið 2014.]] Meðal verðlauna sem veitt eru fyrir teiknimyndir sérstaklega eru [[Annie-verðlaunin]] í Bandaríkjunum (frá 1972), [[Anime Grand Prix]] í Japan (frá 1978), [[Cartoon d'or]] í Evrópu (frá 1991 til 2016) og [[Emile-verðlaunin]] (frá 2017). Verðlaun í flokki teiknimynda eru veitt sem hluti af kvikmyndaverðlaunum á borð við [[Emmy-verðlaunin]] (frá 1979), [[Gullhaninn (verðlaun)|Gullhanann]] í Kína (frá 1981), [[Goya-verðlaunin]] á Spáni (frá 1989), [[Óskarsverðlaunin]] (frá 2001), [[BAFTA-verðlaunin]] (frá 2006), [[Golden Globe-verðlaunin]] (frá 2006) og [[César-verðlaunin]] (frá 2011). Áður en sérstakur teiknimyndaflokkur var stofnaður sem hluti af Óskarsverðlaununum náði aðeins ein mynd þeim árangri að vera tilnefnd í flokknum besta myndin: ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]'' árið 1991. Seinna hafa myndirnar ''[[Upp]]'' og ''[[Leikfangasaga 3]]'' verið tilnefndar í sama flokki. Tvær blandaðar leiknar/teiknaðar myndir höfðu líka verið tilnefndar til nokkurra Óskarsverðlauna: ''[[Mary Poppins (kvikmynd frá 1964)|Mary Poppins]]'' 1964 og ''[[Hver skellti skuldinni á Kalla kanínu?]]'' 1988. Teiknimyndir höfðu oft áður unnið verðlaun í flokkum á borð við „besta frumsamda lag“ (til dæmis ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' 1940, ''[[Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)|Litla hafmeyjan]]'' 1989 og ''[[Pókahontas (kvikmynd frá 1995)|Pocahontas]]'' 1995) og „besta frumsamda tónlist“ (til dæmis ''[[Dúmbó]]'' 1941, ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' 1992 og ''[[Konungur ljónanna]]'' 1994). Fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem vann Óskarsverðlaun í þeim flokki 2001 var ''[[Shrek]]'' frá [[DreamWorks]]. Meðal höfunda sem hafa unnið verðlaunin oftar en einu sinni eru [[Hayao Miyazaki]], [[Andrew Stanton]], [[Pete Docter]], [[Brad Bird]] og [[Jonas Rivera]]. Pixar er það framleiðslufyrirtæki sem oftast hefur unnið verðlaunin, en þar á eftir koma DreamWorks og Walt Disney Animation Studios.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/oscar-winners-best-animated-feature-complete-list/2001-shrek/|title=Here Are All the Oscar Winners for Best Animated Feature|author=Paul Grein|date=3.10.2024|website=billboard}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Beck |first=Jerry |title=Animation Art: From Pencil to Pixel, the History of Cartoon, Anime & CGI |url=https://archive.org/details/animationartfrom0000unse |year=2004 |location=Fulhamm London |publisher=Flame Tree Publishing |isbn=978-1-84451-140-2 }} * {{cite book |author-link = Shamus Culhane |last=Culhane |first=Shamus |title=Animation: Script to Screen |url = https://archive.org/details/animationfromscr0000culh |publisher=St. Martin's Press |year=1990 |isbn=978-0-312-05052-8 }} * {{cite book |last=Laybourne |first=Kit |author-link = Kit Laybourne |title = The Animation Book: A Complete Guide to Animated Filmmaking – from Flip-books to Sound Cartoons to 3-D Animation |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-517-88602-1 |url = https://archive.org/details/animationbookcom00layb }} * {{cite book |last=Masson |first=Terrence |author-link = Terrence Masson |year=2007 |title = CG101: A Computer Graphics Industry Reference |url = https://archive.org/details/isbn_9780977871001 |series = Unique and personal histories of early computer animation production, plus a comprehensive foundation of the industry for all reading levels. |location=Williamstown, MA |publisher=Digital Fauxtography |isbn=978-0-9778710-0-1 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Charles |year=1989 |title = Enchanted Drawings: The History of Animation |location=New York |publisher=Random House, Inc. |isbn=978-0-394-54684-1 }} * {{cite book |last=White |first=Tony |title = Animation from Pencils to Pixels: Classical Techniques for the Digital Animator |url=https://archive.org/details/animationfrompen0000whit |year=2006 |location=Milton Park |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-240-80670-9 }} * {{cite book |last=Williams |first=Richard |author-link = Richard Williams (animator) |title = The Animator's Survival Kit |title-link = The Animator's Survival Kit |year=2001 |publisher=Faber and Faber |isbn=978-0-571-20228-7 }} [[Flokkur:Teiknimyndir| ]] 2ot5pbg5mc18xx77hv348kj2nmox0gm 0 42827 1972361 1960213 2026-07-17T09:01:05Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972361 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Lützen | partof = [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]] | image = Death of King Gustav II Adolf of Sweden at the Battle of Lützen (Carl Wahlbom) - Nationalmuseum - 18031.tif | caption = ''Dauði Gústafs 2. Adólfs í orrustunni við Lützen'' <br /> [[Carl Wahlbom]], 1855 | date = 16. nóvember 1632 | place = [[Lützen]], [[Saxony-Anhalt]], [[Germany]] | coordinates = | result = Sænskur sigur{{sfn|Semchankov|2009|p=69}}{{Sfn|Brzezinski|2001|p=74}}{{Sfn|Wedgwood|1938|p=326}}{{sfn|Porshev |2014|p=328}}{{Efn|Almennt er litið á Svía sem sigurvegarana en orrustunni hefur einnig verið lýst sem taktískum sigri fyrir keisaraherinn.{{sfn|Wilson|2018|p=99}}}} | combatant1 = {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]]<br/>[[File:Catholic League (Germany).svg|22px]] [[Kaþólska bandalagið]] | combatant2 = {{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Stórveldistími Svíþjóðar|Svíþjóð]]<br/>{{flagicon image|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Kjörfurstadæmið Saxland|Saxland]]<br/> [[File:Hessen-Kassel-1736.PNG|14px]] [[Hessen-Kassel]]{{Sfn|Schürger|2015|pp=68–69}} | commander1 = {{plainlist| *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Albrecht von Wallenstein|Wallenstein]] *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim|Pappenheim]]{{KIA}} *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heinrich Holk]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Gústaf 2. Adólf]]{{KIA}} *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Bernhard von Sachsen-Weimar]] *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Dodo zu Innhausen und Knyphausen|Knyphausen]] }} | strength1 = 19.175 alls{{sfn|Wilson|2018|p=48, 215–216}} <br/> 43 byssur | strength2 = 18.738{{sfn|Wilson|2018|p=220}}{{Efn|12.828 fótgönguliðar, 5.910 riddaraliðar{{sfn|Wilson|2018|p=220}}}} <br/> 60 byssur{{sfn|Wilson|2018|p=61}} | casualties1 = 5.160 drepnir, særðir eða teknir til fanga, 24 byssur haldlagðar{{sfn|Wilson|2018|pp=87–89}} | casualties2 = 6.000 drepnir eða særðir{{sfn|Wilson|2018|p=89}} }} '''Orrustan við Lützen''', nærri [[Leipzig]] í [[Þýskaland]]i, var háð þann [[16. nóvember]] (samkvæmt [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]]) árið [[1632]]. Hún var ein mest afgerandi orrusta [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðsins]]. Þar barðist [[Mótmælendatrú|mótmælenda]]her [[Svíþjóð|Svía]], undir forystu [[Gústaf Adolf 2. Svíakonungur|Gústafs Adolfs II. Svíakonungs]], við [[Kaþólska|kaþólskan]] her [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska keisaradæmisins]]. Svíar unnu sigur, en Gústaf Adolf konungur þeirra féll, og þeir misstu um 6000 menn til viðbótar. Kaþólikkar misstu milli 3000 og 3500 menn. == Aðdragandi orrustunnar == [[Mynd:Orrustan við Lützen.gif|left|thumb|300px|Yfirlitskort af vígvellinum]] Tveim dögum fyrir orrustuna, þann [[14. nóvember]], hafði kaþólski [[herforingi]]nn [[Albrecht von Wallenstein]] skipt liði sínu upp og fært höfuðstöðvar sínar til [[Leipzig]]. Vetur var að skella á, og eftir stríðsrekstur sumarsins bjóst hann ekki við frekari vandræðum af hálfu mótmælendahers Gústafs Adolfs Svíakonungs, enda var erfitt fyrir Svíana að slá upp búðum eða athafna sig á annan hátt á berangri að vetrarlagi. En Gústaf Adolf hafði aðrar fyrirætlanir. Snemma morguns þann [[15. nóvember]] hélt hann með her sinn frá búðunum, þangað sem hann hafði síðast frétt af ferðum Wallensteins, og ætlaði að koma honum að óvörum. Honum tókst það þó ekki. Í síðdeginu varð lítill þýskur herflokkur á vegi hans, sem Wallenstein hafði skilið eftir við ána [[Rippach]], um 5-6 km suður af bænum Lützen. Skærur milli þýska herflokksins og Svíanna töfðu þá síðarnefndu um tvo eða þrjá tíma, og þegar ekki var lengur vígljóst voru enn tveir eða þrír kílómetrar milli herjanna. Wallenstein frétti von bráðar að Svíarnir nálguðust, og áttaði sig strax á hættunni. Hann sendi boð til herforingja síns, [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim|Pappenheim]]s greifa, og skipaði honum að koma til sín eins fljótt og honum væri unnt, og hafa her sinn með sér. Það var komið fram yfir miðnætti þegar Pappenheim fékk skilaboðin, en hann ræsti herinn samstundis og hélt í átt til Wallensteins. Wallenstein vissi að við ofurefli væri að etja, svo hann bjó her sinn til varnar og lét grafa [[gryfja|gryfjur]] og gera [[víggirðing]]ar meðfram veginum milli [[Lützen]] og Leipzig. Hann staðsetti hægri arm hers síns á lágri hæð, ásamt mestum hluta [[stórskotalið]]s síns. == Orrustan sjálf == Um morguninn töfðust Svíar vegna þoku, en um 9-leytið voru herirnir komnir í sjónmál hvor við annan. Það tók Svía langan tíma að fylka liði, vegna skurða og lækja, og slæms skyggnis, en um 11-leytið voru þeir tilbúnir til orrustu. Til að byrja með gekk mótmælendum betur, og þeim tókst að komast fyrir vinstri vænginn á her Wallensteins, sem var ekki nógu sterkur. Léttvopnaða finnska [[Hakkapeliitta]]-riddaraliðið skaut andstæðingunum skelk í bringu undir forystu Torsten Stålhandske ofursta, og veittu [[birgðalest]] Wallensteins þung högg. Þegar kaþólikkarnir virtust vera að missa tökin, kom Pappenheim á vettvang með milli 2 og 3000 riddara með sér, réðst beint á Svíana og tókst að stöðva sókn þeirra. „Þarna þekki ég hann Pappenheim minn,“ á Wallenstein þá að hafa sagt. Ekki vildi þó betur til en svo, að Pappenheim hlaut sjálfur banasár af völdum lítillar sænskrar [[fallbyssukúla|fallbyssukúlu]]. Gagnsóknin féll um sjálfa sig um leið og hermennirnir sáu foringja sinn falla í valinn. Hann gaf upp öndina síðar um daginn, þegar verið var að færa hann af vígvellinum á kerru. Á vinstri væng keisarahersins hélt riddaraliðsorrustan áfram og báðir herir tefldu fram varaliði sínu til að reyna að ná yfirhöndinni. Um klukkan 1 var Gústaf Adolf sjálfur drepinn, þar sem hann var í broddi fylkingar í riddaraliðsáhlaupi þeim megin. Vegna þess hve þykkt mistur af þoku og púðurreyk lá yfir vígvellinum, leið nokkur stund meðan menn vissu ekki hvað hafði orðið af honum, áður en menn áttuðu sig á að konungur væri fallinn. Einum eða tveim tímum eftir að hann féll, var illa leiknu líkinu komið undan á laun, á fallbyssuvagni. [[Mynd:Albrecht Wallenstein.jpeg|thumb|left|Albrecht von Wallenstein]] Á meðan hélt sænska fótgönguliðið, fyrir miðri fylkingu, áfram að fylgja skipunum sínum og reyndi að brjóta sterka miðfylkingu og hægri væng keisarahersins. Áhlaup þeirra mistóks mjög illa. Fyrst urðu þeir fyrir skæðri kúlnahríð frá stórskotaliði kaþólikka, og síðan áhlaupi riddaraliðs þeirra. Tvær elstu og reyndustu sveitir sænska hersins, „Gamla bláa herdeildin“ og „Gula -“ eða „Hirðherdeildin“, voru svo gott sem stráfelldar í þessum árásum og þeir sem eftir voru flúðu. Skelfing greip um sig í röðum mótmælenda, samtímis því sem fall konungsins spurðist út. Brátt var gjörvöll framvarðarsveit Svía á óskipulegu undanhaldi. Prestur konungsins, Jakob Fabricius, safnaði um sig sænskum yfirmönnum og hóf að syngja sálm. Þeim tókst að róa hermennina, sem staðnæmdust og fengu nýjan kjark. Forsjálni þriðjahæstráðanda Svía, Dodo Knyphausen herforingja, hjálpaði þeim einnig við að fylkja liði á nýjan leik - hann hafði haldið varalínunni vel utan við skotfæri stórskotaliðs keisarahersins, og með henni gátu þeir fylkt framvarðarsveitinni aftur. Um 3-leytið hafði næstráðandi mótmælenda, [[Bernhard af Saxe-Weimar]], frétt af falli konungs, sneri frá vinstri væng hersins og tók yfirstjórnina að sér. Sagt er að hann hafi reynt að halda dauða konungsins leyndum fyrir hermönnunum, en talið er að það hafi hann ekki gert, heldur strengt þess heit að hefna hans með því að sigra í orrustunni, en liggja sjálfur dauður ella. Lokaáhlaup Svía átti sér stað um klukkan 4 síðdegis. Það var barist af hörku, og mannfallið ægilegt á báða bóga. Er rökkva tók, náðu Svíar loks yfirhöndinni á vígvellinum, þegar þeir tóku hæðina sem fallbyssur Wallensteins voru á. Keisaraherinn hörfaði út úr skotfæri og Svíar réðu vígvellinum. Um klukkan 6 komu 3-4000 fótgönguliðar Pappenheims loks á vettvang, eftir að hafa að hafa þrammað allan daginn. Þótt alldimmt væri orðið vildu þeir reyna gagnsókn gegn Svíum, en Wallenstein taldi stöðuna vonlausa og skipaði hernum í staðinn að hörfa til Leipzig í skjóli hins óþreytta fótgönguliðs. Strategískt og taktískt séð höfðu mótmælendur sigur í orrustunni við Lützen. Wallenstein hafði ætlað að hafa vetursetu í [[Saxlandi]], en neyddist til að hörfa til [[Bæheimur|Bæheims]]. Sigurinn varð Svíum þó dýrkeyptur, og misstu þeir mun fleiri menn en keisaraherinn, þótt öðru sé stundum haldið fram. Þeir misstu um 6000 menn fallna, særða og flúna, þegar þeir réðust á kaþólikka, sem höfðu víggirðingar og varnargrafir, en kaþólikkar misstu í heildina 3000-3500 menn. == Eftirleikur == Mótmælendaherinn náði meginmarkmiði herferðar sinnar, sem var að bjarga Saxlandi undan árás keisaradæmisins. Dauði konungsins setti þó strik í reikninginn, en hann var leiðtogi herja mótmælenda, og þegar hann var ekki lengur til að sameina þýska mótmælendur að baki sér, fór stríðsrekstur þeirra úr jafnvægi. Hinir kaþólsku [[Habsborgarar]] náðu vopnum sínum aftur og unnu nýja sigra. Stríðið hélt áfram þangað til [[Vestfalski friðurinn]] var saminn [[1648]]. == Dagsetningin == Þegar orrustan fór fram hafði hið kaþólska Heilaga rómverska keisaradæmi tekið [[gregoríska tímatalið]] upp, en hinir lúthersku Svíar notuðu [[júlíanska tímatalið]] ennþá. Orrustan við Lützen var þannig [[16. nóvember]] fyrir kaþólikkum, en [[6. nóvember]] fyrir mótmælendum. Þótt Svíar hafi tekið gregoríska tímatalið upp á átjándu öld er samt ennþá hefð fyrir því þar í landi að minnast dauða Gústafs Adolfs konungs þann 6. nóvember. ==Heimildir== *{{Cite book |last=Brzezinski |first=Richard |title=Lützen 1632: Climax of the Thirty Years War: The Clash of Empires |date=2001 |publisher=Osprey |isbn=978-1-85532-552-4}} *{{cite thesis |last=Schürger |first=André |title=The archaeology of the Battle of Lützen: An examination of 17th century military material culture |publisher=University of Glasgow |url=http://theses.gla.ac.uk/6508 |year=2015 |oclc=936224650}} *{{cite book |last=Porshev |first=Boris |language=ru |script-title=ru:Тридцатилетняя война и вступление в нее Швеции и Московского государства |trans-title=Þrjátíu ára stríðið og innganga Svíþjóðar og Moskvuríkisins |date=2014 |isbn=978-5-519-03225-4 |publisher=T8 }} * {{cite book |last=Semchankov |first=Yan |language=ru |script-title=ru:Тридцалетняя война |trans-title=Þrjátíu ára stríðið |date=2009 |place=Moscow |publisher=Рейтар |isbn=978-5-8067-0047-7 |url=https://studfile.net/preview/16495994/page:14/ }} *{{Cite book |last=Wedgwood |first=C.V. |title=The Thirty Years War |url=https://archive.org/details/thirtyyearswar00wedg_0 |date=1938 |publisher=New York Review of Books |isbn=978-1-59017-146-2 |edition=2005}} *{{Cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Lützen: Great Battles Series |url=https://archive.org/details/ltzen0000pete |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2018 |isbn=978-0-19-964254-0}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:1632]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] [[Flokkur:Orrustur í þrjátíu ára stríðinu|Lützen]] kckuv4q14zdqbz1tr0jvbao2retvmwd 0 50682 1972327 1962677 2026-07-17T07:41:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972327 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Cymru {{mál|cy}}<br />Wales {{mál|en}} | nafn_í_eignarfalli = Wales | fáni = Flag of Wales (1959–present).svg | skjaldarmerki = Royal Badge of Wales (2008-2024).svg | kjörorð = Cymru am byth | kjörorð_tungumál = velska | kjörorð_þýðing = Wales að eilífu | staðsetningarkort = Wales_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[Velska]], [[enska]] | höfuðborg = [[Cardiff]] | stjórnarfar = [[Þingbundið konungsvald]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Fyrsti ráðherra Wales|Fyrsti ráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Vaug­h­an Get­hing]] | stærðarsæti = 47 | flatarmál = 20.779 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 3.267.501 | íbúar_á_ferkílómetra = 150 | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = Sameinað af [[Gruffudd ap Llywelyn]] | dagsetning1 = 1056 | atburður2 = [[Rhuddlan-samþykktin]] | dagsetning2 = 3. mars 1284 | atburður3 = [[Laws in Wales]] | dagsetning3 = 1535 | atburður4 = Valddreifing | dagsetning4 = 31. júlí 1998 | VLF = 103,9 | VLF_ár = 2018 | VLF_á_mann = 33.077 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Hen Wlad Fy Nhadau]]<br />Land feðra minna | tld = uk | símakóði = 44 }} '''Wales''' er [[land]] í [[Evrópu]] og eitt af þeim fjórum löndum sem mynda [[Bretland]].<ref>{{vefheimild |url=https://visindavefur.hi.is/svar.php?id=47543 |titill=Hvaða lönd tilheyra Bretlandi? |útgefandi=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=11. nóvember |árskoðað=2009}}</ref> [[England]] liggur að því í austri og [[Atlantshaf]] og [[Írlandshaf]] í vestri. Íbúatala Wales er um það bil þrjár milljónir manna. Það er tvítyngt land, [[velska]] er studd til jafns við [[enska|ensku]], en flestir tala ensku sem [[móðurmál]]. Einu sinni var Wales [[Keltar|keltneskt]] ríki og í dag eru íbúar landsins taldir ein af [[keltneskar þjóðir|keltnesku þjóðunum]] sex. Á [[5. öldin|5. öld]] varð til sérstök velsk þjóðarvitund þegar Rómverjar hörfuðu frá Bretlandi.<ref>{{bókaheimild |titill=A History of Wales |höfundur=David Jones |útgefandi=Penguin |ár=1994 |bls=54 |ISBN=0-14-01-4581-8}}</ref> [[Llewelyn mikli]] stofnaði [[furstadæmið Wales]] árið 1216. Á [[13. öld]] sigraði [[Játvarður 1.]] [[Llewelyn síðasti|Llewelyn síðasta]] og Wales var síðan undir stjórn Englands í nokkrar aldir. [[Prinsinn af Wales]] er staða sem búin var til fyrir ríkisarfa ensku krúnunnar og núverandi prins af Wales er [[Vilhjálmur Bretaprins]]. Seinna varð Wales hluti Englands með [[Sambandslögin 1535–1542|Sambandslögunum 1535–1542]] og þannig myndað land sem hét [[England og Wales]]. Á [[19. öldin]]ni þróuðust stjórnmál í Wales og árið [[1881]] voru lög sett um verslun á sunnudögum, en það voru fyrstu lög sem giltu sérstaklega fyrir Wales. Árið [[1955]] var [[Cardiff]] gerð að [[höfuðborg]] landsins. Árið [[1999]] var [[Velska þingið]] stofnað. Það sér m.a. um öll mál sem Wales fær til umfjöllunar frá [[ríkisstjórn Bretlands]]. Höfuðborgin [[Cardiff]] (velska: ''Caerdydd'') er stærsta borg Wales og þar búa 362.400 manns. Einu sinni var hún stærsta kolahöfn í heimi<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm |titill=Coal Exchange to 'stock exchange' |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11. nóvember |árskoðað=2009}}</ref> og fleiri kolafarmar fóru í gegnum Cardiff en [[London]] eða [[Liverpool]].<ref>{{vefheimild |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/?article_id=50 |titill=Cardiff - Coal and Shipping Metropolis of the World |útgefandi=National Museum of Wales |mánuðurskoðað=11. nóvember|árskoðað=2009}}</ref> Um það bil tveir þriðju íbúanna búa í [[Suður-Wales]]. Einnig eru margir íbúar í [[Norður-Wales]] austan til. Wales er vinsælt ferðamannaland vegna fjalllendis og fagurra sveita. Síðan á [[19. öldin|19. öld]] hefur Wales verið þekkt sem „söngvalandið“.<ref>{{bókaheimild |titill=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |útgefandi=Cardiff: University of Wales Press |ár=2008}}</ref> Margir leikarar og söngvarar frá Wales eru þekktir um allan heim.<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/5056236.stm |titill=Why the Welsh voice is so musical |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11 nóvember |árskoðað-2009}}</ref> Í Cardiff er stærsta [[fjölmiðill|fjölmiðlamiðstöð]] á Bretlandi utan London.<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7060486.stm |titill=Tongue tied |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11. nóvember|árskoðað=2009}}</ref> == Heiti== Enska heitið Wales er [[germönsk mál|germönsk]] útgáfa af ættbálkaheitinu ''[[Volcae]]'' sem í Rómaveldi var síðar notað yfir alla keltneskar þjóðir. Landaheitin [[Vallland|Valland]] og [[Vallakía]] eru af sömu rót runnin. [[Fornenska|Fornenskumælandi]] [[Engilsaxar]] notuðu heitið ''Wælisc'' yfir [[Bretar|Breta]] almennt og ''Wēalas'' yfir lönd þeirra. Upphaflega voru þessi heiti ekki bundin við Wales heldur áttu við um alla breskumælandi Breta, eins og sést í heitunum [[Cornwall]], [[Walton]] og [[Walworth]]. Velska heitið yfir Wales er ''Cymru'' og þjóðarheitið ''Cymry'' sem eru dregin af [[breska]] orðinu ''combrogi'' sem merkir „samlandar“. Upphaf notkunar þessa orðs má rekja til þess þegar íbúar Wales tóku að greina sig frá öðrum breskumælandi ættbálkum á Stóra-Bretlandi eftir að Rómverjar fóru frá landinu. Orðið ''Cymry'' kemur þannig fyrir í textum frá [[7. öldin|7. öld]] þótt á miðöldum hafi verið algengara að nota almenna orðið yfir Breta, ''Brythoniaid''. [[Latína|Latnesk]] útgáfa ''Cymru'' er ''[[Cambria]]'' sem er notað sem latneskt heiti Wales og kemur fyrir í örnefnum eins og [[Kambríufjöll]] sem [[kambríumtímabilið]] dregur nafn sitt af. == Saga == === Forsögulegur uppruni === [[File:BrynCelliDdu3.jpg|thumb|[[Bryn Celli Ddu]] er grafhýsi á [[Anglesey]] frá nýsteinöld.]] [[File:Caradog (5227657) post.png|thumb|upright=0.75|[[Caradog ap Bran|Caradog]] eftir Thomas Prydderch. Caradog var leiðtogi keltneska ættbálksins [[Ordovices]].]] [[File:Wales.Roman.Conquest.jpg|thumb|Kort af herförum Rómverja inn í Wales.]] [[Nútímamaður|Nútímamenn]] hafa búið í Wales í að minnsta kosti 29.000 ár.<ref name="CA 2007">{{Cite web |date=6 November 2007 |title=Welsh skeleton re-dated: even older! |url=https://www.archaeology.co.uk/articles/welsh-skeleton-re-dated-even-older.htm |access-date=28 September 2010 |website=archaeology.co.uk website |publisher=Current Archaeology}}</ref> Samfelld mannabyggð nær frá lokum [[síðasta ísöld|síðustu ísaldar]], milli 12.000 og 10.000 [[f.o.t.]] þegar [[veiðimenn og safnarar]] fluttust frá [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] til Stóra-Bretlands á [[miðsteinöld]]. Á þeim síma var sjávarborð mun lægra en nú. Síðustu jöklar Wales hörfuðu um 10.250 f.o.t. og heitara loftslag leiddi til þess að skógar þöktu landið. Hækkun sjávarborðs í kjölfar hops jöklanna skildi Wales frá [[Írland]]i og myndaði [[Írlandshaf]]. Um 8.000 f.o.t. var Bretlandsskagi orðinn að eyju.<ref name="Tempus 13">{{Cite book |last=Pollard |first=Joshua |title=History of Wales, 25,000&nbsp;BC AD&nbsp;2000 |url=https://archive.org/details/tempushistoryofw0000unse |publisher=[[Tempus Publishing]] |year=2001 |isbn=978-0-7524-1983-1 |editor-last=Morgan |editor-first=Prys |editor-link=Prys Morgan |location=Stroud, Gloucestershire |pages=[https://archive.org/details/tempushistoryofw0000unse/page/13 13]–25 |chapter=Wales' Hidden History, Hunter-Gatherer Communities in Wales: The Neolithic |author-link=Joshua Pollard |editor-last2=Aldhouse-Green |editor-first2=Stephen}}; Davies (2008) pp. 647–648</ref> Við upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] (um 6.000 f.o.t.) var sjávarborð í [[Bristolsund]]i enn um 11 metrum lægra en það er í dag.<ref name="GGAT 72 4">{{Cite journal |last1=Evans |first1=Edith |last2=Lewis |first2=Richard |year=2003 |title=The Prehistoric Funerary and Ritual Monument Survey of Glamorgan and Gwent: Overviews. A Report for Cadw by Edith Evans BA PhD MIFA and Richard Lewis BA |url=http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |journal=Proceedings of the Prehistoric Society |volume=64 |page=4 |access-date=30 September 2009 |archive-date=1 febrúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201003802/http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |url-status=dead }} <!-- Not a dead link, though the ggat web site is sometimes down -->; Davies (1994) p. 17; {{Cite web |date=5 September 2006 |title=Overview: From Neolithic to Bronze Age, 8000–800 BC (Page 1 of 6) |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/british_prehistory/overview_british_prehistory_01.shtml |access-date=5 August 2008 |website=BBC History website |publisher=BBC }}</ref> Sagnfræðingurinn [[John Davies (sagnfræðingur)|John Davies]] setti fram þá tilgátu að sagan um drukknun [[Cantre'r Gwaelod]] og sögur í ''[[Mabinogion]]'' um að sjórinn milli Wales og Írlands hafi verið grynnri og minni, gætu byggst á munnlegri geymd frá þessum tíma.<ref name="Wales Hist 4–6">Davies (1994) pp. 4–6</ref> Á nýsteinöld blönduðust landnemar frumbyggjum landsins og íbúar tóku upp staðbundinn landbúnað í stað hirðingjalífs um 6.000 f.o.t. ([[nýsteinaldarbyltingin]]).<ref name="Wales Hist 4–6" /><ref name="GGAT 72">{{Cite web |year=2003 |title=GGAT 72 Overviews |url=http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |access-date=30 December 2008 |website=A Report for Cadw by Edith Evans BA PhD MIFA and Richard Lewis BA |publisher=Glamorgan-Gwent Archaeological Trust |page=47 |archive-date=1 febrúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201003802/http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |url-status=dead }} <!-- Not a dead link, though the ggat web site is sometimes down --></ref> Íbúarnir ruddu skóginum burt til að búa til beitiland og ræktarland, þróuðu nýja tækni við leirkeragerð og vefnað, og reistu grafhauga úr jötunsteinum, eins og [[Pentre Ifan]], [[Bryn Celli Ddu]] og [[Parc Cwm-haugurinn|Parc Cwm-hauginn]] milli um 5.800 f.o.t. og 5.500 f.o.t.<ref name="Coflein1">{{Cite web |year=2006 |title=Parc le Breos Burial Chamber; Parc CWM Long Cairn |url=http://www.coflein.gov.uk/en/site/93072/details/PARC+LE+BREOS+BURIAL+CHAMBER%3BPARC+CWM+LONG+CAIRN/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406052935/http://coflein.gov.uk/en/site/93072/details/PARC+LE+BREOS+BURIAL+CHAMBER%3BPARC+CWM+LONG+CAIRN/ |archive-date=6 April 2016 |access-date=24 October 2008 |website=The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales website |publisher=Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales}}; {{Cite web |year=2008 |title=Themes Prehistoric Wales: The Stone Age |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/periods/prehistoric02.shtml |access-date=24 October 2008 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=[[BBC Cymru Wales]]}}</ref> Næstu aldirnar tóku þeir upp nýja tækni sem fylgdi [[bronsöld]] og [[járnöld]] hjá [[Keltar|Keltum]]. Sumir sagnfræðingar, eins og [[John T. Koch]], líta svo á að á síðbronsöld hafi Wales verið hluti af [[Atlantshafsbronsöldin|verslunarleiðum á sjó]] sem tengdu [[Keltaþjóðirnar]] saman.<ref name="Koch2009">{{Cite journal |last=Koch |first=John |author-link=John T. Koch |year=2009 |title=Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009) |url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |journal=Palaeohispánica: Revista Sobre Lenguas y Culturas de la Hispania Antigua |publisher=Palaeohispanica |pages=339–351 |issn=1578-5386 |access-date=17 May 2010}}; {{Cite book |last=Cunliffe, Karl, Guerra, McEvoy, Bradley; Oppenheimer, Røyrvik, Isaac, Parsons, Koch, Freeman and Wodtko |title=Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature |publisher=Oxbow Books and Celtic Studies Publications |year=2010 |isbn=978-1-84217-410-4 |page=384}}; {{Cite book |last=Cunliffe |first=Barry |title=A Race Apart: Insularity and Connectivity in Proceedings of the Prehistoric Society 75, 2009, pp. 55–64 |publisher=[[The Prehistoric Society]] |year=2008 |page=61 |author-link=Barry Cunliffe}}</ref> Þessi Atlantshafskenning er gagnrýnd af þeim sem vilja rekja keltnesku málin til [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]].<ref>{{Cite journal |last=Koch |first=John T. |year=2009 |title=A CASE FOR TARTESSIAN AS A CELTIC LANGUAGE |url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |journal=Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica |volume=9}}</ref> Þegar [[innrás Rómverja í Bretland]] hófst hafði landið sem nú er Wales skipst milli ættbálkanna [[Deceangli]] (norðausturhluti), [[Ordovices]] (norðvesturhluti), [[Demetae]] (suðvesturhluti), [[Silures]] (suðausturhluti) og [[Cornovii]] (austurhluti).<ref name="Wales Hist 4–6"/><ref name=":4">{{Cite web |title=Who were the Celts? |url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/ |access-date=2022-09-26 |website=Museum Wales |language=en}}</ref> Leiðtoga Ordovices, [[Caratacus]] eða ''Caradog'', tókst að verjast árásum Rómverja um skeið.<ref>{{Cite book |last=[[Tacitus]] |title=[[Annals (Tacitus)|Annals]] |publisher=Random House |editor-last=Church |editor-first=Alfred John |publication-date=1942 |page=[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Tac.+Ann.+12.33 12:33–38] |editor-last2=Brodribb |editor-first2=William Jackson}}</ref> Að lokum var hann sigraður og fluttur til Rómar. Eftir fræga ræðu í öldungadeild Rómar fékk hann að halda lífinu og lifði eftir það í friði í Róm.<ref>Tacitus, ''The Annals'', translated by A. J. Woodman, 2004; see also [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Tac.+Ann.+12.37 Church & Brodribb's translation]</ref> === Rómverskur tími === Innrás Rómverja í Wales hófst árið 48 e.o.t. og tók 30 ár. Hernámið stóð síðan í yfir 300 ár. Tveir ættbálkar stóðu einkum í veginum fyrir herförunum, [[Silures]] og [[Ordovices]]. Yfirráð Rómar í Wales byggðust á hernámi, fyrir utan strandhéruðin í [[Suður-Wales]] þar sem byggðist upp rómverskt samfélag.<ref name="Jones1">{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |page=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/151 151] |chapter=The Development of the Provinces}}</ref> Eini bærinn í Wales sem Rómverjar stofnuðu, [[Caerwent]], er í Suðaustur-Wales.<ref>{{Cite web |title=RCAHMW Coflein: Caerwent Roman City; Venta Silurum |url=https://coflein.gov.uk/en/site/93753/details/caerwent-roman-city-venta-silurum |access-date=23 February 2019}}</ref> Bæði Caerwent og [[Carmarthen]] (líka í Suður-Wales) urðu rómverskir bæir (''[[civitas|civitates]]'').<ref>{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |page=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/154 154] |chapter=The Development of the Provinces}}</ref> Wales bjó yfir verðmætum jarðefnum og Rómverjar notuðu rómverska verkfræði og tækni til að vinna þar mikið magn [[gull]]s, [[kopar]]s og [[blý]]s, auk [[sink]]s og [[silfur]]s í minna mæli.<ref name="Jones3">{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |pages=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/179 179]–196 |chapter=The Economy}}</ref> Enginn mikilvægur iðnaður var í Wales á þessum tíma<ref name=Jones3/> sem stafaði aðallega af aðstæðum, þar sem þar voru ekki til staðar nauðsynleg úrræði í réttum hlutföllum og skógi vaxin og fjalllend sveitin hentaði ekki fyrir iðnvæðingu. [[Latína]] varð opinbert mál í Wales, þótt alþýðan héldi áfram að tala [[breska|bresku]]. Efri stéttirnar tóku að líta á sig sem Rómverja, sérstaklega eftir útgáfu [[Constitutio Antoniana]] árið 212 sem kvað á um að allir frjálsir menn í [[Rómaveldi]] teldust [[rómverskur ríkisborgararéttur|rómverskir borgarar]].<ref name="Davies915">Davies (2008) p. 915</ref> Rómversk áhrift styrktust enn með útbreiðslu [[kristni]], sem aflaði margra fylgismanna þegar þeir fengu að stunda trú sína opinberlega árið 313.<ref name="Davies915"/> Elstu sagnaritarar, þar á meðal 6. aldar presturinn [[Gildas]], nefndu að árið 383 hefði verið vendipunktur í sögu Wales.<ref name="Davies531">Davies (2008) p. 531</ref> Það ár dró rómverski herforinginn [[Magnus Maximus]], eða Macsen Wledig, allt rómverskt herlið frá Bretlandi til að reyna að vinna keisaratign, ríkti áfram yfir Bretlandi frá [[Gallía|Gallíu]] sem keisari, og færði breskum höfðingjum völd yfir íbúum.<ref>{{Cite book |last=Frere |first=Sheppard Sunderland |title=Britannia: A History of Roman Britain |url=https://archive.org/details/britanniahistory0000frer_g6r4 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1215-3 |edition=3rd, revised |location=London |publication-date=1987 |page=[https://archive.org/details/britanniahistory0000frer_g6r4/page/354 354] |chapter=The End of Roman Britain |author-link=Sheppard Frere}}; {{Cite book |year=1841 |editor-last=Giles |editor-first=John Allen |editor-link=John Allen Giles |contribution=The Works of Gildas, The History, Ch. 14 |contribution-url=https://books.google.com/books?id=3R1mCE7p44MC&pg=PA1 |title=The Works of Gildas and Nennius |publisher=James Bohn |publication-date=1841 |location=London |page=13 }}</ref> Elstu velsku ættartölin nefna Maximus sem stofnanda nokkurra konungsætta.<ref>{{Cite book |title=Y Cymmrodor |date=1887 |publisher=[[Honourable Society of Cymmrodorion]] |editor-last=Phillimore |editor-first=Egerton |volume=VIII |publication-date=1887 |pages=83–92 |chapter=Pedigrees from Jesus College MS. 20 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HlUrAAAAIAAJ&pg=PA83}}; {{Cite book|last=Phillimore |first=Egerton|year=1888 |editor-last=Phillimore |editor-first=Egerton |contribution=The Annales Cambriae and Old Welsh Genealogies, from Harleian MS. 3859 |contribution-url=https://books.google.com/books?id=aFMrAAAAIAAJ&pg=PA141 |title=Y Cymmrodor |volume=IX |publisher=[[Honourable Society of Cymmrodorion]] |publication-date=1888 |pages=141–183}}</ref> Hann er líka nefndur faðir velsku þjóðarinnar.<ref name="Davies531" /> Hann er talinn forfaðir velsks konungs á [[Eliseg-súlan|Eliseg-súlunni]] sem var reist nærri 500 árum eftir að hann yfirgaf Bretland og kemur auk þess fyrir í listum yfir [[fimmtán ættbálkar Wales|fimmtán ættbálka Wales]].<ref name="Rachel Bromwich 2006">Rachel Bromwich, editor and translator. Trioedd Ynys Prydein: The Welsh Triads. Cardiff: [[University of Wales Press]], 3rd Edition, (2006) p. 441–444</ref> ===Ármiðaldir=== [[File:Britain in AD500 - Project Gutenberg eText 16790.jpg|thumb|upright=0.75|Bretland árið 500. Bleiku svæðin sem byggð voru [[Bretar|Bretum]] voru nefnd „Wales“. Ljósbláu svæðin í austri voru byggð [[Germanar|Germönum]], meðan ljósgrænu svæðin í norðri voru byggð [[Gelar|Gelum]] og [[Piktar|Piktum]].]] Erfitt er að átta sig á sögu Wales næstu 400 árin eftir endalok rómverskra yfirráða.<ref name="Davies915"/> Þegar Rómverjar hurfu frá Bretlandi árið 410 réðust ýmsir [[Germanar|germanskir þjóðflokkar]] inn á láglendishéruð Bretlands og urðu þekktir sem [[Engilsaxar]]. Sett hefur verið fram tilgáta um að Engilsaxar hafi rekið [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarstefnu]] sem bitnaði á breskum íbúum.<ref>{{cite web |last=Ravilious |first=Kate |date=21 July 2006 |title=Ancient Britain Had Apartheid-Like Society, Study Suggests |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/07/060721-england.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604070220/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/07/060721-england.html |archive-date=4 June 2011 |access-date=9 September 2010 |publisher=National Geographic News}}</ref> Um árið 500 skiptist landið sem síðar varð Wales milli nokkurra ríkja sem voru sjálfstæð frá Engilsöxum.<ref name="Davies915"/> Þarna urðu til konungsríkin [[Gwynedd]], [[Powys]], [[Dyfed]], [[Ceredigion]], [[Morganwg]], [[Ystrad Tywi]] og [[Gwent]].<ref name="Davies915"/> Fornminjar á láglendinu sem varð síðan England sýna að fyrsta innreið Engilsaxa hefur hopað milli 500 og 550, sem kemur heim við frásagnir frankverskra annála.<ref name="Davies56">Davies (1994) pp. 56</ref> John Davis nefnir að þetta passi við sigur [[Keltneskir Bretar|keltneskra Breta]] í [[orrustan við Mons Badonicus|orrustunni við Mons Badonicus]] gegn Söxum, sem var eignaður [[Artúr konungur|Artúri konungi]] í frásögn [[Nennius]]ar.<ref name="Davies56"/> Snemma á 6. og 7. öld hafði Powys misst mikið af því sem í dag er héraðið [[West Midlands]] til konungsríkisins [[Mersía|Mersíu]], en stóð gegn frekari stækkun þess. [[Aðalbaldur af Mersíu]] sem vildi verja lönd sín, byggði þá [[Skurður Wats|Skurð Wats]]. Samkvæmt Davies var þetta gert með samþykki [[Elisedd ap Gwylog]], konungs Powys þar sem þessi landamæri, sem náðu frá árdal [[Severn]] að árósum [[Dee]], tryggðu honum yfirráð yfir [[Oswestry]].<ref name="Hist Wales 65-66">Davies (1994) pp. 65–66</ref> Eftir kolefnisgreiningu sem benti til að skurðurinn væri 300 árum eldri, var sett fram tilgáta um að rómverskir foringjar í [[Wroxeter]] hefðu byggt hann.<ref>Davies (2008) p. 926</ref> Þessi skurðagröftur hélt áfram í valdatíð [[Offa af Mersíu]] sem gerði enn stærri varnarvirki sem í dag er nefnt [[Skurður Offa]] (''Clawdd Offa'').<ref>David Hill and Margaret Worthington, ''Offa's Dyke: history and guide'', Tempus, 2003, {{ISBN|978-0-7524-1958-9}}</ref> Árið 853 réðust [[víkingar]] á [[Anglesey]], en árið 856 tókst [[Rhodri Mawr]] að sigra og drepa Gorm, foringja þeirra.<ref>Davies (2008) p. 911</ref> Keltnesku Bretarnir í Wales sömdu um frið við víkinga og [[Anarawd ap Rhodri]] gerði bandalag við víkinga í [[Norðymbraland]]i,<ref>{{cite book |last=Charles-Edwards |first=T M |url=https://books.google.com/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA176 |title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe |publisher=[[Leicester University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7185-0231-7 |editor1-last=Brown |editor1-first=Michelle P |editor1-link=Michelle P. Brown |page=104 |contribution=Wales and Mercia, 613–918 |author-link=Thomas Charles-Edwards |access-date=27 November 2010 |editor2-last=Farr |editor2-first=Carol Ann}}</ref> en rauf það svo og gerði samkomulag við [[Alfreð mikli|Alfreð mikla]], konung í [[Wessex]], gegn vesturríkjum Wales. Samkvæmt ''[[Annales Cambriae]]'' kom Anarawd með Englum árið 894 og lagði Ceredigion og Ystrax Tywi í rúst.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |url=https://books.google.com/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA176 |title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe |publisher=[[Leicester University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7185-0231-7 |editor1-last=Brown |editor1-first=Michelle P |editor1-link=Michelle P. Brown |page=176 |contribution=Wales and Mercia, 613–918 |access-date=27 November 2010 |editor2-last=Farr |editor2-first=Carol Ann}}</ref>[[File:CymruMap.PNG|thumb|upright=0.75|Kort af velsku ríkjunum á miðöldum.]] [[File:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|thumb|right|[[Hywel Dda]] á hásæti.]] Suður- og austurhluti Stóra-Bretlands sem Englendingar lögðu undir sig urðu þekkt í Wales sem [[Lloegyr]] sem gæti upprunalega hafa átt við konungsríkið Mersíu, en náði síðan yfir allt England. Elstu vísunina í Lloegyr er að finna í spákvæðinu [[Armes Prydein]] frá byrjun 10. aldar. Sem staðarheiti virðist það fremur nýlegt, en fleirtalan [[Lloegrwys]] („menn Lloegr“) er eldri og algengari. Í miðaldakvæðum eru Englendingar stundum nefndir ''Sacson'' í heild (eins og í dag) en líka ''Eingl'' (Englar), ''Iwys'' (Wessex-búar) o.s.frv. Seinna, þegar England varð eitt ríki, varð algengast að nota Lloegr eða Sacson. Wales-búar héldu áfram að nefna sig ''Brythoniaid'' (Bretóna) langt fram á miðaldir, þótt fyrsta dæmið um nafnið ''Cymru'' sé að finna í lofkvæði handa [[Cadwallon ap Cadfan]] eftir [[Afan Ferddig]] frá um 633.<ref name="Wales Hist 71">Davies (1994) p. 71</ref> Í kvæðinu Armes Prydain, sem er talið ritað um 930–942, eru orðin ''Cymry'' og ''Cymro'' notuð 15 sinnum.<ref>Davies (2008) p. 714</ref> Frá innrás og landnámi Engilsaxa tók fólk í Wales smám saman upp nafnið ''Cymry'' í stað ''Brythoniad''.<ref name="Davies186">Davies (2008) p. 186</ref> Frá 800 varð röð giftinga milli konungsætta til þess að [[Rhodri Mawr]] erfði bæði Gwynedd og Powys. Synir hans stofnuðu þrjár konungsættir: [[Aberffraw]] í Gwynedd, [[Dinefwr]] í [[Deheubarth]] og [[Mathrafal]] í Powys. Barnabarn Rhodris, [[Hywel Dda]], stofnaði [[Seisyllwg]] árið 930 með sameiningu [[Dyfed]] og [[Seisyllwg]], hrakti Aberffraw-ættina frá Gwynedd og Powys og setti svo [[Cyfraith Hywel|velsk lög]] á 5. áratug 10. aldar.<ref>Davies (2008) p. 388</ref> [[Maredudd ab Owain]] (r. 986–99) frá Deneubarth, barnabarn Hywels, hrakti Aberffraw-ættina tímabundið frá Gwynedd og Powys. Barnabarn Maredudds (sonur dóttur hans, [[Angharad]]) [[Gruffydd ap Llywelyn]] (r. 1039-63) náði að leggja ríki frænda sinna undir sig og stækkaði lönd sín inn í England. === Hámiðaldir og síðmiðaldir === [[Gruffydd ap Llywelyn]] var sá eini sem tókst að sameina allt Wales undir sinni stjórn og verða [[konungur Wales]]. Árið 1055 drap Gruffydd ap Llywelyn keppinaut sinn, [[Gruffudd ap Rhydderch]] í orrustu og endurheimti [[Deheubarth]].<ref>{{cite web|title=GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1063), king of Gwynedd and Powys, and after 1055 king of all Wales {{!}} Dictionary of Welsh Biography|url=https://biography.wales/article/arc_s-GRUF-APL-1063|access-date=31 January 2022|website=biography.wales}}</ref> Hann ríkti yfir Wales og lagði undir sig hluta Englands við landamærin.<ref>{{cite book|author=K. L. Maund|url=https://books.google.com/books?id=nja0RSLWq-AC&pg=PA216|title=Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century|publisher=Boydell & Brewer Ltd|year=1991|isbn=978-0-85115-533-3|pages=216–}}</ref> Löndum hans var aftur skipt milli hinna hefðbundnu konungdæma eftir dauða hans.<ref>Maund, Kari ''The Welsh kings'' p.87-97</ref> [[John Davies (sagnfræðingur)|John Davies]] segir að Gruffydd hafi verið eini konungurinn sem ríkti yfir öllu Wales, sem í um sjö ár var sameinað undir einum einvaldi, í fyrsta og síðasta sinn.<ref name="Wales Hist 100">Davies (1994) p. 100</ref> [[Owain Gwynedd]] (1100–70) af Aberffraw-ætt var hins vegar fyrsti velski lávarðurinn sem tók upp titilinn ''princeps Wallensium'' (fursti af Wales) eftir sigur hans í [[Berwyn-fjöll]]um, samkvæmt Davies.<ref name="Wales Hist 128">Davies (1994) p. 128</ref> Á þessum tíma, milli 1053 og 1063 ríkti friður í Wales og innanlandsátökum linnti.<ref>{{Cite book|last=Maund|first=KL|title=Ireland, Wales, and England in the eleventh century}}</ref> Fjórum árum eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] (1005) höfðu [[Normannar]] lagt allt England undir sig.<ref name="Wales Hist 100" /> [[Vilhjálmur sigursæli]] stofnaði röð lávarðsdæma sem hann veitti foringjum í her sínum, meðfram landamærum Wales. Mörk þeirra voru aðeins sett í austri þar sem þau mættu öðrum lénum í Englandi.<ref>Davies (1994) p. 101</ref> Frá 8. áratug 11. aldar tóku þessir lávarðar að leggja undir sig lönd í Suður- og Austur-Wales, vestan við [[Wye-á]]. Landamærahéruðin og ensku lávarðsdæmin í Wales urðu þekkt sem ''Marchia Wallie'', [[Velska Mörkin]], þar sem [[velsku markgreifarnir]] heyrðu hvorki undir velsk lög né ensk.<ref name="Lieberman 1">{{Cite book|title=The Medieval March of Wales: The Creation and Perception of a Frontier, 1066–1283 |first= Max |last=Lieberman |url=https://books.google.com/books?id=2nda0A3pVYAC&pg=PA19|page= 6 |access-date=4 October 2010 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |location=Cambridge|isbn=978-0-521-76978-5}}</ref> Stærð Merkurinnar breyttist með stríðsgæfu markgreifanna í bardögum gegn velsku furstunum.<ref name="BBC History March">{{cite web|title=Chapter 6: The Coming of the Normans |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch6_coming_of_the_normans.shtml|access-date=4 October 2010 |publisher=[[BBC Cymru Wales]] |year=2008|website=[[BBC Cymru Wales]] website}}</ref> Barnabarn Owain Gwynedd, [[Llywelyn mikli]] (1173-1240), tók við trúnaðareiðum annarra velskra lávarða á þingi í [[Aberdyfi]] árið 1216 og varð þá í reynd fyrsti [[prins af Wales|furstinn af Wales]].<ref>Davies (1994) pp. 133–134</ref> Barnabarn hans, [[Llywelyn ap Gruffudd]] tryggði viðurkenningu [[Hinrik 3. Englandskonungur|Hinriks 3.]] á titlinum með [[Montgomery-samningurinn|Montgomery-samningnum]] 1267.<ref>Davies (1994) pp. 143–144</ref> Deilur sem á eftir fylgdu og leiddu meðal annars til handtöku eiginkonu Llywelyns, [[Eleanor af Montfort]], enduðu með innrás [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarðs 1.]]<ref name="Davies151">Davies (1994) pp. 151–152</ref> Eftir ósigur gegn enska hernum sór Llywelyn Englandi trúnaðareið árið 1277.<ref name="Davies151" /> Friðurinn stóð stutt og með [[hernám Wales 1282|hernámi Wales 1282]] batt Játvarður enda á yfirráð velsku furstanna. Eftir lát Llywelyns og aftöku bróður hans, [[Dafydd ap Gruffydd]], sóru þeir velsku lávarðar sem eftir voru Játvarði trúnaðareiða.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/786625.stm |title=Tribute to lost Welsh princess |work=BBC News |date=12 June 2000|access-date=5 March 2007}}</ref> [[Rhuddlan-lögin]] frá 1284 voru undirstaða undir stjórn furstadæmisins í Norður-Wales eftir hernámið, frá 1284 til 1535/36.<ref name="RDEOGB1999" /> Í lögunum var Wales skilgreint sem „innlimað og sameinað“ ensku krúnunni, aðskilið frá Englandi en undir sama konungi. Með lögunum var norðurhlutanum skipt milli dómara í [[Chester]] og dómara í [[Norður-Wales]], en suðurhlutinn heyrði undir dómara í Suður-Wales. Lávarðsdæmin [[Montgomery (Wales)|Montgomery]] og [[Builth]] héldust óbreytt.<ref>Davies, ''Age of Conquest'', pp. 357, 364.</ref> Játvarður reisti röð kastala til að tryggja yfirráð sín í landinu: [[Beumaris-kastali|Beumaris-kastala]], [[Caernarfon-kastali|Caernarfon-kastala]], [[Harlech-kastali|Harlech-kastala]] og [[Conwy-kastali|Conwy-kastala]]. Sonur hans, sem síðar varð [[Játvarður 2. Englandskonungur]], fæddist í Caernarfon árið 1284.<ref>Davies (1994) p. 162</ref> Hann varð fyrsti prinsinn af Wales árið 1301, sem á þeim tíma gaf tekjur frá norðvesturhluta Wales.<ref>Davies (2008) p. 711</ref> [[File:Owain Glyndŵr at Cardiff City Hall.jpg|right|thumb|Stytta af [[Owain Glyndŵr]] í [[Ráðhús Cardiff|ráðhúsi Cardiff]].]] Eftir misheppnaða uppreisn [[Madog ap Llywelyn]] 1294-95 (sem kallaði sig fursta af Wales í [[Penmachno-skjalið|Penmachno-skjalinu]]) og uppreisn [[Llywelyn Bren]] árið 1316, leiddi [[Owain Glyndŵr]] síðustu uppreisnina gegn [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinriki 4.]] og var krýndur fursti af Wales í viðurvist fulltrúa frá Frakklandi, Kastilíu og Skotlandi.<ref name="Wales Hist 194">Davies (1994) p. 194</ref> Glyndŵr hélt síðan þing í nokkrum velskum bæjum, þar á meðal í [[Machynlleth]]. Uppreisnin var brotin á bak aftur árið 1412. Owain fór í felur og ekkert er vitað um afdrif hans eftir 1413.<ref>Davies (1994) p. 203</ref><ref>{{cite web |title=RCAHMW: In the steps of Owain Glyndwr |url=https://rcahmw.gov.uk/in-the-steps-of-owain-glyndwr}}</ref> [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinrik Tudor]] (fæddur í Wales árið 1457) náði að ræna konungdómi í Englandi af [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharði 3.]] og sameina þannig England og Wales undir einni konungsætt. Síðustu leifar velsku laganna voru afnumdar og ensk lög tóku við með [[lög um lög í Wales 1535 og 1542|lögum um lög í Wales 1535 og 1542]] í valdatíð sonar Hinriks, [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]].<ref name="BBC Tudors">{{cite web |title=Wales under the Tudors |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |access-date=21 September 2010 |publisher=BBC |date=5 November 2009 }}</ref> Með því að sameina [[England og Wales]] undir ein lög varð Wales hluti af konungsríkinu Englandi. [[Furstadæmið Wales]] náði nú yfir allt landið, þótt það væri í reynd aðeins furstadæmi að nafninu til.<ref name="RDEOGB1999">{{cite book|title=Illustrated Encyclopedia of Britain |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_r1i1 |page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_r1i1/page/459 459] |publisher=Reader's Digest|year=1999 |location=London |isbn=978-0-276-42412-0 |quote=A country and principality within the mainland of Britain&nbsp;... about half a million}}</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite book|title=The Medieval March of Wales: The Creation and Perception of a Frontier, 1066–1283 |first= Max |last=Lieberman |url=https://books.google.com/books?id=2nda0A3pVYAC&pg=PA19|page= 4 |access-date=4 October 2010 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |location=Cambridge|isbn=978-0-521-76978-5}}</ref> Velsku markgreifadæmin voru afnumin og Wales-búar kusu sér fulltrúa á þingið í Westminster.<ref>Davies (1994) p. 232</ref> === Árnýöld === [[File:George Childs Dowlais Ironworks 1840.jpg|right|thumbnail|''Dowlais Ironworks'' (1840) eftir George Childs (1798–1875).]] Árið 1536 voru íbúar Wales um 278.000, en voru orðnir um 360.000 árið 1620. Þessi fólksfjölgun stafaði aðallega af vexti í sveitum þar sem kvikfjárrækt var undirstaða efnahagslífs Wales-búa. Aukin fjölbreytni atvinnulífs leiddi til meiri stöðugleika og verslunar, en fólksfjölgunin var meiri en hagvöxtur með þeim afleiðingum að lífskjör versnuðu.<ref name=":2">{{Cite web |title=BBC Wales - History - Themes - Chapter 13: Society and politics in early modern Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch13_early_modern_wales.shtml |access-date=2022-09-13 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> Fyrir [[iðnbyltingin í Wales|iðnbyltinguna í Wales]] var smáiðnaður víðs vegar í landinu,<ref name="Davies392">Davies (2008) p. 392</ref> meðal annars iðnaður tengdur landbúnaði, eins og mölun og framleiðsla klæðaefnis úr ull, auk námavinnslu.<ref name="Davies392" /> Landbúnaður var helsta uppspretta auðmagns.<ref name="Davies392" /> Við upphaf iðnvæðingar hófst [[kopar]]bræðsla í kringum [[Swansea]], sem byggðist á aðgangi að kolanámum og höfn sem tengdi svæðið við koparnámur Cornwall í suðri og stórar koparæðar í [[Parys-fjall]]i á Angelsey. Swansea varð helsta miðstöð málmbræðslu fyrir aðra málma en járn á 19. öld.<ref name="Davies392" /> Annar málmiðnaður sem byggðist á járnvinnslu óx í norður- og suðurhlutanum.<ref name="Davies393">Davies (2008) p. 393</ref> Í norðrinu voru járnvinnslur [[John Wilkinson (athafnamaður)|John Wilkinson]] í [[Bersham]] helsta miðstöðin, en í suðri urðu til járnvinnslur í [[Dowlais-járnvinnslan|Dowlais]], [[Cyfarthfa-járnvinnslan|Cyfarthfa]], Plymouth og [[Penydarren-járnvinnslan|Penydarren]]<ref name="Davies393" /> Á 3. áratug 19. aldar voru 40% af öllu [[pottjárn]]i Bretlands framleidd í Wales.<ref name="Davies393" /> Þegar leið á 18. öld höfðu lögfræðingar, læknar, fasteignasalar og embættismenn myndað [[borgarastétt]] sem reisti stærri hús í bæjum Wales.<ref name=":2" /> Seint á 18. öld hóf [[steinskífa|steinskífuvinnsla]] að vaxa hratt, sérstaklega í Norður-Wales. [[Penrhyn-náman]] var opnuð af [[Richard Pennant]] árið 1770 og var komin með 15.000 starfsmenn seint á 19. öld.<ref name="Davies818">Davies (2008) p. 818</ref> Ásamt [[Dinorwic-náman|Dinorwic-námunni]] var hún undirstaða velska steinskífuiðnaðarins. Steinskífuvinnslan hefur verið kölluð „velskasti iðnaðurinn“,<ref name="Davies819">Eignað sagnfræðingnum [[A. H. Dodd]]: Davies (2008) p. 819</ref> en það var þó kolavinnsla sem Wales og íbúar þar urðu þekktastir fyrir. Í byrjun voru kolin notuð til að knýja iðnað innanlands, en þegar skipaskurðir og síðar járnbrautir tengdu markaði saman varð sprenging í eftirspurn. Cardiff, Swansea, [[Penarth]] og [[Barry (Glamorgan)|Barry]] fluttu út kol um allan heim. Kolavinnslan náði hápunkti árið 1913 þegar ársframleiðsla Wales var næstum 61 milljón tonn.<ref>{{cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1912/|title=Wales – the first industrial nation of the World|publisher=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|date=5 October 2008|access-date=9 September 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003192341/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1912/|archive-date=3 October 2011}}</ref> === Nútíminn === [[File:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|thumb|Kröfuganga á vegum [[Plaid Cymru]] í [[Machynlleth]] árið 1949, þar sem herferð fyrir þingi í Wales hófst.]] Sagnfræðingurinn [[Kenneth O. Morgan]] lýsti Wales við upphaf [[fyrri heimsstyrjöld|fyrri heimsstyrjaldar]] sem friðsælli, sjálfsöruggri og velmegandi þjóð. Kolanámurnar gáfu af sér sífellt meiri afurðir. Framleiðslan í Rhondda-dal náði hápunkti með 9,6 milljón tonnum af kolum árið 1913.<ref>{{Cite book |last=John |first=Arthur H. |title=Glamorgan County History, Volume V, Industrial Glamorgan from 1700 to 1970 |publisher=University of Wales Press |year=1980 |location=Cardiff |page=183}}</ref> Í fyrri heimsstyrjöld tóku 272.924 íbúar Wales þátt, eða 21,5% af öllum karlmönnum landsins. Af þeim létu um 35.000 lífið.<ref name="Davies284">Davies (2008) p. 284</ref> Mannfallið varð sérstaklega mikið í [[38. velska fótgönguliðið|38. velska fótgönguliðinu]] í orrustu við [[Mametz Wood]] við Somme og í [[orrustan um Passchendaele|orrustunni um Passchendaele]].<ref>Davies (2008) p. 285</ref> Á fyrsta fjórðungi 20. aldar urðu líka breytingar í stjórnmálum í Wales. Frá 1865 hafði [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslyndi flokkurinn]] haft meirihluta í Wales, og í þingkosningunum 1906 náði aðeins einn frambjóðandi úr öðrum flokki kjöri í Wales, [[Keir Hardie]]. En árið 1906 var barátta iðnverkafólks farin að grafa undan yfirráðum Frjálslyndra í kolahéruðunum í suðri.<ref name="Davies461">Davies (2008) p. 461</ref> Árið 1916 varð [[David Lloyd George]] forsætisráðherra Bretlands, fyrstur Wales-búa.<ref>{{Cite web |title=David Lloyd George (1863–1945) |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/figures/lloyd_george.shtml |access-date=26 September 2010 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=[[BBC Cymru Wales]]}}</ref> Í desember 1918 var Lloyd George endurkjörinn sem leiðtogi samsteypustjórnar með Íhaldsmenn í meirihluta. Léleg viðbrögð hans við verkfalli kolanámufólks árið 1919 átti stóran þátt í fylgishruni Frjálslynda flokksins í Suður-Wales.<ref name="Davies515">Davies (2008) p. 515</ref> Velskt iðnverkafólk tók að styðja [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokkinn]]. Þegar samband námaverkafólks í Bretlandi gerði bandalag við Verkamannaflokkinn 1908 voru þeir fjórir frambjóðendur flokksins sem námaverkafólk studdi allir kjörnir þingmenn. Árið 1922 var helmingurinn af sætum Wales í breska þinginu skipaður frambjóðendum Verkamannaflokksins. Flokkurinn varð eftir það ríkjandi í velskum stjórnmálum fram á 21. öld.<ref name="Davies439">Davies (2008) p. 439</ref> Eftir mikinn hagvöxt á fyrstu tveimur áratugum 20. aldar hófst niðursveifla í hefðbundnum atvinnugreinum Wales frá því snemma á 3. áratugnum fram á seinni hluta 4. áratugarins, sem leiddi til atvinnuleysis og fátæktar.<ref>{{Cite book |last=Morgan |first=Kenneth O. |url=https://archive.org/details/wales18801980reb0000morg/page/208 |title=Rebirth of a Nation: Wales 1880–1980 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |isbn=978-0-19-821760-2 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/wales18801980reb0000morg/page/208 208–210]}}</ref> Í fyrsta sinn í margar aldir tók íbúum Wales að fækka. Atvinnuleysið dróst ekki saman fyrr en eftirspurn jókst vegna [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]].<ref>Davies (2008) p. 918</ref> Í stríðinu börðust Wales-búar á öllum helstu vígstöðvum og um 15.000 létu lífið. [[Luftwaffe]] varpaði sprengjum á hafnirnar í Swansea, Cardiff og Pembroke sem ollu miklu mannfalli. Eftir 1943 voru 10% af Wales-búum yfir 18 ára aldri sem kallaðir höfðu verið í herinn, sendir í kolanámurnar þar sem skortur var á vinnuafli. Þeir urðu þekktir sem [[Bevin-strákarnir]].<ref name="Davies807">Davies (2008) p. 807</ref> [[File:Cofiwch Dryweryn wall after rebuild, October 2020.png|thumb|Veggmálverk til að mótmæla vatnsveitunni í Tryweryn.]] Flokkurinn [[Plaid Cymru]] var stofnaður árið 1925 og hafði á stefnuskrá sinni aukið sjálfstæði frá Bretlandi.<ref name="LLGC Plaid">{{Cite web |title=Disestablishment, Cymru Fydd and Plaid Cymru |url=http://www.llgc.org.uk/ymgyrchu/Datganoli/PlaidCymru/index-e.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206031034/http://www.llgc.org.uk/ymgyrchu/Datganoli/PlaidCymru/index-e.htm |archive-date=6 December 2010 |access-date=25 November 2010 |website=National Library of Wales |publisher=llgc.org.uk}}</ref> Algengt var að nota hugtakið „[[England og Wales]]“ yfir þau lönd sem ensk lög náðu yfir og árið 1955 var Cardiff lýst höfuðborg Wales. Velskufélagið, [[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]], var stofnað árið 1962 vegna ótta við að [[velska]]n myndi brátt deyja út.<ref name="GTJ Cymdeithas yr Iaith Gymraeg">{{Cite web |title=Cymdeithas yr Iaith Gymraeg's first protest, 1963 |url=http://www.gtj.org.uk/index.php?id=5192 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118054912/http://www.gtj.org.uk/index.php?id=5192 |archive-date=18 January 2012 |access-date=25 November 2010 |website=Gathering the Jewels |publisher=gtj.org.uk}}</ref> Þjóðernishyggja fór vaxandi eftir að Tryweryn-dal var fórnað undir vatnsveitu fyrir ensku borgina [[Liverpool]] árið 1965.<ref>{{Cite web |title=Wales on Air: The drowning of Tryweryn and Capel Celyn |url=https://www.bbc.co.uk/wales/walesonair/database/trywerin.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206011841/http://www.bbc.co.uk/wales/walesonair/database/trywerin.shtml |archive-date=6 December 2009 |access-date=25 November 2010 |website=BBc.co.uk |publisher=BBC}}</ref> Þingið samþykkti lög um vatnsveituna, þrátt fyrir að 35 af 36 þingmönnum Wales væru þeim andsnúnir (einn sat hjá). Þorpið [[Capel Celyn]] fór undir vatn. Atvikið vakti athygli á áhrifaleysi Wales í eigin málum gegn meirihluta enskra þingmanna á breska þinginu.<ref name="BBC Tryweryn">{{Cite web |date=19 October 2005 |title=Flooding Apology |url=https://www.bbc.co.uk/liverpool/content/articles/2005/10/17/feature_welsh_reservoir_feature.shtml |access-date=18 October 2008 |website=[[BBC]] website |publisher=BBC}}</ref> Hópar aðskilnaðarsinna, eins og [[Free Wales Army]] og [[Mudiad Amddiffyn Cymru]], voru stofnaðir og skipulögðu aðgerðir frá 1963.<ref name="MAC & FWA">{{Cite book |last=Clews |first=Roy |title=To Dream of Freedom – The story of MAC and the Free Wales Army |url=https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1 |publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=1980 |isbn=978-0-86243-586-8 |pages=[https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1/page/15 15], 21 & 26–31}}</ref> Í aðdraganda þess að [[Karl 3. Bretakonungur|Karl Bretaprins]] var skipaður prins af Wales árið 1969 frömdu þessir hópar nokkrar sprengjuárásir á innviði.<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Our history – Clywedog Dam, Wales −1967 |url=http://www.halcrow.com/Who-we-are/History/Clywedog-dam-Wales-1967/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230051005/http://www.halcrow.com/Who-we-are/History/Clywedog-dam-Wales-1967/ |archive-date=30 December 2011 |access-date=8 January 2012 |website=Halcrow website |publisher=[[Halcrow Group|Halcrow Group Ltd]]}}; {{cite book |last=Clews|first=Roy|title=To Dream of Freedom – The story of MAC and the Free Wales Army|url=https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1|publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=1980 |isbn=978-0-86243-586-8|pages=[https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1/page/22 22], 59, 60 & 216}}</ref> Í aukakosningum árið 1966 vann Plaid Cymru þingsæti í fyrsta sinn, þegar [[Gwynfor Evans]] var kosinn í Carmarthen.<ref name="Gwynfor">{{Cite book |last=Gwynfor |first=Evans |title=The Fight for Welsh Freedom |url=https://archive.org/details/fightforwelshfre0000evan |publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=2000 |isbn=978-0-86243-515-8 |page=[https://archive.org/details/fightforwelshfre0000evan/page/152 152] |author-link=Gwynfor Evans}}</ref> Undir lok 7. áratugarins hafði sú stefna að beina fjárfestingum að svæðum í Wales sem áttu undir högg að sækja reynst árangursrík til að auka fjölbreytni atvinnulífsins.<ref name="Davies236">Davies (2008) p. 236</ref> Þessi stefna, sem hófst árið 1934, byggðist á þróun iðnfyrirtækja og bættum samgönguinnviðum,<ref name="Davies236" /> sérstaklega [[M4-þjóðvegurinn|M4-þjóðveginum]] sem tengir Suður-Wales við London. Á þessum tíma var talið að atvinnulíf í Wales hvíldi á traustum grunni, en það reyndist bjartsýni þegar kreppa í byrjun 9. áratugarins leiddi til hruns framleiðslufyrirtækja sem stofnuð höfðu verið á 40 undangengnum árum.<ref name="Davies237">Davies (2008) p. 237</ref> === Valddreifing === [[Lög um velsku 1967]] felldu úr gildi hluta af [[lög um Wales og Berwick 1746|lögum um Wales og Berwick]]. Wales var þannig ekki lengur hluti af skilgreiningu Englands. Með því varð Wales að lagalega aðskildu landi (innan Bretlands) í fyrsta sinn síðan [[lög um lög í Wales 1535 og 1542]] voru samþykkt. Lög um velsku bættu líka við þau svið þar sem notkun velskunnar var heimiluð, þar á meðal í réttarfarslegu samhengi.<ref>{{cite web|date=July 2011|title=The Constitution Series: 1 – Wales in the United Kingdom|url=http://www.assembly.wales/Research%20Documents/The%20Constitution%20Wales%20in%20the%20United%20Kingdom%20-%20Quick%20guide-22072011-217207/qg07-0001-English.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420062743/http://www.assembly.wales/Research%20Documents/The%20Constitution%20Wales%20in%20the%20United%20Kingdom%20-%20Quick%20guide-22072011-217207/qg07-0001-English.pdf|archive-date=20 April 2016|access-date=6 April 2016|publisher=National Assembly for Wales}}; {{cite web|title=History of devolution|url=https://senedd.wales/how-we-work/history-of-devolution/|access-date=31 January 2022|website=senedd.wales}}; {{cite web|date=26 July 2012|title=The Welsh language Act of 1967|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/fe99df6b-bf61-3cb0-a695-fa76c013fc98|access-date=31 January 2022|website=BBC}}</ref> [[File:Cofia 1282, a protest against the investiture (1537984)2.jpg|thumb|Cofia (munið) 1282, mótmæli gegn skipan prinsins af Wales árið 1969.]] Í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um valddreifingu til Wales 1979|þjóðaratkvæðagreiðslu]] árið 1979 höfnuðu íbúar Wales stofnun þings með 80% meirihluta. Árið 1997 var haldin önnur þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem tillagan var samþykkt með naumum (50,3%) meirihluta.<ref name="Long Walk" /> [[Þing Wales]] (''Cynulliad Cenedlaethol Cymru'') var stofnað árið 1999 (með [[lög um stjórn Wales 1998|lögum um stjórn Wales 1998]]) og fékk völd til að ákveða fjárráð miðstjórnar Wales, þótt breska þingið héldi réttinum til að takmarka völd þess.<ref name="Long Walk">{{cite news |first= Betsan |last= Powys |title= The long Welsh walk to devolution |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/wales_politics/7813837.stm |access-date= 26 September 2010 |publisher= BBC |date= 12 January 2010 |work= [[BBC News]] website}}</ref> Ríkisstjórnir Bretlands og Wales skilgreina Wales nær undantekningarlaust sem land.<ref name="Number 10">{{cite web|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http:/www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=9 september 2008|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher=[[10 Downing Street]]|date=10 January 2003|access-date=5 November 2010|website=10 Downing Street website|quote=The United Kingdom is made up of four countries: England, Scotland, Wales and Northern Ireland.|url-status=dead}}; {{cite web |url= https://www.walesonline.co.uk/news/welsh-politics/welsh-politics-news/2010/07/03/un-report-causes-stir-with-wales-dubbed-principality-91466-26777027/ |title= UN report causes stir with Wales dubbed 'Principality' |access-date= 25 July 2010 |date= 3 July 2010 |publisher= [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |website= WalesOnline website |quote= ... the Assembly's Counsel General, John Griffiths, <nowiki>[said]</nowiki>: "I agree that, in relation to Wales, Principality is a misnomer and that Wales should properly be referred to as a country. }}</ref> Samkvæmt vef velsku ríkisstjórnarinnar er Wales ekki furstadæmi, þótt það tengist Englandi, og telst hluti af Bretlandi sem sérstakt land.<ref name="WAG FAQ">{{cite web|title=Wales.com FAQs|url=https://www.wales.com/about-wales/frequently-asked-questions#Question_11 |publisher=[[Welsh Government]]|year=2008 |access-date=24 August 2015 |website=Wales.com website}}</ref> Titillinn [[prinsinn af Wales]] er enn veittur krónprinsi bresku konungsfjölskyldunnar, en hefur enga þýðingu í stjórnskipan Wales.<ref name="Matthew">{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon|author-link=Vernon Bogdanor |title=The Monarchy and the Constitution |page=52|publisher=[[Oxford University Press]] |year= 1995 |location= London |isbn= 978-0-19-827769-9|url= https://books.google.com/books?id=lTnHwWWKAR8C&pg=PA52 |access-date= 5 November 2010}}</ref> Lög um ríkisstjórn Wales 2006 eru lög frá breska þinginu sem breyttu hlutverki velska þingsins og auðvelda frekari valddreifingu til þess. Með lögunum varð til stjórnkerfi með sérstöku framkvæmdavaldi sem ber ábyrgð gagnvart löggjafarvaldinu.<ref name="StackPath">{{cite web|title=StackPath|url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/blog/wales-act-new-dawn-welsh-devolution|access-date=31 January 2022|website=www.instituteforgovernment.org.uk|date=11 April 2018 }}</ref> Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2011 getur þingið nú sett lög um öll mál sem heyra undir valdsvið þess, án þess að þurfa samþykki breska þingsins.<ref name="StackPath" /> Með lögum um kosningar til velska þingsins 2020 var það nefnt „Senedd Cymru“ (á velsku) og „Welsh Parliament“ (á ensku) sem átti að endurspegla aukin völd þingsins.<ref name=":12">{{Cite web |title=History of devolution |url=https://senedd.wales/how-we-work/history-of-devolution/ |access-date=2022-01-31 |website=senedd.wales |language=en-GB}}</ref> [[File:Gorymdaith Genedlaethol Cyntaf AUOB Cymru a Yes Cymru, Caerdydd 2019 Wales 07.jpg|thumb|Baráttufundur um [[sjálfstæði Wales]] í Cardiff 2019.]] Í [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild Bretlands að ESB 2016|þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Bretlands að ESB 2016]] kusu íbúar Wales með útgöngu úr Evrópusambandinu, þótt þar væri líka greinilegur munur á afstöðu miðað við England. Samkvæmt Danny Dorling landfræðiprófessor við Oxford-háskóla vildu hin eiginlegu velsku landsvæði, sérstaklega þar sem velska er enn töluð, ekki ganga úr sambandinu.<ref>{{cite web|date=22 September 2019|title=English people living in Wales tilted it towards Brexit, research finds|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2019/sep/22/english-people-wales-brexit-research|access-date=31 January 2022|website=The Guardian}}</ref> Árið 2016 var [[YesCymru]], óháðri herferð fyrir [[sjálfstæði Wales]], hleypt af stokkunum. Hreyfingin hélt sinn fyrsta fund í Cardiff árið 2019.<ref>{{cite web|last=Harries|first=Robert|date=8 November 2020|title=The rise of Yes Cymru and why people are joining in their thousands|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/rise-yes-cymru-people-joining-19231641|access-date=31 January 2022|website=WalesOnline}}</ref> Skoðanakönnun í mars 2021 sýndi 39% stuðning við sjálfstæði þegar óvissir voru útilokaðir, sem var met.<ref>{{cite web|date=4 March 2021|title=Westminster warned as poll shows record backing for Welsh independence|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/mar/04/westminster-warned-as-poll-shows-record-backing-for-welsh-independence|access-date=31 January 2022|website=The Guardian}}</ref> ==Landfræði== Wales er að mestu fjalllent [[land]] við vesturströnd miðhluta eyjunnar [[Stóra-Bretland]]s.<ref name="ONS Cymru">{{Cite book |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/social-trends-rd/the-official-yearbook-of-the-united-kingdom/2005-edition/the-official-yearbook-of-the-united-kingdom---2005-edition.pdf |publisher=[[Office for National Statistics]] |year=2004 |title=UK 2005 – The Official Yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |pages=2 & 30 |access-date=10 February 2012 |isbn=978-0-11-621738-7 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Landið er um það bil 270 km frá norðri til suðurs.<ref>{{cite web|url=http://www.visitwales.co.uk/about-wales-guide-to-wales-culture-people-and-language/welsh-geography/|title=Geography: About Wales|publisher=[[Welsh Government]]|year=2010|access-date=3 October 2010|website=[[Visit Wales]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028210819/http://www.visitwales.co.uk/about-wales-guide-to-wales-culture-people-and-language/welsh-geography/|archive-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Stærð Wales er um það bil 20.779 km².<ref>{{cite web |url=http://eulis.eu/service/countries-profile/england-and-wales/ |publisher=[[EULIS|European Land Information Service]] |title=England and Wales |access-date=2 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720161018/http://eulis.eu/service/countries-profile/england-and-wales/ |archive-date=20 July 2011 }}</ref> Wales á landamæri að Englandi í austri og strönd í allar aðrar áttir: að [[Írlandshaf]]i í norðri og vestri, [[Georgssund]]i og [[Keltahaf]]i í suðvestri, og [[Bristolsund]]i í suðri.<ref>{{cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1974/dec/16/celtic-sea#S5CV0883P0-06989 |title=Celtic Sea |house=House of Commons |date=16 December 1974 |volume=883 |column=317W |access-date=24 október 2021 |archive-date=15 ágúst 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815171657/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1974/dec/16/celtic-sea#S5CV0883P0-06989 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition + corrections|year=1971|publisher=[[International Hydrographic Organization]]|access-date=28 December 2020|page=42 [corrections to page 13]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 October 2011}}</ref> Strönd Wales er um það bil 2.700 km að lengd miðað við flóðamörk, að meðtöldu meginlandinu, Anglesey og Holyhead.<ref>{{cite web |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |title=How long is the UK coastline? |first=Giles |last=Darkes |date=January 2008 |access-date=6 October 2015 |publisher=The [[British Cartographic Society]] |archive-date=27 May 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yAn3CWU?url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |url-status=dead }}</ref> [[Listi yfir eyjar við Wales|Meira en 50 eyjar]] liggja undan strönd Wales. Sú stærsta eru [[Anglesey]] í norðvestri.<ref>{{Cite web|title=Discover Welsh islands with unique scenery, wildlife and heritage|url=https://www.visitwales.com/inspire-me/holidays/escape-welsh-islands|website=VisitWales|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> Mikið af fjölbreyttu landslagi Wales eru fjöll, sérstaklega í norðri og miðhéruðunum. Fjöllin mynduðust á [[síðustu ísöld]]. Hæstu fjöll Wales eru í [[Snowdonia|Snowdoniu]] (''Eryri''), þar á meðal eru fimm yfir 1.000 metrar á hæð. Hæsta fjallið er [[Snowdon]] (''Yr Wyddfa''), 1.085 metrar á hæð.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2009/aug/02/mount-snowdon-cafe|work=[[guardian.co.uk]] |date=2 August 2009|title=High tea: Mount Snowdon's magical mountaintop cafe |access-date=28 September 2010 |location=London |first=Jonathan |last=Glancey}}</ref><ref name="WalesOnline mynyddoedd">{{cite web |url =https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2010/09/22/mountain-upgraded-to-super-status-91466-27315826/ |title = Mountain upgraded to 'super' status |access-date = 30 September 2010 |date = 22 September 2010 |publisher = [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |website=[[WalesOnline]] website}}</ref> Fjórtán velsk fjöll (eða 15 ef Garnedd Uchaf er talið með) sem eru yfir 3.000 fet (914 metrar) á hæð, eru þekkt sem [[Velsku 3000-fjöllin]] og eru öll staðsett á litlu svæði í norðvesturhlutanum.<ref>{{cite web|url=https://www.welsh3000s.co.uk/|publisher=welsh3000s.co.uk |title=The Welsh 3000s Challenge |access-date=28 September 2010}}</ref> Hæsti tindurinn fyrir utan þau er [[Aran Fawddwy]], 905 metrar á hæð, í suðurhluta Snowdoniu.<ref>{{cite web|url=https://www.snowdoniaguide.com/aran_fawddwy.html|publisher=snowdoniaguide.com |title=Aran Fawddwy |access-date=2 October 2010}}</ref> [[Brecon Beacons]] (''Bannau Brycheiniog'') eru í suðurhlutanum (hæsti tindur er [[Pen y Fan]], 886 metrar á hæð),<ref>Nuttall, John & Anne (1999). The Mountains of England & Wales – Volume 1: Wales (2nd edition ed.). Milnthorpe, Cumbria: Cicerone. {{ISBN|978-1-85284-304-5}}.</ref> og tengjast [[Kambríufjöll]]um í [[Mið-Wales]] (hæsti tindur [[Purlumon]], 752 metrar á hæð).<ref>{{cite web|title=Ordnance Survey|url=https://www.bing.com/maps/?mkt=en-gb&v=2&cp=52.4675~-3.7828&lvl=12&sp=Point.52.4675_-3.7828_Plynlimon&sty=s|access-date=6 June 2020}}</ref> [[File:Map of Wales.svg|thumb|left|Þjóðgarðar í Wales.]] Í Wales eru þrír [[þjóðgarður|þjóðgarðar]]: [[Snowdonia-þjóðgarðurinn]], [[Brecon Beacons-þjóðgarðurinn]] og [[Pembrokeshire Coast-þjóðgarðurinn]]. Þar eru auk þess fimm [[svæði með framúrskarandi náttúrufegurð]]: Anglesey, [[Clwyd-fjöll og Dee-dalur]], [[Gower-skagi]], [[Llŷn-skagi]] og [[Wye-dalur]].<ref>{{cite web |url=http://wales.gov.uk/topics/environmentcountryside/consmanagement/aonb/?lang=en |publisher=[[Welsh Government]] |website=[[Welsh Government]] website |title=Areas of Outstanding Natural Beauty |access-date=6 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625232127/http://wales.gov.uk/topics/environmentcountryside/consmanagement/aonb/?lang=en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> Gower-skagi var fyrsta svæðið með framúrskarandi náttúrufegurð í Bretlandi, árið 1956. Árið 2019 voru 40 [[bláfáninn|bláfánastrendur]] í Wales, þrjár bláfánahafnir og ein bláfánaútgerð.<ref>{{Cite web|title=All of Wales' Blue Flag beaches in 2019|url=https://www.walesonline.co.uk/whats-on/travel/wales-blue-flag-beaches-2019-16271891|last=Knapman|first=Joshua|date=14 May 2019|website=walesonline|access-date=15 May 2020}}</ref> Suður- og vesturströnd Wales, ásamt ströndum Írlands og Cornwall, verða oft fyrir vestanvindum frá Atlantshafi sem í gegnum tíðina hafa hrakið mörg skip í strand. Árið 1859 fórust 110 skip undan strönd Wales í fellibyl sem kostaði 800 mannslíf um allt Bretland.<ref>Davies (2008) p.778</ref> Mesti skipstapinn var þegar skipið ''[[Royal Charter (skip)|Royal Charter]]'' sökk undan Anglesey og 459 farþegar fórust.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/tomparryllandudnopier.shtml |publisher=BBC |date=28 April 2006 |title=Stormy Weather |access-date=26 September 2010 |website=[[BBC]] North West Wales website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035354/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/tomparryllandudnopier.shtml |archive-date=26 January 2011 }}</ref> Á 19. öld fórust yfir 100 skip þar og að meðaltali 78 sjómenn drukknuðu á hverju ári.<ref name="Davies 814">Davies (2008) p.814</ref> Skip fórust vegna stríðsátaka við Holyhead, [[Milford Haven]] og Swansea.<ref name="Davies 814"/> Strendur Anglesey og Pembrokeshire eru illræmdar fyrir skipsskaða, vegna skerja og ólýstra eyja. Einn af frægustu skipstöpum þar á síðustu árum var þegar ''[[Sea Empress-olíulekinn|Sea Empress]]''-olíuskipið strandaði þar árið 1996.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/06/uk_the_sea_empress_disaster/html/1.stm |publisher=BBC |year= 2000|title=In detail: The Sea Empress disaster|access-date=26 September 2010 |work=[[BBC News]] website}}</ref> Fyrstu landamærin milli Wales og Englands voru á landi, fyrir utan ána Wye, sem voru fyrstu viðurkenndu mörkin.<ref name="Davies75">Davies (2008) p. 75</ref> [[Díki Offa]] átti að vera markalína, en Llewellyn lagði undir sig stór landsvæði handan þess.<ref name="Davies75"/> Með sambandslögunum 1536 var dregin lína frá mynni árinnar Dee í norðri að mynni Wye í suðri,<ref name="Davies75"/> en lengi á eftir voru margar markalínur óljósar og á hreyfingu þar til lög um lokanir á sunnudögum í Wales voru samþykkt árið 1881. Þau neyddu fyrirtæki til að ákveða hvoru landinu þau vildu tilheyra.<ref name="Davies75"/> ==Stjórnmál== [[Mynd:Senedd.JPG|thumb|right|Þinghúsið í Wales, [[Senedd]], var opnað árið 2006]] [[File:Vaughan Gething (cropped official portrait).jpg|thumb|right|Vaug­h­an Get­hing, fyrsti ráðherra [[velska þingsins]]; Maí 2021]] Wales er hluti af [[Bretland]]i sem hefur þing og ríkisstjórn í [[Westminster]]. Wales á 40 þingmenn í fulltrúadeild [[breska þingið|breska þingsins]]. [[Breski verkamannaflokkurinn]] ræður flestum þeirra eða 22 þingsætum, sjálfstjórnarflokkurinn [[Plaid Cymru]] fjögur og [[Breski íhaldsflokkurinn]] fjórtán. [[Ráðherra Wales]] situr í [[ríkisstjórn Bretlands]] og ber þar ábyrgð á málum sem varða Wales og [[ráðuneyti Wales]] heyrir undir hann. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslur í Wales og Skotlandi árið 1997 var ákveðið að þessi lönd fengju takmarkaða heimastjórn. [[Lög um ríkisstjórn Wales 1998]] voru sett árið 1998. Þar með var [[þing Wales]] stofnað. Þann 1. júlí 1999 voru völd ráðherra Wales að hluta flutt til nýskipaðrar [[ríkisstjórn Wales|ríkisstjórnar Wales]]. Þing Wales fékk þar með heimild til að fara með fjárveitingarvald í þeim málum sem það fær til umfjöllunar í samræmi við fjárlög breska ríkisins. Ný [[lög um ríkisstjórn Wales 2006]] gáfu velska þinginu löggjafarvald sem er sambærilegt við það sem [[skoska þingið|skoska]] og [[norðurírska þingið|norður-írska þingið]] hafa. Á velska þinginu sitja 60 þingmenn kosnir til fjögurra ára í senn. Þingið kýs [[fyrsti ráðherra Wales|æðsta ráðherra]] sem skipar ríkisstjórn. Ríkisstjórn Wales ber einkum ábyrgð á tuttugu sviðum sem henni eru falin, þar á meðal landbúnaði, efnahagsþróun, menntamálum, heilsugæslu, húsnæðismálum, sveitarstjórnum, félagsþjónustu, ferðaþjónustu og velskri tungu. Þingið hefur jafnframt vald til að setja lög í þessum málaflokkum. Frá 2006 hafa fleiri málaflokkar bæst við. Wales var sérstakt [[Evrópukjördæmi]] sem átti fjóra fulltrúa á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]]. === Sveitastjórnir === Wales er skipt í 22 sveitarfélög (sýsluumdæmi eða borgir) frá 1996. Þau bera ábyrgð á allri opinberri þjónustu í héraði eins og skólum, félagsþjónustu, umhverfismálum og vegagerð.<ref>{{Vefheimild|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en |titill=Local Authorities |útgefandi=[[Ríkisstjórn Wales]] |mánuðurskoðað=24. apríl|árskoðað=2015}}</ref>. Í Wales eru sex borgir: [[Cardiff]], [[Newport (Wales)|Newport]], [[Swansea]], [[Bangor (Gwynedd)|Bangor]], [[St Asaph]] og [[St Davids]]. Í töflunni eru borgir merktar með * og sýslur með †. Velsk nöfn eru gefin upp í sviga ef þau eru ólík. {| class="wikitable" |- valign="top" |<center>'''Kort af aðalsvæðum'''</center>[[File:Wales Administrative Map 2009.png|noframe|400px|link=]] || * [[Blaenau Gwent]] † * [[Bridgend (sýsla)|Bridgend]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') † * [[Caerphilly (sýsla)|Caerphilly]] (''Caerffili'') † * [[Cardiff]] (''Caerdydd'') * * [[Carmarthenshire]] (''Sir Gaerfyrddin'') * [[Ceredigion]] * [[Conwy (sýsla)|Conwy]] † * [[Denbighshire]] (''Sir Ddinbych'') * [[Flintshire]] (''Sir y Fflint'') * [[Gwynedd]] * [[Isle of Anglesey]] (''Ynys Môn'') * [[Merthyr Tydfil]] (''Merthyr Tudful'') † * [[Monmouthhérað]] (''Sir Fynwy'') * [[Neath Port Talbot]] (''Castell-nedd Port Talbot'') † * [[Newport (Wales)|Newport]] (''Casnewydd'') * * [[Pembrokeshire]] (''Sir Benfro'') * [[Powys]] * [[Rhondda Cynon Taf]] † * [[Swansea]] (''Abertawe'') * * [[Torfaen]] (''Tor-faen'') † * [[Vale of Glamorgan]] (''Bro Morgannwg'') † * [[Wrexham (sýsla)|Wrexham]] (''Wrecsam'') † |} ==Efnahagslíf== [[File:Profile of Wales.png|thumb|right|Yfirlit yfir efnahagslíf Wales árið 2012.]] Síðustu 250 ár hefur Wales breyst úr því að vera fyrst og fremst landbúnaðarland, í iðnaðarhagkerfi og síðan [[eftiriðnaðarhagkerfi]].<ref>Davies (2008), pp. 233, 697; {{Cite book |last=Day |first=Graham |url=https://archive.org/details/makingsensewales00dayg |title=Making sense of Wales |publisher=University of Wales Press |year=2002 |isbn=978-0-7083-1771-6 |location=Cardiff |page=[https://archive.org/details/makingsensewales00dayg/page/n96 87] |url-access=limited}}</ref> Á 6. áratug 20. aldar var verg landsframleiðsla í Wales tvisvar sinnum stærri en í [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldinu]], en á 3. áratug 21. aldar var verg landsframleiðsla á Írlandi fjórum sinnum stærri en í Wales. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur [[þjónustugeirinn]] staðið undir meirihluta starfa, sem er einkenni á þróuðum hagkerfum.<ref>Davies (2008), p. 233–234</ref> Samkvæmt gögnum OECD og Eurostat var verg landsframleiðsla í Wales árið 2018 75 milljarðar punda, sem var aukning um 3,3% frá árinu áður. Verg landsframleiðsla á mann var 23.866 pund, sem var aukning um 2,9% milli ára, samanborið við um 25.000 á Ítalíu, 22.000 á Spáni, 20.000 í Slóveníu og 30.000 á Nýja-Sjálandi.<ref>{{Cite web |last=Barry |first=Mark |date=4 January 2021 |title=The Environment, Tax and Wales |url=https://swalesmetroprof.blog/2021/01/04/the-environment-tax-and-wales/#_edn25 |access-date=13 January 2021 |website=swalesmetroprof.blog}}</ref><ref name="Nation Cymru">{{Cite news |last=Lloyd |first=Dai |date=14 November 2020 |title=Wales is not a global anomaly – it can be independent just like every other nation |publisher=Nation Cymru |url=https://nation.cymru/opinion/wales-is-not-a-global-anomaly-it-can-be-independent-just-like-every-other-nation/ |access-date=13 January 2021}}</ref> Á þremur mánuðum fyrir desember 2017 voru 72.7% af fólki á vinnualdri með vinnu, miðað við 75,2% í Bretlandi öllu.<ref name=":0">{{Cite web |title=Llywodraeth Cymru {{!}} Welsh Government |url=http://gov.wales/statistics-and-research/key-economic-statistics |access-date=24 February 2018 |website=gov.wales }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Skattaárið 2018-19 var fjárlagahalli Wales 19,4% af áætlaðri landsframleiðslu.<ref name="Cardiff">{{Cite news |date=2 July 2019 |title=Shortfall in public finances in Wales due to lower revenues, report finds |work=Cardiff University |url=https://www.cardiff.ac.uk/news/view/1523654-shortfall-in-public-finances-in-wales-due-to-lower-revenues,-report-finds |access-date=23 April 2020}}</ref> Árið 2019 var Wales 5. stærsti útflytjandi rafmagns í heiminum (22,7 teravattstundir).<ref>{{Cite web |last=Donovan |first=Owen |date=16 March 2020 |title=Wales' Fiscal Future – Public Finances within the UK & Independence |url=https://stateofwales.com/2020/03/wales-fiscal-future-public-finances-within-the-uk-independence/ |access-date=20 January 2021 |website=The State of Wales |publisher=The State of Wales}}</ref><ref name="Nation Cymru" /> Árið 2021 sagði ríkisstjórn Wales að yfir helmingur af orkuþörf landsins kæmi frá endurnýjanlegum orkugjöfum, þar af 2% frá 363 [[vatnsaflsvirkjun]]um í einkaeigu.<ref name="BBC210302">{{Cite news |last=Duggan |first=Craig |date=2 March 2021 |title=Climate change: Private hydropower schemes 'on cliff edge' |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56242378 |access-date=2 March 2021}}</ref> Samkvæmt breskum lögum leggur Wales framlög til hluta sem ekki nýtast landinu beint, eins og til dæmis 5 milljarða til háhraðalestarinnar [[High Speed 2]] sem ráðgjafi bresku og velsku ríkisstjórnarinnar í flutningum, Mark Barry, telur að muni skaða efnahag Wales um 200 milljónir punda. Wales greiðir líka meira fyrir varnarmál en mörg lönd af svipaðri stærð. Wales greiðir þannig tvisvar sinnum meira en Írland.<ref>{{Cite news |last=Barry |first=Mark |date=7 January 2020 |title=Wales and HS2… |url=https://swalesmetroprof.blog/2020/01/07/wales-and-hs2/ |access-date=13 January 2021 |newspaper=Mark Barry}}</ref> Breska ríkisstjórnin eyðir 1,75 milljörðum á ári í herinn í Wales, sem er næstum jafn mikið og Wales ver til menntamála á ári (1,8 milljón pund 2018/19) og fimm sinnum meira en varið er til lögreglunnar (365 milljón pund).<ref>{{Cite web |title=IISS Military Balance 2020 |url=https://www.iiss.org/-/media/images/comment/military-balance-blog/2020/02/new-defence-budgets-and-expenditure-2019.jpg?h=586&la=en&mw=865&w=865&hash=FFC0A4DBDC2F9F9DF53D890823D6F0073CA75ABF |publisher=International Institute for Strategic Studies |access-date=2023-01-06 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803180459/https://www.iiss.org/-/media/images/comment/military-balance-blog/2020/02/new-defence-budgets-and-expenditure-2019.jpg?h=586&la=en&mw=865&w=865&hash=FFC0A4DBDC2F9F9DF53D890823D6F0073CA75ABF |url-status=dead }}</ref> Frá miðri 19. öld til eftirstríðsáranna var kolavinnsla helsti iðnaður landsins. Framleiðslan náði hámarki árið 1913 þegar um 233.000 menn og konur störfuðu í kolanámum í Suður-Wales og unnu þar 56 milljón tonn af kolum.<ref>{{Cite web |year=2002 |title=South Wales coalfield timeline |url=https://www.agor.org.uk/cwm/timeline.asp |access-date=11 September 2010 |publisher=University of Wales Swansea}}</ref> Cardiff var einu sinni stærsta kolahöfn heims og um nokkurra ára skeið fyrir fyrri heimsstyrjöld fóru þar um fleiri tonn af kolum en í London eða Liverpool.<ref>{{cite news|title= Coal Exchange to 'stock exchange'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm |publisher=BBC|access-date=11 October 2008|date=26 April 2007|work=[[BBC News]] website}}; {{Cite web |date=18 April 2007 |title=Coal and Shipping Metropolis of the World |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105222219/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |archive-date=5 January 2009 |access-date=11 October 2008 |website=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]] website |publisher=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]}}</ref> Á 3. áratugnum störfuðu yfir 40% karla í Wales í [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]].<ref name="IWA 2003">{{Cite book |last=Williams |first=Phil |url=https://books.google.com/books?id=6oXtL_7xFssC&pg=PA31 |title=The psychology of distance: Wales: one nation |date=September 2003 |publisher=[[Institute of Welsh Affairs]] |isbn=978-1-86057-066-7 |series=Papurau Gregynog |volume=3 |location=Cardiff |publication-date=2003 |page=31 |author-link=Phil Williams (Welsh politician)}}</ref> Samkvæmt stjórnmálamanninum [[Phil Williams (stjórnmálamaður)|Phil Williams]] lagði [[kreppan mikla]] efnahag Wales í rúst vegna þess hve háður hann var kolum og stáli.<ref name="IWA 2003" /> Frá miðjum 8. áratugnum fóru fram miklar breytingar á efnahagslífi Wales þar sem fjöldi starfa í þungaiðnaði hvarf og í staðinn komu störf í [[léttur iðnaður|léttum iðnaði]] og þjónustu. Seint á 8. áratugnum og snemma á þeim 9. tókst Wales að laða að erlenda fjárfestingu yfir meðaltali Bretlands.<ref>{{Cite web |last=Massey |first=Glenn |date=August 2009 |title=Review of International Business Wales |url=http://wales.gov.uk/docs/det/publications/091013reviewofibwen.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204133015/http://wales.gov.uk/docs/det/publications/091013reviewofibwen.pdf |archive-date=4 December 2009 |access-date=11 September 2010 |publisher=[[Welsh Government]] |page=10}}</ref> Mikið af þessum nýju iðnfyrirtækjum voru undirverksmiðjur þar sem hæst launuðu störfin innan fyrirtækjanna voru annars staðar.<ref>{{Cite web |title=A Review of Local Economic and Employment Development Policy Approaches in OECD Countries |url=http://wales.gov.uk/docs//dfm/research/090617oecden.pdf |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110222124621/http://wales.gov.uk/docs//dfm/research/090617oecden.pdf |archive-date=22 February 2011 |access-date=11 September 2010 |website=OECD Local Economic and Employment Development (LEED) Programme |publisher=OECD |page=8}}</ref><ref name="Economi">{{Cite web |year=2005 |title=Wales A Vibrant Economy |url=http://wales.gov.uk/deet/publications/bande/wave/wavee.pdf?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100213180226/http://wales.gov.uk/deet/publications/bande/wave/wavee.pdf?lang=en |archive-date=13 February 2010 |access-date=2 October 2010 |publisher=[[Welsh Government]] |pages=12, 22, 40, 42}}</ref> Lélegur jarðvegur í stórum hluta Wales hentar illa fyrir jarðrækt, svo [[kvikfjárrækt]] hefur verið ríkjandi í landbúnaði. Um 78% landsins eru nýtt í landbúnaði.<ref>{{Cite web |title=Area of agricultural land, by type of crop and grass (Thousand Hectares) |url=http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=2829 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303114602/http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=2829 |archive-date=3 March 2012 |access-date=2 October 2010 |website=StatsWales}}</ref> Landslag Wales með þrjá þjóðgarða og [[bláfáni|bláfánastrendur]] dregur að [[ferðaþjónusta|ferðamenn]] sem styrkir efnahaginn í dreifbýlinu.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8672318.stm |title=Tourism hope over record 45 beach flags in Wales |publisher=BBC|date=11 May 2010|access-date=7 September 2010|work=[[BBC News]] website}}; {{Cite web |title=Tourism – Sector Overview Wales |url=http://www.gowales.co.uk/en/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/tourism/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409072132/http://www.gowales.co.uk/en/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/tourism/index.html |archive-date=9 April 2010 |access-date=7 September 2010 |website=[[GO Wales]] website |publisher=[[GO Wales]]}}</ref> Líkt og Norður-Írland eru tiltölulega fá mjög virðisaukandi störf í Wales, eins og í fjármálageiranum og rannsóknum og þróun, sem má að hluta rekja til skorts á mannfjölda og stóru borgarsvæði.<ref name="Economi" /> Þetta endurspeglast í því að framleiðni á mann er lægri en í öðrum héruðum Bretlands að meðaltali. Árið 2002 var framleiðni í Wales 90% af meðaltali Evrópusambandsins og 80% af meðaltali Bretlands.<ref name="Economi" /> Í júní 2008 varð Wales fyrsta landið sem fékk [[Fairtrade-vottun]].<ref>{{Cite web |date=6 June 2008 |title=Welsh Government &#124; Written – Wales – the world's first 'Fair Trade Nation' |url=http://wales.gov.uk/about/cabinet/cabinetstatements/2008/wft/?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122150728/http://wales.gov.uk/about/cabinet/cabinetstatements/2008/wft/?lang=en |archive-date=22 January 2010 |access-date=19 June 2010 |website=[[Welsh Government]] website |publisher=[[Ríkisstjórn Wales]]}}</ref> Gjaldmiðill Wales er [[sterlingspund]]. Margir velskir bankar gáfu út seðla á 19. öld. Síðasti bankinn sem gerði það lokaði árið 1908. Síðan þá hefur [[Englandsbanki]] haft einkaleyfi á útgáfu seðla í Wales.<ref>{{Cite web |last=Carradice |first=Phil |title=The collapse of the Welsh banks |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/waleshistory/2010/03/collapse_of_welsh_banks.html#more/ |access-date=30 September 2010 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=BBC }}; {{cite web |url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/about/scottish_northernireland.htm |title=The Bank of England's Role in Regulating the Issue of Scottish and Northern Ireland Banknotes |publisher=[[Bank of England]] |year=2010 |access-date=30 September 2010 |website=[[Bank of England]] website |archive-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204061720/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/about/scottish_northernireland.htm |url-status=dead }}</ref> [[Viðskiptabanki Wales]] var stofnaður af [[Julian Hodge]] árið 1971. Hann var keyptur af [[Skotlandsbanki|Skotlandsbanka]] árið 1988 og sameinaður móðurfélagi hans árið 2002.<ref>{{Cite web |title=Commercial Bank of Wales, Carmarthen Branch, Papers |url=http://www.archiveswales.org.uk/anw/get_collection.php?inst_id=30&coll_id=1738&expand= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716085038/http://www.archiveswales.org.uk/anw/get_collection.php?inst_id=30&coll_id=1738&expand= |archive-date=16 July 2011 |access-date=8 September 2010 |publisher=Archives Wales}}</ref> [[Breska myntsláttan]] sem gefur út [[mynt]] Bretlands hefur verið staðsett í [[Llantrisant]] frá 1980.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=www.royalmint.gov.uk |url=http://www.royalmint.com/Corporate/History/OurHistory.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012035225/http://www.royalmint.com/Corporate/History/OurHistory.aspx |archive-date=12 October 2010 |access-date=26 September 2010 |website=[[Royal Mint]] website |publisher=[[Royal Mint]]}}</ref> Síðan tugakerfi var tekið upp árið 1971 hefur minnst ein mynt í dreifingu lagt áherslu á Wales, eins og einspundamyntin 1995 og 2000.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=The New Designs Revealed |url=http://www.royalmint.com/newdesigns/designsRevealed.aspx |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080522150734/http://www.royalmint.com/newdesigns/designsRevealed.aspx |archive-date=22 maí 2008 |access-date=11 October 2008 |website=[[Royal Mint]] website |publisher=[[Royal Mint]] }}</ref> Árið 2020 og inn í 2021 höfðu lokanir og takmarkanir vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|Kórónaveirufaraldursins]] áhrif á öll svið efnahagslífsins, sérstaklega ferðaþjónustu og hótelgeirann, um allt Bretland.<ref>{{Cite web |date=18 March 2021 |title=Covid-19 impact on the Tourism and Hospitality Sector, an insight from the latest Economic Commentary |url=https://fraserofallander.org/covid-19-impact-on-the-tourism-and-hospitality-sector-an-insight-from-the-latest-economic-commentary/ |publisher=University of Strathclyde |quote=... health and economic crisis ... In particular, tourism and hospitality suffered notable losses from the pandemic.}}</ref> ==Íbúar== Íbúafjöldi Wales tvöfaldaðist milli 1801 og 1851; var 587.000 og varð 1.163.000, og hafði náð 2.421.000 árið 1911. Mest fjölgun varð í kolanámuhéruðunum eins og [[Glamorganshire]] þar sem íbúafjöldin var kominn yfir milljón árið 1911 en var aðeins rúm 70.000 árið 1801.<ref>Brian R. Mitchell and Phyllis Deane, ''Abstract of British Historical Statistics'' (Cambridge, 1962) pp 20, 22</ref> Þessa aukningu má að miklu leyti skýra með [[lýðfræðilega umbreytingin|lýðfræðilegu umbreytingunni]] sem flest iðnaðarríki gengu í gegnum við að dánarhlutfall féll meðan fæðingarhlutfall hélst stöðugt. Aðflutningur fólks til Wales var líka mikill á sama tíma vegna iðnvæðingarinnar, sérstaklega frá Englandi, en líka frá Írlandi og í minna mæli frá öðrum stöðum,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/wales/storyofwelsh/content/industrialrevolution.shtml |title=Industrial Revolution |publisher=BBC |access-date=17 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|author=LSJ Services [Wales] Ltd |url=http://www.therhondda.co.uk/living/population.html |title=Population ''therhondda.co.uk''. Retrieved 9 May 2006 |publisher=Therhondda.co.uk |access-date=17 October 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080520075715/http://www.therhondda.co.uk/living/population.html |archive-date = 20 May 2008}}</ref> eins og [[velskir Ítalir|Ítalíu]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/migration_italian.shtml |title=BBC Wales&nbsp;– History&nbsp;– Themes&nbsp;– Italian immigration |publisher=BBC |access-date=17 October 2009}}</ref> Á 20. öld komu margir innflytjendur frá öðrum löndum [[Breska samveldið|Breska samveldisins]] í Karíbahafinu og Suður-Asíu og settust að í borgunum. Margt af því fólki lítur á sig sem Walesbúa.<ref>{{Cite web|url=http://www.socialistunity.com/?p=1587|title=Socialist Unity &#124; Debate & analysis for activists & trade unionists|access-date=10 October 2016|archive-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018050201/http://www.socialistunity.com/?p=1587|url-status=dead}}</ref> Árið 1972 var íbúafjöldinn í Wales 2,74 milljónir og hélst nokkurn veginn stöðugur í um áratug. Snemma á 9. áratugnum fækkaði fólki vegna brottflutninga en síðan þá hefur aðflutningur verið aðeins meiri en brottflutningur og á stærri þátt í vexti íbúafjöldans en fæðingartíðni.<ref name="Overview">{{cite web|title=Wales's Population: A Demographic Overview 1971–2005|url=http://new.wales.gov.uk/docrepos/40382/40382313/statistics/population/pop-2007/wales-pop2005/wales-pop2005-e1.pdf?lang=en|website=New.wales.gov.uk|url-status=dead|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080719000928/http://new.wales.gov.uk/docrepos/40382/40382313/statistics/population/pop-2007/wales-pop2005/wales-pop2005-e1.pdf?lang=en|archive-date=19 July 2008|access-date=29 August 2017}}</ref> Vöxturinn var 5% milli 2001 og 2011 þegar íbúar voru rétt rúmlega þrjár milljónir. Íbúar Wales voru þá 4,8% af heildaríbúafjölda Bretlands.<ref name="Region populations">{{cite web|title=2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom, 27 March 2011|url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf|year=2012|publisher=Office for National Statistics|access-date=19 December 2012|archive-date=5 janúar 2016|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf|url-status=dead}}</ref> Í Wales eru sex borgir: Auk Cardiff, Newport og Swansea, eru [[Bangor (Gwynedd)|Bangor]], [[St Asaph]] og [[St Davids]] líka skilgreindar sem borgir. ===Tungumál=== [[Velska]] er [[keltnesk mál|keltneskt mál]]<ref>{{cite book |last1=Davies |first1=Janet |title=The Welsh Language: A History |date=2014 |publisher=[[University of Wales Press]] |location=Cardiff |isbn=978-1-78316-019-8 |edition=2|pages=1, 4}}</ref> og er skyldust [[bretónska|bretónsku]] og [[kornbreska|kornbresku]]. Málfræðingar telja að keltnesku málin hafi borist til Bretlandseyja um 600 f.o.t.{{sfn|Davies|2014|p=6}} [[Enska]] tók yfir í stað [[bresk mál|bresku málanna]] í Bretlandi og barst til Wales eftir að [[konungdæmið Powys]] féll á 8. öld.{{sfn|Davies|2014|p=19}} Biblíuþýðingar á velsku og [[siðaskiptin]] sem hvöttu til notkunar [[alþýðumál]]s í messum, áttu þátt í að málið lifði af meðal alþýðufólks, en yfirstéttin hafði þá tekið upp ensku frá 15. öld. Fyrstu lögin um velsku voru samþykkt 1942 og síðan þá hafa nokkur lög styrkt opinbera stöðu málsins.{{sfn|Davies|2014|p=117, 120, 122–123}} Á 7. áratug 20. aldar var tekið að setja upp tvítyngd götuskilti á velsku og ensku. Opinberir aðilar og einkaaðilar hafa líka tekið að nota bæði málin og frá 2011 er velska eitt af opinberum málum Bretlands.{{sfn|Davies|2014|p=122–123}} Nær allir Walesbúar tala ensku og hún er aðalsamskiptamálið á flestum stöðum. [[Málskipti]] eru algeng alls staðar í Wales og ganga undir ýmsum nöfnum.<ref name="Davies 262">Davies (2008) p. 262</ref> [[Venska]] (velsk enska) er ensk mállýska sem töluð er í Wales. Hún er undir áhrifum frá velskri málfræði og notar mikið af tökuorðum úr velsku. Samkvæmt sagnfræðingnum John Davies hefur venskan orðið fyrir meiri fordómum en nokkuð annað frá Walesbúum.<ref>Davies (1994) p. 623</ref><ref>{{cite news |url =http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17853095&method=full&siteid=50082&headline=why-butty-rarely-leaves-wales-name_page.html|first=Claire |last=Hill |title =Why butty rarely leaves Wales |access-date= 15 November 2010 |date=2 October 2006 |publisher= [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |work=[[WalesOnline]] website}}</ref> Í norður- og vesturhluta Wales eru enn svæði þar sem aðallega er töluð velska og fólk lærir ensku sem annað mál. Manntalið árið 2011 sýndi að 562.016 manns, 19% íbúa, gátu talað velsku, sem var örlítil fækkun frá 2001 þegar 20,8% sögðust geta talað málið.<ref name="2011 Census Language">{{cite news |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286268 |title=2011 Census, Key Statistics for Unitary Authorities in Wales |publisher=Office for National Statistics |date=11 December 2012 |access-date=11 December 2012 |archive-date=5 júní 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605121546/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286268 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.byig-wlb.org.uk/English/publications/Publications/332.doc |title=Census 2001: Main statistics about Welsh |publisher=[[Welsh Language Board]] |access-date=30 September 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063247/http://www.byig-wlb.org.uk/english/publications/publications/332.doc |archive-date=24 May 2011 }}</ref> == Menning == [[Mynd:St_David's_Day_at_the_Senedd_-_Dydd_G%C5%B5yl_Dewi_yn_y_Senedd_2014_(12949993074).jpg|thumb|right|Stúlkur í velskum þjóðbúningi á [[Davíðsdagur|Davíðsdegi]] (1. mars) í velska þinghúsinu.]] Menning Wales byggist á sérstöku tungumáli, hefðum, sögu, trú og hátíðum sem eiga sér langa sögu í Wales. Þjóðartákn Wales eru [[rauði drekinn í Wales]], [[púrrulaukur]] og (nýlega) [[páskalilja]]n. Verndardýrlingur Wales er [[heilagur Davíð]], sem var biskup í Wales á 6. öld. Wales deilir líka menningu með Englandi og margir þekktustu rithöfundar og skáld Wales, eins og [[Dylan Thomas]], hafa skrifað á ensku fremur en velsku. [[Velskur þjóðbúningur]] var mótaður á 19. öld úr hefðbundnum klæðnaði kvenna og [[velskur hattur]] varð þekktur sem einkenni á honum frá fyrri hluta 19. aldar. Wales er líka þekkt fyrir [[harpa|hörpuleik]] og [[hirðskáld]] miðalda sem ortu upp úr [[velsk goðafræði|goðafræði og sögnum]] Bretlands. Sagnir um [[Artúr konungur|Artúr konung]] eru áberandi hluti af þessari hefð. [[Geoffrey frá Monmouth]] sem fæddist í Velsku Mörkinni á 12. öld átti þátt í að breiða þessar sagnir út um allan heim með riti sínu um konunga Bretlands á latínu. [[Öldungakirkjan í Wales]] þróaðist sem grein af [[meþódistar|meþódistakirkjunni]] á 18. öld og var lengi með öflugan söfnuð í Wales.<ref>{{cite web |title=Our History |url=http://www.ebcpcw.cymru/english/about/our-history |publisher=The Presbyterian Church of Wales |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205454/http://www.ebcpcw.cymru/english/about/our-history |archive-date=20 April 2016 |url-status=dead }}</ref> Nú telur rétt rúmlega helmingur Wales-búa sig [[kristni|kristinn]] og kirkjusókn er með því minnsta sem gerist í Bretlandi.<ref name="nolonger">{{cite web |last1=Williamson |first1=David |title=Wales is no longer a nation of churchgoers but faith is alive |url=https://www.walesonline.co.uk/news/news-opinion/wales-no-longer-nation-churchgoers-7025782 |publisher=Wales Online |date=24 April 2014 |access-date=7 April 2016}}</ref> Wales er þekkt sem „söngvalandið“ út af [[eisteddfod]]-hátíðunum sem ganga út á keppni í ljóðlist, skáldskap, söng og tónlist. Eisteddfod á sér fyrirmynd frá miðöldum, en var endurvakin á 18. öld. Þekktir velskir söngvarar eru meðal annars [[Tom Jones]], [[Shirley Bassey]] og [[Mary Hopkin]], en þekktasta rokkhljómsveit frá Wales er líklega [[Manic Street Preachers]] sem sló í gegn á 10. áratug 20. aldar. Heimsþekktir velskir leikarar eru [[Richard Burton]], [[Anthony Hopkins]] og [[Catherine Zeta-Jones]]. Sjónvarpsstöðin [[BBC Cymru Wales]] var sett í loftið árið 1966 og sendir nú út á tveimur sjónvarps- og tveimur útvarpsstöðvum, bæði á velsku og ensku. Sjónvarpsstöðin [[S4C]] var stofnuð árið 1982 og sendir eingöngu út á velsku. Þegar sjónvarpsþættirnir ''[[Doctor Who]]'' voru endurvaktir hjá BBC árið 2005 var ákveðið að framleiða þá í Wales. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [https://senedd.wales/ Senedd Cymru – Velska þingið]. * [https://www.visitwales.com/ VisitWales.com] Opinber ferðavefur. * [http://www.wales.com/ Wales – Opinber gátt] {{Evrópa}} [[Flokkur:Wales| ]] konlndh9ea9ap4lisq4ysa617rp34mq 0 52448 1972273 1951415 2026-07-16T22:25:02Z ~2026-35116-77 118350 1972273 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Magnús Jónsson | fæðingardagur = [[24. október]] [[1965]] | helstu_hlutverk = Logi Traustason í [[Réttur (sjónvarpsþáttaröð)|Réttur]]<br/>Bósi ljósár í [[Leikfangasaga]] }} '''Magnús Jónsson''' (f. [[24. október]] [[1965]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]]. ==Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum== {| class="wikitable" style="text-align:left;font-size:90%;" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1992]]'''||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Hommi|| |- |rowspan="3"|'''[[1995]]'''||''[[The Viking Sagas]]''||Erik|| |- | ''[[Einkalíf]]''||Sóldýrkendur|| |- | ''[[Nei er ekkert svar]]''||Maggi|| |- |'''[[2000]]'''||''[[Evicted]]''||Ísmaður|| |- |'''[[2001]]'''||''[[Gæsapartí]]''|| || |- |'''[[2004]]'''||''[[Njálssaga]]''||Mörður|| |- |'''[[2005]]'''||''[[Strákarnir okkar]]''||Aron|| |- |'''[[2007]]''' |[[Pressan (sjónvarpsþættir)|''Pressa'']] |Jörgen | |- |'''[[2008]]''' |[[Svartir englar|''Svartir englar'']] |Hermann | |- |'''[[2008]]''' |''[[Reykjavík - Rotterdam|Reykjavík-Rotterdam]]'' |Sveinn | |- |'''[[2009]]''' |[[Ástríður (sjónvarpsþættir)|''Ástríður'']] | | |- |'''[[2009]]''' |''[[Réttur (sjónvarpsþáttaröð)|Réttur]]'' |Logi Traustason | |- |'''[[2010]]''' |''[[Boðberi (Kvikmynd)|Boðberi]]'' |Seðlabankastjóri | |- |'''[[2011]]''' |''[[Hamraborgin]]'' |Kiddi | |- |'''[[2011]]''' | ''[[Ódauðleg ást]]'' |Zombie#1 | |- |'''[[2012]]''' |''[[Ávaxtakarfan]]'' |Guffi Banani | |- |'''[[2014]]''' |''[[Grafir & Bein]]'' |Fannar | |- |'''[[2018]]''' |''[[Spell]]'' |Steindór | |- |'''[[2018]]''' |''[[Náttuglan]]'' |Leigumorðingi | |- |'''[[2019]]''' |[[Taka 5|''Taka 5'']] |Föður | |} == Talsetning teiknimynda == {| class="wikitable" |+ !Ár !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk |- |'''[[1995]]''' |[[Leikfangasaga]] | rowspan="2" |Bósi ljósár |- |'''[[1999]]''' |[[Leikfangasaga 2]] |- |'''[[2000]]''' |[[Vegurinn til El Dorado]] |Vörður |- |'''[[2001]]''' |[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og dvergarnir sjö]] |Purkur |- |'''[[2001]]''' |[[Nýi stíllinn keisarans]] |Kronki |- |'''[[2001]]''' |[[Harry Potter og viskusteinninn (kvikmynd)|Harry Potter og viskusteinninn]] |Severus Snape |- |'''[[2001]]''' |[[Atlantis: Týnda borgin|Atlantis - Týnda Borgin]] |Vinny |- |'''[[2002]]''' |[[Skrímsli hf.]] |Sveppi |- |'''[[2002]]''' |[[Villti folinn (kvikmyndasería)|Villti folinn]] |Liðsforingi |- |'''[[2003 f.Kr.|2003]]''' |[[Skógarlíf 2]] |M.C. |- |'''[[2004]]''' |[[Gauragangur í sveitinni]] |Ríkó |- |'''[[2004]]''' |[[Hákarlasaga]] |Frankí |- |'''[[2006]]''' |[[Óbyggðirnar]] |Barði |- |'''[[2006]]''' |[[Yfir gerðið]] |Rúni |- |'''[[2006]]''' |[[Bílar (kvikmynd)|Bílar]] |Kalli Kaldi |- |'''[[2008]]''' |[[Bolt (Kvikmynd)|Bolt]] |Dr. Kalíkó, Blake |- |'''[[2008]]''' |[[Madagaskar 2]] |Mason |- |'''[[2009]]''' |[[Upp]] |Gamma |- |'''[[2009]]''' |[[Monsters vs. Aliens]] |Prófessor Dr. Kakkalakki |- |'''[[2009]]''' |[[Prinsessan og froskurinn]] |Dr. Facilier |- |'''[[2011]]''' |[[Bílar 2]] |Ásinn |- |'''[[2016]]''' |[[Zootropolis]] |Bongo Lögreglustjóri |- |'''[[2017]]''' |[[Bílar 3]] |Kalli Kaldi, Chase Racelott |- |'''[[2024]]''' |[[Múfasa: Konungur ljónanna]] |Kiros |} ==Tengill== * {{imdb nafn|0433605|Magnús Jónsson}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1965}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1965]] qiq0ztkhl1ikc43xwdkntzcz3n0v73k 0 53128 1972292 1968823 2026-07-17T06:25:54Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972292 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Apocalypse_vasnetsov.jpg|thumb|right|Reiðmenn opinberunarinnar eftir [[Viktor Vasnetsov]] frá 1887.]] '''Reiðmennirnir fjórir''' eru fjórar verur sem eru kallaðar fram við [[heimsendir|heimsenda]] til að valda eyðileggingu samkvæmt [[Biblían|Biblíunni]]. Þeir koma fram í [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]] í [[Opinberunarbókin]]ni, sjötta kafla (Opinberun Jóhannesar 6:1-7).<ref>{{vefheimild|url=https://biblian.is/biblian/opinberunarbok-johannesar-6-kafli/|titill=Opinberun Jóhannesar 6. kafli|vefsíða=Biblía 21. aldar|útgefandi=Hið íslenska biblíufélag}}</ref> Aðeins sá síðasti þeirra, [[Maðurinn með ljáinn|Dauðinn]], er nefndur í textanum, en þeir eru oft túlkaðir sem persónugervingar hernáms ([[Zelos]]), stríðs ([[Ares]]), hungurs ([[Limos]]) og dauða ([[Þanatos]]). Hver reiðmaður ríður hesti af tilteknum lit. Í íslenski þýðingu Biblíunnar er sagt að Dauðinn ríði bleikum hesti, og er þá átt við að hann ríði fölum eða ljósgráum hesti ([[gríska]]: χλωρός ''khlóros'' „öskugrár“, „gulgrænn“).<ref name=LMorris>{{cite book|last1=Morris|first1=Leon|title=The Book of Revelation: An Introduction and Commentary|url=https://archive.org/details/bookofrevelation0000morr|date=1988|publisher=Inter-Varsity Press|location=Leicester, England|isbn=0-8028-0273-7|pages=[https://archive.org/details/bookofrevelation0000morr/page/100 100]–105|edition=2}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|Trúarbrögð}} [[Flokkur:Opinberunarbókin]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] dyeguv9txfqoad62xedlfdbvufh4jjl 0 55755 1972348 1950787 2026-07-17T08:33:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972348 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Tyrkjaveldi | nafn_á_frummáli = دولت عليه عثمانیه<br>Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye | nafn_í_eignarfalli = Tyrkjaveldis | fáni = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg | staðsetningarkort = Ottoman empire largest borders map.png | kjörorð = {{Lang|ota-Arab|دولت ابد مدت}}<br/>''Devlet-i Ebed-müddet''<br/>(„Ríkið eilífa“)<ref>{{Cite journal |last1=McDonald |first1=Sean |last2=Moore |first2=Simon |date=2015-10-20 |title=Communicating Identity in the Ottoman Empire and Some Implications for Contemporary States |url=https://doi.org/10.1080/15456870.2015.1090439 |journal=Atlantic Journal of Communication |volume=23 |issue=5 |pages=269–283 |doi=10.1080/15456870.2015.1090439 |issn=1545-6870 |s2cid=146299650}}</ref> | tungumál = [[Tyrkneska]] | höfuðborg = [[Söğüt]]<ref name="Shaw-13">Stanford Shaw, [https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Ottoman_Empire_and_Modern/E9-YfgVZDBkC?hl=en&gbpv=1 ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey''] (Cambridge: University Press, 1976), vol. 1 p. 13</ref> (u. þ. b. 1299–1331)<br>[[Níkea]]{{sfn|Atasoy|Raby|1989|p=19–20}} ([[İznik]]) (1331–1335)<br>[[Bursa]]<ref name="auto">[http://www.kultur.gov.tr/–EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Ottoman Capital Bursa'']. Opinber vefsíða menningar- og ferðamannaráðuneytis Tyrklands. Skoðað 8. febrúar 2022.</ref> (1335–1363)<br>Adríanópólis ([[Edirne]])<ref name="auto"/> (1363–1453)<br>[[Konstantínópel]] (nú [[Istanbúl]]) (1453–1922) | stjórnarfar = [[Einveldi]] (1299–1876; 1878–1908; 1920–1922) og [[kalífadæmi]] (1517–1924<ref name="finkel111">{{Cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink |date=2005 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-02396-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/110 110]–1}}</ref>)<br>[[Þingbundin konungsstjórn]] (1876–1878; 1908–1913; 1918–1920)<br>[[Flokksræði]] (1913–1918) | titill_leiðtoga1 = [[Tyrkjasoldán|Soldán]] | nafn_leiðtoga1 = [[Ósman 1.]] (1299–1323/1324; fyrstur)<br>[[Mehmed 6.]] (1918–1922; síðastur) | titill_leiðtoga2 = [[Kalífi]] | nafn_leiðtoga2 = [[Selím 1.]] (1517–1520; fyrstur)<br>[[Abdúl Mejid 2.]] (1922–1924; síðastur) | flatarmál = 5.200.000<ref name="Taagepera498">{{Cite journal |last=Rein Taagepera |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=498 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D |date=December 2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |journal=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |page=223 |issn=1076-156X |access-date=12 September 2016}}</ref> | mannfjöldaár = 1912 | fólksfjöldi = 24.000.000<ref name="Erickson2003">{{Cite book |last=Erickson |first=Edward J. |url=https://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |date=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97888-4 |page=59}}</ref> |íbúar_á_ferkílómetra = Breytilegt | staða = Nýtt ríki | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = Í kringum 1299 | atburður2 = Soldánslaust tímabil | dagsetning2 = 1402–1413 | atburður3 = Stofnun heimsveldis | dagsetning3 = 1453 | atburður4 = Fyrra stjórnarskrártímabilið | dagsetning4 = 1876–1878 | atburður5 = Seinna stjórnarskrártímabilið | dagsetning5 = 1908–1920 | atburður6 = Soldánsdæmið afnumið | dagsetning6 = 1. nóvember 1922 | atburður7 = Lýðveldið Tyrkland stofnað | dagsetning7 = 29. október 1923 | atburður8 = Kalífadæmið afnumið | dagsetning8 = 3. mars 1924 | gjaldmiðill = Ýmsir: Akçe, Para, Sultani, Kuruş, [[Tyrknesk líra|Líra]] }} '''Tyrkjaveldi''', einnig nefnt '''Ottómanveldið''' eða '''Ósmanska ríkið''', (ottómönsk tyrkneska: دولت عالیه عثمانیه, ''Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye'', [[tyrkneska]]: ''Osmanlı Devleti'' eða ''Osmanlı İmparatorluğu'') var stórveldi við austurhluta [[Miðjarðarhaf]]s sem [[Tyrkland|Tyrkir]] stjórnuðu. Tyrkjaveldi ríkti yfir stórum hlutum [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]], [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] milli 14. og 20. aldar. Tyrkjaveldið var stofnað í norðvesturhluta [[Anatólía|Anatólíu]] árið 1299 í bænum [[Söğüt]], af ættbálkahöfðingjanum [[Ósman 1.|Ósman]] (arabíska: ''Uthmān'') sem heimsveldið var síðan kennt við.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ottoman-Empire|title=Ottoman Empire {{!}} Facts, History, & Map|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-04-07}}</ref> Ottómanar réðust fyrst inn í Evrópu árið 1354 og hófu að leggja [[Balkanskagi|Balkanskaga]] undir sig. Þar með breyttist ósmanska soldánsdæmið í heimsveldi með lönd í tveimur heimsálfum. Soldáni [[Mehmed 2.|Mehmed II]] lagði stórborgina [[Konstantínópel]] undir sig árið 1453 og batt þannig enda á [[Austrómverska keisaradæmið]].<ref name="Quataert2005">{{Cite book |last=Quataert |first=Donald |url=https://books.google.com/books?id=OX3lsOrXJGcC |title=The Ottoman Empire, 1700–1922 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83910-5 |edition=2 |page=4}}</ref> Undir stjórn [[Súleiman mikli|Súleimans mikla]] náði Tyrkjaveldi hátindi þróunar og útbreiðslu.<ref>{{Cite web |date=6 May 2008 |title=Ottoman Empire |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |access-date=26 August 2010 |publisher=Oxford Islamic Studies Online |archive-date=25 maí 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |url-status=dead }}</ref> Í upphafi 17. aldar skiptist ríkið í 32 héruð auk fjölda skattlanda. Sum þeirra voru síðar innlimuð í heimsveldið, en sum héldu eftir mismikilli sjálfstjórn í gegnum aldirnar. Konstantínópel varð höfuðborg heimsveldisins sem [[Istanbúl]] og Tyrkjaveldi var í margar aldir milligönguríki í verslun milli Evrópu og Asíu. Áður var gjarnan sagt að ríkinu hefði tekið að hnigna eftir lát Súleimans mikla, en fræðimenn eru ekki lengur almennt á þeirri skoðun.<ref name="decline">{{Cite book |last=Hathaway |first=Jane |title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800 |url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath |date=2008 |publisher=Pearson Education Ltd. |isbn=978-0-582-41899-8 |page=[https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath/page/8 8] |quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tezcan|first=Baki |title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period |publisher=Cambridge University Press |date=2010 |page=9 |isbn=978-1-107-41144-9 |quote=Ottomanist historians have produced several works in the last decades, revising the traditional understanding of this period from various angles, some of which were not even considered as topics of historical inquiry in the mid-twentieth century. Thanks to these works, the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}}</ref><ref>{{Cite book |editor=Christine Woodhead |title=The Ottoman World |chapter=Introduction |last=Woodhead |first=Christine |isbn=978-0-415-44492-7 |date=2011 |page=5 |quote=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 'decline'}}</ref> Ríkið einkenndist af sterku og sveigjanlegu stjórnkerfi, efnahagskerfi og her á 17. og 18. öld.<ref>{{Cite book |last=Ágoston |first=Gábor |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire |date=2009 |editor-last=Ágoston |editor-first=Gábor |page=xxxii |chapter=Introduction |editor-last2=Bruce Masters}}</ref><ref>{{Cite book |last=Faroqhi|first=Suraiya |editor-last=İnalcık |editor-first=Halil |editor2=Donald Quataert |title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 |volume=2 |publisher=Cambridge University Press |date=1994 |page=553 |chapter=Crisis and Change, 1590–1699 |isbn=978-0-521-57456-3 |quote=In the past fifty years, scholars have frequently tended to view this decreasing participation of the sultan in political life as evidence for "Ottoman decadence", which supposedly began at some time during the second half of the sixteenth century. But recently, more note has been taken of the fact that the Ottoman Empire was still a formidable military and political power throughout the seventeenth century, and that noticeable though limited economic recovery followed the crisis of the years around 1600; after the crisis of the 1683–1699 war, there followed a longer and more decisive economic upswing. Major evidence of decline was not visible before the second half of the eighteenth century.}}</ref> Á löngu friðartímabili, milli 1740 til 1768, dróst Tyrkjaveldi hernaðarlega aftur úr helstu keppinautum sínum, [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldinu]] og [[Rússaveldi]].<ref name="AksanOW">{{Cite book |last=Aksan |first=Virginia |title=Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged |date=2007 |publisher=Pearson Education Ltd. |isbn=978-0-582-30807-7 |pages=130–135}}</ref> Í kjölfarið biðu Ottómanar nokkra alvarlega ósigra seint á 18. öld og 19. öld. [[Sjálfstæðisstríð Grikkja]] leiddi til sjálfstæðis [[Grikkland]]s árið 1830. Þessi áföll leiddu til tilrauna til að nútímavæða ríkið með umbótum sem nefndust [[Tanzimat]]. Á 19. öld efldist ríkisvaldið því, þrátt fyrir missi landsvæða á Balkanskaga þar sem mörg ný sjálfstæð ríki urðu til á fyrrum yfirráðasvæði Tyrkjaveldis. Með [[Ungtyrkjabyltingin|byltingu]] [[Ungtyrkir|Ungtyrkja]] árið 1908 var stjórn ríkisins breytt í [[þingbundið konungsvald]], en eftir slæmt gengi í [[Balkanstríðin|Balkanstríðunum]] tók [[Sambands- og framfaraflokkurinn]] yfir stjórn ríkisins með valdaráni árið 1913 og kom á [[flokksræði]]. Stjórnin gerði bandalag við [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] og Tyrkjaveldi varð eitt af [[Miðveldin|Miðveldunum]] í [[Fyrri heimsstyrjöld]].<ref>{{Cite book |last=Findley |first=Carter Vaughn |title=Turkey, Islam, Nationalism and Modernity: A History, 1789–2007 |url=https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-15260-9 |location=New Haven |page=[https://archive.org/details/turkeyislamnatio00phdc/page/n112 200]}}</ref> Innanlandsátök settu mark sitt á ríkið, [[uppreisn Araba]] hófst í Vestur-Asíu og stjórnin stóð að [[þjóðarmorð]]um gegn [[Armenar|Armenum]], [[Assýringar|Assýringum]] og [[Grikkir|Grikkjum]].<ref>{{Cite book |last=Quataert |first=Donald |title=The Ottoman Empire, 1700–1922 |url=https://archive.org/details/ottomanempire00quat |date=2005 |publisher=Cambridge University Press (Kindle edition) |page=[https://archive.org/details/ottomanempire00quat/page/n208 186]}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Schaller |first1=Dominik J |last2=Zimmerer |first2=Jürgen |date=2008 |title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction |journal=Journal of Genocide Research |volume=10 |issue=1 |pages=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |s2cid=71515470}} </ref> Ósigurinn og hernám [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamanna]] Tyrkjaveldis leiddu til [[skipting Tyrkjaveldis|skiptingar þess]] og yfirtöku Breta og Frakka á fyrrum yfirráðasvæðum þess í Mið-Austurlöndum. [[Mustafa Kemal Atatürk]] leiddi [[sjálfstæðisstríð Tyrklands]] gegn Bandamönnum og með stofnun lýðveldisins [[Tyrkland]]s árið 1922 var Tyrkjaveldi formlega lagt niður.<ref>{{Cite book |last=Howard |first=Douglas A. |url=https://books.google.com/books?id=e57eDQAAQBAJ&pg=PA318 |title=A History of the Ottoman Empire |publisher=Cambridge University Press |date=2016 |isbn=978-1-108-10747-1 |page=318}}</ref> == Saga == Eftir að ríki [[Seljúkveldið|Seljúka]] leystist upp undir lok 13. aldar var [[Anatólía|Anatólíu]], einnig þekkt sem Litla Asía, skipt upp á milli nokkurra fylkinga. Höfðinginn Ósman I leyddi eina af þessum fylkingum og varð síðar fyrsti soldán Tyrkjaveldis. Eftir að hann lést tók Orhan sonur hans við sem soldán. Á valdatíð hans hófust hinir miklu landvinningar Ósmanna. <ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=25765|title=Hver er saga Tyrkjaveldis?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2021-04-07}}</ref> Eftir sigurför [[Múrad 1.|Múrads I]] um [[Balkanskagi|Balkanskagann]] á árunum 1362-1389 náði ríkið yfir hluta tveggja heimsálfa og gat gert kröfu til þess að kalla sig kalífadæmi. Undir stjórn [[Mehmed 2.|Mehmeds 2]].<ref>''The A to Z of the Ottoman Empire,'' by Selcuk Aksin Somel, 2010, p.179</ref><ref>''The Ottoman Empire, 1700–1922,'' Donald Quataert, 2005, p.4</ref><ref>''The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque,'' Jonathan M. Bloom, Sheila Blair, 2009. p.82</ref> steyptu Ósmanar [[Austrómverska keisaradæmið|austrómverska keisaradæminu]] með því að ná [[Konstantínópel]] á sitt vald árið 1453. Tyrkjaveldi var miðpunktur samskipta Vestur- og Austurlanda í rúmlega 600 ár. Tyrkjaveldi var stöðugt  efnahags- og samfélagslega alla 17. og 18. öld. Á blómaskeiði sínu, undir lok [[17. öldin|17. aldar]], náði ríkið yfir hluta þriggja [[heimsálfa]] og innihélt [[Balkanskaginn|Balkanskagann]] og suðausturhluta [[Evrópa|Evrópu]], ásamt stærstum hluta [[Mið-Austurlönd|Mið-Austurlanda]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], og náði frá [[Gíbraltarsund]]i í vestri til [[Kaspíahaf]]s í austri og frá [[Austurríki]] í norðri til [[Sómalía|Sómalíu]] í suðri. Höfuðborg ríkisins var hin forna borg [[Konstantínópel]] við Bospórussund, eftir að soldáninn [[Memed sigursæli]] náði henni á sitt vald árið [[1453]]. Á miðri 18. öld dró þó nokkuð úr afli Tyrkjaveldis þegar [[Habsborgaraveldið]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússaveldi]] hófu að sækja að Tyrkjum í bardögum um landsvæði. Á þessu tímabil töpuðu Tyrkir mörgum orrustum, sem leiddi til mikils mannfalls, kostnaðar og landamissis. Þetta varð til þess að stjórn Tyrkja hóf miklar umbætur, nútímavæðingu og endurbyggingu ríkisins. == Stjórnskipulag == Tyrkjaveldi var stjórnað af [[súnní]]-múslímum sem oftast töluðu [[Tyrkneska|tyrknesku]]. Heimsveldinu var stjórnað frá [[Istanbúl]] þar sem merkir [[Tyrkjasoldán|soldánar]] reistu stórfengleg minnismerki og settu mark sitt á söguna. Fjölmargar þjóðir bjuggu innan heimsveldisins og tilheyrði fólkið ýmsum trúflokkum og talaði ótal tungumál. Tyrkjaveldið beitti tiltölulega litlu ríkisvaldi og var ekki talin þörf á að skipta sér af daglegum athöfnum fólks. Heimsveldið var það stórt og víðfeðmt að ólíklegt er að þeir hefðu haft tök á að skikka alla til þess að tala tyrknesku og iðka sína trú. Heimsveldið var því í raun eins konar frumeindarstjórn, þ.e. hver hreppur og sýsla hafði nokkuð mikið svigrúm til þess að stjórna sér sjálf svo lengi sem ákveðin skattur væri greiddur til Istanbúl og að lögmæti stjórnvalda þar væri viðurkennt. Ef að peningaflæðið hélt sínu striki sáu stjórnvöld litla ástæðu til þess að efast um völd sín. [[Gyðingar]] og [[kristni]]r fengu sjálfræði og trúfrelsi undir stjórn Tyrkja en höfðu þó minni réttindi en múslímskir þegnar ríkisins. Lagalega séð voru þeir ekki jafnréttháir auk þess sem þeir þurftu að borga hærri skatta og ýmiss konar skattálögur sem múslímar voru undanþegnir. === Millet-kerfið === ''Millet''-kerfið var eitt af grundvallarkerfunum í heimsveldinu. ''Millet'' þýðir í raun samfélag eða þjóð. Tyrkir skiptu fólki upp eftir trú og var hver trúdeild ''millet,'' yfir hverju ''millet'' var svo trúarleiðtogi sem var fulltrúi þess samfélags gagnvart stjórnvöldum. Hvert ''millet'' bar ábyrgð á sínu fólki og þýddi það að einstaklingur sem fæddist í ákveðnu ''millet'' fylgdi þeim lögum og reglum sem giltu þar, honum var fundinn maki innan ''milletsins'' og einning séð fyrir vinnu. Ef að deilumál komu upp innan ''milletsins'' var það leyst innan þess án afskipta Tyrkja. Tyrkir beittu sér aðeins í þeim málum sem komu upp á milli mismunandi ''milleta.'' <ref>{{Bókaheimild|titill=Mið-Austurlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|ár=2018}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} * {{Cite book |last1=Atasoy |first1=Nurhan |first2=Julian |last2=Raby |title= Iznik: The Pottery of Ottoman Turkey |editor-first=Yanni |editor-last=Petsopoulos |date=1989 |publisher=Alexandria Press |isbn=978-0-500-97374-5}} == Tenglar == * {{vísindavefurinn|25765|Hver er saga Tyrkjaveldis?}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Kalífadæmi]] [[Flokkur:Lagt niður 1922]] [[Flokkur:Stofnað 1299]] [[Flokkur:Saga Tyrklands]] [[Flokkur:Tyrkjaveldi| ]] 205bgysonse3hoja5tm91sk3a7o2h1q 0 57557 1972239 1962160 2026-07-16T12:28:23Z ~2026-40185-85 118633 /* */ 1972239 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Joe Biden | mynd = Joe Biden presidential portrait.jpg | myndastærð = | myndatexti = | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[2021]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[2025]] | vara_forseti = [[Kamala Harris]] | forveri = [[Donald Trump]] | eftirmaður = [[Donald Trump]] | titill2 = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start2 = [[20. janúar]] [[2009]] | stjórnartíð_end2 = [[20. janúar]] [[2017]] | forseti2 = [[Barack Obama]] | forveri2 = [[Dick Cheney]] | eftirmaður2 = [[Mike Pence]] | titill3 = [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Delaware]] | stjórnartíð_start3 = [[3. janúar]] [[1973]] | stjórnartíð_end3 = [[15. janúar]] [[2009]] | forveri3 = [[J. Caleb Boggs]] | eftirmaður3 = [[Ted Kaufman]] | fæðingarnafn = Joseph Robinette Biden Jr. | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1942|11|20}} | fæðingarstaður = [[Scranton]], [[Pennsylvania|Pennsylvaníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | maki = Neilia Hunter (g. 1966; d. 1972)<br>[[Jill Biden]] (g. 1977) | börn = 4 | háskóli = [[Háskólinn í Delaware]]<br>[[Syracuse-háskóli]] | stjórnmálaflokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | starf = Stjórnmálamaður | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | undirskrift = Joe Biden Presidential Signature.svg }} '''Joseph Robinette Biden Jr.''' (fæddur [[20. nóvember]] [[1942]]) er bandarískur stjórnmálamaður úr [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] sem að var 46. [[forseti Bandaríkjanna]] frá [[2021]] frá [[2025]]. Biden var áður [[varaforseti Bandaríkjanna]] frá [[2009]] til [[2017]] í forsetatíð [[Barack Obama|Baracks Obama]] og sat á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fyrir heimafylki sitt, [[Delaware]], frá [[1973]] til [[2009]].<ref>{{Vefheimild|url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=b000444|titill=BIDEN, Joseph Robinette, Jr. (Joe)|útgefandi=Biographical Directory of the United States Congress|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=13. júlí|tungumál=enska}}</ref> Biden tók við embætti Bandaríkjaforseta þann [[20. janúar]] [[2021]] eftir að hafa unnið [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningarnar 2020]]. Hann sóttist eftir endurkjöri í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningununum 2024]] en dróg framboð sitt til baka á endanum. Biden hafði áður sóst eftir tilnefningu Demókrataflokksins sem forsetaframbjóðandi í [[Bandarísku forsetakosningarnar 1988|forsetakosningunum árið 1988]] og [[Bandarísku forsetakosningarnar 2008|forsetakosningunum árið 2008]] en hætti við bæði framboðin eftir slakt gengi. Þann [[23. ágúst]] [[2008]] tilkynnti Barack Obama að Biden yrði [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforsetaefni]] sitt í forsetakosningunum. Obama og Biden unnu kosningarnar og náðu endurkjöri í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2012|kosningunum 2012]]. Biden tilkynnti þann [[25. apríl]] [[2019]] að hann hygðist gefa kost á sér í þriðja sinn í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningunum 2020]] á móti [[Donald Trump]], sitjandi forseta úr [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]].<ref name=framboð2020>{{Vefheimild|titill=Joe Biden býður sig fram til forseta og segir grunngildi þjóðarinnar í húfi|url=https://www.visir.is/g/2019190429416|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Margrét Helga Erlingsdóttir|ár=2019|mánuður=25. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Biden var formlega tilnefndur frambjóðandi Demókrataflokksins á flokksþingi Demókrata þann [[18. ágúst]] og valdi hann [[Kamala Harris|Kömulu Harris]] til þess að vera varaforsetaefni.<ref name="mbl18ágúst">{{Vefheimild|titill=Biden form­lega út­nefnd­ur|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/08/19/biden_formlega_utnefndur/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=18. ágúst|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=19. ágúst}}</ref> Þann [[7. nóvember]], fjórum dögum eftir að kosningarnar fóru fram, hafði Biden tryggt sér meirihluta í [[Kjörmannaráð (Bandaríkin)|kjörmannaráðinu]] sem velur forsetann samkvæmt talningum, og var hann því lýstur sigurvegari af flestum bandarískum fréttastofum og eftirlitsstofnunum.<ref name="sagðurkjörinn">{{Vefheimild|titill=Joe Biden sagður kjör­inn for­seti Banda­ríkj­anna|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/11/07/joe_biden_sagdur_kjorinn_forseti_bandarikjanna/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=7. nóvember|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=7. nóvember}}</ref> Kjörmannaráðið staðfesti kjör hans þann 14. desember<ref name="kjörmannaráð" /> og Biden tók því við sem 46. forseti Bandaríkjanna þann [[20. janúar]] [[2021]].<ref>{{Vefheimild|titill=Joe Biden er orðinn 46. forseti Bandaríkjanna|url=https://www.ruv.is/frett/2021/01/20/joe-biden-er-ordinn-46-forseti-bandarikjanna|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Birgir Þór Harðarson|ár=2021|mánuður=20. janúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=22. janúar}}</ref> Þann [[25. apríl]] [[2023]] tilkynnti Biden að hann hygðist bjóða sig fram til endurkjörs í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningununum 2024]]. Hann tryggði sér útnefningu [[Demókrataflokkurinn|Demókrata]] þann [[12. mars]] [[2024]] og hlaut 87,1% atkvæða í forvali flokksins. Hann dró síðan framboð sitt til endurkjörs til baka þann [[21. júlí]] [[2024]] eftir fjölda áskorana vegna áhyggja af aldri hans eftir slæma útkomu í kappræðum á móti [[Donald Trump|Trump]] í [[júní]] [[2024]]. Biden er fyrsti forsetinn sem býður sig ekki fram til endurkjörs frá [[Lyndon B. Johnson]] árið [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1968|1968]]. Donald Trump var kjörinn eftirmaður hans í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningunum sem fóru fram í nóvember 2024]] þar sem kosið var á milli Trump og [[Kamala Harris|Kamölu Harris]] [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforseta Bandaríkjanna]]. Biden er elsti maður sem hefur náð kjöri til forseta Bandaríkjanna, en hann var 79 ára þegar að hann náði kjöri. Hann er jafnframt annar [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólski]] forseti landsins, á eftir [[John F. Kennedy]], og fyrsti Bandaríkjaforsetinn frá [[Delaware]]. ==Æviágrip== Joe Biden fæddist þann 20. nóvember árið 1942 í bænum [[Scranton]] í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]] og var elstur fjögurra systkina. Fjölskylda hans fluttist til [[Delaware]] þegar Joe var tíu ára, en þar vann faðir hans við bílasölu. Biden nam [[Sagnfræði|sögu]] og [[stjórnmálafræði]] en hóf síðar [[lögfræði]]nám við [[Syracuse-háskóli|Syracuse-háskóla]].<ref name=dv2008>{{Tímarit.is|6443726|Málglaður reynslubolti|útgáfudagsetning=28. ágúst 2008|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|skoðað=13. ágúst 2020|höfundur=Kolbeinn Þorsteinsson|blaðsíða=12-13}}</ref> Biden útskrifaðist úr laganámi árið 1968 og hóf í kjölfarið störf við stóra lögmannsstofu í [[Wilmington, Delaware|Wilmington]]. Hann sagði upp starfi sínu þar eftir sex mánuði og var ráðinn við aðra minni lögmannsstofu sem fékkst við að verja verkafólk og fólk úr minnihlutahópum.<ref name=íls/> Biden hóf eiginlega þátttöku í stjórnmálum árið 1970 þegar hann bauð sig fram til setu í sveitarstjórn [[Newcastle County]] í Delaware. Kosningabarátta hans þótti ötul, en Biden lagði meðal annars áherslu á byggingu fleiri félagslegra íbúða í sýslunni. Biden náði kjöri en hóf síðan nánast umsvifalaust áform um að bjóða sig fram á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fyrir Delaware.<ref name=íls/> ===Þingferill=== Þökk sé kröftugri frammistöðu sinni í sveitarstjórninni vann hann sér smám saman traust Demókrataflokksins og árið 1972 varð Biden frambjóðandi flokksins í kosningum Delaware til öldungadeildarinnar á móti sitjandi þingmanni úr [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]], [[J. Caleb Boggs]]. Í kosningabaráttunni höfðaði Biden til yngri kjósenda. Meðal annars talaði hann fyrir brottflutningi bandarískra hermanna úr [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]], fyrir [[umhverfisvernd]] og fyrir auknum réttindum [[Svartir Bandaríkjamenn|bandarískra blökkumanna]]. Á kjördag vann Biden óvænt nauman sigur gegn Boggs. Biden var þá aðeins 29 ára, en átti eftir að verða 30 ára (sem er lágmarksaldur fyrir setu á öldungadeildarþinginu) fyrir upphaf nýja þingtímabilsins árið 1973.<ref name=íls/> Biden varð því sjötti yngsti einstaklingurinn sem hafði verið kjörinn á öldungadeildina.<ref name=dv2008/> Á námsárum sínum í lögfræði árið 1966 kvæntist Biden konu að nafni [[Neilia Hunter|Neiliu Hunter]]. Hjónin eignuðust tvo syni og eina dóttur saman. Árið 1972, stuttu eftir að Biden hafði náð kjöri á öldungadeild Bandaríkjaþings fyrir Delaware, lést Neilia í bílslysi ásamt dóttur þeirra. Synir þeirra, sem einnig voru í bílnum, slösuðust alvarlega en lifðu af. Biden íhugaði að taka ekki sæti sitt á öldungadeildinni vegna harmleiksins en féllst á að taka það eftir hvatningu frá vinum sínum og frá [[Richard Nixon]], þáverandi forseta.<ref name=dv2008/><ref name=íls>{{Vefheimild|titill=Í ljósi sögunnar – Joe Biden|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/i-ljosi-sogunnar/23795/7hqkpq|útgefandi=RÚV|mánuður=17. apríl|ár=2020|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2020|höfundur=[[Vera Illugadóttir]]}}</ref> Biden kvæntist á ný árið 1977, konu að nafni [[Jill Biden|Jill Tracy Jacobs]], og eignaðist með henni eina dóttur.<ref name=dv2008/> Árið 1987 gaf Biden kost á sér í forvali Demókrataflokksins fyrir forsetakosningarnar sem fóru fram næsta ár. Hann þótti í fyrstu vænlegur kostur en framboð hans rataði í vandræði eftir að Biden var sakaður um [[Ritstuldur|ritstuld]] vegna ræðu sem hann flutti og þótti öpuð eftir svipaðri ræðu sem [[Neil Kinnock]], leiðtogi [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokksins]] í Bretlandi, hafði flutt. Málið reyndist Biden pínlegt og leiddi til þess að hann dró sig úr forvalinu, sem [[Michael Dukakis]] vann að endingu.<ref>{{Tímarit.is|1665790|Í viðjum siðgæðisins|útgáfudagsetning=14. október 1987|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=13. ágúst 2020|höfundur=Simon Hoggart|blaðsíða=52}}</ref> Árið 1988 veiktist Biden lífshættulega og gekkst undir skurðaðgerð vegna [[heilablæðing]]ar. Hann var í kjölfarið sjö mánuði í fríi frá störfum við þingið. Árin 1987 og 1991 stýrði Biden yfirheyrslum bandarísku dómsmálanefndarinnar yfir dómurum sem höfðu verið tilnefndir í [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstarétt Bandaríkjanna]]. Í fyrra skiptið átti yfirheyrslan þátt í því að þingið neitaði að staðfesta tilnefningu [[Robert Bork|Roberts Bork]] í Hæstaréttinn. Í seinna skiptið stóð Biden fyrir yfirheyrslum yfir [[Clarence Thomas]], sem var sjónvarpað og vöktu mikla athygli um allt landið. Biden staðfesti að endingu tilnefningu Thomas í Hæstaréttinn, sem varð nokkuð umdeilt þar sem Thomas hafði verið sakaður um [[Kynferðisleg áreitni|kynferðislega áreitni]] af fyrrverandi samstarfskonu sinni.<ref name=mbl2008>{{Tímarit.is|4200675|Maður margra orða – og mismæla|útgáfudagsetning=28. september 2008|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=13. ágúst 2020|höfundur=Valgerður Þ. Jónsdóttir|blaðsíða=14-15}}</ref> Biden átti árið 1994 þátt í lagasetningu til að koma í veg fyrir heimilis- og kynferðisofbeldi gegn konum og hjálpa fórnarlömbum að koma lífi sínu á réttan kjöl. Biden hefur í seinni tíð sagst stoltastur af þætti sínum í þessari lagasetningu af öllum þingstörfum sínum.<ref name=mbl2008/> Árið 2002 greiddi Biden atkvæði með þingsályktun sem heimilaði stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta að gera [[Íraksstríðið|innrás í Írak]].<ref name="lat-foreign">{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-aug-24-na-foreignpol24-story.html |title=Joe Biden respected—if not always popular—for foreign policy record |last1=Richter |first1=Paul |last2=Levey |first2=Noam N. |newspaper=Los Angeles Times |date=24. ágúst 2008 |accessdate=18. júlí 2020}}</ref> Sem formaður utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar safnaði Biden jafnframt saman vitnum til að sannfæra bandaríska þingmenn um nauðsyn innrásarinnar.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/feb/17/joe-biden-role-iraq-war Joe Biden championed the Iraq war. Will that come back to haunt him now?], ''[[The Guardian]]'', Mark Weisbrot, 17. febrúar 2020. Skoðað 18. ágúst 2020.</ref> Biden varð síðar gagnrýnni á stríðið og mótmælti meðal annars fjölgun bandarískra hermanna í Írak árið 2007.<ref name="lat-foreign"/> Hann hefur í seinni tíð gert lítið úr upphaflegum stuðningi sínum við innrásina og hefur lagt áherslu á að hann hafi verið ósammála því hvernig stjórn Bush hóf stríðið og háttaði stríðsrekstrinum.<ref>{{Vefheimild|titill=Biden fullyrðir ranglega að hann hafi verið andsnúinn Íraksstríðinu frá upphafi|url=https://www.visir.is/g/2020200109505/biden-fullyrdir-ranglega-ad-hann-hafi-verid-andsnuinn-iraksstridinu-fra-upphafi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=6. janúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí}}</ref> ===Varaforseti Bandaríkjanna (2009-2017)=== [[Mynd:Barack Obama jokes with Joe Biden in the Oval Office, Feb. 9, 2015.jpg|thumb|left|[[Barack Obama]] forseti og Joe Biden varaforseti í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] árið 2015.]] Árið 2007 tilkynnti Biden að hann hygðist gefa kost á sér í annað skipti í forvali Demókrataflokksins í aðdraganda bandarísku forsetakosninganna árið 2008. Biden dró framboð sitt til baka í janúar árið 2008 eftir slakt gengi í forkosningum í [[Iowa]]. [[Barack Obama]], sem vann tilnefningu Demókrata að endingu, tilkynnti þann 23. ágúst árið 2008 að hann hefði valið Biden sem varaforsetaefni sitt í kosningunum. Með því að velja Biden sem varaforsetaefni þótti Obama koma til móts við gagnrýnendur sína, sem lögðu gjarnan áherslu á reynsluleysi Obama og þekkingarskort hans í utanríkismálum, en Biden var þá einn þaulsetnasti þingmaður öldungadeildarinnar og hafði lengi verið formaður utanríkismálanefndar þingsins.<ref>{{Tímarit.is|4196777|Tvíeggjað val|útgáfudagsetning=24. ágúst 2008|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|skoðað=18. ágúst 2020|höfundur=Bogi Þór Arason|blaðsíða=4}}</ref> Obama og Biden unnu forsetakosningarnar í nóvember árið 2008 á móti [[John McCain]] og [[Sarah Palin|Söruh Palin]], forseta- og varaforsetaframbjóðendum Repúblikana. Biden tók við embætti sem [[varaforseti Bandaríkjanna]] þann 20. janúar 2009. Obama og Biden unnu endurkjör í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2012|forsetakosningunum árið 2012]], en þar voru keppinautar þeirra úr röðum Repúblikana [[Mitt Romney]] forsetaframbjóðandi og [[Paul Ryan]] varaforsetaframbjóðandi. Helsta hlutverk Bidens í embætti varaforseta var að veita Obama ráðgjöf, aðallega í utanríkis- og efnahagsmálum. Biden var spurður ráða í mörgum lykilákvörðunum Obama, meðal annars í vali á ráðherrum og í skipulagningu á áframhaldandi hernaði í [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|stríðinu í Afganistan]].<ref name="lkl122208">{{cite web| url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/12/22/biden.lkl/index.html | title= Biden says he'll be different vice president | publisher=CNN | date=22. desember 2008 | accessdate=18. júlí 2020}}</ref> Obama setti hann yfir stjórn hópa sem áttu að taka á vandræðum verkalýðsstéttarinnar og hafa eftirlit með fjárframlögum til efnahagsáætlunar til endurreisnar efnahagslífsins árið 2009.<ref>{{cite web|url= http://www.cnn.com/2008/POLITICS/12/21/transition.wrap/index.html |title=What Obama promised Biden |author=Hornick, Ed and Levs, Josh |publisher=CNN |date=21 December 2008 |accessdate=23 December 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1908167-1,00.html |title=What Happened to the Stimulus? |author=Scherer, Michael |work=Time |date=January 7, 2009 |accessdate=July 8, 2009 |archive-date=október 11, 2017 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011212142/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1908167-1,00.html |url-status=dead }}</ref> Biden fór einnig í nokkrar opinberar ferðir til [[Mið-Austurlönd|Mið-Austurlanda]] í umboði Obama á varaforsetatíð sinni.<ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/16/AR2009091602998.html |title=Biden Pushes Iraqi Leaders On Vote Law, Oil-Bid Perks |author=Wilson, Scott |work= The Washington Post |date=17 September 2009 |accessdate=17 September 2009}}</ref> Biden fór nokkrum sinnum á vegum Bandaríkjastjórnar til [[Úkraína|Úkraínu]] eftir [[Úkraínska byltingin 2014|úkraínsku byltinguna]] árið 2014. Í desember árið 2015 var Biden einn helsti talsmaður þess að ríkissaksóknari Úkraínu, [[Víktor Sjokín]], yrði rekinn úr starfi fyrir að standa sig ekki nógu vel við að uppræta spillingu í landinu. Kall Bidens eftir brottrekstri Sjokíns naut á þeim tíma þverpólitísks stuðnings í Bandaríkjunum og hjá öðrum ríkjum og alþjóðastofnunum sem áttu hagsmuna að gæta í Úkraínu.<ref name="Cullison2019">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bidens-anticorruption-effort-in-ukraine-overlapped-with-sons-work-in-country-11569189782|title=Biden's Anticorruption Effort in Ukraine Overlapped With Son's Work in Country|last=Cullison|first=Alan|date=22. september 2019|work=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=18. júlí 2020|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20191013003229/https://www.wsj.com/articles/bidens-anticorruption-effort-in-ukraine-overlapped-with-sons-work-in-country-11569189782|archive-date=13. október 2019|quote=Messrs. Trump and Giuliani have suggested that Joe Biden pushed for the firing of Ukraine's general prosecutor, Viktor Shokin, in March 2016 to stop an investigation into Burisma. In Ukraine, government officials and anticorruption advocates say that is a misrepresentation ... Mr. Shokin had dragged his feet into those investigations, Western diplomats said, and effectively squashed one in London by failing to cooperate with U.K. authorities ... In a speech in 2015, the U.S. ambassador to Ukraine, Otto Pyatt, called the Ukrainian prosecutor "an obstacle" to anticorruption efforts|url-access=subscription}}</ref> Víktor Sjokín var að endingu leystur úr embætti í mars 2016 en aðkoma Bidens að brottrekstri hans varð umtöluð árið 2019 eftir að [[Donald Trump]], eftirmaður Obama á forsetastól, ýjaði að því að Biden hefði hvatt til brottreksturs Sjokíns til að koma í veg fyrir frekari spillingarrannsóknir á gasfyrirtækinu Burisma, þar sem sonur Bidens, [[Hunter Biden]], starfaði á þeim tíma. Sjokín stóð þó ekki í rannsókn á Burisma þegar hann var rekinn.<ref>{{Vefheimild|titill=Trump segist hafa rætt um Biden við forseta Úkraínu|url=http://vardberg.is/frettir/trump-segist-hafa-raett-um-biden-vid-forseta-ukrainu/|útgefandi=''[[Varðberg]]''|mánuður=23. nóvember|ár=2019|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí}}</ref> Trump reyndi að fá [[Volodymyr Zelenskyj]], forseta Úkraínu, til að hefja rannsóknir á Biden-feðgunum í júlí 2019 og hafði áður látið frysta hernaðarstyrki frá Bandaríkjunum til Úkraínu.<ref>{{Vefheimild|titill=Trump stöðvaði styrk til Úkraínu áður en hann talaði við nýja forsetann|url=https://www.visir.is/g/2019190929468|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=24. september|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Ásakanir um að Trump væri þannig að beita ríkisfjármunum á ólögmætan hátt til að koma höggi á pólitískan mótherja (en Biden þótti þá sennilegur andstæðingur Trumps í forsetakosningunum næsta árs) leiddi til þess að Trump var [[Embættismissir (Bandaríkin)|kærður til embættismissis]] árið 2019. Árið 2020 hafði endurskoðun úkraínskra ríkissaksóknara á gömlum skýrslum ekki leitt í ljós ólöglegt athæfi Hunters Biden á meðan hann sat í stjórn Burisma.<ref>{{Vefheimild|titill=Engar sannanir um misgjörðir Bidens|url=https://www.ruv.is/frett/2020/06/05/engar-sannanir-um-misgjordir-bidens|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=5. júní|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref> ===Forsetaframboð 2020=== [[Mynd:Joe Biden kickoff rally May 2019.jpg|thumb|right|Joe Biden hefur kosningaherferð sína í maí 2019.]] Þann 25. apríl árið 2019 tilkynnti Biden að hann hygðist gefa kost á sér í forvali Demókrata fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningar ársins 2020]] á móti Donald Trump, sitjandi forseta úr Repúblikanaflokknum.<ref name=framboð2020/> Kosningabarátta Bidens þótti ekki fara vel af stað og honum gekk ekki vel í fyrstu forkosningum flokksins í [[Iowa]], [[New Hampshire]] og [[Nevada]]. Hagur Bidens tók að vænkast eftir að hann vann öruggan sigur í forvali Demókrata í [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]]<ref>{{Vefheimild|titill=Biden vann ör­ugg­an sig­ur í Suður-Karólínu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/01/biden_vann_oruggan_sigur_i_sudur_karolinu/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=1. mars|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí}}</ref> og vann síðan í níu af fjórtán fylkjum sem kusu í forvalinu á svokölluðum „ofurþriðjudegi“ þann 3. mars 2020.<ref>{{Vefheimild|titill=Stefnir í sigur Bidens í 9 ríkjum af 14|url=https://www.ruv.is/frett/stefnir-i-sigur-bidens-i-9-rikjum-af-14|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=4. mars|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref> Þann 8. apríl 2020 höfðu allir keppinautar Bidens í forvalinu dregið framboð sín til baka.<ref name=sandershlé>{{Vefheimild|titill=Bernie Sand­ers dreg­ur sig í hlé|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/04/08/bernie_sanders_dregur_sig_i_hle/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=8. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Á meðan á forvalinu stóð sakaði lögfræðingur að nafni [[Tara Reade]] Biden um að hafa beitt sig kynferðislegu ofbeldi fyrir 27 árum, á meðan hún starfaði fyrir hann á þingmannsskrifstofu hans í Washington.<ref>{{Vefheimild|titill=Biden í bobba vegna alvarlegra ásakana|url=https://kjarninn.is/frettir/2020-05-02-biden-i-bobba-vegna-alvarlegra-asakana/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|mánuður=2. maí|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Arnar Þór Ingólfsson}}</ref> Biden vísaði ásökuninni á bug en hvatti til þess að öll möguleg gögn um málið yrðu gerð opinber, þar á meðal kvörtun sem Reade sagðist hafa lagt fram á sínum tíma og ætti að vera geymd í [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna|Þjóðskjalasafni Bandaríkjanna]].<ref>{{Vefheimild|titill=Joe Biden segist sak­laus: „Þetta gerðist aldrei“|url=https://www.frettabladid.is/frettir/joe-biden-segist-saklaus-thetta-gerdist-aldrei/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|mánuður=1. maí|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Einar Þór Sigurðsson|safnslóð=https://vefsafn.is/is/20230402101053/https://www.frettabladid.is/frettir/joe-biden-segist-saklaus-thetta-gerdist-aldrei/|safndags=2. apríl 2023}}</ref> Biden tilkynnti þann 11. ágúst að hann hefði valið öldungadeildarþingmanninn [[Kamala Harris|Kamölu Harris]] sem varaforsetaefni sitt í kosningabaráttunni.<ref>{{Vefheimild|titill=Kamala Harris verður varaforsetaefni Biden|url=https://www.ruv.is/frett/2020/08/11/kamala-harris-verdur-varaforsetaefni-biden|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=11. ágúst|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=11. ágúst|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson}}</ref> Biden var formlega tilnefndur forsetaframbjóðandi Demókrata þann 18. ágúst 2020.<ref name=mbl18ágúst/> Kosningarnar voru haldnar þann 3. nóvember. Skoðanakannanir höfðu lengi spáð Biden auðveldum sigri en á kosninganótt reyndist leikurinn milli þeirra Bidens og Trumps mun jafnari en von var á. Trump vann sigra í mikilvægum fylkjum á borð við [[Flórída]] og [[Texas]] og eftir fyrstu talningar virtist hann einnig hafa forystu í mikilvægum fylkjum á borð við [[Wisconsin]], [[Michigan]] og [[Pennsylvania|Pennsylvaníu]]. Þegar farið var að telja utankjörfundaratkvæði síðla nætur og á næstu dögum fór hagur Bidens hins vegar að vænkast verulega. Metfjöldi póstatkvæða hafði verið greiddur vegna [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–2021|alþjóðlega kórónaveirufaraldursins]], en Trump hafði ítrekað ráðið fylgjendum sínum frá því að greiða utankjörfundaratkvæði og haldið því fram án röksemda að slík atkvæði byðu upp á stórtækt kosningasvindl. Hlutfallslega runnu því mun fleiri utankjörfundaratkvæði til Bidens og þegar farið var að telja þau á næstu dögum náði Biden forystu í nokkrum fylkjum þar sem Trump hafði virst sigurstranglegri á kosninganótt. Þann 7. nóvember höfðu flestar bandarískar fréttastofur lýst Biden sigurvegara, enda hafði hann þá náð forskoti í nógu mörgum fylkjum til að tryggja sér ríflega 270 atkvæði í [[Kjörmannaráð (Bandaríkin)|kjörmannaráðinu]] sem velur forsetann.<ref name=sagðurkjörinn/> Trump neitaði þó lengst af að viðurkenna ósigur og fór þess í stað í mál við ýmis fylki vegna ásakana um kosningasvindl.<ref>{{Vefheimild|titill=Giuli­ani: Trump ját­ar ekki ósig­ur|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/11/07/giuliani_trump_jatar_ekki_osigur/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=7. nóvember|ár=2020|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=7. nóvember}}</ref> Kjörmannaráðið kom saman þann 14. desember og greiddi atkvæði um næsta forseta. Lokaniðurstaðan var þannig að Biden fékk 306 atkvæði en Trump 232.<ref name=kjörmannaráð>{{Vefheimild|titill=Formlega staðfest að Joe Biden verður næsti forseti Bandaríkjanna|url=https://www.dv.is/pressan/2020/12/15/formlega-stadfest-ad-joe-biden-verdur-naesti-forseti-bandarikjanna/|útgefandi=''DV''|ár=2020|mánuður=15. desember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=23. desember|höfundur=Kristján Kristjánsson}}</ref> ==Forsetatíð (2021–2025)== [[Mynd:P20230220AS-1884 (52777914370).jpg|thumb|right|Biden með [[Volodymyr Zelenskyj]], forseta [[Úkraína|Úkraínu]], í [[Kænugarður|Kænugarði]] þann 20. febrúar 2023.]] [[Mynd:President Joe Biden meets with Prime Minister Benjamin Netanyahu.jpg|thumb|right|Biden með [[Benjamín Netanjahú]], forsætisráðherra Ísraels, þann 18. október 2023.]] Biden var svarinn í embætti sem 46. forseti Bandaríkjanna þann 20. janúar 2021. Á fyrsta degi sínum í embætti gaf hann út fimmtán tilskipanir sem sneru við ýmsum stefnumálum Trumps. Meðal annars leiddi Biden Bandaríkin aftur inn í [[Parísarsamkomulagið]] um loftslagsbreytingar og innleiddi grímuskyldu í byggingum alríkisstjórnarinnar til að stemma stigu við útbreiðslu veirusýkinnar [[COVID-19]].<ref>{{Vefheimild|titill=Fimmtán til­skip­an­ir á fyrsta degi|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/01/20/fimmtan_tilskipanir_a_fyrsta_degi/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=20. janúar|ár=2021|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=20. janúar}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=17 til­skip­an­ir Bidens|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/01/20/17_tilskipanir_bidens/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=20. janúar|ár=2021|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=20. janúar}}</ref> Þann 25. janúar undirritaði Biden jafnframt tilskipun til að aflétta banni sem Trump hafði sett gegn því að [[trans fólk]] gegndi þjónustu í [[Bandaríkjaher]].<ref>{{Vefheimild|titill=Biden aflétt­ir trans­banni hers­ins|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/01/25/biden_aflettir_transbanni_hersins/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=25. janúar|ár=2021|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. janúar}}</ref> Þann 4. febrúar tilkynnti Biden að Bandaríkin hygðust hætta fjárstuðningi við hernaðarbandalag [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|borgarastyrjöldinni í Jemen]].<ref>{{Vefheimild|höfundur=Hildur Margrét Jóhannsdóttir|titill=Bandaríkin hætta fjárveitingum til stjórnarhers Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/2021/02/04/bandarikin-haetta-fjarveitingum-til-stjornarhers-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2021|mánuður=4. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. febrúar}}</ref> Stjórn Bidens hóf hins vegar aftur að selja hernaðarbandalagi Sáda vopn árið 2022.<ref>{{cite web|last1=Almosawa|first1=Shuaib|title=As U.S. Focuses on Ukraine, Yemen Starves|url=https://theintercept.com/2022/03/16/yemen-war-biden-us-support-saudi-arabia/|website=[[The Intercept]]|date=16 March 2022|access-date=1 April 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Biden Doubles Down on a Failed Yemen Policy|url=https://www.hrw.org/news/2022/02/15/biden-doubles-down-failed-yemen-policy|website=[[Human Rights Watch]]|access-date=1 April 2022|language=en|date=15 February 2022}}</ref> Þann 24. apríl 2021 varð Biden fyrstur Bandaríkjaforseta til að viðurkenna formlega að [[Þjóðarmorð Tyrkja á Armenum|fjöldamorð Tyrkja gegn Armenum]] á árunum 1915 til 1917 hafi verið [[þjóðarmorð]].<ref>{{Vefheimild|titill=Viður­kenndi þjóðarmorð Tyrkja á Armen­um|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/04/24/vidurkenndi_thjodarmord_tyrkja_a_armenum/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=24. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=24. apríl}}</ref> Biden tilkynnti þann 13. febrúar að hann hygðist kalla alla bandaríska hermenn heim frá [[Afganistan]] fyrir 11. september 2021 til að binda enda á hið 20 ára langa [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|stríð Bandaríkjamanna í Afganistan]]. Stjórn Trumps hafði áður gert samkomulag við [[Talíbanar|Talíbana]] í Afganistan sem hafði gert ráð fyrir brottflutningi bandaríska herliðsins fyrir 1. mars.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Samúel Karl Ólason|titill=Ætla að kalla hermenn heim fyrir ellefta september|url=https://www.visir.is/g/20212096640d/aetla-ad-kalla-hermenn-heim-fyrir-fyrsta-september|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=13. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=14. apríl}}</ref> Frá því að Bandaríkjamenn hófu að draga herafla sinn burt frá Afganistan hófu Talíbanar leiftursókn um landið og hertóku fjölda héraðshöfuðborga á stuttum tíma.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212142363d|titill=Valta yfir stjórnarherinn: Ríkisstjórnin býðst til að deila völdum með Talibönum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. ágúst|ár=2021|mánuður=12. ágúst|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Þann 15. ágúst, aðeins um hálfu ári eftir að Biden tilkynnti um fyrirhugaða brottför herliðsins, hertóku Talíbanar afgönsku höfuðborgina [[Kabúl]] og endurheimtu þannig völd í landinu. Biden viðurkenndi í kjölfarið að hröð framrás Talíbana hefði komið sér á óvart en varði engu að síður ákvörðun sína um brottflutning hersins og sagði ótækt að biðja bandaríska hermenn að berjast endalaust í erlendri borgarastyrjöld.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/08/16/biden-vardi-akvordunina-i-avarpi|titill=Biden varði ákvörðunina í ávarpi|útgefandi=[[RÚV]]|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=16. ágúst|ár=2021|mánuður=17. ágúst|höfundur=Andri Magnús Eysteinsson}}</ref> Biden sætti töluverðri gagnrýni fyrir að ljúka stríðinu í Afganistan með þessum hætti<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/08/27/biden-gagnryndur-vegna-burtkvadningar-fra-afganistan|titill=Biden gagnrýndur vegna burtkvaðningar frá Afganistan|útgefandi=[[RÚV]]|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=2. september|ár=2021|mánuður=27. ágúst|höfundur=Bogi Ágústsson}}</ref> og vinsældir hans innanlands drógust nokkuð saman í kjölfar brottfararinnar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/08/25/vinsaeldir-bidens-dvina-vestanhafs|titill=Vinsældir Bidens dvína vestanhafs|útgefandi=[[RÚV]]|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=2. september|ár=2021|mánuður=25. ágúst|höfundur=Arnar Björnsson}}</ref> Stjórn Bidens veitti [[Úkraína|Úkraínu]] ríkulega aðstoð í yfirstandandi [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022–|innrás Rússa í Úkraínu]] frá árinu 2022, meðal annars með fjárhagsstuðningi og vopnasendingum. Biden fór í óvænta heimsókn til úkraínsku höfuðborgarinnar [[Kænugarður|Kænugarðs]] þann 20. febrúar 2023, stuttu fyrir eins árs afmæli innrásarinnar, og hitti [[Volodymyr Zelenskyj]] Úkraínuforseta.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/02/20/biden_i_ovaenta_heimsokn_til_ukrainu/|titill=Biden í óvænta heimsókn til Úkraínu|útgefandi=[[mbl.is]]|skoðað=27. apríl 2023|dags=20. febrúar 2023}}</ref> ===Forsetakosningarnar 2024=== Biden tilkynnti formlega þann 25. apríl 2023 að hann hygðist sækjast eftir endurkjöri í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningum 2024]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-04-25-joe-biden-saekist-eftir-endurkjori|titill=Joe Biden sækist eftir endurkjöri|útgefandi=[[RÚV]]|árskoðað=27. apríl 2023|dags=25. apríl 2023|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> Hann tryggði sér formlega útnefningu Demókrataflokksins þann [[12. mars]] [[2024]]. Aldur Bidens var mikið til umræðu í aðdraganda forsetakosninganna og efasemda gætti víða um að hann hefði heilsu eða þrótt til að gegna öðru fjögurra ára kjörtímabili. Léleg frammistaða Bidens í fyrstu kappræðunum gegn Donald Trump í júní 2024 leiddi til hvatninga, meðal annars frá ýmsum þingmönnum og fjárhagslegum bakhjörlum Demókrataflokksins, um að Biden drægi framboð sitt til baka svo yngri frambjóðandi gæti hlaupið í skarðið fyrir flokkinn.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242595480d/vaxandi-efa-semdir-um-a-gaeti-biden-sem-for-seta-efni|titill=Vaxandi efa­semdir um á­gæti Biden sem for­seta­efni|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|árskoðað=10. júlí 2024 |dags=11. júlí 2024 |höfundur=Sólrún Dögg Jósefsdóttir}}</ref> Þann 11. júlí 2024 hélt Biden ræðu á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins þar sem hann kynnti óvart [[Volodymyr Zelenskyj]] forseta Úkraínu sem [[Vladímír Pútín|Pútín]]. Biden hélt aðra ræðu síðar þetta sama kvöld þar sem hann vísaði óvart til Trump sem varaforseta Bandaríkjanna. Þessar ræður hafa báðar dregið dilk á eftir sér og vakið upp spurningar hvort Biden sé hæfur til áframhaldandi framboðs til forseta.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242595952d/visadi-til-selenskis-sem-putins-og-varaforsetans-sem-trumps|titill=Vísaði til Selenskís sem Pútíns og vara­for­setans sem Trumps|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|árskoðað=12. júlí 2024|dags=12. júlí 2024|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> Meðal einstaklinga sem hvöttu Biden til að draga framboð sitt til baka voru [[Peter Welch]], [[Seth Moulton]], [[Julian Castro]], [[James Carville]], [[George Clooney]] og [[Andrew Yang]]. Nokkrar ástæður voru nefndar en þá sérstaklega aldur Bidens og slök frammistaða hans í forsetakappræðum á móti Donald Trump þann [[27. júní]] [[2024]]. Biden tilkynnti þann [[21. júlí]] að hann hygðist draga framboð sitt til baka og lýsti yfir stuðningi við [[Kamala Harris|Kamölu Harris]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242599267d/joe-biden-dregur-fram-bod-sitt-til-baka|titill=Joe Biden dregur fram­boð sitt til baka |útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|árskoðað=21. júlí 2024|dags=21. júlí 2024|höfundur=Eiður Þór Árnason}}</ref> Hann lét því af embætti forseta Bandaríkjanna þann [[20. janúar]] [[2025]]. Í desember 2024, eftir ósigur Demókrata í kosningunum, [[Náðunarvald forseta Bandaríkjanna|náðaði]] Biden son sinn, [[Hunter Biden]], sem hafði hlotið dóma fyrir brot gegn vopna- og skattalögum á árinu. Biden hafði áður lofað að beita náðunarvaldi sínu ekki í þágu sonar síns.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242658375d/biden-nadar-son-sinn|titill=Biden náðar son sinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=2. desember 2024 |skoðað= 7. desember 2024 |höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Náðun Bidens á syni sínum vakti harða gagnrýni bæði frá mörgum Demókrötum og hjá Repúblikönum, sem höfðu staðið fyrir fjölda rannsókna á meintum glæpum Hunters Biden á undanförnum árum. Biden réttlætti náðunina með vísan til þess að Hunter hefði verið fórnarlamb pólitískra árása að frumkvæði Repúblikana.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242658827d/fordaemalaus-nadun-bidens|titill= Fordæmalaus náðun Bidens |útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=2. desember 2024 |skoðað= 7. desember 2024 |höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> ==Einkahagir== Joe Biden er af [[Írland|írsk]]-bandarískum uppruna og aðhyllist [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólska trú]]. Fyrsta eiginkona hans var Neilia Hunter, sem hann kvæntist árið 1966. Með henni eignaðist hann tvo syni; Beau og Hunter; og eina dóttur; Naomi. Neilia og Naomi létust þann 18. desember árið 1972 í bílslysi. Biden kvæntist seinni eiginkonu sinni, [[Jill Biden|Jill Jacobs]], árið 1977 og eignaðist síðar með henni dótturina Ashley. Elsti sonur Bidens, Joseph Robinette „Beau“ Biden III , lést úr krabbameini í heila þann 30. maí árið 2015.<ref>{{Vefheimild|titill=Son­ur Joes Bidens lát­inn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2015/05/31/sonur_joes_bidens_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuður=31. maí|ár=2015|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí}}</ref> Þann 18. maí 2025 tilkynnti Biden að hann hefði greinst með illkynja krabbamein í blöðruhálskirtli.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252728015d/joe-biden-med-ristilkrabbamein|titill= Joe Biden með krabba­mein |útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 18. maí 2025 |skoðað= 18. maí 2024 |höfundur=Magnús Jochum Pálsson}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist|2}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | frá = 2021 | til = 2025 | fyrir = [[Donald Trump]] | eftir = [[Donald Trump]] }} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | frá = 2009 | til = 2017 | fyrir = [[Dick Cheney]] | eftir = [[Mike Pence]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Bandaríkjanna}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{fe|1942|Biden, Joe}} {{DEFAULTSORT:Biden, Joe}} [[Flokkur:Demókratar|Biden, Joe]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Forsetar Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1988]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 2008|Biden, Joe]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 2020]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 2024]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] 2sks7ws3elfm2c6bqhgz01omnn4h6m7 0 57720 1972284 1954004 2026-07-17T06:05:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972284 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Norður-Írland | nafn_á_frummáli = Northern Ireland {{mál|en}}<br>Tuaisceart Éireann {{mál|ga}}<br />Norlin Airlann {{mál|ulst}} | nafn_í_eignarfalli = Norður-Írlands | fáni = Flag of the United Kingdom.svg | skjaldarmerki = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | staðsetningarkort = Northern_Ireland_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[enska]], [[írska]] og [[ulsterskoska]] | höfuðborg = [[Belfast]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Norður-Írlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Michelle O'Neill]] | flatarmál = 14.130 | mannfjöldaár = 2021 | fólksfjöldi = 1.903.100 | VLF_ár = 2018 | VLF = 49 | VLF_á_mann = 26.000 | VÞL = 0.899 | VÞL_ár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 133 | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = [[Lög um ríkisstjórn Írlands]] | dagsetning1 = 3. maí 1921 | atburður2 = [[Lög um stjórnarskrá Norður-Írlands|Stjórnarskrárlög]] | dagsetning2 = 18. júlí 1973 | atburður3 = [[Lög um Norður-Írland 1974|Lög um Norður-Írland]] | dagsetning3 = 17. júlí 1974 | atburður4 = [[Lög um Norður-Írland 1998|Lög um Norður-Írland]] | dagsetning4 = 19. nóvember 1998 | gjaldmiðill = [[sterlingspund]] | tímabelti = [[UTC]] (UTC+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''Norður-Írland''' er eitt af fjórum löndum sem mynda [[Bretland]]. Það er á Norðaustur-[[Írland]]i og á landamæri að [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldinu]] í suðvestri. Íbúar Norður-Írlands eru um 1,8 milljónir, sem er þriðjungur allra íbúa [[Írland]]s og um 3% íbúa Bretlands. [[Þing Norður-Írlands]] var stofnað í kjölfar [[Föstudagssáttmálinn|Föstudagssáttmálans]] [[1998]] og tekur ákvarðanir í mörgum stefnumálum þótt mest völd séu hjá [[ríkisstjórn Bretlands]]. Norður-Írland hefur samstarf við Írska lýðveldið í ýmsum málum og hefur það hlutverk að setja fram stefnu til að draga úr ágreiningi milli stjórna landanna. Norður-Írland varð til árið 1921 þegar [[skipting Írlands|Írlandi var skipt]] með lögum frá [[Breska þingið|breska þinginu]] þar sem meirihluti íbúa norðurhlutans voru fylgjandi sameiningu við Bretland. Flestir þeirra voru [[mótmælendatrú]]ar og afkomendur innflytjenda frá [[Stóra-Bretland]]i. Árið eftir var [[Írska lýðveldið|Írska fríríkið]] stofnað í suðurhlutanum. Á Norður-Írlandi er þó stór minnihluti [[kaþólsk trú|kaþólskra]] íbúa sem líta á sig sem Íra fremur en Breta. [[Saga Norður-Írlands]] hefur mótast af átökum milli þessara hópa. Seint á [[1961-1970|7. áratug]] 20. aldar hófst [[átökin á Norður-Írlandi|átakatími]] sem stóð í þrjá áratugi. Friðarferli náði hátindi sínum með [[Föstudagssáttmálinn|Föstudagssáttmálanum]] [[1998]] þótt aðskilnaður og tortryggni milli hópa séu enn vandamál. Norður-Írland var sögulega [[iðnbyltingin|iðnvæddasti]] hluti eyjarinnar. Eftir hnignunarskeið vegna átakanna hefur atvinnulíf tekið við sér frá því seint á 10. áratugnum vegna aukinna viðskipta við Írska lýðveldið og aukningu ferðaþjónustu. Atvinnuleysi á Norður-Írlandi náði hámarki 1986 þegar það var yfir 17%. Það er nú svipað og annars staðar í Bretlandi. Frægir Norður-Írar eru meðal annars [[Van Morrison]], [[Rory McIlroy]], [[Joey Dunlop]] og [[George Best]]. Sumir Norður-Írar, eins og [[Seamus Heaney]] og [[Liam Neeson]], líta fyrst og fremst á sig sem Íra. Menningarleg tengsl við bæði Írska lýðveldið og Bretland eru margþætt og flókin. Í íþróttum sendir Írland stundum eitt sameiginlegt lið og á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] geta Norður-Írar valið hvort þeir keppa fyrir Írska lýðveldið eða Bretland. Í [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikunum]] sendir Norður-Írland sérstakt lið. == Heiti == Nafnið Norður-Írland varð til þegar [[lög um stjórn Írlands]] voru samþykkt á [[breska þingið|breska þinginu]] árið 1920. Með lögunum urðu til tvö [[heimastjórn]]arsvæði á Írlandi, Norður-Írland og Suður-Írland, hvort með sitt þing. Ástæðan var sú að írskir sambandssinnar í [[Ulster]] óttuðust að þing í [[Dublin]] hefði sjálfstæðissinna í meirihluta sem myndu kljúfa Írland frá [[Bretland]]i. Norður-Írland náði aðeins yfir sex af níu sýslum Ulster þar sem sambandssinnar töldu sig ekki hafa öruggan meirihluta í öllum sýslunum níu. Eftir samþykkt laganna kom [[þing Norður-Írlands]] saman, en [[þing Suður-Írlands]] var hunsað af sjálfstæðissinnum í [[Sinn Féin]] sem höfðu mikinn meirihluta og varð því aldrei að veruleika. Þeir stofnuðu síðan [[Írska fríríkið]] eftir friðarsamninga við Bretland. Samningarnir fólu í sér að þing Norður-Írlands mætti kjósa að segja sig úr fríríkinu, sem það gerði. == Saga == Landsvæðið sem er nú Norður-Írland var lengi byggt innfæddum [[Gelar|Gelum]] sem töluðu írsku og voru flestir kaþólskrar trúar.<ref>{{cite book |last1=Stanbridge |first1=Karen |title=Toleration and State Institutions: British Policy Toward Catholics in Eighteenth-century Ireland and Quebec |date=2003 |publisher=Lexington Books |page=43}}; {{cite book |last1=Ruane |first1=Joseph |title=The Dynamics of Conflict in Northern Ireland: Power, Conflict and Emancipation |url=https://archive.org/details/dynamicsofconfli0000ruan |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/dynamicsofconfli0000ruan/page/51 51]}}</ref> Nokkur gelísk konungsríki komu upp þar sem var kallað [[Ulster]]. Árið 1169 gerðu [[innrás Normanna í Írland|Normannar innrás í Írland]] og lögðu megnið af eyjunni undir ensku krúnuna. Þar með hófust 800 ár af erlendum yfirráðum. Andspyrna íbúa var barin á bak aftur alls staðar nema í Ulster. Þar hélt gelískt ríki áfram völdum, en yfirráð Englendinga voru bundin við [[Jarlsdæmið Ulster|lítið svæði á austurströndinni]]. Eftir innrásina hnignaði stjórn Englendinga á Írlandi nær alls staðar nema í [[Dublin]] og nágrenni. Þegar [[Hinrik 8.]] hóf [[innrás Tudor-ættar í Írland|endurheimt Írlands]] á 16. öld veitti Ulster harðasta mótspyrnu. Í [[Níu ára stríðið|níu ára stríðinu]] leiddu voldugustu aðalsmenn Ulster, [[Hugh Roe O'Donnell]] og [[jarlinn af Tyrone]], uppreisn gegn stjórninni í Dublin. Þetta var fyrsta bandalag Íra gegn erlendum yfirráðum. Áður hafði mótspyrna verið staðbundin. Þrátt fyrir bandalag við Spán og nokkra sigra til að byrja með, var ósigur bandalagsins nær tryggður eftir sigur Englendinga í [[umsátrið um Kinsale|umsátrinu um Kinsale]]. Leiðtogar uppreisnarinnar [[Jarlaflóttinn|flúðu til meginlandsins]] ásamt stórum hluta aðalsins í Ulster. Lönd þeirra voru gerð upptæk af ensku krúnunni og [[Ulster-plantekran]] byggð enskumælandi mótmælendum. Margir bæir í Ulster rekja uppruna sinn til þessara atburða sem urðu til þess að til varð stórt samfélag mótmælenda í Ulster, með sterk tengsl við Stóra-Bretland. [[Írska uppreisnin 1641]] hófst í Ulster. Uppreisnarmenn vildu binda enda á mismunun gegn kaþólskum íbúum. Uppreisnin var hluti af [[þríríkjastríðin|þríríkjastríðunum]] (1639-1653), sem lauk með [[innrás Cromwells í Írland]]. Mótmælendur unnu frekari sigra í [[Stríð Vilhjálmsmanna á Írlandi|stríði Vilhjálmsmanna á Írlandi]] (1688-1691) sem tryggði yfirráð [[enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] í [[konungsríkið Írland|konungsríkinu Írlandi]]. Sigrum Vilhjálmsmanna í [[umsátrið um Derry|umsátrinu um Derry]] 1689 og [[orrustan um Boyne|orrustunni um Boyne]] 1690 er enn fagnað af sumum mótmælendum á Norður-Írlandi.<ref>{{cite web |url=http://www.nidirect.gov.uk/index/government-citizens-and-rights/living-in-northern-ireland/bank-holidays.htm |title=Bank holidays |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122114013/http://www.nidirect.gov.uk/index/government-citizens-and-rights/living-in-northern-ireland/bank-holidays.htm |archive-date=22 November 2010}}; {{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-20565591 |title=Lundy's Day: Thousands attend 'peaceful' Londonderry parade |work=BBC News |date=December 2012 |access-date=21 June 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923010159/https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-20565591 |url-status=live}}</ref> Margir skoskir mótmælendur fluttust til Ulster í [[harðindaárin sjö|skosku hungursneyðinni]] undir lok 17. aldar. Eftir sigur Vilhjálmsmanna, og í andstöðu við [[Friðarsamningurinn í Limerick|friðarsamninginn í Limerick]] 1691, samþykkti yfirstétt mótmælenda í landinu röð nýrra laga gegn kaþólskum íbúum, og í minna mæli gegn meðlimum öldungakirkjunnar. Um 250.000 öldungakirkjumeðlimir fluttu frá Ulster til nýlenda [[Breska Ameríka|Bresku Ameríku]] á milli 1717 og 1775.<ref>{{cite book |last=Thernstrom |first=Stephan |title=Harvard encyclopedia of American ethnic groups |url=https://books.google.com/books?id=npQ6Hd3G4kgC&pg=PA896 |publisher=Harvard University Press |year=1980 |page=896 |isbn=978-0-674-37512-3 |access-date=29 October 2011 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214646/https://books.google.com/books?id=npQ6Hd3G4kgC&pg=PA896 |url-status=live}}</ref> Talið er að yfir 27 milljón [[skosk-írskir Bandaríkjamenn]] búi í Bandaríkjunum<ref>{{cite web |url=http://www.powells.com/biblio/1-9780767916899-1 |title=Born Fighting: How the Scots-Irish Shaped America |publisher=Powells.com |date=12 August 2009 |access-date=30 April 2010 |archive-date=16 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116001733/http://powells.com/biblio/1-9780767916899-1 |url-status=live}}</ref> auk [[skosk-írskir Kanadabúar|skosk-írskra Kanadabúa]] í Kanada. Vegna þessarar mismununar urðu til róttæk leynifélög í Ulster og spenna jókst milli ólíkra trúarhópa undir lok 18. aldar. Við lok aldarinnar brutust út átök milli [[Peep o' Day Boys]] (sem voru mótmælendur) og [[Defenders (Írlandi)|Defenders]] (sem voru kaþólskir). Þeir atburðir leiddu til stofnunar [[Óraníureglan|Óraníureglunnar]]. [[Félag sameinaðra Íra]], sem var bandalag [[írskir lýðveldissinnar|írska lýðveldissinna]] og öldungakirkjumanna frá Belfast, gerðu [[Írska byltingin 1798|byltingu 1798]] undir áhrifum frá [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. Breska ríkisstjórnin brást við með því að reyna að sameina konungsríkin tvö, en það fól í sér að binda enda á lagalega mismunun jafnframt því að stöðva framgang lýðveldissinna. [[Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Írlands]] var stofnað árið 1801 með stjórn í London. Á 19. öld voru gerðar lagalegar umbætur sem afléttu hömlum á kaþólskum íbúum. Leiguliðar gátu þá keypt jarðir af landeigendum. === Heimastjórnarkreppan === [[File:Sir_Edward_Carson_signing_the_Ulster_Covenant.jpg|thumb|[[Ulster-sáttmálinn]] undirritaður gegn heimastjórn.]] Við lok 19. aldar hafði stór og vel skipulagður hópur þjóðernissinnaðra írskra þingmanna í [[Westminster]] fengið [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokkinn]] til að styðja [[Írska heimastjórnarhreyfingin|heimastjórn á Írlandi]], innan Bretlands. [[Írskir sambandssinnar]], sem flestir voru mótmælendur, börðust hatrammlega gegn þessum hugmyndum því þeir óttuðust að kaþólikkar og írskir þjóðernissinnar ættu öruggan meirihluta í slíkri heimastjórn. [[Lög um stjórn Írlands 1886]] og [[Lög um stjórn Írlands 1893]] voru felld á breska þinginu, en heimastjórn varð nær örugg þegar [[Lög um stjórn Írlands 1914]] voru lögð fram. Ríkisstjórn frjálslyndra reiddi sig á stuðning írskra þjóðernissinna, og [[Bresku þingskaparlögin 1911]] komu í veg fyrir að [[breska lávarðadeildin]] gæti stöðvað lögin til frambúðar.<ref name=Lydon326>James F. Lydon, [https://books.google.com/books?id=yKA9AAAAIAAJ&pg=PA326 ''The Making of Ireland: From Ancient Times to the Present''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508132513/https://books.google.com/books?id=yKA9AAAAIAAJ&pg=PA326 |date=8 May 2021 }}, Routledge, 1998, p. 326</ref> Viðbrögð sambandssinna voru að sverja þess eið að koma í veg fyrir heimastjórn. Þannig hófst [[heimastjórnarkreppan]]. Í september 1912 komu yfir 500.000 sambandssinnar saman og undirrituðu [[Ulster-sáttmálinn|Ulster-sáttmálann]] um að vinna gegn heimastjórn með öllum tiltækum ráðum og standa í vegi hvers kyns írskrar stjórnar.<ref>[[A. T. Q. Stewart|Stewart, A.T.Q.]], ''The Ulster Crisis, Resistance to Home Rule, 1912–14'', pp. 58–68, Faber and Faber (1967) {{ISBN|0-571-08066-9}}</ref> Árið 1914 smygluðu sambandssinnar miklu magni af rifflum og skotfærum frá [[Þýskaland]]i handa [[Ulster-sjálfboðaliðarnir|Ulster-sjálfboðaliðunum]], sem voru skæruliðasamtök stofnuð heimastjórninni til höfuðs. Írskir þjóðernissinnar mynduðu sín eigin skæruliðasamtök, [[Írsku sjálfboðaliðarnir|Írsku sjálfboðaliðana]], og smygluðu líka vopnum til Írlands nokkrum mánuðum síðar.<ref>Annie Ryan, ''Witnesses: Inside the Easter Rising'', Liberties Press, 2005, p. 12</ref> Írland virtist vera á barmi borgarastyrjaldar.<ref>Collins, M. E., ''Sovereignty and partition, 1912–1949'', pp. 32–33, Edco Publishing (2004) {{ISBN|1-84536-040-0}}</ref> Sambandssinnar voru í minnihluta á öllu Írlandi, en höfðu meirihluta í [[Ulster]], sérstaklega sýslunum [[Antrim-sýsla|Antrim]], [[Down-sýsla|Down]], [[Armagh-sýsla|Armagh]] og [[Londonderry-sýsla|Londonderry]].<ref name="StephenGwynn">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IWnrSFoQVw0C&q=%22northern+ireland%22+partition+two+counties+nationalist+majority+tyrone+fermanagh&pg=PA525 |first=Stephen |last=Gwynn |author-link=Stephen Gwynn |chapter=The birth of the Irish Free State |title=The History of Ireland |year=2009 |orig-date=1923 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-113-15514-6 |access-date=19 October 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214537/https://books.google.com/books?id=IWnrSFoQVw0C&q=%22northern+ireland%22+partition+two+counties+nationalist+majority+tyrone+fermanagh&pg=PA525 |url-status=live}}</ref> Þeir komust að þeirri niðurstöðu að ef ekki væri hægt að koma í veg fyrir heimastjórn, ætti Ulster að vera undanþegið henni.<ref>O'Day, Alan. ''Irish Home Rule, 1867–1921''. Manchester University Press, 1998. p. 252</ref> Í maí 1914 lagði breska ríkisstjórnin fram aukalög svo Ulster gæti verið undanþegið heimastjórn. Eftir það hófust deilur um hversu stór hluti Ulster ætti að vera undanþeginn og hversu lengi. Sumir sambandssinnar gátu sætt sig við að „missa“ landsvæði héraðsins þar sem kaþólskir voru í miklum meirihluta.<ref>Jackson, Alvin. ''Home Rule: An Irish History, 1800–2000''. pp. 137–138</ref> Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út varð hlé á þessum deilum. Breska ríkisstjórnin lagði aukalögin til hliðar og ýtti þess í stað í gegn nýjum lögum til að fresta gildistöku heimastjórnarlaganna meðan stríðið varði.<ref>Hennessey, Thomas: ''Dividing Ireland, World War I and Partition'', ''The passing of the Home Rule Bill'' p. 76, Routledge Press (1998) {{ISBN|0-415-17420-1}}</ref> Undanþágan fyrir Ulster var enn óákveðin.<ref>Jackson, Alvin: p. 164</ref> === Skiptingin === {{aðalgrein|Skipting Írlands}} [[File:1918 United Kingdom general election (Ireland) map - winning party vote share by constituency.svg|thumb|right|Niðurstöður [[þingkosningar á Írlandi 1918|þingkosninga á Írlandi 1918]].]] Undir lok heimsstyrjaldarinnar (þar sem [[Páskauppreisnin]] hafði farið fram) vildu flestir írskir þjóðernissinnar fullt sjálfstæði fremur en heimastjórn. Í september 1919 kallaði breski forsætisráðherrann, [[David Lloyd George]], saman nefnd til að undirbúa ný heimastjórnarlög. Nefndin var undir stjórn sambandssinnans [[Walter Long]] og varð þekkt sem „langa nefndin“. Nefndin ákvað að stofna tvær heimastjórnir, eina fyrir níu sýslur Ulster og aðra fyrir afganginn af Írlandi, ásamt [[Írlandsráð]]i til að hvetja til einingar Írlands.<ref>Jackson, pp. 227–229</ref> Flestir sambandssinnar í Ulster vildu að yfirráðasvæði Ulster-stjórnarinnar næði aðeins yfir sex sýslur til að tryggja meirihluta mótmælenda. [[Antrim-sýsla]], [[Down-sýsla]], [[Armagh-sýsla]], [[Londonderry-sýsla]], [[Tyrone-sýsla]] og [[Fermanagh-sýsla]] voru þær einu sem þeir töldu sig hafa tryggan meirihluta í samanlagt.<ref>Morland, Paul. ''Demographic Engineering: Population Strategies in Ethnic Conflict''. Routledge, 2016. pp.96–98</ref> Landsvæðið sem varð Norður-Írland náði yfir sýslurnar Fermanagh og Tyrone, jafnvel þótt meirihluti íbúa þar hefðu kosið þjóðernissinna í [[þingkosningarnar á Írlandi 1918|kosningunum 1918]].<ref>{{cite report |author= |authors= |date= |title=The Irish Election of 1918 |url=https://www.ark.ac.uk/elections/h1918.htm |publisher=Northern Ireland Elections |page= |docket= |access-date=31 August 2022 |quote=}}</ref> Hlutirnir þróuðust ekki eins og ríkisstjórnin sá fyrir sér. Í þingkosningunum 1918 vann flokkur sjálfstæðissinna, [[Sinn Féin]], yfirgnæfandi meirihluta þingsæta. Þingmenn Sinn Féin hunsuðu breska þingið og mynduðu sitt eigið þing (''Dáil Éireann''). Þeir [[sjálfstæðisyfirlýsing Írlands|lýstu yfir stofnun sjálfstæðs lýðveldis]] sem næði yfir alla eyjuna. Margir [[írskir lýðveldissinnar]] kenndu Bretum um flokkadrættina innanlands og töldu að sambandssinnar í Ulster myndu mildast í afstöðu sinni um leið og endir yrði bundinn á bresk yfirráð.<ref name="lynch2019">{{Citation |last=Lynch |first=Robert |title=The Partition of Ireland: 1918–1925 |isbn= 9781107007734 |publisher=Cambridge University Press |date=2019}}</ref> Bresk yfirvöld lýstu Dáil-þingið ólöglegt í september 1919<ref>Mitchell, Arthur. ''Revolutionary Government in Ireland''. Gill & MacMillan, 1995. p. 245</ref> og í kjölfarið hófst skæruhernaður [[Írski lýðveldisherinn (1919-1922)|írska lýðveldishersins]] gegn breska hernum. Þessi átök urðu þekkt sem [[sjálfstæðisstríð Írlands]].<ref>{{cite book |last1=Coleman |first1=Marie |title=The Irish Revolution, 1916–1923 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1317801474 |page=67}}; Gibney, John (editor). ''The Irish War of Independence and Civil War''. Pen and Sword History, 2020. pp.xii–xiii</ref> [[File:Ulster Welcomes Her King & Queen (10990906846).jpg|thumb|Almenningur í Belfast fagnar opnun þings Norður-Írlands 22. júní 1921.]] [[Lög um stjórn Írlands 1920]] voru samþykkt af breska þinginu. Þau skiptu Írlandi í tvö heimastjórnarsvæði innan Bretlands: sex sýslur í norðausturhluta landsins (Norður-Írland) með stjórnarsetur í [[Belfast]], og hinar 26 sýslur Írlands (Suður-Írland) með stjórnarsetur í [[Dublin]]. Einn [[landstjóri Írlands]] átti að skipa báðar stjórnirnar og [[Írlandsráð]], sem breska stjórnin sá fyrir sér að myndi þróast í eina stjórn og eitt þing yfir öllu Írlandi.<ref>{{cite book |last=Pilkington |first=Colin |author-link=Colin Pilkington |title=Devolution in Britain Today |url=https://archive.org/details/devolutioninbrit0000pilk |publisher=Manchester University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/devolutioninbrit0000pilk/page/75 75] |isbn=978-0-7190-6076-2}}</ref> Konungur undirritaði lögin í desember og þau tóku gildi 3. maí 1921.<ref name="O'Day 299">O'Day, Alan. ''Irish Home Rule, 1867–1921''. Manchester University Press, 1998. p. 299</ref><ref>Jackson, Alvin. ''Home Rule – An Irish History''. Oxford University Press, 2004, pp. 368–370</ref> [[Þingkosningar á Írlandi 1921|Þingkosningar]] voru haldnar 24. maí þar sem sambandssinnar náðu meirihluta þingsæta á þingi Norður-Írlands. Þingið kom fyrst saman 7. júní og kaus sér sína fyrstu ríkisstjórn undir stjórn [[Sambandsflokkur Ulster|Sambandsflokks Ulster]] og formanns hans, [[James Craig]]. Þingmenn úr flokkum írskra þjóðernissinna neituðu að taka þátt. Georg 5. konungur ávarpaði þingið þegar það kom saman 22. júní.<ref name="O'Day 299"/> Á árunum 1920 til 1922 réðist Írski lýðveldisherinn gegn breskum hersveitum, en var annars minna virkur þar en annars staðar á Írlandi. Mótmælendur réðust gegn kaþólskum íbúum í hefndarskyni fyrir árásir lýðveldishersins og sumarið 1920 voru mörg hús kaþólskra íbúa brennd í [[Lisburn]] og [[Banbridge]].<ref name="lynch2019" /> Átökin stóðu með hléum í tvö ár, aðallega í [[Belfast]] þar sem ofbeldisverk margfölduðust, þar á meðal uppþot, skotbardagar og sprengjuárásir. Heimili, vinnustaðir og kirkjur urðu skotmörk árása og fólk var hrakið frá vinnustöðum og úr blönduðum hverfum.<ref name="lynch2019" /> Yfir 500 létu lífið<ref name="lynch2019" /> og yfir 10.000 hröktust af heimilum sínum, flestir kaþólskir.<ref name="lynch2019" /> [[Breski herinn]] beitti sér í átökunum og [[Ulster-sérsveitin]] var stofnuð til að aðstoða lögregluna. Sérsveitin var nær alfarið skipuð mótmælendum og meðlimir hennar auk lögreglunnar tóku þátt í hefndaraðgerðum gegn kaþólskum borgurum.<ref>Farrell, Michael. ''Arming the Protestants: The Formation of the Ulster Special Constabulary and the Royal Ulster Constabulary''. Pluto Press, 1983. p.166</ref> Vopnahlé milli breska hersins og lýðveldishersins var samþykkt 11. júlí 1921. Þar með lauk bardögum í stærstum hluta Írlands, en samfélagsátök héldu áfram í Belfast. Árið 1922 hóf lýðveldisherinn skæruhernað á [[Írsku landamærin|írsku landamærunum]].<ref>Lawlor, Pearse. ''The Outrages: The IRA and the Ulster Special Constabulary in the Border Campaign''. Mercier Press, 2011. pp.265–266</ref> [[Samningur Bretlands og Írlands]] var undirritaður af fulltrúum ríkisstjórna Bretlands og [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldisins]] þann 6. desember 1921. Þar með var [[Írska fríríkið]] stofnað. Samkvæmt skilmálum samningins varð Norður-Írland hluti af fríríkinu nema stjórn þess kysi að segja sig frá því með ávarpi til konungs, þótt skiptingin væri áfram í gildi í reynd.<ref>{{cite book |last1=Martin |first1=Ged |editor1-last=Anderson |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Bort |editor2-first=Eberhard |title=The Irish Border: History, Politics, Culture |date=1999 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-0853239512 |page=68 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=59OPsS6a4j4C&pg=PA68 |access-date=19 October 2015 |chapter=The Origins of Partition |archive-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129062001/https://books.google.com/books?id=59OPsS6a4j4C&pg=PA68 |url-status=live}}</ref> [[File:Coat of Arms of Northern Ireland.svg|thumb|[[Skjaldarmerki Norður-Írlands]] frá 1924 til 1973.]] Eins og við var búist, ákvað [[þing Norður-Írlands]] þann 7. desember 1922 (daginn eftir stofnun Írska fríríkisins) að nýta sér rétt sinn til að segja sig undan yfirráðum fríríkisins með ávarpi til [[Georg 5. Bretlandskonungur|Georgs 5.]]<ref>{{cite book |last1=Gibbons |first1=Ivan |title=The British Labour Party and the Establishment of the Irish Free State, 1918–1924 |date=2015 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1137444080 |page=107 |url=https://books.google.com/books?id=pO6_CQAAQBAJ&pg=PA107 |access-date=19 October 2015 |archive-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129061632/https://books.google.com/books?id=pO6_CQAAQBAJ&pg=PA107 |url-status=live}}</ref> þar sem óskað var eftir því að yfirráð ríkisstjórnar fríríkisins næðu ekki yfir Norður-Írland.<ref>{{cite web |url=http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |title=The Stormont Papers – View Volumes |access-date=28 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415143605/http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |archive-date=15 April 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nationalarchives.ie/topics/anglo_irish/dfaexhib2.html |title=Anglo-Irish Treaty, sections 11, 12 |publisher=Nationalarchives.ie |date=6 December 1921 |access-date=7 August 2013 |archive-date=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108213900/http://www.nationalarchives.ie/topics/anglo_irish/dfaexhib2.html |url-status=live}}</ref> Skömmu eftir það var [[Írska landamæranefndin]] stofnuð til að ákvarða landamæri milli Írska fríríkisins og Norður-Írlands. Vegna þess að [[írska borgarastyrjöldin]] braust út var vinnu nefndarinnar frestað til 1925. Stjórn Fríríkisins og írskir þjóðernissinnar vonuðust til þess að stórt landsvæði yrði flutt til fríríkisins, af því í mörgum landamærahéruðum voru þjóðernissinnar í meirihluta. Margir töldu að með þessu yrði land Norður-Írlands of lítið til að ríkið stæði undir sér.<ref>Knirck, Jason. ''Imagining Ireland's Independence: The Debates Over the Anglo-Irish Treaty of 1921''. Rowman & Littlefield, 2006. p.104</ref> Lokaskýrsla nefndarinnar mælti hins vegar aðeins með lítilsháttar tilflutningi, og í báðar áttir. Stjórnir Fríríkisins, Norður-Írlands og Bretlands samþykktu þá að hafna skýrslunni og samþykkja orðinn hlut, og breska ríkisstjórnin samþykkti á móti að Fríríkið væri laust undan opinberum skuldum Bretlands.<ref>Lee, Joseph. ''Ireland, 1912–1985: Politics and Society''. Cambridge University Press, 1989. p.145</ref> === 1925-1965=== [[File:Northern Ireland Cabinet 1921.jpg|thumb|James Craig (í miðið) ásamt fyrstu ríkisstjórn Norður-Írlands.]] [[File:Opening of the new Northern Ireland Parliament Buildings.jpg|thumb|Opnun írska þinghússins í [[Stormont]] árið 1932.]] Landamæri Norður-Írlands miðuðust við að skapa afgerandi meirihluta mótmælenda. Þegar landið var stofnað voru tveir þriðju íbúa Norður-Írlands mótmælendur, en einn þriðji var kaþólskur.<ref name="McKittrick-McVea p5">David McKittrick & David McVea. ''Making Sense of the Troubles''. New Amsterdam Books, 2002. p.5</ref> Flestir mótmælendur voru sambandssinnar sem vildu að Norður-Írland yrði áfram hluti af Bretlandi, meðan flestir kaþólikkar voru þjóðernissinnar eða lýðveldissinnar sem vildu sjálfstætt og [[sameinað Írland]]. Á Norður-Írlandi átti sér stað [[aðskilnaður á Norður-Írlandi|aðskilnaður]] milli mótmælenda og kaþólikka á sviðum menntunar, búsetu og atvinnu.<ref name="Making Sense 17-19">McKittrick & McVea, pp.17–19</ref> Fyrstu fimmtíu árin hélt [[Sambandsflokkur Ulster]] um stjórnartaumana.<ref>McKittrick & McVea, p.6</ref> Hver einasti forsætisráðherra í þessum ríkisstjórnum var meðlimur í [[Óraníureglan|Óraníureglunni]], líkt og allir nema 11 af 149 þingmönnum flokksins á þeim tíma.<ref>McKittrick & McVea, p.14</ref> Nær allir dómarar landsins voru mótmælendur og margir þeirra tengdust Sambandsflokknum nánum böndum. [[Ulster-lögreglan]] tók við af [[Konunglega írska lögreglan|Írsku lögreglunni]] sem löggæslulið landsins. Nær allir lögreglumennirnir voru sömuleiðis mótmælendur og tóku við skipunum frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Ulster-lögreglan og [[Ulster-sérsveitin]] voru vopnuð lögreglulið vegna meintrar ógnar frá lýðveldissinnum. Með [[Lög um sérstök völd yfirvalda á Norður-Írlandi|Lögum um sérstök völd yfirvalda á Norður-Írlandi]] fékk lögreglan víðtækt umboð til handtöku án dómsúrskurða og fangelsun án réttarhalda, og ótakmörkuð völd til að framkvæma húsleitir og banna fundi og útgáfu.<ref>McKittrick & McVea, p.11</ref> [[Flokkur þjóðernissinna (Norður-Írlandi)|Flokkur þjóðernissinna]] var helsti stjórnarandstöðuflokkurinn. Kjörnir meðlimir hans mótmæltu oft með því að hafna sæti á norðurírska þinginu og margir þjóðernissinnar sniðgengu þingkosningar.<ref name="Making Sense 17-19"/> Aðrir hópar sem börðust gegn skiptingunni voru [[Þjóðfylking norðursins]] (frá 1928), [[Norræna sameiningarráðið]] (frá 1937) og [[Írska bandalagið á móti skiptingunni]] (frá 1945).<ref>Peter Barberis, John McHugh, Mike Tyldesley (editors). ''Encyclopedia of British and Irish Political Organizations''. A&C Black, 2000. pp.236–237</ref> Ríkisstjórnir og sveitarstjórnir Sambandsflokksins beittu kaþólska íbúa og írska þjóðernissinna markvissri og kerfisbundinni mismunun, sérstaklega með [[kjördæmahagræðing]]u, úthlutun félagslegs húsnæðis, opinberum ráðningum og löggæslu.<ref>Whyte, John. "How much discrimination was there under the unionist regime, 1921–68?", in ''Contemporary Irish Studies''. Edited by Tom Gallagher and James O'Connell. Manchester University Press, 1983. pp.29–32</ref> Áratugum síðar viðurkenndi fyrsti ráðherra Sambandsflokksins, [[David Trimble]], að undir stjórn flokksins hefði Norður-Írland verið „kalt hús“ fyrir kaþólikka.<ref>{{cite web |last1=David |first1=Trimble |title=Nobel Lecture |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1998/trimble/lecture/ |website=The Nobel Prize |access-date=8 August 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815173053/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1998/trimble/lecture/ |url-status=live}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] gekk liðssöfnun fyrir breska herinn mun verr en í þeirri fyrri. Í júní 1940 gaf [[Winston Churchill]] taoiseach Írska lýðveldisins [[Éamon de Valera]] von um að breska stjórnin myndi styðja sameiningu Írlands til að fá Íra til að ganga af hlutleysisstefnu sinni, en de Valera trúði honum ekki og hafnaði tilboðinu.<ref>"Anglo-Irish Relations, 1939–41: A Study in Multilateral Diplomacy and Military Restraint" in ''Twentieth Century British History'' (Oxford Journals, 2005), {{ISSN|1477-4674}}</ref> Bretar létu stjórn Norður-Írlands ekki vita af tilboðinu sem komst ekki í hámæli fyrr en 1970. Belfast var ein af helstu iðnaðarborgum Bretlands í stríðinu, og framleiddi skip, flugvélar og skotfæri. Langvarandi atvinnuleysi sem hafði ríkt þar frá 4. áratugnum hvarf og þess í stað varð skortur á vinnuafli sem hvatti til fólksflutninga frá fríríkinu. Borgin var illa varin þar sem Bretar töldu hana nógu langt frá Þýskalandi. Slökkviliðið var of lítið og stjórn Norður-Írlands hafði tregðast við að reisa loftvarnarbyrgi. Bygging á slíkum byrgjum hófst eftir [[loftárásirnar á London]] haustið 1940. Í apríl-maí árið eftir hóf [[Luftwaffe]] [[loftárásirnar á Belfast]] sem urðu þær mannskæðustu utan London. Verkamannahverfi í norður- og austurhluta borgarinnar urðu sérstaklega illa úti og yfir 1000 létu lífið. Tugir þúsunda flúðu borgina af ótta við frekari árásir. Í lokaárásinni tókst þýskum sprengjuflugvélum að vinna mikið tjón á höfninni og skipasmíðastöð [[Harland & Wolff]] var lokað í hálft ár. Helmingurinn af byggingum borgarinnar var eyðilagður og tjónið var metið á um 20 milljónir punda. Stjórn Norður-Írlands var harðlega gagnrýnd fyrir skort á viðbúnaði og forsætisráðherrann, [[J. M. Andrews]], sagði af sér. Árið 1944 varð stórt verkfall verkamanna í skotfæraframleiðslu.<ref>Boyd Black, "A Triumph of Voluntarism? Industrial Relations and Strikes in Northern Ireland in World War Two," ''Labour History Review'' (2005) 70#1 pp 5–25</ref> [[Írlandslögin 1949]] settu fram fyrstu lagalegu trygginguna fyrir því að landið myndi ekki hætta að vera hluti Bretlands án samþykkis [[þing Norður-Írland|þings Norður-Írlands]]. Á milli 1956 og 1962 stóð [[Írski lýðveldisherinn (1922-1969)|Írski lýðveldisherinn]] fyrir skæruhernaði á landamærasvæðum Norður-Írlands sem nefndist [[Landamærahernaðurinn (Írski lýðveldisherinn)|Landamærahernaðurinn]]. Tilgangurinn var að grafa undan stjórn Norður-Írlands til að binda enda á skiptingu landsins.<ref>English, Richard. ''Armed Struggle: The History of the IRA''. Pan Macmillan, 2008. pp.72–74</ref> Árið 1965 hittust forsætisráðherra Norður-Írlands, [[Terence O'Neill]] og taoiseach lýðveldisins, [[Seán Lemass]]. Þetta var fyrsti fundur stjórnarleiðtoga landanna frá skiptingu.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/lemass-o-neill-talks-focused-on-purely-practical-matters-1.120295 "Lemass-O'Neill talks focused on `purely practical matters'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925161655/https://www.irishtimes.com/news/lemass-o-neill-talks-focused-on-purely-practical-matters-1.120295 |date=25 September 2021 }}. ''The Irish Times'', 2 January 1998.</ref> === Átökin === {{Aðalgrein|Átökin á Norður-Írlandi}} Átökin á Norður-Írlandi hófust seint á 7. áratug 20. aldar. Þá tóku við um 30 ár af ofbeldisverkum þar sem 3.254 voru myrt,<ref>Malcolm Sutton's book, "Bear in Mind These Dead: An Index of Deaths from the Conflict in Ireland 1969–1993.</ref> og yfir 50.000 féllu eða særðust.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/topics/troubles_violence |title=BBC – History – The Troubles – Violence |website=www.bbc.co.uk |access-date=24 December 2019 |archive-date=5 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605010515/http://www.bbc.co.uk/history/topics/troubles_violence |url-status=live}}</ref> Frá 1969 til 2003 áttu sér stað yfir 36.900 skotárásir og yfir 16.200 sprengjuárásir eða tilraunir til sprengjuárása í tengslum við átökin.<ref name="auto2">{{Cite web |title=CAIN: Northern Ireland Society – Security and Defence |url=https://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226112129/https://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm |archive-date=26 February 2019 |access-date=25 January 2021 |website=cain.ulster.ac.uk}}</ref> Orsakir átakanna voru deilur um stöðu Norður-Írlands innan Bretlands og mismunun gagnvart minnihluta [[írskir þjóðernissinnar|írskra þjóðernissinna]] af hálfu [[írskir sambandssinnar|sambandssinna]].<ref>{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/cameron2.htm#chap16 |title=The Cameron Report – Disturbances in Northern Ireland (1969) |website=cain.ulst.ac.uk |access-date=29 October 2011 |archive-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601151429/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/cameron2.htm#chap16 |url-status=live}}</ref> Frá 1967 til 1972 leiddu [[Samtök um borgararéttindi á Norður-Írlandi]] (Northern Ireland Civil Rights Association - NICRA), sem hafði hliðstæðar baráttuhreyfingar í Bandaríkjunum að fyrirmynd, baráttu gegn mismunun gegn kaþólikkum í tengslum við búsetu, atvinnu, löggæslu og kosningarétt. Aðeins menn sem greiddu skatt til sveitarstjórna og eiginkonur þeirra höfðu kosningarétt, sem útilokaði um fjórðung íbúa. Þótt meirihluti þess hóps hafi verið mótmælendur voru kaþólikkar hlutfallslega fleiri en nam hlutfalli þeirra af íbúafjölda þar sem þeir voru fátækari og bjuggu á heimilum með fleiri fullorðnum.<ref>[http://www.gale.cengage.com/pdf/whitepapers/gdc/Sectarianism.pdf History of sectarianism in NI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201224942/http://www.gale.cengage.com/pdf/whitepapers/gdc/Sectarianism.pdf |date= 1 February 2014 }}, gale.cengage.com; accessed 27 May 2015.</ref> Kjördæmum var líka markvisst skipt þannig að meirihluti mótmælenda var alltaf tryggður.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1428534 ''Stjórnskipan N-Írlands''; grein í Morgunblaðinu 1972]</ref> [[File:Troubles deaths by perpetrator.png|thumb|upright=2|Hverjir báru ábyrgð á dauðsföllum vegna átakanna milli 1969 og 2001.]] Margir sambandssinnar litu á baráttu NICRA sem skálkaskjól fyrir [[írskir lýðveldissinnar|írska lýðveldissinna]] og harkaleg viðbrögð þeirra leiddu til tímabils aukins ofbeldis.<ref>Richard English, "The Interplay of Non-violent and Violent Action in Northern Ireland, 1967–72", í [[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]] og [[Timothy Garton Ash]] (ritstj.), ''Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present'', Oxford University Press, 2009; {{ISBN|978-0-19-955201-6}}, pp. 75–90. [https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=Civil+resistance+and+power+politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320185749/https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&dq=Civil+resistance+and+power+politics&source=gbs_navlinks_s|date=20 March 2017}}</ref> Árið 1969 hófst vopnuð barátta ýmissa skæruliðahópa, þar á meðal [[Bráðabirgða írski lýðveldisherinn|Bráðabirgða írska lýðveldishersins]] sem reyndi að binda enda á stjórn Breta yfir Norður-Írlandi og stuðla að stofnun [[Sameinað Írland|sameinaðs Írlands]], og [[Ulster-sjálfboðaliðarnir|Ulster-sjálfboðaliðanna]] sem voru stofnaðir 1969 til að bregðast við minnkandi áhrifum sambandssinna. Öryggissveitir ríkisins, [[Breski herinn|breska hersins]] og [[Ulster-lögreglan|Ulster-lögreglunnar]], tóku líka þátt í ofbeldisverkum. Ríkisstjórn Bretlands tók þá afstöðu að sveitir hennar væru hlutlausar í átökunum og reyndu að viðhalda lögum og reglu á Norður-Írlandi og standa vörð um lýðræðislegan sjálfsákvörðunarrétt íbúanna. Lýðveldissinnar litu hins vegar á opinberar öryggissveitir sem andstæðinga í átökunum og bentu í því sambandi á samvinnu þeirra við vopnaðar sveitir sambandssinna. Rannsókn [[umboðsmaður lögreglu á Norður-Írlandi|umboðsmanns lögreglu á Norður-Írlandi]] hefur staðfest að breski herinn, og sérstaklega lögreglusveitir, hafi átt í samstarfi við sambandssinna, tekið þátt í morðum og reynt að hindra rannsókn á þeim.<ref name="Ballast">[http://www.policeombudsman.org//Publicationsuploads/BALLAST%20PUBLIC%20STATEMENT%2022-01-07%20FINAL%20VERSION.pdf The Ballast report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625041216/http://www.policeombudsman.org//Publicationsuploads/BALLAST%20PUBLIC%20STATEMENT%2022-01-07%20FINAL%20VERSION.pdf |date=25 June 2008 }}: "...the Police Ombudsman has concluded that this was collusion by certain police officers with identified UVF informants."</ref> Hvert umfang samstarfsins var er samt umdeilt. Pólitísk áhrif versnandi ástands voru þau að héraðsstjórn Norður-Írlands var lögð af árið 1972. Meðfram ofbeldisverkunum varð pólitískt þrátefli milli helstu stjórnmálaflokka Norður-Írlands, líka þeirra sem fordæmdu ofbeldið, yfir spurningunni um framtíð stöðu landsins og hvaða stjórnarform ætti að taka upp. Árið 1973 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um spurninguna um áframhaldandi veru innan Bretlands eða sameinað Írland. Næstum 99% kusu með áframhaldandi veru innan Bretlands og um 58% kjósenda tóku þátt, en aðeins 1% kaþólikka kusu af því [[Sósíaldemókratíski verkamannaflokkurinn]] hvatti fólk til að sniðganga kosningarnar.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/9/newsid_2516000/2516477.stm |work=BBC News |title=1973: Northern Ireland votes for union |date=9 March 1973 |access-date=20 May 2010 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227020253/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/9/newsid_2516000/2516477.stm |url-status=live}}</ref> === Friðarferlið og Brexit === Átökunum á Norður-Írlandi lauk með friðarferli sem fólst í því að lýsa yfir vopnahléi af hálfu flestra vopnaðra hópa og að þeir legðu niður öll vopn sín, umbætur ættu sér stað innan lögreglunnar og breskir hermenn hyrfu af götum og landamærasvæðum eins og Suður-Armagh og [[Fermanagh]]. Þetta kom fram í samkomulagi sem undirritað var í Belfast og hefur verið nefnt [[Föstudagssáttmálinn]] (''Good Friday Agreement''). Í sáttmálanum var staðfest sú afstaða bresku stjórnarinnar, sem engin írsk ríkisstjórn hafði að fullu viðurkennt, að Norður-Írland yrði hluti af Bretlandi þar til meirihluti kjósenda þar ákveddi annað. [[Stjórnarskrá Írlands]] var breytt árið 1999 þannig að tilkall „írsku þjóðarinnar“ til yfirráða yfir allri eyjunni var tekið út í grein 2.<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/546146.stm |title=BBC News {{!}} NORTHERN IRELAND {{!}} Republic drops claim to NI|website=news.bbc.co.uk|access-date=23 July 2018|archive-date=6 April 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030406224757/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/546146.stm|url-status=live}}</ref> [[File:Scottish and Northern Ireland Ministers.jpg|thumb|[[Ian Paisley]] (DUP) fyrsti ráðherra í miðið, og [[Martin McGuinness]] (Sinn Féin) fyrsti ráðherra til vara til vinstri, og [[Alex Salmond]] fyrsti ráðherra Skotlands til hægri, árið 2008.]] Nýjum greinum 2 og 3 var bætt við [[stjórnarskrá Írlands]] þar sem viðurkenning Norður-Írlands var undirskilin, og að samband þess við Bretland og Lýðveldið Írland myndu aðeins breytast með samþykki meirihluta kjósenda í hverju lögsagnarumdæmi. Þetta var líka grundvallaratriði í Belfast-samkomulaginu sem var undirritað 1998 og staðfest með þjóðaratkvæðagreiðslum á Norður-Írlandi og í lýðveldinu. Á sama tíma viðurkenndi breska ríkisstjórnin í fyrsta skipti, „írsku hliðina“ svokölluðu: þá grundvallarreglu að íbúar eyjunnar Írlands í heild hafi rétt til þess, án utanaðkomandi afskipta, að leysa úr deilum milli norðurs og suðurs með samkomulagi.<ref name="Parliament">[https://publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1993-12-15/Debate-1.html Parliamentary debate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010094440/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1993-12-15/Debate-1.html |date=10 October 2010 }}: "The British government agree that it is for the people of the island of Ireland alone, by agreement between the two parts respectively, to exercise their right of self-determination on the basis of consent, freely and concurrently given, North and South, to bring about a united Ireland, if that is their wish."</ref> Þetta var lykillinn að því að afla samkomulaginu stuðnings þjóðernissinna. Um leið var stofnað til samstjórnar [[þing Norður-Írlands|þings Norður-Írlands]], í [[Stormont-höll]], þar sem bæði flokkar sambandssinna og þjóðernissinna ættu aðild. Breska ríkisstjórnin lagði þessar stofnanir niður árið 2002 eftir ásakanir [[lögreglan á Norður-Írlandi|lögreglunnar á Norður-Írlandi]] um njósnir Írska lýðveldishersins um fólk sem vann fyrir Sinn Féin á þinginu ([[Stormontgate]]). Í kjölfarið var höfðað mál gegn einum félaga í Sinn Féin sem var síðan fellt niður.<ref>{{Cite web |url=https://www.anphoblacht.com/contents/14561 |title=Securocrat sabotage exposed &#124; An Phoblacht |website=www.anphoblacht.com |access-date=25 January 2021 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130201326/https://www.anphoblacht.com/contents/14561 |url-status=live}}; {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=v3SFzfha7VYC&q=collapse+stormontgate+donaldson&pg=PA306 |title=Bear in Mind These Dead |isbn=9780571252183 |last1=McKay |first1=Susan |date=2 April 2009 |access-date=19 October 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214647/https://books.google.com/books?id=v3SFzfha7VYC&q=collapse+stormontgate+donaldson&pg=PA306 |url-status=live}}</ref> Þann 28. júlí 2005 lýsti [[Bráðabirgða írski lýðveldisherinn]] yfir lokum aðgerða og hefur síðan þá tekið úr umferð það sem talið er vera allt vopnabúr þeirra. Þetta var gert undir eftirliti sérstakrar nefndar um afskráningu vopna og tveggja utanaðkomandi vitna frá kirkjunni. Margir sambandssinnar höfðu samt efasemdir um aðgerðina. Nefndin staðfesti síðar að helstu hópar sambandssinna, [[Varnarsamtök Ulster]], UVF og [[Árásarsveit rauðu handarinnar]], hefðu tekið úr umferð það sem þá var talið vera öll vopnabúr þeirra, í viðurvist fyrrum erkibiskupsins [[Robin Eames]] og fyrrum háttsetts opinbers starfsmanns.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/8442683.stm "UDA confirm guns decommissioned"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912045557/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/8442683.stm |date=12 September 2017 }} BBC news; sótt 29. janúar 2014</ref> Þingmenn sem voru [[þingkosningar á Norður-Írlandi 2003|kosnir á þing 2003]] komu saman 15. maí 2006 í samræmi við [[Lög um Norður-Írland 2006]]<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2006/ukpga_20060017_en_1 |title=Northern Ireland Act 2006 (c. 17) |publisher=Opsi.gov.uk |access-date=16. júní 2010 |archive-date=8. desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208064049/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2006/ukpga_20060017_en_1 |url-status=live}}</ref> til að kjósa fyrsta ráðherra og fyrsta ráðherra til vara fyrir Norður-Írland, og kjósa framkvæmdavald (fyrir 25. nóvember 2006) í aðdraganda þess að endurreisa heimastjórnina. Eftir [[þingkosningar á Norður-Írlandi 2007]], tók heimastjórn aftur til starfa 8. maí 2007 þar sem leiðtogi [[Lýðræðissinnaði sambandsflokkurinn|Lýðræðissinnaða sambandsflokksins]], [[Ian Paisley]] varð fyrsti ráðherra, og leiðtogi [[Sinn Féin]], [[Martin McGuinness]] fyrsti ráðherra til vara.<ref>(BBC)</ref> Í hvítbók vegna [[Brexit]] lýsti ríkisstjórn Bretlands því yfir að hún stæði fast að baki Belfast-samkomulaginu. Hvað varðaði stöðu Norður-Írlands stóð að breska ríkisstjórnin vilji halda í núverandi stöðu Norður-Írlands sem hluta af Bretlandi, en með sterk tengsl við Írland.<ref>HM Government ''The United Kingdom's exit from and new partnership with the European Union''; Cm 9417, Febrúar 2017</ref> ==Landfræði== Norður-Írland var hulið jökulís á síðustu [[ísöld]] eins og sést á mörgum [[jökulalda|jökulöldum]] í sýslunum Fermanagh, Armagh, Antrim og Down. Í miðju landinu er stærsta stöðuvatn Bretlandseyja, [[Lough Neagh]], 391 km² að stærð. Í kringum [[Lough Erne]] í Fermanagh er stórt vatnasvæði. Stærsta eyjan við Norður-Írland er [[Rathlin]] undan strönd Antrim. [[Strangford Lough]] er stór fjörður í Down-sýslu. [[Sperrin-fjöll]] eru framhald af [[Kaledóníufjöll]]um til suðvesturs. Þar er að finna [[gull]]námur, [[granít]]námur í [[Mourne-fjöll]]um og [[basalt]]námur á [[Antrim-hásléttan|Antrim-hásléttunni]] auk minni hæðadraga í suðurhluta Armanagh. Hæsti tindur Norður-Írlands er [[Slieve Donard]] í Mourne-fjöllum, 850 metra hár. Sú eldvirkni sem skapaði Antrim-hásléttuna myndaði líka [[stuðlaberg]]ið við [[Giant's Causeway]] á norðurströnd Antrim. Árnar [[Bann]], [[Foyle]] og [[Blackwater (Norður-Írlandi)|Blackwater]] renna um stórt frjósamt láglendi. Gott landbúnaðarland er líka að finna í norður- og austurhluta Down-sýslu þótt hæðirnar henti best fyrir húsdýrarækt. Í árdal árinnar [[Lagann]] er borgin [[Belfast]] þar sem um þriðjungur íbúa Norður-Írlands býr. Árdalurinn og bakkar [[Belfast Lough]] eru þéttbýl og iðnvædd svæði. Loftslag á Norður-Írlandi er [[tempraða beltið|temprað]] [[úthafsloftslag]]. Úrkoma er meiri í vesturhlutanum. Veðrið er óútreiknanlegt allt árið um kring og skil milli árstíða mun minni en á meginlandi Evrópu eða austurströnd Bandaríkjanna. Meðalhiti í Belfast er mestur 6,5°C í janúar og 17,5°C í júlí. Úrkoma og skógeyðing á 16. og 17. öld hafa leitt til þess að stærstur hluti landsins er þakinn grænu grasi. Hæsti hiti sem mælst hefur var 30,8° 30. júní 1976 og lægsti hiti -18,7° 23. desember 2010. ==Stjórnmál== [[File:StormontGeneral.jpg|thumb|[[Stormont]], þinghúsið í [[Belfast]].]] Frá 1998 hefur Norður-Írland haft [[ríkisstjórn Norður-Írlands|heimastjórn]] sem ber ábyrgð gagnvart [[þing Norður-Írlands|þingi Norður-Írlands]]. Breska þingið og breska ríkisstjórnin bera ábyrgð á tilteknum málaflokkum. Meðal þeirra eru frátekin stefnumál (til dæmis í flugmálum, mælieiningum og mannerfðafræði) sem breska þingið gæti flutt til norðurírska þingsins í framtíðinni. Undanþegin mál eru mál sem varða [[alþjóðatengsl]], skatta og kosningar sem ekki er gert ráð fyrir að muni nokkurn tíma verða flutt til norðurírska þingsins. Í öllum öðrum málum fer þingið með sína 90 fulltrúa með löggjafarvald fyrir Norður-Írland. Heimastjórn á Norður-Írlandi er háð þátttöku meðlima [[Norður-suður-ráðherraráðið|Norður-suður-ráðherraráðsins]] sem fer með stefnumótun í málefnum sem varða bæði Norður-Írland og [[Írska lýðveldið]], eins og landbúnað, menntun og heilsugæslu. Að auki eiga [[ríkisstjórn Írska lýðveldisins]] og [[ríkisstjórn Bretlands]] í samstarfi á [[ríkjaráðstefna Bretlands og Írlands|ríkjaráðstefnu Bretlands og Írlands]]. Kosningar til [[norðurírska þingið|norðurírska þingsins]] fara fram með [[forgangsröðunaraðferð]] þar sem fimm fulltrúar eru kjörnir úr hverju af 18 kjördæmum Norður-Írlands. Auk þeirra eru 18 fulltrúar kosnir á [[fulltrúadeild breska þingsins]] úr sömu einmenningskjördæmum. Þeir taka þó ekki allir sæti. Núverandi þingmenn úr flokknum Sinn Féin (sjö talsins) hafa neitað að sverja konungi hollustueið, sem er skilyrði fyrir því að taka sæti á breska þinginu. Auk þessara fulltrúa eru 25 skipaðir fulltrúar í [[lávarðadeild breska þingsins]] frá Norður-Írlandi. [[Norður-Írlandsráðuneytið]] er fulltrúi bresku ríkisstjórnarinnar á Norður-Írlandi hvað varðar fráteknu málin og fer með hagsmuni Norður-Írlands innan bresku ríkisstjórnarinnar. Stjórn Írska lýðveldisins hefur auk þess rétt til að leggja fram álit og tillögur varðandi málefni sem varða Norður-Írland. [[Innanríkisráðherra Norður-Írlands]] er yfir ráðuneytinu. Hann situr í [[breska ríkisstjórnin|bresku ríkisstjórninni]]. Norður-Írland er sérstakt [[lögsagnarumdæmi]], aðskilið frá [[England og Wales|Englandi og Wales]] annars vegar, og [[Skotland]]i hins vegar. [[Lög á Norður-Írlandi]] þróuðust út frá írskum lögum sem giltu fyrir [[skipting Írlands|skiptingu Írlands]] árið 1921. Á Norður-Írlandi ríkir [[fordæmisréttur]] sem er svipaður og sá sem gildir í Englandi og Wales, en það er mikilvægur munur á réttarfari milli þessara umdæma, sem endurspeglar ólíka sögu landanna. ===Stjórnsýslueiningar=== [[File:Northern Ireland, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|350px]] Norður-Írland skiptist í sex sögulegar sýslur: [[Antrim-sýsla|Antrim-sýslu]], [[Armagh-sýsla|Armagh-sýslu]], [[Down-sýsla|Down-sýslu]], [[Fermanagh-sýsla|Fermanagh-sýslu]], [[Londonderry-sýsla|Londonderry-sýslu]] og [[Tyrone-sýsla|Tyrone-sýslu]]. Sýslurnar eru ekki lengur stjórnsýslueiningar heldur 11 [[umdæmi Norður-Írlands]] sem ná yfir mismikið land. Samt er algengt að nota sýsluheitin í daglegu tali og þau eru enn notuð þegar sótt er um [[vegabréf]]. {| class="wikitable sortable" ! Umdæmi ! Umdæmisráð ! Fundastaður ! Íbúafjöldi ! Þéttleiki ! Stærð km² ! Nr. á korti |- | [[Antrim and Newtownabbey]] | [[Antrim and Newtownabbey Borough Council]] | [[Newtownabbey]] og [[Antrim (Antrim-sýslu)|Antrim]] (til skiptis) | 142.492 | 249 | 572 | 3 |- | [[Ards and North Down]] | [[Ards and North Down Borough Council]] | [[Bangor (Down-sýslu)|Bangor]] | 160.864 | 349 | 461 | 2 |- | [[Armagh City, Banbridge and Craigavon]] | [[Armagh City, Banbridge and Craigavon Borough Council]] | [[Craigavon, County Armagh|Craigavon]] | 214.090 | 160 | 1.337 | 6 |- | [[Belfast]] | [[Belfast City Council]] | [[Belfast]] | 341.877 | 2.581 | 132 | 1 |- | [[Causeway Coast and Glens]] | [[Causeway Coast and Glens Borough Council]] | [[Coleraine]]<ref>{{cite web|url=https://www.causewaycoastandglens.gov.uk/contact-us|title=Contact Us |publisher=Causeway Coast & Glens Borough Council|access-date=19 March 2018}}</ref> | 144.246 | 73 | 1.980 | 8 |- | [[Derry and Strabane]] | [[Derry and Strabane District Council|Derry City and Strabane District Council]] | [[Derry]] | 150.679 | 122 | 1.238 | 10 |- | [[Fermanagh and Omagh]] | [[Fermanagh and Omagh District Council]] | [[Omagh]] og [[Enniskillen]]<ref>[https://fermanaghomagh.public-minutes.com/ Council Meetings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709193623/https://fermanaghomagh.public-minutes.com/ |date=2022-07-09 }} Fermanagh and Omagh District Council</ref> | 116.835 | 41 | 2.857 | 11 |- | [[Lisburn and Castlereagh]] | [[Lisburn and Castlereagh City Council]] | [[Lisburn]]<ref>{{cite web|url=https://www.lisburncastlereagh.gov.uk/contact|title=Contact|publisher =Lisburn & Castlereagh City Council|access-date=19 March 2018}}</ref> | 144.381 | 286 | 505 | 4 |- | [[Mid and East Antrim]] | [[Mid and East Antrim Borough Council]] | [[Ballymena]]<ref>{{cite web |url=http://www.midandeastantrim.gov.uk/downloads/Schedule_of_Mid_and_East_Antrim_meetings_Jan_-_June_2016.pdf |title=Schedule of Meetings|publisher=Mid and East Antrim Borough Council |access-date=23 March 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404071305/http://www.midandeastantrim.gov.uk/downloads/Schedule_of_Mid_and_East_Antrim_meetings_Jan_-_June_2016.pdf |archive-date=4 April 2016 }}</ref> | 138.773 | 133 | 1.046 | 7 |- | [[Mid Ulster (umdæmi)|Mid Ulster]] | [[Mid Ulster District Council]] | [[Dungannon]]<ref>{{cite web |url=http://www.midulstercouncil.org/Council/Council-Meetings/Council-Meetings/2016 |title=Council Meetings 2016 |access-date=23 March 2016|url-status=dead |publisher=Mid Ulster District Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319081959/http://www.midulstercouncil.org/Council/Council-Meetings/Council-Meetings/2016 |archive-date=19 March 2016 }}</ref> | 147.392 | 81 | 1.827 | 9 |- | [[Newry, Mourne and Down]] | [[Newry, Mourne and Down District Council]] | [[Downpatrick]] og [[Newry]] | 180.012 | 110 | 1.633 | 5 |- |} ==Efnahagslíf== [[File:Belfast Titanic.jpg|thumb|right|Byggingin [[Titanic Belfast]], við skipasmíðastöð [[Harland & Wolff]].]] Hagkerfi Norður-Írlands er minnst þeirra fjögurra sem mynda hagkerfi Bretlands. Áður fyrr byggðist það aðallega á [[iðnaður|iðnaði]], einkum [[skipasmíðar|skipasmíðum]], [[reipi|reipagerð]] og [[vefnaður|vefnaði]]. Nú til dags starfar meirihluti íbúa við þjónustu, þar af flestir við opinbera þjónustu. Sjötíu prósent af tekjum kemur frá þjónustugeiranum. Fyrir utan opinbera geirann, skiptir ferðaþjónusta miklu máli fyrir efnahag landsins og bar ábyrgð á 1% af tekjum árið 2004. Ferðaþjónusta hefur farið vaxandi síðan átökunum á Norður-Írlandi lauk. Sögulegu borgirnar Derry, Belfast og [[Armagh]] og margir kastalar hafa aðdráttarafl fyrir ferðafólk. [[Lausafjárkreppan 2007–2008|Alþjóðlega fjármálakreppan 2008]] hafði neikvæð áhrif á efnahagslíf Norður-Írlands. Þingið á í viðræðum við [[fjármálaráðuneyti Bretlands]] um að fá að setja eigin skattastefnu og geta þannig boðið fyrirtækjum sams konar skattaafslætti og Írska lýðveldið. Nýlega hafa stórfyrirtæki tekið að fjárfesta í hátækniiðnaði í landinu vegna skattaafsláttar og framboðs af menntuðu starfsfólki. Líkt og annars staðar í Bretlandi höfðu aðgerðir vegna [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-|kórónaveirufaraldursins]] neikvæð áhrif á efnahagslífið, sérstaklega á ferðaþjónustugeirann. Hótel og gistihús urðu að loka frá 26. desember 2020 fram í apríl 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.tourismni.com/covid-19/practical-guidance-for-working-safely-during-covid-19/restrictions-update-guidance/ |title=Summary of Restrictions for Tourism & Hospitality Businesses |website=Tourism NI |access-date=12 April 2021 |quote= |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412213747/https://www.tourismni.com/covid-19/practical-guidance-for-working-safely-during-covid-19/restrictions-update-guidance/ |url-status=live}}</ref> == Íbúar == [[File:Map_of_predominant_national_identity_in_the_2011_census_in_Northern_Ireland.png|thumb|right|Kort sem sýnir þá landshluta þar sem íbúar telja sig fremur breska (blátt) eða írska (grænt) miðað við árið 2011.]] Íbúafjöldi Norður-Írlands hefur vaxið jafnt og þétt frá 1978. Í manntali árið 2021 voru íbúar 1,9 milljón og hafði fjölgað um 5% frá síðasta manntali 2011.<ref name="2021 census main points">{{cite web |title=Main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-demography-and-households.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022}}</ref> Þá var íbúafjöldinn 1,8 milljónir og hafði vaxið um 7,5% síðasta áratuginn þar á undan.<ref name="Census 2011">{{cite web |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_stats_bulletin_2011.pdf |title=Census Key Stats bulletin |publisher=[[NISRA]] |year=2012 |access-date=11 December 2012 |archive-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203000751/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_stats_bulletin_2011.pdf |url-status=live}}</ref> Íbúar Norður-Írlands eru 2,8% af heildarfólksfjölda Bretlands (sem er 67 milljónir), en 27% af íbúafjölda Írlands (7,03 milljónir). Íbúaþéttleiki er 135 íbúar á km². Í manntalinu árið 2021 höfðu 86,5% íbúa fæðst á Norður-Írlandi, en 4,8% höfðu fæðst annars staðar í Bretlandi og 2,1% höfðu fæðst í Írska lýðveldinu, en 6,5% annars staðar (yfir helmingur í öðru Evrópulandi).<ref name="Country of birth census 2022">{{cite web |title=Main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-country-of-birth.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022}}</ref> Sjálfsmynd íbúa er flókin og breytileg og tengist bæði trú sem fólk elst upp við og stað sem fólk elst upp á. Þegar spurt var um þjóðerni í manntalinu árið 2021 reyndust algengustu svörin vera breskt (um 32%), írskt (um 29%) og norðurírskt (um 20%).<ref>[https://explore.nisra.gov.uk/area-explorer-2021/N92000002/ Country of Birth & Nationality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206031845/https://explore.nisra.gov.uk/area-explorer-2021/N92000002/ |date=2022-12-06 }} - 2021 Census</ref> Fólki sem taldi sig írskt hafði fjölgað um tæp 4% frá 2011 meðan fólki sem taldi sig breskt hafði fækkað um 10% miðað við heildarfjölda.<ref name="2011 Census data">{{cite web |title=Northern Ireland Census 2011 Key Statistics Summary Report |url=https://www.nisra.gov.uk/sites/nisra.gov.uk/files/publications/2011-census-results-key-statistics-summary-report.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022 |archive-date=22 september 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922201937/https://www.nisra.gov.uk/sites/nisra.gov.uk/files/publications/2011-census-results-key-statistics-summary-report.pdf |url-status=dead }}</ref> == Menning == [[Mynd:Ulster_Covenant_Commemoration_Parade,_Belfast,_September_2012_(010).JPG|thumb|right|Meðlimir Óraníureglunnar með einkennandi harðkúluhatta í göngu í Belfast 2012.]] Menning Norður-Írlands byggist á sérstæðri sögu og hefðum svæðisins og héraðsins Ulster frá fornu fari. Þar eru talaðar ensku mállýskurnar [[ulsterskoska]] og [[ulsterenska]], auk [[írska|írsku]]. Þar er að finna menningarhefðir sem vísa bæði til [[Gelar|gelísks]] uppruna, [[Ulster-Skotar|Ulster-Skota]] og [[bresk menning|breskrar menningar]]. Að sumu leyti er menning Norður-Írlands sameiginleg menningu Ulster í heild. [[Ulster-bálkurinn]] er safn írskra sagna um sagnkonunga, guði og vætti í Ulster. [[Norðurírsku skáldin]], [[ Seamus Heaney]], [[Derek Mahon]] og [[Michael Longley]], vöktu athygli á tímum átakanna á Norður-Írlandi. [[C. S. Lewis]] er þekktur rithöfundur sem fæddist í Belfast. Frægir leikarar og leikstjórar frá Norður-Írlandi eru meðal annars [[Sam Neill]], [[Kenneth Branagh]], [[Liam Neeson]] og [[James Nesbitt]]. Sjónvarpsþættirnir ''[[Krúnuleikar (sjónvarpsþættir)|Krúnuleikar]]'' voru að mestu leyti teknir upp á Norður-Írlandi. Einn þekktasti tónlistarmaður Norður-Írlands er söngvarinn [[Van Morrison]]. Íbúar og stjórnvöld á Norður-Írlandi hafa notast við ýmsa fána og einkennistákn í gegnum tíðina, og flest þeirra eru mjög umdeild. [[Patrekskrossinn]] (rauður kross á hvítum feldi) er algengur fáni íþróttaliða frá Norður-Írlandi. [[Fáni Ulster]] (rauð hönd og rauður kross á gulum feldi) er gamall fáni héraðsins. Á honum byggist [[fáni Norður-Írlands]] sem var notaður um tíma af stjórn landsins (rauð hönd í sexhyrndri stjörnu á rauðum krossi á hvítum feldi) og er stundum kallaður „sex sýslna fáninn“. Notkun hinna ýmsu fána Norður-Írlands, auk breska og írska fánans, er oft mjög umdeild og lýsir ákveðinni afstöðu til spurningarinnar um stöðu Norður-Írlands. Fánar og ýmis önnur tákn koma oft fyrir á litríkum [[norðurírskar veggmyndir|norðurírskum veggmyndum]] sem eru listform sem Norður-Írland er þekkt fyrir. [[Skrúðganga|Skrúðgöngur]] eru annað listform sem einkennir Norður-Írland. Flestar þeirra eru haldnar af bræðrafélögum mótmælenda, eins og göngur [[Óraníureglan|Óraníureglunnar]]. Oft verða átök þegar slíkar göngur fara of nærri hverfum eða bæjum þar sem stór hluti íbúa er kaþólskur. Mótmælendur á Norður-Írlandi halda 12. júlí hátíðlegan til að minnast [[orrustan um Boyne|orrustunnar um Boyne]] 1690 þegar her [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] vann sigur á her [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakobs 2.]] og tryggði þar með mótmælendum yfirburðastöðu á Írlandi. Kvöldið fyrir þann 12. er víða kveikt í bálköstum. [[BBC]] er með sérstaka deild á Norður-Írlandi, [[BBC Northern Ireland]], með tvær sjónvarpsstöðvar. [[ITV]] er þar með sjónvarpsstöðina [[UTV (sjónvarpsstöð)|UTV]]. Stærstu dagblöðin sem gefin eru út á Norður-Írlandi eru ''[[Belfast Telegraph]]'', ''[[The Irish News]]'' og ''[[The News Letter]]''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.northernireland.gov.uk/ Ríkisstjórn Norður-Írlands] * [https://discovernorthernireland.com/ Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} [[Flokkur:Norður-Írland]] ita5el3tqbq2rmg4sbcyyplyrpjjius 0 60930 1972355 1970368 2026-07-17T08:48:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972355 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Þýska ríkið | nafn_á_frummáli = Deutsches Reich | nafn_í_eignarfalli = Þýskalands | fáni = Flag of Germany (1935–1945).svg | skjaldarmerki = Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg | staðsetningarkort = German Reich 1942 Greatest Extend, end of 1942.png | tungumál = [[Þýska]] | höfuðborg = [[Berlín]] | stjórnarfar = [[Einingarríki]], [[flokksræði]], [[alræði]], [[Fasismi|fasískt]] [[einræði]] | titill_leiðtoga1 = Þjóðhöfðingi | nafn_leiðtoga1 = [[Paul von Hindenburg]]{{efn|sem [[ríkisforseti]]|name="President"}} (1933–1934)<br>[[Adolf Hitler]]{{efn|sem foringi og ríkiskanslari ([[Führer|Führer und Reichskanzler]])}} (1934-1945)<br>[[Karl Dönitz]]{{efn|name="President"}} (1945) | titill_leiðtoga2 = Kanslari | nafn_leiðtoga2 = [[Adolf Hitler]] (1933-1945)<br>[[Joseph Goebbels]]{{efn|''De jure'' frá 30. apríl til 1. maí.}} (1945)<br>[[Lutz Schwerin von Krosigk]]{{efn|''De jure'' frá 2. maí til 23. maí.}} (1945) | staða = Saga | atburður1 = [[Valdataka nasista í Þýskalandi|Valdataka nasista]] | dagsetning1 = 30. janúar 1933 | atburður2 = Neyðarlög virkjuð | dagsetning2 = 23. mars 1933 | atburður3 = [[Nürnberg-lögin]] | dagsetning3 = 15. september 1935 | atburður4 = [[Anschluss]] | dagsetning4 = 12./13. mars 1938 | atburður5 = [[Innrásin í Pólland]] | dagsetning5 = 1. september 1939 | atburður6 = Dauði Hitlers | dagsetning6 = 30. apríl 1945 | atburður7 = [[Orrustan um Berlín|Fall Berlínar]] | dagsetning7 = 2. maí 1945 | atburður8 = Uppgjöf | dagsetning8 = 8. maí 1945 | atburður9 = [[Flensborgarstjórnin]] handtekin | dagsetning9 = 23. maí 1945 | atburður10 = [[Berlínaryfirlýsingin (1945)|Berlínaryfirlýsingin]] | dagsetning10 = 5. júní 1945 | gjaldmiðill = [[Þýskt mark|Mark]] | umferð = [[Vinstri og hægri umferð|Hægra]] | þjóðsöngur = <br />„{{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}“<br />(„Söngur Þjóðverjanna“){{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}„{{lang|de|[[Horst-Wessel-Lied]]}}“{{efn|Þann 12. júlí 1933 skipaði innanríkisráðherrann [[Wilhelm Frick]] að lagið ''Horst-Wessel-Lied'' skyldi ávallt spilað á eftir þjóðsöngnum, „{{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}“, betur þekktum sem ''Deutschland Über Alles''. {{harvnb|Tümmler|2010|p=63}}}}<br />(„Horst Wessel-söngurinn“)<br/>[[File:Песня Хорста Весселя.ogg]] | flatarmál = 633.786 | tld = }} '''Þriðja ríkið''' (stundum kallað '''Þýskaland Hitlers''') var [[Þýskaland]] undir [[flokksræði]] [[nasismi|nasista]] og leiðtoga þeirra [[Adolf Hitler|Adolfs Hitlers]] [[1933]] til [[1945]]. „Þriðja“ vísar til þess að [[Þýska keisaradæmið]] var „annað ríkið“ og [[hið Heilaga rómverska ríki]] „fyrsta ríkið“. Undir stjórn nasista rak Þýskaland [[útþenslustefna|útþenslustefnu]] í nafni [[landrýmiskenningin|kenningarinnar um landrými]] (''Lebensraum'') og ofsótti [[Gyðingar|Gyðinga]] og önnur þjóðarbrot innan ríkisins á grundvelli hugmynda um [[aríar|arískan]] uppruna Þjóðverja og nauðsyn þess að viðhalda eða endurheimta „hreinleika“ [[kynþáttahyggja|kynþáttarins]]. Í nafni þessara hugsjóna stunduðu Þjóðverjar árásargjarna utanríkisstefnu og lögðu nágrannalönd sín undir sig með hervaldi á fyrstu árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Bæði í Þýskalandi og hinum hernumdu löndum var stunduð skipuleg einangrun og [[fjöldamorð]] á gyðingum, [[sígaunar|sígaunum]], [[stríðsfangi|stríðsföngum]], [[fötlun|fötluðum]], [[samkynhneigð]]um og fleiri hópum sem taldir voru ógnun við hinn aríska kynþátt. Morð á gyðingum voru svo víðtæk, kerfisbundin og skilvirk að þau eru nefnd [[helförin]]. Þriðja ríkið náði hátindi sínum á fyrstu árum styrjaldarinnar og Þýskaland varð stórveldi í Evrópu um [[1940]]. Eftir ósigur Þjóðverja í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni var Þýskaland og stór hluti Evrópu í rúst og landinu var skipt í tvö ríki: [[Vestur-Þýskaland]] og [[Austur-Þýskaland]], sem saman náðu yfir mun minna landsvæði en Þýskaland gerði fyrir styrjöldina. [[Prússland]] leið formlega undir lok sem sérstakt fylki. Þýsku ríkin tvö sameinuðust svo á ný árið [[1990]]. == Heiti == Opinbert heiti ríkisins var „þýska ríkið“ (þýska: ''Deutsches Reich'') og seinna „stórþýska ríkið“ (''Großdeutsches Reich'') eftir 1943. Nasistar töluðu gjarnan um „þúsund ára ríkið“ (''Tausendjähriges Reich'')<ref>{{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Rise and Fall of the Third Reich |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1960 |isbn=978-0-671-62420-0 |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich}}</ref> eða „þriðja ríkið“ (''Drittes Reich''). Síðastnefnda heitið kemur upphaflega úr bók eftir [[Arthur Moeller van den Bruck]] frá 1923,<ref>{{cite journal |last1=Butzer |first1=Hermann |title=Das "Dritte Reich" im Dritten Reich: Der Topos "Drittes Reich" in der nationalsozialistischen Ideologie und Staatslehre |journal=Der Staat |volume=42 |issue=4/2003 |pages=600–627 |url=https://www.jstor.org/stable/43643554 |access-date=5 June 2023|language=German|year=2003 |jstor=43643554 }}</ref> þar sem [[Heilaga rómverska ríkið]] (962–1806) er kallað „fyrsta ríkið“ og [[Þýska keisaradæmið]] (1871–1918) „annað ríkið“.<ref>{{cite book |last=Lauryssens |first=Stan |author-link=Stan Lauryssens |title=The Man Who Invented the Third Reich: The Life and Times of Arthur Moeller van den Bruck |url=https://archive.org/details/manwhoinventedth0000laur |year=1999 |publisher=Sutton |location=Stroud |isbn=978-0-7509-1866-4}}</ref> Á íslensku hefur ríkið oft verið nefnt Þýskaland nasismans eða Þýskaland Hitlers. == Stjórnmál == === Stjórnsýsla === [[File:WWII, Europe, Germany, "Nazi Hierarchy, Hitler, Goering, Goebbels, Hess", The Desperate Years p143 - NARA - 196509.jpg|thumb|Hitler, Göring, Goebbels og [[Rudolf Hess]] á hersýningu árið 1933.]] Hitler kom á alræði í Þýskalandi sem byggðist á [[foringjalögmálið|foringjalögmálinu]] (''Führerprinzip'') þar sem ætlast var til algjörrar hlýðni undirmanna. Hann leit á stjórnina sem píramída þar sem hann sjálfur, hinn óskeikuli leiðtogi, sæti á toppnum. Stöðuveitingar innan flokksins byggðust ekki á kosningum heldur var fólk skipað í stöður sínar af hærra settum yfirmönnum.{{sfn|Kershaw|2008|pp=170, 172, 181}} Flokkurinn notaði áróður til að ýta undir [[persónudýrkun]] Hitlers.{{sfn|Evans|2005|p=400}} Margir sagnfræðingar hafa lagt áherslu á ræðumennskuhæfileika Hitlers.{{sfn|Kershaw|2008|pp=105–106}} Leiðtogafræðingurinn Roger Gill segir til dæmis að ræður Hitlers hafi nánast haft dáleiðandi áhrif á áheyrendur.{{sfn|Gill|2006|p=259}} Æðstu embættismenn ríkisins heyrðu beint undir Hitler og fylgdu stefnu hans, en nutu annars töluverðs sjálfstæðis.{{sfn|Kershaw|2001|p=253}} Hitler ætlaðist til þess að embættismenn „ynnu til foringjans“: ættu frumkvæði að stefnumótun og aðgerðum sem samræmdust markmiðum flokksins og óskum Hitlers, án þess að hann sjálfur kæmi að daglegri ákvarðanatöku.{{sfn|Kershaw|2008|pp=320–321}} Stjórnsýslan einkenndist af óskipulegum flokkadráttum forystumanna flokksins, sem kepptust við að sanka að sér völdum og öðlast hylli foringjans.{{sfn|McElligott|Kirk|Kershaw|2003|p=6}} Stjórnunarstíll Hitlers fólst í því að gefa mótsagnarkenndar skipanir til undirmanna og setja þá í stöður þar sem ábyrgðarsvið sköruðust við aðra undirmenn.{{sfn|Speer|1971|p=281}} Þannig ól hann á tortryggni, samkeppni og valdabaráttu milli undirmanna til að tryggja og hámarka eigin völd.{{sfn|Manvell|Fraenkel|2007|p=29}} Með röð tilskipana milli 1933 og 1935 afnámu nasistar aðildarlönd Weimar-lýðveldisins (''Länder'') og skiptu þeim út fyrir nýja stjórnsýslueiningu, ''[[Gau]]'', undir stjórn leiðtoga (''[[Gauleiter]]'') sem skipaður var af nasistaflokknum.{{sfn|Evans|2005|pp=48–49}} Breytingin gekk þó ekki að fullu í gegn og ýmis mál (til dæmis menntamál) heyrðu áfram undir aðildarlöndin. Útkoman var flókin stjórnsýsla þar sem lögsaga og ábyrgðarsvið sköruðust að verulegu leyti, sem var einkenni á stjórn nasista.{{sfn|Freeman|1995|p=6}} Gyðingar í opinberum stöðum misstu vinnuna árið 1933, fyrir utan þá sem gegnt höfðu herþjónustu í fyrri heimsstyrjöld. Í stað þeirra voru flokksmenn eða eindregnir stuðningsmenn flokksins ráðnir.{{sfn|Evans|2005|pp=14–15, 49}} Nasistavæðing landsins eða „samræmingarferlið“ (''Gleichschaltung'') fólst meðal annars í afnámi sveitarstjórnarkosninga árið 1935. Eftir það voru sveitarstjórar skipaðir beint af innanríkisráðuneytinu.{{sfn|Evans|2005|p=49}} == Neðanmálsgreinar == <references group="lower-alpha"/> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == *{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |year=2005 |title=The Third Reich in Power |url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan |url-access=registration |publisher=Penguin |location=New York |isbn=978-0-14-303790-3}} *{{cite book |last=Freeman |first=Michael J. |title=Atlas of Nazi Germany: A Political, Economic, and Social Anatomy of the Third Reich |year=1995 |publisher=Longman |location=London; New York |isbn=978-0-582-23924-1}} *{{cite book |last=Gill |first=Roger |title=Theory and Practice of Leadership |url=https://archive.org/details/theorypracticeof0000gill |year=2006 |publisher=SAGE Publications |location=London |isbn=978-0-7619-7176-4}} *{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=The "Hitler Myth": Image and Reality in the Third Reich |url=https://archive.org/details/hitlermythimager0000kers_s7n6 |year=2001 |orig-year=1987 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford; New York |isbn=978-0-19-280206-4}} *{{cite book|last=Kershaw|first=Ian|year=2008|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|location=New York|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06757-6}} *{{cite book |last1=Manvell |first1=Roger |author1-link=Roger Manvell |last2=Fraenkel |first2=Heinrich |author2-link=Heinrich Fraenkel |title=Heinrich Himmler: The Sinister Life of the Head of the SS and Gestapo |url=https://archive.org/details/heinrichhimmlers0000manv |year=2007 |orig-year=1965 |publisher=Greenhill; Skyhorse |location=London; New York |isbn=978-1-60239-178-9}} *{{cite book |last1=McElligott |first1=Anthony |last2=Kirk |first2=Tim |last3=Kershaw |first3=Ian |title=Working Towards the Führer: Essays in Honour of Sir Ian Kershaw |year=2003 |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6732-7}} *{{cite book |last=Speer |first=Albert |author-link=Albert Speer |orig-year=1969 |year=1971 |title=Inside the Third Reich |publisher=Avon |location=New York |isbn=978-0-380-00071-5 |title-link=Inside the Third Reich}} * {{cite book |last=Tümmler |first=Holger |title=Hitlers Deutschland: Die Mächtigen des Dritten Reiches |year=2010 |publisher=Melchior Verlag |location=Wolfenbüttel |language=de |isbn=978-3-941555-88-4}} {{Seinni heimsstyrjöldin}} {{stubbur|saga}} {{sa|1933|1945}} [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Saga Þýskalands]] [[Flokkur:Þýskaland í seinni heimsstyrjöldinni]] 4u5a6oucaa63ajnjpfvip054q6uy3bq 0 61463 1972293 1971784 2026-07-17T06:26:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972293 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir og á forsendum eins verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>{{cite thesis|author=Vilborg Þórey Styrkársdóttir|title=Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk|year=2013|publisher=Háskóli Íslands|degree=BA|url=https://skemman.is/bitstream/1946/14372/1/BA_ritgerd_Vilborg_1.pdf}}</ref> Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. Manneskja sem vinnur stöðugt tímabundna vinnu með verkefnaráðningum eða í gerviverktöku telst búa við [[ótrygg atvinna|ótrygga atvinnu]].<ref name=FudgeOwens2006p3-28>{{cite book |first1=Judy |last1=Fudge |first2=Rosemary |last2=Owens |pages=[https://archive.org/details/precariousworkwo0000unse/page/3 3]–28 |editor-first1=Judy |editor-last1=Fudge |editor-first2=Rosemary |editor-last2=Owens |year=2006 |title=Precarious work, women and the new economy: the challenge to legal norms |url=https://archive.org/details/precariousworkwo0000unse |series=Onati International Series in Law and Society |publisher=Hart Publishing |location=Oxford |isbn=9781841136165}}</ref> Þar sem lítið starfsöryggi er einkenni á tilteknum starfsgreinum hefur verið talað um [[gigghagkerfi]].<ref>{{cite web|url=https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|title=What is the gig economy?|access-date=November 30, 2023|date=August 2, 2023|publisher=[[McKinsey & Company]]|archive-date=November 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127183741/https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last1=Jamie |first1=Kimberly |last2=Musilek |first2=Karel |encyclopedia=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |chapter=Gig Economy |date=2025 |pages=1–4 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1463.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8 |publisher=John Wiley & Sons |doi-access=free}}</ref> [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] sw7lal76j81vut283j176yitittvnyg 0 62282 1972299 1967962 2026-07-17T06:38:54Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972299 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Karl_Marx.jpg|thumb|right|Karl Marx]] '''Marxismi''' er [[hugmyndafræði]] sem tekur yfir [[stjórnmál]], [[heimspeki]], [[söguspeki]], [[hagfræði]] og fleiri svið og fræðigreinar. Fræðikenningin er kennd við [[Karl Marx]] ([[1818]] - [[1883]]), sem setti hana fram sem nokkuð heillega kenningu ásamt vini sínum og samstarfsmanni [[Friedrich Engels]] ([[1820]] - [[1895]]) á nítjándu öld. Rætur marxismans eru nokkrar, og greinar hans sömuleiðis. == Rætur marxismans == Að eigin sögn sótti Karl Marx hugmyndir sínar aðallega úr þrem áttum. Þær voru: === „Enska“ hagfræðihliðin === {{Aðalgrein|Pólitísk hagfræði}} [[Pólitísk hagfræði]], sem sækir einkum mikið til [[England|enska]] hagfræðingsins [[David Ricardo]]. Hún fjallar um [[framleiðslutengsl]], [[fjármagn|auðmagn]], [[gildisauki|gildisauka]] og samþjöppun [[eign]]a; === „Frönsku“ stjórnmálin === {{Aðalgrein|Sósíalismi}} [[Sósíalismi]], sem sækir mikið til [[Frakkland|franskra]] brautryðjenda (svo sem [[Henri de Saint-Simon]], [[Pierre-Joseph Proudhon]] og [[Louis Blanc]]). Hann snýst um [[stéttabarátta|stéttabaráttu]] og stefnir að valdatöku [[Verkamaður|verkalýðsins]] í [[bylting]]u, þar á eftir [[alræði öreiganna]] og, í fyllingu tímans, stéttlausu þjóðfélagi; === „Þýska“ heimspekin === {{Aðalgrein|Díalektísk efnishyggja}} [[Díalektísk efnishyggja]], sem Marx setti saman úr [[díalektík]] að hætti [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegels]] og [[efnishyggja|efnishyggju]] að hætti [[Ludwig Feuerbach|Feuerbachs]]. Hún fjallar um áhrif náttúrulegra fyrirbæra hvert á annað og að hið efnislega eða hlutlæga sé undirstaða hins andlega eða huglæga. Hliðargrein díalektískrar efnishyggju er [[söguleg efnishyggja]] == Helstu rit == Karl Marx og Friedrich Engels skrifuðu fjölda bóka og greina, og ritsafn þeirra nemur tugum binda. Sum skrifin hafa eðlilega haft meiri áhrif en önnur, og eru nokkrar áhrifamestu bækurnar þessar: ''[[Kommúnistaávarpið]]'', ''[[Auðmagnið]]'', ''[[Díalektík náttúrunnar]]'', ''[[Anti-Dühring]]'', ''[[Uppruni fjölskyldunnar, einkaeignarinnar og ríkisins]]'', ''[[Átjándi Brumaire Loðvíks Napóleons]]'' og ''[[Þýska hugmyndafræðin]]''. == Greinar marxisma == Fljótlega eftir að Marx og Engels voru látnir, fór fylgismenn þeirra að greina á um hver hin rétta túlkun pólitísks marxisma væri. [[Annað alþjóðasambandið]] gerðist í fyrstu fráhverft beinni byltingu, en áleit að ná mætti sama árangri með baráttu á [[þing]]i og í öðrum borgaralegum stofnunum. Það klofnaði þegar byltingarsinnar sögðu skilið við það á árum [[Fyrri heimsstyrjöld|Fyrri heimsstyrjaldar]], vegna afstöðu til stríðsins og byltingarinnar í [[Rússland]]i. [[Lenín]] tók upp merki byltingarsinnaðs marxisma og jók við kenningar Marx, meðal annars með kenningunni um [[Heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]], í samnefndu riti sínu. Eftir dauða Leníns urðu [[Jósef Stalín]] og [[Lev Trotskíj]] leiðandi hvor í sínum hópi, þar sem aðal bitbeinið var hvort Stalín og [[bolsévíkar]] væru á réttri leið um stjórn [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Enn klofnaði hreyfingin þegar vinslit urðu með Stalín og [[Tító]] og kuldi milli Stalíns og [[Maó]]s, og eftir að [[Níkíta Khrústsjov]] hélt [[Leyniræðan|leyniræðu]] sína og uppskar fyrir vikið fordæmingu Maós og [[Enver Hoxha|Envers Hoxha]], sem einnig [[Kínversk-albanski klofningurinn|urðu ósáttir]]. Ástæður þessara vinslita voru oftast pólitískar, en hugmyndafræðin fylgdi þeim (sem rímar við þá skoðun díalektískrar efnishyggju að hið hlutlæga sé grundvöllur hins huglæga...). Marxísk fræði hafa haft mikil áhrif á önnur svið en bein opinber stjórnmál. Má þar einkum nefna söguskoðunina, sem markar söguspeki margra sagnfræðinga, og heimspekina, sem styður lífsviðhorf efnishyggjumanna. Þá eru marxísk áhrif (mis)sterk innan margra annarra fræðigreina, til dæmis [[bókmenntafræði]], [[kynjafræði]], hagfræði og auðvitað [[stjórnmálafræði]]. == Gagnrýni á marxisma == Þar sem marxismi setur fram harða og byltingarsinnaða gagnrýni á ríkjandi skipulag hagkerfisins og samfélagsins, hefur hann mætt mótspyrnu frá fyrstu tíð og er mjög umdeildur enn í dag. Gagnrýnin kemur bæði [[Anarkismi|anarkistum]], [[Íhaldsstefna|íhaldsmönnum]], [[Frjálshyggja|frjálshyggjumönnum]], [[Sósíaldemókratismi|sósíaldemókrötum]], [[Trú|trúuðum]] og fleirum. === Anarkísk gagnrýni á marxisma === Anarkistar gagnrýna marxista aðallega fyrir að boða að verkalýðurinn eigi að taka völdin í samfélaginu, frekar en að valdabygging samfélagsins verði einfaldlega leyst upp eða lögð niður. Báðar stefnur eru samdóma um að stefna að stéttlausu samfélagi, en anarkistar hafna því að alræði öreiganna (sósíalisminn) sé óhjákvæmilegt millistig. Saka þeir marxista oft um stjórnlyndi, sem þeir álíta að hafi einkennt þær ríkisstjórnir sem hingað til hafa kennt sig við marxisma. Marxista greinir á um umræddar ríkisstjórnir: Sumir telja þær hafa gert það sem var nauðsynlegt, aðrir að þær hafi ekki haft sósíalískt eða marxískt inntak í alvörunni, enn aðrir að þær hafi spillst vegna ýmissa innri og ytri kringumstæðna. === Íhaldssöm gagnrýni á marxisma === Íhaldsmenn gagnrýna einkum að marxistar vilji afnema gömul og gróin gildi og samfélagslegar stofnanir og festi sem þeir telja vera nauðsynleg eða, í það minnsta, til bóta fyrir samfélagið. Þau festi sem marxistar telja að þurfi að hverfa úr sögunni, álíta þeir að séu stofnanavædd forréttindi ríkjandi stéttar, til dæmis ríkisvaldið, kirkjan, einkaeignarrétturinn og fjölskyldan í þeirri mynd sem þessar samfélagsstofnanir eru nú. === Frjálshyggjugagnrýni á marxisma === Frjálshyggjumenn gagnrýna marxista bæði fyrir að boða afnám [[Kapítalismi|kapítalismans]], sem þeir telja að sé mannkyninu til hagsbóta, og fyrir stjórnlyndi, með svipuðum rökum og anarkistar. === Sósíaldemókratísk gagnrýni á marxisma === Jafnaðarmenn gagnrýna marxista fyrir að telja byltingu nauðsynlega, og álíta sjálfir að hægt sé að sætta kapítalískt hagkerfi við hag almennings og þær sættir geri byltingu óþarfa og byltingarstefnu því óþarfa öfgastefnu. Margir marxistar telja hins vegar að byltingarógn hafi gert sósíaldemókratisma að skárri kosti í augum ríkjandi stéttar, sem hafi keypt frið við vinnandi stéttir Vesturlanda með arði af heimsvaldastefnu í öðrum heimshlutum. Velferðarþjóðfélag, þar sem það er við lýði, sé tímabundið millibilsástand, og að fyrr eða síðar slái aftur í brýnu milli eignastéttarinnar og vinnandi stétta. === Trúarleg gagnrýni á marxisma === Trúarhreyfingar gagnrýna marxisma einkum fyrir þá ströngu efnishyggju sem hann byggist meðal annars á. Fólk sem trúir á æðri máttarvöld eða önnur yfirnáttúrleg öfl fælist heimsmynd sem hafnar slíku, og telur hana ekki vita á gott. == Tengt efni == * [[Sósíalismi]] * [[Kommúnismi]] * [[Karl Marx]] == Bókmenntir == * {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead & Company|location=New York|ref=Bou86}} * {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}} * {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/fidelcastromylif0000cast|last1=Castro |first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}} * {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}} * {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}} * {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |first=Vladimir|authorlink=Vladimir Lenin|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|no-pp=|ref=Len67}} * {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |first=Karl|authorlink=Karl Marx|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|no-pp=|ref=Mar49}} * {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |first=Bruce G.|authorlink=Bruce Trigger|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|no-pp=|ref=Tri07}} * {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|url=https://archive.org/details/socialpoliticalt0000avin|publisher=Cambridge University Press|authorlink=Shlomo Avineri}} * {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|authorlink=Ralf Dahrendorf|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}} * [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986. * Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975. * Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5. * {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press|authorlink=Leszek Kołakowski}} * {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Henry Bamford Parkes}} * {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L. |authorlink1= David Prychitko |last2= |first2= |authorlink2= |editor= [[David R. Henderson]] (.) |work=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Marxism |url=https://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]]}} * [[Cedric Robinson|Robinson, Cedric J.]]: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000 * [[R. J. Rummel|Rummel, R.J.]] (1977) ''[https://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[https://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]'' * {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}} * Shenfield, S.D. [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm ''Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker''] * {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|authorlink=David McLellan (academic)}} == Tenglar == * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] * [http://www.marxists.org/ Marxists Internet Archive] – safn marxískra rita (á ensku). * [http://sumarhaskolinn.org/?page_id=336 ''Af marxisma''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325032904/http://sumarhaskolinn.org/?page_id=336 |date=2015-03-25 }}, rafræn útgáfa ritstýrðar bókar sem kom út 2009 * ''[https://books.google.is/books?id=cJ-ZCgAAQBAJ Greinar um kommúnisma]'' eftir heimspekinginn Bertrand Russell, 2015 [[Flokkur:Marxismi]] [[Flokkur:Sósíalismi]] [[Flokkur:Kommúnismi]] [[Flokkur:Heimspeki]] [[Flokkur:Hagfræði]] [[Flokkur:Sagnfræði]] [[Flokkur:Stjórnmálastefnur]] n3av9443kkl2s50v5hu4k0m9cby1eb1 0 65511 1972281 1953071 2026-07-17T05:54:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972281 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Ger'' | image = S cerevisiae under DIC microscopy.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Ölger]] (''Saccharomyces cerevisiae''). | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | subdivision_ranks = Algengar skiptingar | subdivision = ;[[Asksveppir]] *[[Gersveppaundirfylking]] (''[[Saccharomycotina]]'') *[[Vendilsundirfylking]] (''[[Taphrinomycotina]]'') **''[[Schizosaccharomycetes]]'' ;[[Kólfsveppir]] * [[Kempuundirfylking]] (''[[Agaricomycotina]]'') ** ''[[Tremellomycetes]]'' * [[Pússryðsundirfylking ]] (''[[Pucciniomycotina]]'') ** [[Fjólusótsveppsflokkur]] (''[[Microbotryomycetes]]'') }} '''Ger''' er vaxtarform [[heilkjörnungar|heilkjarna]] [[örvera]] sem flokkaðar eru sem hluti af [[sveppir|svepparíkinu]]. Um 1.500 [[tegund (líffræði)|tegundir]] eru þekktar, sem er um 1% af þekktum sveppategundum.<ref>[https://books.google.com/books?id=7NclBAAAQBAJ&pg=PA98&dq=S.+cerevisiae+probably+more+than+300+million+years+ago&hl=no&sa=X&ved=0ahUKEwiepa-I0p7NAhVFMZoKHYIyCnsQ6AEIHTAA#v=onepage&q=S.%20cerevisiae%20probably%20more%20than%20300%20million%20years%20ago&f=false Molecular Mechanisms in Yeast Carbon Metabolism]. The second completely sequenced yeast genome came 6 years later from the fission yeast ''Schizosaccharomyces pombe'', which diverged from ''S. cerevisiae'' probably more than 300 million years ago.</ref><ref name="YeastRef1">{{cite book |vauthors=Kurtzman CP, Fell JW |year=2006 |chapter-url=http://www.ars.usda.gov/research/publications/publications.htm?SEQ_NO_115=176765 |chapter=Yeast Systematics and Phylogeny—Implications of Molecular Identification Methods for Studies in Ecology |title=Biodiversity and Ecophysiology of Yeasts, The Yeast Handbook |publisher=Springer}}</ref><ref name="pmid26447128">{{cite journal |vauthors=Hoffman CS, Wood V, Fantes PA |title=An Ancient Yeast for Young Geneticists: A Primer on the ''Schizosaccharomyces pombe'' Model System |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |volume=201 |issue=2 |pages=403–23 |date=October 2015 |pmid=26447128 |doi=10.1534/genetics.115.181503 |pmc=4596657}}</ref> Ger er helsta sveppategundin sem lifir í [[sjór|sjónum]]. Ger er [[einfrumungur]] sem hefur þróast frá fjölfruma forfeðrum.<ref name="Yong 2012">{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/yeast-suggests-speedy-start-for-multicellular-life-1.9810 |title=Yeast suggests speedy start for multicellular life |author=Yong E |journal=Nature |date=16 January 2012|doi=10.1038/nature.2012.9810 |s2cid=84392827 }}</ref> Sumar tegundir myndi þræði tengdra knappskota sem eru kallaðir [[hálfsveppþráður|hálfsveppþræðir]] eða [[falskur sveppþráður|falskir sveppþræðir]].<ref name=Kurtzman1>{{cite book |vauthors=Kurtzman CP, Fell JW |title=Biodiversity and Ecophysiology of Yeasts |url=https://archive.org/details/biodiversityecop0000unse |series=The Yeast Handbook |editor=Gábor P |editor2=de la Rosa CL|publisher=Springer |location=Berlin |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/biodiversityecop0000unse/page/11 11]–30 |isbn=978-3-540-26100-1}}</ref> Stærð gers er mjög fjölbreytt og ræðst bæði af tegund og umhverfi. Það er oftast 3-4 [[míkrómeter|µm]] í þvermál, en getur orðið allt að 40 µm.<ref name=Walker>{{cite journal |vauthors=Walker K, Skelton H, Smith K |title=Cutaneous lesions showing giant yeast forms of ''Blastomyces dermatitidis'' |journal=Journal of Cutaneous Pathology |volume=29 |issue=10 |pages=616–618 |year=2002 |pmid=12453301 |doi=10.1034/j.1600-0560.2002.291009.x|s2cid=39904013 |url=https://semanticscholar.org/paper/9ab2c5bb9b28ef3d105ebfca661ea3742a80e295 }}</ref> Flest ger fjölga sér [[kynlaus æxlun|kynlaust]] með [[mítósa|mítósu]], og mörg þeirra gera það með [[knappskot]]um. Hægt er að bera ger saman við [[mygla|myglu]] sem myndar sveppþræði. Sveppir sem geta myndað bæði þessi vaxtarform (eftir hitastigi eða öðrum aðstæðum) eru sagðir vera [[tvíbreytni]]r. [[Ölger]] af tegundinni ''[[Saccaromyces cerevisiae]]'' hefur verið notað í [[bakstur|bakstri]] og til að framleiða [[áfengi]] í þúsundir ára.<ref name=Legras2007>{{cite journal |vauthors=Legras JL, Merdinoglu D, Cornuet JM, Karst F |title=Bread, beer and wine: ''Saccharomyces cerevisiae'' diversity reflects human history |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=16 |issue=10 |pages=2091–2102 |year=2007 |doi=10.1111/j.1365-294X.2007.03266.x |pmid=17498234|s2cid=13157807 |url=https://semanticscholar.org/paper/9db23f177fab12e8c553e973e2e5af0a9e9d7833 }}</ref> Það er líka mjög mikilvæg [[rannsóknartegund]] í rannsóknum á [[frumulíffræði]].<ref name="Ostergaard 2000">{{cite journal |vauthors=Ostergaard S, Olsson L, Nielsen J |title=Metabolic Engineering of ''Saccharomyces cerevisiae'' |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-03_64_1/page/34 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=64 |issue=1 |pages=34–50 |year=2000 |pmid=10704473 |doi=10.1128/MMBR.64.1.34-50.2000 |pmc=98985}}</ref> [[Hvítger]] (''[[Candida albicans]]'') er [[tækifærissýking|tækifærismeinvaldur]] sem getur valdið [[sýking]]u hjá [[maðurinn|mönnum]]. Gerðar hafa verið tilraunir til að nota ger við framleiðslu [[rafmagn]]s í [[örveruefnarafall|örveruefnarafli]].<ref name="YeastRef3">{{cite web |url=http://automation.tkk.fi/Research/BioprocessAutomation |title=Bioprocess automation |publisher=Helsinki University of Technology |year=2007 |access-date=15 January 2012 |archive-date=7 maí 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507013845/http://automation.tkk.fi/Research/BioprocessAutomation |url-status=dead }}</ref> Ger myndar hvorki flokkunarfræðilegan né þróunarfræðilegan flokk. Orðið „ger“ er oft notað sem almennt heiti á ''S. cerevisiae''. Sveppir sem teljast til gera koma úr tveimur aðskildum fylkingum annars vegar asksveppa og hins vegar kólfsveppa. Sveppir úr [[gerabálkur|gerabálki]] (''Saccaromycetales'') eru kallaðir „eiginlegt ger“.<ref>{{vísindavefurinn|21133|Hvað er gersveppur?}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Ger| ]] 4yn8h5bse28vcajlbkz36gt2rlnawxg 0 66236 1972350 1822447 2026-07-17T08:40:18Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972350 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Saliva_Baby.jpg|thumb|right|Munnvatn á vörum barns.]] '''Munnvatn''' er [[utanfrumuvökvi]] sem myndast í [[munnur|munni]] [[maður|manna]] og margra annarra [[dýr]]a. Munnvatn myndast í [[munnvatnskirtill|munnvatnskirtlum]] í munninum. Munnvatn manna er um 99% [[vatn]], en inniheldur auk þess [[jónefni]], [[slím]], [[hvít blóðkorn]], [[vöðvaþekjufruma|vöðvaþekjufrumur]] (sem hægt er að sækja erfðaefni í), [[ensím]] (eins og [[lípasi|lípasa]] og [[amýlasi|amýlasa]]) og [[sóttvarnarefni]] (eins og [[A-ónæmisglóbúlín]] og [[leysiensím]]).<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> Ensím í munnvatni eru mikilvæg til að hefja [[melting]]u sterkju og fitu í [[matur|mat]]. Sömu ensím brjóta niður mataragnir sem festast milli tanna og verja þannig tennurnar fyrir bakteríuskemmdum.<ref name = DCDCM>{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|url= https://archive.org/details/dentalcariesdise0000unse_j7w4|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> Munnvatn virkar líka eins og [[smurefni]], það bleytir upp í matnum og auðveldar dýrum að [[kynging|kyngja]], auk þess að verja [[slímhúð]] munnsins fyrir þornun.<ref name = SOH>{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|url= https://archive.org/details/salivaoralhealth0000unse_c6s5|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> Munnvatn gegnir mismunandi hlutverki hjá mismunandi dýrategundum. Sumar [[svölur]] nota límkennt munnvatn til að líma saman hreiður sín, sumar [[slöngur]] framleiða eitur í munnvatnskirtlum og sumar tegundir [[margfætla]] framleiða [[silki]] úr munnvatnskirtlum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Líkamsvessar]] [[Flokkur:Munnurinn]] o0udkf0pyx9z8hqk2gxuf25rmyyme37 0 67517 1972340 1967987 2026-07-17T08:16:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972340 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Adolf Hitler | mynd = Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg | myndatexti1 = Adolf Hitler árið 1938. | titill= [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start = 30. janúar 1933 | stjórnartíð_end = 30. apríl 1945 | forseti = [[Paul von Hindenburg]] (1933–1934) | forveri = [[Kurt von Schleicher]] | eftirmaður = [[Joseph Goebbels]] | titill2= [[Führer|Foringi]] Þýskalands | stjórnartíð_start2 = 2. ágúst 1934 | stjórnartíð_end2 = 30. apríl 1945 | forveri2 = [[Paul von Hindenburg]] (forseti) | eftirmaður2 = [[Karl Dönitz]] (forseti) | embætti3= [[Führer|Foringi]] [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokksins]] | stjórnartíð_start3 = 29. júlí 1921 | stjórnartíð_end3 = 30. apríl 1945 | staðgengill3 = [[Rudolf Hess]] (1933–1941) | forveri3 = [[Anton Drexler]] (formaður) | eftirmaður3 = [[Martin Bormann]] (flokksráðherra) | fæddur = {{fæðingardagur|1889|4|20}} | fæðingarstaður = [[Braunau am Inn]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1945|4|30|1889|4|20}}<ref>{{Vísindavefurinn|878|Hvenær dó Hitler?|höfundur=Haukur Már Helgason|dags=5. september 2000|skoðað=18. apríl 2024}}</ref> | dánarstaður= [[Berlín]], [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]] | orsök_dauða = [[Sjálfsmorð]] | þekktur_fyrir = | starf = Hermaður, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Nasistaflokkurinn]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | maki = {{gifting|[[Eva Braun]]|1945}}<ref>{{Vísindavefurinn|55661|Átti Hitler konu og börn?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=13. apríl 2010|skoðað=18. apríl 2024}}</ref> | foreldrar = [[Alois Hitler]] og [[Klara Hitler]] | undirskrift = Signatur Adolf Hitler.svg }} '''Adolf Hitler''' ([[20. apríl]] [[1889]] – [[30. apríl]] [[1945]]) var [[Kanslari Þýskalands|kanslari]] [[Þýskaland]]s á árunum [[1933]]-[[1945]] og á árunum [[1934]]-[[1945]] „[[Führer|foringi]] og kanslari“ ([[þýska]]: ''Führer und Reichskanzler'') [[Þýskaland]]s. Hitler fæddist í [[Braunau am Inn]] í [[Austurríki-Ungverjaland]]i, nálægt þýsku landamærunum. Hann var fjórði í röð sex barna [[Alois Hitler]] og konu hans, [[Klara Hitler|Klöru]]. Sem ungur maður reyndi Hitler að komast inn í [[Listaháskólinn í Vín|listaháskólann í Vín]], en var hafnað. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út gerðist hann sjálfboðaliði í bæverska hernum og barðist á vesturvígstöðvunum fyrir Þjóðverja nær allt stríðið, þar til hann særðist þann 15. október 1918 eftir [[Efnavopn|gasárás]] og var fluttur á herspítala. Eftir ósigur Þjóðverja settist Hitler að í [[München]] í [[Bæjaraland]]i og gekk 1919 í stjórnmálaflokk sem seinna var kallaður [[Nasistaflokkurinn]]. Hitler varð formaður þess flokks 1921 og leiddi flokkinn til æviloka. Árið 1923 tók hann þátt í misheppnaðri valdaránstilraun í München sem nefnd hefur verið [[Bjórkjallarauppreisnin|bjórkjallarauppreisnin]]. Hann var fangelsaður í kjölfarið og skrifaði bókina ''[[Mein Kampf]]'' á meðan á fangelsisvistinni stóð, en hann var látinn laus úr haldi eftir níu mánuði. Hitler komst til valda árið 1933 en þá var hann útnefndur kanslari Þýskalands af [[Paul von Hindenburg]], [[Ríkisforseti|forseta Þýskalands]]. Eftir fráfall Hindenburgs árið eftir tók Hitler sér titil kanslara og foringja og var í reynd orðinn [[einræðisherra]] í Þýskalandi. Á valdatíma sínum leiddi Hitler Þýskaland í stríð við flestar nágrannaþjóðir sínar. Með [[Innrásin í Pólland|innrás Þjóðverja í Pólland]] 1939 hófst [[seinni heimsstyrjöldin]] sem lauk með algerum ósigri Þjóðverja sex árum síðar. Á meðan stríðinu stóð frömdu [[Wehrmacht|þýski herinn]] og [[Schutzstaffel|SS-sveitir]] Nasistaflokksins gríðarlega [[Stríðsglæpur|stríðsglæpi]] og [[Glæpur gegn mannúð|glæpi gegn mannúð]], en [[Helförin]] og gjöreyðingarstríðið gegn [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] voru á meðal þessara voðaverka. Á lokadögum stríðsins, þegar [[Rauði herinn]] hafði nánast alla [[Berlín]] á sínu valdi, framdi Hitler [[sjálfsmorð]] í [[Foringjabyrgið|neðanjarðarbyrgi í Berlín]] sem hann hafði hafst við í frá upphafi árs 1945, ásamt eiginkonu sinni, [[Eva Braun|Evu Braun]], en þau höfðu gift sig tveimur dögum fyrr. Sagnfræðingurinn [[Ian Kershaw]] hefur lýst Hitler sem „holdgervingu illskunnar í nútímastjórnmálum“.{{sfn|Kershaw|2000b|p=xvii}} Undir stjórn Hitlers og áhrifum frá hugmyndafræði [[kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]] bar stjórn nasista ábyrgð á þjóðarmorði um sex milljóna Gyðinga og milljóna annarra fórnarlamba sem hann og fylgismenn hans álitu „undirmálsfólk“ (''[[Untermensch]]en'') eða félagslega óæskilegt. Hitler og stjórn nasista báru líka ábyrgð á morðum á um 19,3 milljónum almennra borgara og stríðsfanga. Að auki fórust 28,7 milljón hermenn og almennir borgarar vegna stríðsátakanna í Evrópu. Aldrei í sögunni hafa jafnmargir látið lífið í stríði og í síðari heimsstyrjöld. ==Æviágrip== Adolf Hitler fæddist þann 20. apríl 1889 í bænum [[Braunau am Inn]] í [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]] (þar sem nú er [[Austurríki]]), nálægt landamærunum við [[þýska keisaraveldið]]. Þegar Hitler var þriggja ára flutti fjölskyldan til [[Passau]] í Þýskalandi. Þar áskotnaðist Hitler [[Bæjaraland|bæverskur]] hreimur sem hann átti eftir að tala með alla ævi. Fjölskyldan flutti aftur til Austurríkis árið 1894 og settist að í [[Leonding]], nálægt [[Linz]].<ref name=lifandivísindi/> Faðir Hitlers, [[Alois Hitler|Alois]], var embættismaður hjá tollgæslunni og ætlaðist til þess að Adolf myndi feta svipaða braut í lífinu og hann. Adolf lét sig hins vegar dreyma um að verða listamaður og deildi oft við föður sinn um framtíðaráætlanir sínar. Hann átti þó í nánu sambandi við móður sína, [[Klara Hitler|Klöru]], sem sá alfarið um uppeldi hans.<ref name=lifandivísindi>{{Vefheimild|titill=Adolf Hitler – maðurinn sem táldró heila þjóð|mánuður=18. febrúar|ár=2022|mánuðurskoðað=14. mars|árskoðað= 2022|útgefandi=''[[Lifandi saga]]''|url=https://visindi.is/adolf-hitler-madurinn-sem-taldro-heila-thjod/}}</ref> Líkt og margir þýskumælandi Austurríkismenn fór Hitler að aðhyllast þýska [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] á unga aldri. Hann lýsti því yfir að hann væri tryggur Þýskalandi en ekki Austurríki og hataðist við hið aldurhnigna [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldi]] fyrir að ríkja yfir mörgum fjölbreyttum þjóðum en ekki einni þýskri þjóð. Árið 1907 flutti Hitler til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]] og sótti um inngöngu í [[Listaháskólinn í Vín|listaháskólann þar í borg]] en var hafnað tvisvar.<ref name=hindenburgoghitler/> Á árum Hitlers í Vín varð hann fyrir áhrifum af [[Kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]] og [[Gyðingahatur|gyðingahatri]] og sagðist síðar sjálfur hafa farið að hata gyðinga á þessum tíma.<ref name=hindenburgoghitler/> Hann flutti til [[München]] í Þýskalandi árið 1913. Hitler var kvaddur í austurrísk-ungverska herinn þann 5. febrúar 1914 en þegar hann kom til [[Salzburg|Salzborgar]] þótti hann ekki hæfur til herþjónustu og fékk undanþágu frá herkvaðningunni. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== [[File:Hitler 1921.jpg|thumb|left|Hitler sem hermaður í fyrri heimsstyrjöldinni.]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út í ágúst árið 1914 bauð Hitler sig viljugur fram í þýska herinn í [[Bæjaraland|Bæjaralandi]]. Hann var staðsettur í varafótgönguliði og gerðist sendiboði á vesturvígstöðvunum í Frakklandi og Belgíu á meðan á stríðinu stóð. Hann var viðstaddur orrusturnar við [[Orrustan við Ypres|Ypres]], [[Orrustan við Somme|Somme]], [[Orrustan við Arras|Arras]] og [[Orrustan við Passchendaele|Passchendaele]] og særðist í orrustunni við Somme. Hitler hlaut nokkur heiðursverðlaun fyrir hugrekki með frammistöðu sinni í stríðinu. Hitler lýsti stríðinu síðar sem „bestu reynslu lífs síns“. Hann varð enn meiri þjóðernissinni við herþjónustu sína og var mjög brugðið þegar Þýskaland gafst upp fyrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] í nóvember árið 1918. Líkt og margir þjóðernissinnar aðhylltist Hitler þá kenningu að Þýskaland hefði ekki í raun verið sigrað á vígvellinum heldur hefði þýski herinn verið „[[Rýtingurinn í bakið|stunginn í bakið]]“ af svikulum stjórnmálamönnum, gyðingum og marxistum heima fyrir. Líkt og mörgum Þjóðverjum bauð Hitler við skilmálum [[Versalasamningurinn|Versalasamningsins]] og nýtti sér síðar óánægju Þjóðverja með hann til að komast til valda. ===Byrjun stjórnmálaferilsins=== Hitler sneri aftur til München eftir stríðið og vann áfram í hernum. Árið 1919 gekk hann í þýska verkamannaflokkinn (''Deutsche Arbeiterpartei'' eða DAP). Þar kynntist hann [[Dietrich Eckart]], einum stofnanda flokksins, og gerðist pólitískur lærlingur hans. Flokkurinn breytti nafni sínu í [[Nasistaflokkurinn|Þjóðernissósíalíska þýska verkamannaflokkinn]] (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei'' eða NSDAP), eða Nasistaflokkinn, árið 1920. Hitler hannaði einkennistákn flokksins í formi [[hakakross]] í hvítum hring á rauðum fleti. Hitler lauk herþjónustu sinni þann 31. mars árið 1920 og hóf fullt starf fyrir Nasistaflokkinn. Hitler varð fljótt alræmdur fyrir ofsafengnar ræður sínar þar sem hann fordæmdi Versalasamninginn, pólitíska andstæðinga sína og sérstaklega [[Marxismi|marxista]] og [[Gyðingar|gyðinga]]. Hitler sagði sig úr flokknum þann 11. júní 1921 þegar andófsmenn innan flokksins reyndu að koma á samruna við þýska sósíalistaflokkinn. Þar sem Hitler var frægasti og færasti ræðumaður Nasistaflokksins féllst miðstjórn flokksins á að gera hann að flokksformanni og hætta við samrunann til þess að missa hann ekki úr röðum sínum. ===Bjórkjallarauppreisnin=== Árið 1923 fékk Hitler hershöfðingjann [[Erich Ludendorff]] úr fyrri heimsstyrjöldinni til liðs við sig og reyndi að fremja valdarán sem varð síðar kallað [[bjórkjallarauppreisnin]]. Hitler vildi líkja eftir „[[Gangan til Rómar|Rómargöngu]]“ [[Benito Mussolini]] með því að ræna völdum í Bæjaralandi og síðan skora á ríkisstjórnina í Berlín. Þann 8. nóvember ruddust Hitler og stormsveitir nasista inn á 3.000 manna fjöldasamkomu í bjórkjallaranum Bürgerbräukeller í München.<ref>{{Tímarit.is|5401|Afturhaldsbyltingin hafin |útgáfudagsetning=10. nóvember 1923|blað=[[Alþýðublaðið]]|blaðsíða=1}}</ref> Hitler lýsti því yfir að bylting væri hafin og að hann hefði myndað nýja ríkisstjórn ásamt Ludendorff. Næsta dag gengu Hitler og stuðningsmenn hans frá bjórkjallaranum að stríðsráðuneyti Bæjaralands en lögreglan yfirbugaði þá. Sextán nasistar og fjórir lögreglumenn létust í átökunum. ===Fangavist=== Þann 11. nóvember 1923 var Hitler handtekinn fyrir landráð. Þann 1. apríl næsta ár var Hitler dæmdur til fimm ára fangelsisvistar í [[Landsberg-fangelsi]] vegna valdaránstilraunarinnar. Í fangelsinu var tekið mjúkt á Hitler og hann fékk reglulega bréf frá aðdáendum sínum og heimsóknir frá meðlimum nasistaflokksins. Hitler var að endingu náðaður af hæstarétti Bæjaralands og honum sleppt þann 20. desember 1924, eftir aðeins rúmt ár í fangelsi.<ref>{{Tímarit.is|4291706|Menn sem settu svip á öldina: Adolf Hitler|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1968|blaðsíða=12-18}}</ref> Á meðan hann var í fangelsi samdi Hitler fyrsta bindi bókarinnar ''[[Mein Kampf]]'' (''Barátta mín'') ásamt ritara sínum, [[Rudolf Hess]]. Bókin var sjálfsævisaga sem lýsti hugmyndafræði Hitlers. Í bókinni koma fram áætlanir hans um að skapa þýskt samfélag byggt á grundvelli kynþáttar og gefið í skyn að fremja verði [[þjóðarmorð]] í þessu skyni.<ref>{{Vefheimild|titill=Hve mikið hagnaðist Hitler á útgáfu Mein Kampf?|mánuður=4. október|ár=2021|mánuðurskoðað=14. mars|árskoðað=2022|útgefandi=''[[Lifandi vísindi]]''|url=https://visindi.is/hve-mikid-hagnadist-hitler-a-utgafu-mein-kampf/}}</ref> ===Leiðin til valda=== [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|thumb|right|Hitler tekur í hönd [[Paul von Hindenburg]] forseta þann 21. mars árið 1933.]] Þegar Hitler var sleppt úr fangelsi var þýski efnahagurinn á bataveg og því erfiðara fyrir hann að vinna nasistaflokknum stuðning. Þýski efnahagurinn leið hins vegar fyrir efnahagshrunið í Bandaríkjunum árið 1929 þegar [[kreppan mikla]] hófst. Hitler og flokksmenn hann nýttu sér efnahagskreppuna og lofuðu að fella Versalasamninginn úr gildi, styrkja efnahaginn og skapa ný störf ef þeir kæmust til valda. Árið 1930 vann nasistaflokkurinn 18,3 prósent greiddra atkvæða og 107 þingsæti á ríkisþinginu<ref name=hindenburgoghitler/> og varð þar með næststærsti stjórnmálaflokkurinn í Þýskalandi. Hitler bauð sig fram í forsetakosningum Þýskalands árið 1932 á móti [[Paul von Hindenburg]]. Hann lenti í öðru sæti í báðum umferðum kosninganna og hlaut 35 prósent atkvæða í hinni seinni.<ref>{{Tímarit.is|16527|Hindenburg kjörinn forseti Þýskalands|útgáfudagsetning=11. apríl 1932|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4352634|Einræðið í Þýskalandi |útgáfudagsetning=22. apríl 1933|blað=[[Fálkinn]]|blaðsíða=6-7}}</ref> Þótt Hitler hefði tapað forsetakjörinu sýndi stuðningurinn við hann að [[nasismi]]nn var orðinn alvarlegt afl í þýskum stjórnmálum. Í júlí sama ár vann nasistaflokkurinn 230 sæti í þingkosningum og varð í fyrsta sinn stærsti flokkurinn á þýska ríkisþinginu. Stjórnarkreppa ríkti í Þýskalandi og þrýst var á Hindenburg forseta að skipa Hitler kanslara „óháðan þingflokkum“. Eftir að tvær þingkosningar höfðu verið haldnar í júlí og nóvember 1932 án þess að neinum flokki tækist að mynda meirihlutastjórn féllst Hindenburg loks með semingi á að skipa Hitler kanslara. Hitler tók við embættinu þann 30. janúar 1933.<ref>{{Tímarit.is|4352650|Einræðis-kanslarinn|útgáfudagsetning=29. apríl 1933|blað=[[Fálkinn]]|blaðsíða=6-7}}</ref> ===Tilurð einræðisríkis=== Enn ríkti pattstaða í þýskum stjórnmálum og því bað Hitler Hindenburg að leysa upp þingið og kalla til nýrra kosninga snemma í mars. Þann 27. febrúar var kveikt í [[Ríkisþinghúsið í Berlín|ríkisþinghúsinu í Berlín]]. Íkveikjumaðurinn var hollenskur kommúnisti að nafni [[Marinus van der Lubbe]] og því töldu nasistarnir íkveikjuna vera til marks um samsæri kommúnista til að taka völdin. Hitler bað Hindenburg að setja tilskipun sem nam úr gildi borgaraleg réttindi og leyfði ríkisstjórninni að handtaka grunaða samsærismenn án réttarhalda. Tilskipunin var í samræmi við stjórnarskrá [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]], sem leyfði forsetanum að setja tilskipanir í neyðarástandi. Með tilskipuninni bældi Hitler niður alla virkni [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|þýska kommúnistaflokksins]] og handtók um 4.000 meðlimi hans fyrir kosningarnar, sem haldnar voru þann 6. mars 1933. Engu að síður tókst nasistaflokknum enn ekki að ná hreinum þingmeirihluta í kosningunum og þurfti því að endurnýja stjórnarsamstarfið við flokk Hindenburgs. Þann 24. mars var kosið um ný lög á ríkisþinginu sem leyfðu ríkisstjórn Hitlers að setja lög án samþykkis þingsins í fjögur ár. Lögin máttu brjóta í bága við stjórnarskrána nema í undantekningartilvikum. Þar sem lögin vörðuðu stjórnarskrána þurfti stuðning tvo þriðju þingmanna til að staðfesta þau. Fyrir atkvæðagreiðsluna handtók Hitler því alla 81 þingmenn kommúnistaflokksins og kom í veg fyrir að margir þingmenn [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokksins]] gætu mætt. [[Hermann Göring]], þá forseti þingsins, kvað á um að atkvæði þingmanna sem mættu ekki í atkvæðagreiðsluna yrðu ekki talin með. Lokaniðurstaða atkvæðagreiðslunnar var að 441 þingmenn kusu með og 84 á móti lögunum. Allir viðstaddir þingflokkar nema Jafnaðarmenn studdu lagasetninguna og þar með varð Þýskaland í reynd að einræðisríki. ===Þriðja ríkið=== [[File:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|thumb|left|Hitler ásamt [[Benito Mussolini]] árið 1937.]] Stuttu eftir lagasetninguna var Jafnaðarmannaflokkurinn bannaður. Þann 2. maí 1933 voru öll [[Stéttarfélag|stéttarfélög]] bönnuð og leiðtogar þeirra handteknir. Þann 14. júlí var lýst yfir að nasistaflokkurinn væri eini löglegi stjórnmálaflokkurinn í Þýskalandi. Á [[nótt hinna löngu hnífa]], frá 30. júní til 2. júlí 1934, voru andstæðingar Hitlers innan stormsveitanna myrtir. Í kjölfarið var herinn hreinsaður af öllum herforingjum sem ekki þóttu nógu hlynntir nasistum. Hindenburg lést þann 2. ágúst 1934. Daginn áður hafði ríkisstjórn Hitlers sett lög sem leystu upp forsetaembættið eftir dauða Hindenburgs og sameinuðu völd þess kanslaraembættinu. Þar með varð Hitler formlega „foringi og kanslari Þýskalands“ (''[[Führer]] und Reichskanzler'') og varð í senn [[ríkisstjórnarleiðtogi]] og [[þjóðhöfðingi]] landsins.<ref name=hindenburgoghitler>{{Tímarit.is|2293432|Hindenburg og Hitler |útgáfudagsetning=1. júní 1934|blað=[[Óðinn (tímarit)|Óðinn]]|blaðsíða=49-52}}</ref> Á næstu árum stóð ríkisstjórn Hitlers fyrir stórfelldri uppbyggingu innviða í Þýskalandi og bjó þýska efnahaginn undir stríð. Á þessum tíma voru nýir þjóðvegir, járnbrautir og stíflur byggðar í Þýskalandi. [[Atvinnuleysi]] minnkaði<ref name=uppgangurhitlers>{{Tímarit.is|4355452|Uppgangur Hitlers |útgáfudagsetning=2. maí 1936|blað=[[Fálkinn]]|blaðsíða=4-5}}</ref> úr sex milljónum í eina milljón frá 1932 til 1936. Hins vegar lengdist vinnuvikan, meðallaun lækkuðu og framfærslukostnaður hækkaði. Enduruppbyggingin var fjármögnuð með skuldabréfum, með því að prenta peninga, og með því að leggja hald á eignir óvina ríkisins, sérstaklega gyðinga. Ríkisstjórnin tók einnig markvissa stefnu í húshönnun og [[Albert Speer]] var falið að endurhanna Berlín í klassískum stíl.<ref>{{Tímarit.is|3312298|Speer og sannleikurinn|útgáfudagsetning=8. febrúar 1997|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|höfundur=Óli Jón Jónsson|blaðsíða=16-17}}</ref> Þýskaland sagði sig úr [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] í október árið 1933. Í mars árið 1935 lýsti Hitler því yfir að þýski herinn yrði stækkaður og myndi telja til sín um 600.000 hermenn, sex sinnum meira en var leyft í [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]]. Þjóðverjar hertóku afvopnaða svæðið í Rínarlandi í mars 1936. Sama ár sendi Hitler hermenn til Spánar til þess að aðstoða þjóðernissinna undir stjórn [[Francisco Franco]] í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]]. Þann 25. nóvember skrifuðu Þjóðverjar undir samning sem stofnaði andkommúnískt bandalag við [[Japanska keisaradæmið|Japan]], og síðar [[Ítalía|Ítalíu]]. Þetta bandalag lagði grunninn að [[Öxulveldin|Öxulveldunum]]. Hitler skipaði hernum að búa sig undir stríð til þess að skapa Þýskalandi „lífsrými“ eða „''lebensraum''“ ekki síðar en 1938. Þann 12. mars 1938 lýsti Hitler því yfir að [[Austurríki]] [[Anschluss|skyldi innlimað í Þýskaland]]. Síðan sneri hann sér að [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] og gerði áætlun um að leggja allt landið undir sig. Hitler neyddist hins vegar til að hætta við innrásina í Tékkóslóvakíu þar sem Bretar hótuðu að hætta að selja Þjóðverjum olíu vegna málsins. Þann 29. október var kallað til ráðstefnu í München þar sem Hitler ræddi um stöðu þýskumælandi héraða innan Tékkóslóvakíu við Benito Mussolini og forsætisráðherra Bretlands og Frakklands, [[Neville Chamberlain]] og [[Édouard Daladier]]. Að endingu var [[Münchenarsamningurinn]] undirritaður og Þýskaland fékk að innlima þýskumælandi héröð í Tékkóslóvakíu. Hitler var þó ekki ánægður með niðurstöðuna þar sem hann hafði viljað leggja allt landið undir sig. ===Seinni heimsstyrjöldin=== [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-1987-0703-507, Berlin, Reichstagssitzung, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|right|Hitler lýsir yfir stríði gegn Bandaríkjunum á þýska ríkisþinginu þann 11. desember 1941.]] Þann 3. apríl skipaði Hitler þýska hernum að undirbúa innrás í [[Pólland]]. Til þess að tryggja að [[Sovétríkin|Sovétmenn]] skiptu sér ekki að innrásinni undirrituðu Þjóðverjar [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|griðarsáttmála við Sovétríkin]] þann 23. ágúst 1939. Í samningnum féllust Þjóðverjar og Sovétmenn á að skipta Póllandi á milli sín í þýsk og sovésk áhrifasvæði. Þann 1. september 1939 [[Innrásin í Pólland|réðust Þjóðverjar inn í Pólland]] og Bretar og Frakkar brugðust við með því að lýsa yfir stríði á hendur Þýskalandi. Þar með hófst [[seinni heimsstyrjöldin]]. Bretar og Frakkar voru þó tregir til að ráðast gegn Þýskalandi og gerðu ekki árás á meðan Þjóðverjar yfirbuguðu Pólverja. Því kölluðu fjölmiðlar þennan kafla stríðsins gjarnan „[[gervistríðið]]“. Þann 9. apríl [[Innrásin í Danmörku og Noreg|réðust Þjóðverjar inn í Danmörku og Noreg]] og hertóku bæði löndin. Þjóðverjar [[Orrustan um Frakkland|réðust síðan inn í Frakkland]] í maí árið 1940 og hertóku [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]] og [[Holland]]. Á meðan á innrásinni í Frakkland stóð ákváðu Ítalir að ganga inn í styrjöldina ásamt Þjóðverjum og réðust á Frakkland úr suðri.<ref>{{Tímarit.is|1241334|Ítalir fóru í stríð með Þjóðverjum kl. 12 í nótt|útgáfudagsetning=11. júní 1940|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=2}}</ref> Frakkland neyddist til þess að undirrita friðarsáttmála þann 22. júní. Bretar sluppu með her sinn frá [[Dunkerque]] úr orrustunni um Frakkland og nýr forsætisráðherra þeirra, [[Winston Churchill]], neitaði að semja um frið við Þjóðverja. Hitler sendi því þýska flugherinn til að [[Orrustan um Bretland|ráðast á Bretland]] en tókst ekki að vinna bug á breska flughernum. Hitler var á hátindi vinsælda sinna í Þýskalandi eftir að hafa unnið svo skjótan sigur gegn Frakklandi. Þjóðverjar réðust árið 1941 inn í [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], [[Grikkland]], [[Krít (eyja)|Krít]] og [[Írak]]. Þýskir hermenn voru einnig sendir til að styðja Ítala í [[Líbía|Líbíu]], [[Balkanskagi|Balkanskaga]] og [[Miðausturlönd|Miðaustrinu]]. Þann 22. júní 1941 rufu Þjóðverjar griðarsáttmálann við Sovétmenn og [[Innrásin í Sovétríkin|réðust inn í Sovétríkin]]. Ætlunin var að gera út af við Sovéríkin og sölsa undir sig náttúruauðlindir þeirra til þess að geta haldið hernaðinum gegn vesturveldunum áfram. Í fyrstu gekk innrás Þjóðverja vel og þýskir hermenn brutust um 500 kílómetra inn á sovéskt landsvæði. Þann 7. desember 1941 [[Árásin á Perluhöfn|réðust Japanir á Perluhöfn]] og hófu þannig stríð við [[Bandaríkin]]. Hitler lýsti yfir stríði gegn Bandaríkjunum til stuðnings við Japan fjórum dögum síðar. Vegna hinna fjölmörgu hernaðarsigra ársins 1940 var Hitler orðinn fullur oflætis og skipti sér æ meira af ákvörðunum þýsku hershöfðingjanna.<ref>{{Vísindavefurinn|3765|Hvernig töpuðu Þjóðverjar seinni heimsstyrjöldinni?|höfundur=Skúli Sæland|dags=30. september 2003|skoðað=18. apríl 2024}}</ref> Hitler neitaði að leyfa þýska hernum að hörfa frá [[Orrustan um Stalíngrad|orrustunni um Stalíngrad]] en þar létu um 200.000 hermenn Öxulveldanna lífið og 235.000 voru teknir til fanga. Þjóðverjar báðu síðan ósigur í [[Orrustan um Kúrsk|orrustunni um Kúrsk]] en upp frá því fór gæfan á austurvígstöðvunum að snúast Sovétmönnum í vil. Árið 1943 gerðu bandamenn [[Innrásin í Sikiley (1943)|innrás í Sikiley]] og Mussolini var steypt af stóli í Ítalíu. Næsta ár gerðu bandamenn síðan [[Innrásin í Normandí|innrás í Normandí]] og frelsuðu Frakkland undan hernámi Þjóðverja. Á þessum kafla stríðsins var mörgum þýskum herforingjum ljóst að Þýskaland ætti ósigur vísan og að áframhaldandi hollusta við Hitler gæti leitt til þess að landinu yrði gereytt. ===Síðustu dagar og sjálfsmorð Hitlers=== [[Mynd:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|thumb|left|Tilkynnt um dauða Hitlers í bandarísku dagblaði árið 1945.]] Síðla árs 1944 voru bæði [[rauði herinn]] og hersveitir Breta og Bandaríkjamanna farin að brjótast inn í Þýskaland. Þegar staðan virtist svörtust fyrir Þjóðverja vonaðist Hitler eftir eins konar kraftaverki sem myndi bjarga Þýskalandi á síðustu stundu líkt og hafði gerst árið 1759 í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]]. Þá hafði [[Elísabet Rússakeisaraynja|keisaraynja Rússlands]] látist stuttu eftir að Rússar hertóku Berlín og [[Pétur 3. Rússakeisari|eftirmaður hennar]], sem var Þýskalandsvinur, hafði umsvifalaust samið um frið við Þjóðverja. Þegar Hitler frétti af því að [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseti væri látinn þann 12. apríl 1945 vonaðist hann til þess að sagan myndi endurtaka sig og að eftirmaður Roosevelt myndi semja um frið við Þjóðverja og jafnvel ganga í bandalag við þá gegn kommúnistunum. Þessi ósk rættist ekki og dauði Roosevelt breytti engu um samheldni bandamanna. Hitler flúði inn í [[Foringjabyrgið|neðanjarðarbyrgi í Berlín]] ásamt öðrum þýskum valdsmönnum. Hitler fannst að með því að tapa stríðinu hefði þýska þjóðin afsalað sér réttinum til að lifa og skipaði því fyrir að öllum iðnaðarinnviðum yrði eytt áður en þeir gætu fallið í hendur bandamanna. [[Albert Speer]] óhlýðnaðist þessari ósk. Þann 23. apríl hafði rauði herinn umkringt Berlín. Hitler kvæntist ástkonu sinni, [[Eva Braun|Evu Braun]], í borgaralegri athöfn í foringjabyrginu þann 29. apríl. Sama kvöld frétti Hitler af því að Mussolini hefði verið tekinn af lífi á Ítalíu. Næsta dag, er rauði herinn nálgaðist kanslarabygginguna, skaut Hitler sig og Eva Braun beit í eiturpillu til að deyja með honum. Í erfðaskrá Hitlers var mælt fyrir um að [[Joseph Goebbels]] tæki við sem kanslari og [[Karl Dönitz]] gerðist forseti. Eftir dauða Hitlers og Braun var bensíni hellt yfir lík þeirra og þau brennd fyrir utan foringjabyrgið.<ref>{{Vísindavefurinn|5930|Hvar er Adolf Hitler grafinn?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=15. maí 2006|skoðað=18. apríl 2024}}</ref> ==Líkamsleifar Hitlers== Hitler vildi ekki að Sovétmenn kæmust yfir og saurguðu líkamsleifar hans. Því skipaði hann svo fyrir að lík hans yrði brennt og síðan grafið eftir sjálfsmorð hans.<ref name=líkamsleifar>{{Vefheimild|titill=Samsæriskenningar og dauði Adolfs Hitlers |mánuður=10. júní|ár=2018|mánuðurskoðað=29. júní|árskoðað=2018|útgefandi=[[RÚV]]|url=http://www.ruv.is/frett/samsaeriskenningar-og-daudi-adolfs-hitlers|höfundur=Pálmi Jónasson}}</ref> Þegar Sovétmenn hertóku Berlín grófu þeir líkamsleifarnar upp og krufðu líkið. Þeir lýstu yfir að Hitler hefði fyrirfarið sér en leyfðu hinum bandamönnunum ekki að skoða niðurstöðurnar.<ref name=líkamsleifar/> Líkamsleifarnar voru faldar í hirslu Sovétmanna þar til þeim var eytt á áttunda áratugnum<ref name=líkamsleifar/> að tilskipan [[Júríj Andropov]]s, formanns sovésku leyniþjónustunnar. Það eina sem varðveittist var kjálkabein og brot úr höfuðkúpu. Árið 2018 fékk hópur franskra vísindamanna leyfi frá rússneskum stjórnvöldum til að rannsaka líkamsleifarnar. Eftir samanburð á tanngarðinum við eldri gögn komust þeir óyggjandi að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða líkamsleifar Hitlers. Philippe Charlier, forsvarsmaður hópsins, lýsti því yfir í tímaritinu ''European Journal of Internal Medicine'' að samkvæmt niðurstöðu rannsóknarinnar væri enginn vafi væri á að Hitler hefði dáið árið 1945 og að þetta væru líkamsleifar hans.<ref name=líkamsleifar/> ==Arfleifð== [[File:Mahnstein.JPG|thumb|Minningarsteinn utan við húsið þar sem Hitler fæddist í [[Braunau am Inn]]. Á steininn er letrað ljóð sem merkir í lauslegri þýðingu: Fyrir frið, frelsi/og lýðræði/aldrei aftur fasismi/milljónir látinna aðvara [okkur].]] Samtímamenn lýstu því að þegar Hitler framdi sjálfsmorð hafi það verið eins og álögum hafi verið létt af fólki.{{sfn|Fest|1974|p=753}}{{sfn|Speer|1971|p=617}} Stuðningur við Hitler hafði hrunið þegar hann lést og fáir Þjóðverjar syrgðu hann. Kershaw álítur að flestir almennir borgarar og hermenn hafi verið of uppteknir við að bregðast við hruni landsins eða á flótta undan orrustum til að gefa andláti hans mikinn gaum.{{sfn|Kershaw|2012|pp=348–350}} Sagnfræðingurinn [[John Toland]] segir að nasisminn hafi „sprungið eins og sápukúla“ án leiðtoga síns.{{sfn|Toland|1992|p=892}} Kershaw hefur lýst Hitler sem „holdgervingi illskunnar í nútímastjórnmálum“,{{sfn|Kershaw|2000b|p=xvii}} og bætir við, „Aldrei fyrr í sögunni hefur slíkt hrun - efnislegt og siðferðilegt - tengst nafni eins manns“.{{sfn|Kershaw|2000b|p=841}} Stjórn Hitlers leiddi til heimsstyrjaldar, skildi eftir sig eyðileggingu og fátækt í Mið- og Austur-Evrópu og olli algjörri eyðileggingu Þýskalands, sem hefur verið kölluð „núllstundin“ (''[[Stunde Null]]'').{{sfn|Fischer|1995|p=569}} Stefnumál Hitlers ollu mannlegri þjáningu af áður óþekktri stærðargráðu.{{sfn|Del Testa|Lemoine|Strickland|2003|p=83}} Samkvæmt [[R. J. Rummel]] bar stjórn nasista ábyrgð á morðum á 19,3 milljónum almennra borgara og stríðsfanga.{{sfn|Rummel|1994|p=112}} Að auki létust 28,7 milljón hermenn og almennir borgarar vegna stríðsátaka í Evrópu í [[seinni heimsstyrjöld]].{{sfn|Rummel|1994|p=112}} Fjöldi almennra borgara sem létust í stríðinu á sér ekki hliðstæðu í hernaðarsögunni.{{sfn|Murray|Millett|2001|p=554}} Sagnfræðingar, heimspekingar og stjórnmálamenn nota oft hugtakið „[[illska]]“ þegar rætt er um stjórn nasista.{{sfn|Welch|2001|p=2}} Í mörgum Evrópulöndum er útbreiðsla nasisma og [[helfararafneitun]] refsiverð.{{sfn|Bazyler|2006|p=1}} Sagnfræðingurinn [[Friedrich Meinecke]] hefur sagt að Hitler hafi verið „eitt af bestu dæmunum um einstakt og óútreiknanlegt vald persónuleika í sögunni“.{{sfn|Shirer|1960|p=6}} Enski sagnfræðingurinn [[Hugh Trevor-Roper]] taldi hann „meðal hinna ‚hræðilegu einfaldara‘ sögunnar, sá sögulegasti og heimspekilegasti, en jafnframt sá grófasti, grimmasti og minnst drenglyndi landvinningamaður sem heimurinn hefur kynnst“.{{sfn|Hitler|Trevor-Roper|1988|p=xxxv}} Sagnfræðingurinn [[John Roberts (sagnfræðingur)|John M. Roberts]] taldi ósigur Hitlers marka endalok tímabils í Evrópusögunni þar sem Þýskaland var ráðandi afl.{{sfn|Roberts|1996|p=501}} Í stað þess kom [[Kalda stríðið]], heimsátök milli [[Vesturblokkin|Vesturblokkar]], með [[Bandaríkin]] í leiðtogahlutverki, og [[Austurblokkin|Austurblokkar]], sem [[Sovétríkin]] stýrðu.{{sfn|Lichtheim|1974|p=366}} Sagnfræðingurinn [[Sebastian Haffner]] fullyrðir að án Hitlers og hrakninga Gyðinga í Evrópu hefði nútímaríkið [[Ísrael]] aldrei orðið til. Hann telur líka að án Hitlers hefði [[afnýlenduvæðing]] fyrrum yfirráðasvæða Evrópulanda um allan heim frestast.{{sfn|Haffner|1979|pp=100–101}} Haffner segir að, fyrir utan [[Alexander mikli|Alexander mikla]], hafi Hitler haft meiri áhrif en nokkur önnur sambærileg söguleg persóna þar sem hann olli heimssögulegum breytingum á tiltölulega stuttum tíma.{{sfn|Haffner|1979|p=100}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite web | last = Bazyler | first = Michael J. | title = Holocaust Denial Laws and Other Legislation Criminalizing Promotion of Nazism | date = 25 December 2006 | website = [[Yad Vashem|Yad Vashem. The World Holocaust Remembrance Center]] | url = http://www1.yadvashem.org/yv/en/holocaust/insights/pdf/bazyler.pdf | access-date = 7 January 2013 }} * {{cite book | last1 = Del Testa | first1 = David W | last2 = Lemoine | first2 = Florence | last3 = Strickland | first3 = John | title = Government Leaders, Military Rulers, and Political Activists | url = https://archive.org/details/governmentleader0000delt | year= 2003 | publisher = Greenwood Publishing Group | location = Westport | page = [https://archive.org/details/governmentleader0000delt/page/83 83] | isbn = 978-1-57356-153-2 }} * {{cite book | last = Fest | first = Joachim C. | title = Hitler | url = https://archive.org/details/hitler0000joac | location = London | publisher = Weidenfeld & Nicolson | year = 1974 | orig-year = 1973 | isbn = 978-0-297-76755-8 }} * {{cite book | last = Fischer | first = Klaus P. | title = Nazi Germany: A New History | url = https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc_h7i6 | location = London | publisher = Constable and Company | year = 1995 | isbn = 978-0-09-474910-8 }} * {{cite book| last = Haffner | first = Sebastian | author-link = Sebastian Haffner | title = The Meaning of Hitler | year = 1979 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0-674-55775-8 | url = https://archive.org/details/meaningofhitler00haff }} * {{cite book | last1 = Hitler | first1 = Adolf | last2 = Trevor-Roper | first2 = Hugh | author2-link = Hugh Trevor-Roper | title = Hitler's Table-Talk, 1941–1945: Hitler's Conversations Recorded by Martin Bormann | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | year = 1988 | orig-year = 1953 | isbn = 978-0-19-285180-2 | title-link = Hitler's Table Talk }} * {{cite book | last = Kershaw | first = Ian | title = The End: Hitler's Germany, 1944–45 | url = https://archive.org/details/endhitlersgerman0000kers_i7u7 | year = 2012 | publisher = Penguin | location = London | isbn = 978-0-14-101421-0 | edition = Paperback * {{cite book | last = Kershaw | first = Ian | title = Hitler, 1936–1945: Nemesis | location = New York; London | publisher = W. W. Norton & Company | year = 2000b | isbn = 978-0-393-32252-1 | url = https://archive.org/details/hitler193645neme00kers }} }} * {{cite book| last = Kershaw | first = Ian | title = The Nazi Dictatorship: Problems and Perspectives of Interpretation | edition = 4 | location = London | publisher = Arnold | year = 2000a | orig-year = 1985 | isbn = 978-0-340-76028-4 | url = https://archive.org/details/nazidictatorship00kers }} * {{cite book | last = Lichtheim | first = George | author-link = George Lichtheim | title = Europe In The Twentieth Century | url = https://archive.org/details/europeintwentiet0000lich | location = London | publisher = Sphere Books | year = 1974 | isbn = 978-0-351-17192-5 }} * {{cite book | last1 = Murray | first1 = Williamson | last2 = Millett | first2 = Allan R. | title = A War to be Won: Fighting the Second World War | url = https://archive.org/details/wartobewonfighti00murr_0 | year = 2001 | orig-year = 2000 | publisher = Belknap Press of Harvard University Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0-674-00680-5 }} * {{cite book | last = Roberts | first = G | title = Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 | url = https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe | location = New Haven | publisher = Yale University Press | year = 2006 | isbn = 978-0-300-11204-7 }} * {{cite book | last = Rummel | first = Rudolph | author-link = Rudolph Rummel | title = Death by Government | year = 1994 | publisher = Transaction | location = New Brunswick, NJ | isbn = 978-1-56000-145-4 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/deathby_rum_1994_00_3431 }} * {{cite book | last = Shirer | first = William L. | author-link = William L. Shirer | title = The Rise and Fall of the Third Reich | publisher = Simon & Schuster | location = New York | year = 1960 | isbn = 978-0-671-62420-0 | title-link = The Rise and Fall of the Third Reich }} * {{cite book | last = Speer | first = Albert | author-link = Albert Speer | orig-year = 1969 | year = 1971 | title = Inside the Third Reich | publisher = Avon | location = New York | isbn = 978-0-380-00071-5 | title-link = Inside the Third Reich }} * {{cite book | last = Toland | first = John | title = Adolf Hitler | publisher = Anchor Books | location = New York | year = 1992 | orig-year = 1976 | isbn = 978-0-385-42053-2 }} * {{cite book | last = Welch | first = David | title = Hitler: Profile of a Dictator | url = https://archive.org/details/hitlerprofileofd0000welc | year = 2001 | publisher = Routledge | location = London | isbn = 978-0-415-25075-7 }} == Tenglar == {{Wikivitnun}} {{Commonscat|Adolf Hitler|Adolf Hitler}} * {{Tímarit.is|3293503|Hitler eins og ég þekkti hann|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=30. ágúst 1970|blaðsíða=5-6|höfundur=Stefan Lorant}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Kanslari Þýskalands]] | frá = [[30. janúar]] [[1933]]| til = [[30. apríl]] [[1945]]| fyrir = [[Kurt von Schleicher]] | eftir = [[Joseph Goebbels]] | }} {{Erfðatafla | titill = ''[[Führer]]'' Þýskalands | frá = [[2. ágúst]] [[1934]]| til = [[30. apríl]] [[1945]]| fyrir = [[Paul von Hindenburg]]<br>{{small|(sem forseti Þýskalands)}}| eftir = [[Karl Dönitz]]<br>{{small|(sem forseti Þýskalands)}}| }} {{Töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Fasistaleiðtogar]] {{fd|1889|1945}} [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands|Hitler, Adolf]] [[Flokkur:Nasistaleiðtogar|Hitler, Adolf]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Hitler, Adolf]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Þýskalands|Hitler, Adolf]] [[Flokkur:Þýskir hermenn]] 9w2zrjkc2vjeu5x5ofsfv2xb9kxcfw3 0 78167 1972279 1885191 2026-07-17T05:51:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972279 wikitext text/x-wiki '''Hjalti Þórðarson''' var [[landnámsmaður]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Hann nam "Hjaltadal að ráði Kolbeins", segir í [[Landnámabók]]. [[Kolbeinn Sigmundarson]] hefur því látið honum eftir ofanverðan [[Hjaltadalur|Hjaltadal]], sem hann hafði sjálfur fengið hjá [[Sleitu-Björn Hróarsson|Sleitu-Birni]],<ref>{{Cite book|title=Icelandic histories and romances|date=2002|publisher=Tempus|isbn=978-0-7524-1952-7|editor-last=O'Connor|editor-first=Ralph|location=Stroud}}</ref> en haldið sjálfur [[Kolbeinsdalur|Kolbeinsdal]]. Hjalti bjó á [[Hof í Hjaltadal|Hofi]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|titill=LANDNÁMABÓK}}</ref> Sagt er að synir hans hafi haldið föður sínum veglegustu erfidrykkju sem haldin hefur verið á Íslandi og þar hafi verið tólf hundruð boðsgestir og allir virðingarmenn leystir út með gjöfum.<ref>{{Cite book|title=Laxdæla Saga|url=https://archive.org/details/laxdaelasaga0000unse|date=1986|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-044218-2|editor-last=Magnusson|editor-first=Magnus|edition=Repr|series=Penguin classics|location=Harmondsworth|editor-last2=Pálsson|editor-first2=Hermann}}</ref> Í Landnámu segir einnig frá því að Hjaltasynir fóru vestur á [[Þorskafjarðarþing]] en þegar þeir gengu til þings voru þeir svo glæsilega búnir að menn héldu að sjálfir [[Æsir]] væru þar á ferð.<ref>{{Cite web|url=https://gefin.ku.dk/q.php?p=isp/texts/ordering/1865|title=Stanzas {{!}} The Íslendingasögur as Prosimetrum|website=gefin.ku.dk|access-date=2024-10-29}}</ref> Sonarsonur Hjalta var Þorbjörn öngull, banamaður [[Grettir_Ásmundarson|Grettis]].<ref>{{Citation|last=Waßenhoven|first=Dominik|title=Skandinavier unterwegs in Europa (1000-1250): Untersuchungen zu Mobilität und Kulturtransfer auf prosopographischer Grundlage|date=2009-01-01|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050048536/html|work=Skandinavier unterwegs in Europa (1000-1250)|publisher=Akademie Verlag|language=de|doi=10.1524/9783050048536/html|isbn=978-3-05-004853-6|access-date=2024-10-29}}</ref> ==Heimildir== {{reflist}} * {{bókaheimild|höfundur=Ólafur Lárusson|titill=Landnám í Skagafirði|útgefandi=Sögufélag Skagfirðinga|ár=1940}} [[Flokkur:Landnámsmenn á Íslandi]] [[Flokkur:Skagafjörður]] btry515sgh04gwdpyjdla1ffbkbxfy9 0 82964 1972336 1963976 2026-07-17T08:07:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972336 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Somme | width = | partof = [[Vesturvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] | image = Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg | image_upright = 1.0 | alt = | caption = Hermenn úr Cheshire-herdeildinni í skotgröf nærri [[La Boiselle]] í júlí 1916 | date = 1. júlí – 18. nóvember 1916<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=1|year1=1916|month2=11|day2=18|year2=1916}}) | place = [[Somme]] og norðaustanvert [[Pas-de-Calais]], Frakklandi | coordinates = {{Coord|50|00|56|N|02|41|51|E|type:event_region:FR|display=inline,title}} | territory = Fleygur rekinn í víglínuna á vesturvígstöðvunum | result = Þrátefli | combatant1 = {{collapsible list|bullets=y|title={{nobold|{{flagicon|Bretland}} [[Breska heimsveldið]]}} | {{flagicon|Bretland}} [[Bretland]] |{{flagcountry|size=23px|Canada|1907}} |{{flagcountry|size=23px|Ástralía}} |{{flagcountry|size=23px|Nýja-Sjáland}} |{{flagcountry|size=23px|Egyptaland|1882}} |{{flagcountry|size=23px|Suður-Afríka|1912}} |{{flagcountry|size=23px|Indland|British}} |{{nowrap|{{flagicon image|size=23px|Flag of Newfoundland (1904–1949).svg}} [[Nýfundnaland]]}} |{{flagcountry|size=23px|Bermuda|1910}} |{{flagicon image|size=23px|Flag of the British South Africa Company.svg}} [[Ródesía]]}} {{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]] | combatant2 = {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] | commander1 = {{flagicon|Bretland}} [[Douglas Haig]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Edmund Allenby, 1. vísigreifinn Allenby|Edmund Allenby]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Henry Rawlinson, 1. baróninn Rawlinson|Henry Rawlinson]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Hubert Gough]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Joseph Joffre]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Ferdinand Foch]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Émile Fayolle]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Joseph Alfred Micheler]] | commander2 = {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich von Falkenhayn]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Paul von Hindenburg]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich Ludendorff]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}}{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Róbert krónprins af Bæjaralandi|Róbert af Bæjaralandi]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Max von Gallwitz]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Fritz von Below]] | units1 = | units2 = | strength1 = '''1. júlí'''<br>{{flagicon|Bretland}} 13 herdeildir<br>{{flagicon|Frakkland}} 11 herdeildir<br>'''Júlí–nóvember'''<br>{{flagicon|Bretland}} 50 herdeildir<br>{{flagicon|Frakkland}} 48 herdeildir | strength2 = '''1. júlí'''<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} 10 ½ herdeild<br>'''Júlí–nóvember'''<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} 50 herdeildir | casualties1 = {{flagicon|Bretland}} {{circa|420.000}}<br>{{flagicon|Frakkland}} {{circa|200.000}} | casualties2 = '''Bresk talning'''<br>{{circa|440.000–600.000}}<hr>'''Þýsk talning'''<br> 237.159–429.209{{Efn| * John Mosier, G.J. Meyer: 237.159;<ref>{{cite book |last=Mosier |first=John |date=2002 |title=The Myth of the Great War: A New Military History of World War I|url=https://archive.org/details/mythofgreatwarne0000mosi_z9v7 |page=[https://archive.org/details/mythofgreatwarne0000mosi_z9v7/page/240 241]}}</ref><ref>{{cite book |last=Meyer |first=G.J. |date=2007 |title=A World Undone|page=403}}</ref> * Gerd Hirschfeld o.fl.: 335.688<ref name=":Hirschfeld">{{cite book |last1= Hirschfeld|first1= Gerhard |last2= Krumeich |first2= Gerd |last3= Renz |first3=Irina |date=2009 |title=Scorched Earth: The Germans on the Somme, 1914–18|url= https://archive.org/details/scorchedearthger0000hirs|page=[https://archive.org/details/scorchedearthger0000hirs/page/140 140]}}</ref> * Watson gegnum Sanitätsbericht: 429.209{{sfn|Watson|2015|p=324, 637}}}}<hr>41.605 teknir höndum af Frökkum{{sfn|Philpott|2009|p=438}}<br>31.396 teknir höndum af Bretum{{sfn|Philpott|2009|p=438}} }} '''Orrustan við Somme''' ([[franska]]: ''Bataille de la Somme'') var [[orrusta]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]] sem hófst [[1. júlí]] [[1916]] og stóð fram til [[18. nóvember]] sama ár í [[Somme-sýsla|Somme-sýslu]], [[Frakkland]]i, við bakka [[Somme-fljót]]sins. Orrustan fólst í [[árásarstríð]]i Breta og Frakka á hendur Þjóðverjum, en þeir höfðu hernumið stóra hluta af Frakklandi eftir að þeir réðust inn í landið í ágúst [[1914]]. Orrustan við Somme var einn blóðugasti bardagi fyrri heimsstyrjaldarinnar, en þegar orrustan hafði fjarað út að hausti [[1916]] lágu fleiri en 1,5 miljón manna í valnum. Orrustan við Somme er meðal blóðugustu bardaga mannkynssögunnar. == Tenglar == {{commonscat|Battle of the Somme|orrustunni við Somme}} * {{Tímarit.is|1047521|Útrýming án atómsprengja|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=22. október 1961|blaðsíða=11}} ==Heimildir== * {{cite book |title=Bloody Victory: The Sacrifice on the Somme and the Making of the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/bloodyvictorysac0000phil |last=Philpott |first=W. |publisher=Little, Brown |year=2009 |isbn=978-1-4087-0108-9 |location=London}} * {{cite book |title=Penguin Classics Ring of Steel: Germany And Austria Hungary At War 1914-1918 |url=https://archive.org/details/penguinclassicsr0000alex |last=Watson |first=A.|publisher=Penguin Classic |year=2015 |isbn=978-0141042039 |location=}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|sagnfræði}} [[Flokkur:Orrustur í fyrri heimsstyrjöldinni|Somme]] [[Flokkur:1916]] tif7v7vomgzut4u4e3nf6tlr4uzqmz0 0 85474 1972320 1952279 2026-07-17T07:21:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972320 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sashimi.jpg|thumb|right|Sashimi kvöldverðardiskur með [[túnfiskur|túnfisk]], [[smokkfiskur|smokkfisk]] og [[tannaflekkur|tannaflekk]].]] '''Sashimi''' ([[japanska]]: 刺身; [[Alþjóðlega hljóðstafrófið|IPA]]: /saɕimi/) er [[japan]]skur [[réttur]] úr [[hrámeti|hráu]] fersku [[sjávarfang]]i eða [[kjöt]]meti sem sneitt er í þunnar sneiðar og borið fram með [[sojasósa|sojasósu]]. Orðið kemur fyrst fram í heimildum á [[Muromachi-tímabilið|Muromachi-tímabilinu]]. Sashimi er stundum ruglað saman við [[sushi]], en þetta eru tveir ólíkir réttir þótt hrár fiskur sé notaður í þá báða. Sushi á við um alla rétti sem notast við soðin [[hrísgrjón]] með ediki, óháð því hvort þeir innihaldi hráan fisk eða annað (til dæmis eggjaköku eða [[grænmeti]]), meðan sashimi á alltaf við um hráan fisk eða kjöt í þunnum sneiðum. Yfirleitt er sashimi borið fram með [[meðlæti]] úr rifnu [[rótargrænmeti]] eins og [[kínahreðka|kínahreðku]], [[gulrót]] eða [[radísa|radísu]], eða laufi af [[blaðminta|blaðmintu]]. Fyrir utan sojasósu er oft borið fram súrsað eða maukað [[engifer]], súrsaður [[hvítlaukur]] eða [[ponzu]], með réttinum. Sashimi er yfirleitt borið fram snemma í formlegri japanskri máltíð, en getur líka verið sérstök máltíð, borið fram með [[mísósúpa|mísósúpu]] og hrísgrjónum.<ref name="Tsuji">{{cite book |last1=Tsuji |first1=Shizuo |last2=Fisher |first2=M.F.K. |last3=Reichi |first3=Ruth |title=Japanese Cooking: A Simple Art |url=https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj |edition=25th Anniversary |date=17 February 2007 |publisher=Kodansha USA |isbn=978-4-7700-3049-8 |pages=[https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj/page/158 158]–60}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Japönsk matargerð]] n7zbia8nxebtw21cwun6o3mwtlzxbmd 0 86234 1972326 1968154 2026-07-17T07:37:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972326 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} '''Hugmegin''' eða '''psychokinesis''' (úr [[Gríska|grísku]] ''ψυχή'', „psyche“, þýðir ''sál, hjarta eða lífsandi''; og ''κίνησις'', „kinesis“, þýðir ''hreyfing''; bókstaflega „hugarhreyfing“),<ref> {{cite book | year = 2001 | title = Random House Webster's Unabridged Dictionary | url = https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2 | publisher = Random House Reference | location = Boston, Massachusetts | isbn = 0-375-42599-3 | quote = psycho-, a combining form representing ''[[psych]]e'' in compound words. ... (Gk, comb. form of ''psyche'' breath, spirit, soul, mind; akin to ''psycheim'' to blow). | page = [https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2/page/1560 1560] |author1= | oclc = 48010385 }}</ref><ref> {{cite book | year = 1994 | title = The New Oxford American Dictionary | publisher = Oxford University Press | location = New York City | isbn = 0-19-517077-6 | quote = psycho. comb. form relating to the mind or psychology: ...from Greek ''psukhe'' breath, soul, mind. | page = 1367 |author1= Erin McKean, [principal editor]. | oclc = 123434455 }}</ref> einnig þekkt sem '''telekinesis'''<ref>{{cite web | url = http://www.britannica.com/eb/article-9061720 | title = Encyclopedia Britannica online: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = maí 29, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060529014130/http://www.britannica.com/eb/article-9061720 |url-status=dead }}</ref> ([[Gríska]] ''{{polytonic|τῆλε}}'' + ''{{polytonic|κίνησις}}'', bókstafleg þýðing er „fjarhreyfing“), er hugtak sem var búið til af útgefandanum [[Henry Holt]]<ref>Holt, Henry, ''On the Cosmic Relation'' - Book II- Part III, Psychokinesis, pp.216-217</ref> um bein áhrif [[hugur|hugarins]] á efnislega hluti sem er ekki hægt að greina sem miðlun eitthverrar þekktrar líkamlegrar orku.<ref name=parapsych_glossary>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association, glossary of key words frequently used in parapsychology | accessdate = December 20, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Dæmi um hugmegin eru að aflaga eða færa til hluti<ref>{{cite web | url = http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= | title = On-Line Medical Dictionary: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = febrúar 5, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080205080940/http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= |url-status=dead }}</ref> og að hafa áhrif á útkomu forrits sem velur tölur af handahófi.<ref name=parapsych_glossary/><ref> {{cite book |author1= Jeffers, Stanley | date = May/June 2007, Vol. 31, Issue 3 | title = "PEAR Lab Closes, Ending Decades of Psychic Research," Skeptical Inquirer | publisher = Committee for Skeptical Inquiry | location = Amherst, New York, USA | quote = Much of the work of the PEAR group has employed 'random event generators' (REGs), which are essentially electronic random number generators whose ' operators' are invited by dint [force, power] of their own intentionality, to bias in such a way, that the mean of the random number distribution would be either higher or lower than it would be in the absence of their intentional efforts... | page = 16}}</ref><ref name=faqfile1>{{cite web | url = http://www.parapsych.org/faq_file1.html | title = Parapsychological Association FAQ | accessdate = 2007-07-02 | year = 1995 | publisher = Parapsychological Association | archive-date = 2007-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070626192424/http://www.parapsych.org/faq_file1.html |url-status=dead }}</ref> Rannsóknir á fyrirbærum sem sögð eru vera hugmegin eru hluti af [[dulsálfræði]]. Sumir rannsakendur hugmegina fullyrða að hugmegin sé til og eigi skilið frekari rannsókir, þó svo að fókus rannsókna í gegnum tíðina hafi færst frá stórum fyrirbærum yfir í tilraunir til að hafa áhrif á teninga og svo á talnaforritin sem velja tölur af handahófi.<ref>{{cite web | url = http://www.princeton.edu/~pear/ | title = The Princeton Engineering Anomalies Research | access-date = 2010-03-22 | archive-date = 2004-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041130232723/http://www.princeton.edu/~pear/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/faq_file2.html#12 | title = Parapsychological Association FAQs - discussion of random number generator experiments. | accessdate = August 13, 2007 | archive-date = ágúst 19, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070819201537/http://www.parapsych.org/faq_file2.html#12 |url-status=dead }}</ref><ref name="Bosch2006" /><ref name="Hyman2007">{{cite book |last=Hyman |first=Ray |authorlink=Ray_Hyman |editor=Robert J. Sternberg, Henry L. Roediger, Diane F. Halpern |title=Critical Thinking in Psychology |url=https://archive.org/details/criticalthinking0000unse_r8b1 |year=2007|publisher=Cambridge University Press |isbn=0521608341 |page=[https://archive.org/details/criticalthinking0000unse_r8b1/page/218 218] |chapter=Evaluating Parapsychological Claims}}</ref> Það eru engin beinhörð [[vísindi|vísindaleg]] sannindi fyrir því að hugmegin sé til.<ref name="Vyse1997">{{cite book|title=Believing in Magic: The Psychology of Superstition|url=https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3|last=Vyse|first=Stuart A.|publisher=Oxford University Press US| isbn=0195136349|year=1997| page=[https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3/page/129 129]|quote=[M]ost scientists, both psychologists and physicists, agree that it has yet to be convincingly demonstrated.}}</ref> Árið 2006 var greint 380 rannsóknir og fundust „mjög lítil“ áhrif, hægt er að útskýra það með hlutdrægni útgefenda þar sem þeir gefa aðeins út jákvæðu niðurstöðurnar en ekki þær neikvæðu.<ref name="Bosch2006">{{cite journal| title=Examining psychokinesis: The interaction of human intention with random number generators--A meta-analysis| url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2006-07_132_4/page/497| last=Bösch |first= Holger| coauthors=Fiona Steinkamp, Emil Boller| journal=Psychological Bulletin| volume= 132|issue=4| date=July 2006|pages= 497–523|accessdate=2008-11-17 |doi=10.1037/0033-2909.132.4.497| pmid=16822162}}</ref> Rannsóknir á hugmeginum hafa í gegnum tíðina verið gagnrýndar meðal annars fyrir að ekki er hægt að endurtaka þær.<ref name="girden1962">{{cite journal|title=A review of psychokinesis (PK)|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1962-09_59_5/page/353|last=Girden|first=Edward|journal=Psychological Bulletin|volume=59|issue=5|date=September 1962|pages=353–388|doi=10.1037/h0048209}}</ref><ref name="Humphrey1995">{{cite book|last=Humphrey|first=Nicholas K.|title=Soul Searching: Human nature and supernatural belief|url=https://archive.org/details/soulsearchinghum0000hump|publisher=Chatto & Windus|year=1995|isbn=0-7011-5963-4}}</ref><ref name=Carroll>{{cite web | last = Carroll | first = Robert Todd | title = psychokinesis (PK) | work = Skepdic.com | publisher = The Skeptics Dictionary |year=2005 | url = https://skepdic.com/kinesis.html | accessdate = 2007-10-05}}</ref> == Hugtök == === Sagan === [[Mynd:Edouard-Isidore-Buguet-PK-spirit-photographer.jpg|thumb|right|Franskur svikahrappur í andaljósmyndun Édouard&nbsp;Isidore&nbsp;Buguet<ref>{{cite web | url = https://www.azcentral.com/ent/arts/articles/1003occult.html | title = New exhibit looks at occult photography |author1= Hajela, Deepti | coauthors = | date = October 3, 2005 | accessdate = January 19, 2008 | work = Associated Press story | pages = | quote = }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> (1840-1901) falsar hugmegin á þessari ljósmynd, ''Fluidic Effect'', frá árinu 1875.]] Hugtakið „telekinesis“ var búið til árið 1890 af rússneskum rannsakanda á yfirskilvitlegum fyrirbærum, Alexander N. Aksakof.<ref> {{cite book |author1= Myers, Frederic William Henry | date = December 1890 | title = Proceedings | publisher = the journal of the Society for Psychical Research | location = London, England | quote=For the alleged movements without contact... M. A. Aksakof's new word 'telekinetic' seems to me the best attainable.}} Note: this quote as a cited reference can also be found in the multivolume "The Oxford English Dictionary, Second Edition", 1989, Clarendon Press, Oxford, England, ISBN [[Kerfissíða:Bókaheimildir/0-19-861229-X]]."</ref><ref>{{cite web | url = https://www.etymonline.com/index.php?term=telekinesis | title = Online Etymology Dictionary | accessdate=January 20, 2007 | quote = Telekinesis. 1890, said to have been coined by Alexander N. Aksakof (1832-1903) Imperial Councilor to the Czar... Translates Ger. 'Fernwirkung.'}}</ref> Hugtakið psychokinesis eða hugmegin var búið til árið 1914<ref> {{cite book | year = 2005 | title = Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Eleventh Edition | publisher = Merriam-Webster, Incorporated | location = Springfield, Massachusetts, USA | isbn = 0-87779-809-5 | quote = Psychokinesis (1914).... | page = 1004 |editor=Frederick C. Mish| oclc = 146761465}}</ref> af bandaríska höfundinum og útgefandanum Henry Holt, í bókinni hans ''On the Cosmic Relations''.<ref>{{cite web | url = http://www.parapsychology.org/dynamic/060100.html | title = Parapsychology Foundation "Basic terms in Parapsychology" | accessdate = December 22, 2006 | archive-date = júlí 27, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110727164031/http://www.parapsychology.org/dynamic/060100.html | url-status = dead }}</ref><ref> {{cite book |last= Holt |first= Henry |authorlink= Henry Holt (publisher) |title=On the Cosmic Relations |url= http://books.google.com/books/pdf/On_the_Cosmic_Relations.pdf?id=Kts0AAAAMAAJ&output=pdf&sig=wjwlmxTPn5b4UPGjqjaxcyEGE0o |format= PDF |accessdate= 2007-12-13 |publisher= Houghton Mifflin |location= Cambridge |year= 1914}}</ref> Vinur hans, bandaríski dulsálfræðingurinn [[J. B. Rhine]], tók hugtakið upp á arma sína í tengslum við tilraunir til að finna út hvort að manneskja gæti haft áhrif á hvernig teningar falla.<ref name=Spence> {{cite book |author1= Spence, Lewis | year = 1920 | title = Encyclopedia of Occultism and Parapsychology | publisher = Kessinger Publishing (reprint publisher) | isbn = 0-7661-2817-2 | pages = 752–753, 879, 912, 933}}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association - Glossary: PK/Psychokinesis | accessdate = July 19, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Báðum hugtökunum hefur verið lýst með öðrum orðum, svo sem „fjaráhrif“, „fjarlægðaráhrif“.<ref>, {{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Introduction | coauthors = May, Edwin C., Ph.D and Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = AMP research programs in the Soviet Union have primarily focused on experimental studies in 'distant influence' on animate an inanimate systems; i.e., psychokinesis (PK) and bio-PK. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> „fjargeðáhrif“,<ref name=Broughton> {{cite book |author1= Broughton, Richard S. | year = 1991 | title = Parapsychology: The Controversial Science |url= https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9 | publisher = Ballantine Books | location = New York | pages = [https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9/page/34 35], 75–79, 149, 161–162, 329–330 | isbn = 0-345-35638-1 }}</ref>, "miðaður meðvitaður ásetningur".<ref>{{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Abstract | author1 = May, Edwin C., Ph.D | author2 = Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = The authors primarily discuss experiments in anomalous perturbation (often referred to as psychokinesis&mdash;PK and bio- which have been the main focus of AMP research programs in the Soviet Union. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> og „hugurinn ofar efninu“.<ref name=Berger> {{cite book |author1= Berger, Arthur S. | author2 = Berger, Joyce | year = 1991 | title = The Encyclopedia of Parapsychological and Psychical Research | url = https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg | publisher = Paragon House | location = New York | pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg/page/326 326], 341, 430 | isbn = 1-55778-043-9 }}</ref> Upprunalega var telekinesis notað til að vísa til hreyfingu hluta sem fundust ekki skýringar á, haldið var að draugar, englar, djöflar eða önnur yfirnáttúruleg öfl stæðu þar að baki.<ref name=Berger/> Síðar fóru vangaveltur af stað um að manneskjur stæðu fyrir þessum atburðum<ref> {{cite book | origyear = 1970 |year = 1995 | title = Man, Myth & Magic: The Illustrated Encyclopedia of Mythology, Religion, and the Unknown | publisher = Marshall Cavendish Corporation | location = New York | isbn = 1-85435-731-X | quote = Spiritualism aroused violent antagonism and criticism concentrating particularly on the physical phenomena occurring at seances, which opponents claimed were faked. | page = 2442 |editor=Richard Cavendish |author1=editorial board |author2=C.A. Burland |author3= Brian Innes. | oclc = 228665658}}</ref> og gætu mögulega hreyft hluti án nokkurra tengsla við [[Spíritismi|spíritisma]], líkt og miðilsfundi, og þá var psychokinesis bætt í orðasafnið.<ref name=Berger/> Á endanum varð psychokinesis viðurkennda orðið hjá dulsálfræðingum. Sjónvarpsþættir, bækur og kvikmyndir nota hins vegar frekar telekinesis til að lýsa hlutum sem færast yfirnáttúrulega, líklega vegna þess að orðið er líkt öðrum hugtökum í sama geira líkt og telepathy eða hugsanaflutningur og teleportation eða fjarflutningur. == Mælingar og athuganir == [[Mynd:Poltergeist-Therese Selles.jpg|thumb|right|Dæmi um ósjálfrátt hugmegin birtist á forsíðu franska tímaritsins ''La Vie Mysterieuse'' árið 1911.]] Dulsálfræðingar lýsa tveimur gerðum af mælanlegum og athuganlegum áhrifum hugmegina.<ref name=Broughton/><ref name=Berger/><ref>{{cite web | url = http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html | title = Library.ThinkQuest.org - Glossary: Macro PK and Micro PK | accessdate = October 14, 2006 | archive-date = maí 5, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060505002830/http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html |url-status=dead }}</ref> Mjög lítil áhrif eru kölluð míkró-PK, þau eru til dæmis stjórnun á sameindum, atómum<ref name=Broughton/>, öreindum<ref name=Broughton/> o.s.frv. sem er aðeins hægt að athuga með vísindalegum tækjum. Makró-PK eru stór áhrif sem er hægt að sjá með berum augum. === Ósjálfráð verkun === Ósjálfráðar hreyfingar á hlutum hafa verið tilkynntir og margir dulsálfræðingar telja að þær séu mögulega dæmi um hugmegin.<ref name=Spence/><ref name=Berger/> Dulsáfræðingurinn [[William G. Roll]] bjó til hugtakið „endurtekin ósjálfráð hugmegin“ (RSPK) árið 1958.<ref> {{cite book |author1= Roll, William G. | author2 = Pratt, J. G. | year = 1958 | title = The Seaford Disturbances | publisher = Journal of Parapsychology, Vol. 2, | pages = 79–124 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r | title = Parapsychological Association - Glossary: "RSPK" | accessdate = January 5, 2007 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r |url-status=dead }}</ref> Skyndileg hreyfing hluta án ásetnings í viðurvist vitna er talið af mörgum vera hugmegin í undirmeðvitundinni<ref>. {{cite book |author1= Guiley, Rosemary Ellen | year = 1991 | title = Encyclopedia of the Strange, Mystical & Unexplained | publisher = Gramercy Books | location = New York | isbn = 0-517-16278-4 | pages = 454, 456, 478, 609}}</ref> Ósjálfráðar hreyfingar þar sem fólk skaðast ef til vill eru stundum rannsakaðar sem [[ærsladraugur|ærsladraugsmál]].<ref> {{cite book | year = 1990 | title = Mysteries of the Unexplained | publisher = Readers Digest Association | isbn = 0-89577-146-2 | quote = Attempting to understand the forces at work, researchers in parapsychology have hypothesized that the poltergeist's feats in moving objects (which are seen to fly in violation of the laws of gravity, gliding, rising, and turning corners) are examples of psychokinesis, or PK&mdash;the ability to influence inanimate objects by mind power. | page = 181 |editor=Richard Marshall |author1=Monte Davis, |author2=Valerie Moolman |author3=Georg Zappler | oclc = 10605367}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> sszd6e19hp4ocqs7pcy2ae1p96jod5o 0 92709 1972236 1664082 2026-07-16T12:24:42Z Egill masson 19408 Bætti við söguna 1972236 wikitext text/x-wiki '''Lífstykkjabúðin''' var stofnuð árið 1916 sem [[Reykjavík|reykvísk]] verslun og iðnfyrirtæki. Fyrirtækið er starfrækt enn í dag sem undirfataverslun að Fákafeni 9 en framleiðslu lífstykkja er löngu hætt. == Saga == Elísabet Foss stofnaði Lífstykkjabúðina árið 1916 en þá var hún ekkja með tvö börn á framfæri. Elísabet hafði lært lífstykkjagerð í [[Bretland|Bretlandi]]. Fyrirtækið varð fljótlega nær einrátt í framleiðslu á lífstykkjum, brjóstahöldum og magabeltum hérlendis. Lífstykkjabúðin byrjaði smátt og Elísabet notaði eina saumavél við framleiðsluna. Fyrst var saumastofa og lítil búð í [[Kirkjustræti|Kirkjustræti 4]], þá fluttist starfsemin í [[Austurstræti]] 4 og árið 1929 lét Elísabet byggja þrílyft steinhús við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]] 11 og hafði 6-9 stúlkur í vinnu, eins og hún segir sjálf frá í bókinni ''Þættir úr verzlunar- og iðnaðarsögu Íslands:'' {{tilvitnun2|Einu erfiðleikarnir við að reka fyrirtækið, hafa stafað af efnisskorti, sem hefir orsakast af gjaldeyrisskorti og innflutningshömlum. Hefir því ekki verið hægt að fullnægja eftirspurninni og þó sízt á þessum síðustu og verstu tímum. Er jeg sannfærð um, að hægt hefði verið fyrir löngu að vinna þessa smásaumastofu upp í stóra og góða atvinnugrein með 20-30 stúlkum starfandi, ef þessir annmarkar hefðu ekki verið til fyrirstöðu, þar sem varan, sem framleidd hefir verið, hefir í alla staði verið samkeppnisfær að gæðum, vöndun og verðlagi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þættir úr verzlunar- og iðnaðarsögu Íslands.|höfundur=|ár=1940}}</ref>}} Árið 1953 flutti Lífstykkjabúðin á [[Skólavörðustígur|Skólavörðustíg]] 3, þaðan á Laugaveg 4 árið 1967, á Laugaveg 82 árið 2006 og loks í Fákafen 9 árið 2019.Verslunin sameinaðist versluninni Selenu 2026. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] [[Flokkur:Íslenskar verslanir]] {{s|1916}} [[Flokkur:Kvenfrumkvöðlar]] kg21b2knehjmcqmd3owd4g12dwx8v9v 0 97549 1972360 1963379 2026-07-17T09:00:22Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 4 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972360 wikitext text/x-wiki [[Image:Global North and Global South.svg|"Norður-Suður skiptingin". Aðalatriði í [[Þróunarlandfræði|þróunar]] og [[Efnahagslandfræði|efnahagslandfræði]].|right|thumb|350px]] '''Mannvistarlandfræði''' er önnur af tveim aðal undirgreinum í [[landfræði]]. Mannvistarlandfræði er fræðigreinin sem rannsakar notkun og skilnings mannsins á heiminum, meginmuninn og stofnanir á athöfnum mannsins og tengslin við áþreifanlega umverfið. Mannvistarlandfræði greinir sig frá [[Náttúrulandfræði|náttúrulandfræði]] aðallega þar sem áherslan á rannsóknir á athöfnum mannsins er mun meiri og gengur meira út á megindlegar rannsóknaraðferðir. Í raun er mannvistarlandfræði [[Félagsfræði|félagsfræðigrein]] á meðan náttúrlandfræði er [[Jarðvísindi|jarðvísindagrein]]. Mannvistarlandfræði er notuð við fræðin á rýmismunstri á tenglsum mannsins við þeirra náttúrulega umhverfi. == Ítarefni == * {{Cite book | last=Blij, Harm Jan | first=De | authorlink=Harm de Blij| coauthors= | title=Geography: realms, regions, and concepts | url=https://archive.org/details/geographyrealmsr0000debl | year=2008 | publisher=John Wiley | location=Hoboken, NJ | isbn=978-0-470-12905-0 | pages=}} * {{Cite book|editor=Clifford, N.J.; Holloway, S.L.; Rice, S.P.; Valentine, G.|title=Key Concepts in Geography|url=https://archive.org/details/keyconceptsingeo0000unse_e1q8|year=2009|edition=2nd|publisher=SAGE|location=London|isbn=978-1-4129-3021-5}} * {{Cite book |author1=Cloke, Paul J.|author2= Crang, Philip|author3= Goodwin, Mark | authorlink= | coauthors= | title=Envisioning human geographies |url=https://archive.org/details/envisioninghuman0000unse| year=2004 | publisher=Arnold | location=London | isbn=978-0-340-72013-4 | pages=}} * {{Cite book |author1=Cloke, Paul J.|author2= Crang, Phil|author3= Crang, Philip|author4= Goodwin, Mark | authorlink= | coauthors= | title=Introducing human geographies | url=https://archive.org/details/introducinghuman0000unse_2ed |edition=2nd| year=2005 | publisher=Hodder Arnold | location=London | isbn=978-0-340-88276-4 | pages=}} * {{Cite book |last1= Crang|first1= Mike|authorlink1=Mike Crang|last2= Thrift|first2= Nigel J.|authorlink2=Nigel Thrift| title=Thinking space |url= https://archive.org/details/thinkingspace0000unse| year=2000 | publisher=Routledge | location=London | isbn=978-0-415-16016-2 | pages=}} * {{Cite book |author1=Daniels, Peter|author2= Bradshaw, Michael|author3= Shaw, Denis J. B.|author4= Sidaway, James D. | authorlink= | coauthors= | title=An Introduction to Human Geography: issues for the 21st century | url=https://archive.org/details/introductiontohu002edunse_n7b4 |edition=2nd| year= 2004| publisher=Prentice Hall | location= | isbn=978-0-13-121766-9 | pages=}} * {{Cite book |author1=Flowerdew, Robin|author2=Martin, David | authorlink= | coauthors= | title=Methods in human geography: a guide for students doing a research project | url=https://archive.org/details/methodsinhumange0000unse_u1j3 |edition=2nd| year=2005 | publisher=Prentice Hall | location=Harlow | isbn=978-0-582-47321-8 | pages=}} * {{Cite book |author1=Gregory, Derek|author2= Martin, Ron G.|author3= Smith, Graham | authorlink= | coauthors= | title=Human geography: society, space and social science |url=https://archive.org/details/humangeographyso0000unse| year=1994 | publisher=Macmillan | location=Basingstoke | isbn=978-0-333-45251-6 | pages=}} * {{Cite book | last=Harvey | first=David D. | authorlink=David Harvey (geographer)| coauthors= | title=Justice, Nature and the Geography of Difference | url=https://archive.org/details/justicenaturegeo0000harv | year= 1996| publisher=Blackwell Pub | location= | isbn=978-1-55786-680-6 | pages=}} * {{cite book|last=Johnston|first=R.J.|title=The Dictionary of Human Geography |edition=5th |publisher=Blackwell Publishers, London |year=2009}} * {{cite book|last=Johnston|first=R.J|title=Geographies of Global Change: Remapping the World |publisher=Blackwell Publishers, London |year=2002}} * {{Cite book |author1=Moseley, William W.|author2=Lanegran, David A.|author3= Pandit, Kavita| title=The Introductory Reader in Human Geography: Contemporary Debates and Classic Writings |url=https://archive.org/details/introductoryread0000unse_r1q4| year=2007| publisher=Blackwell Publishing Limited | location=Malden, MA| isbn=978-1-4051-4922-8}} * {{Cite book|editor=Peet, Richard|title=Modern Geographical Thought|url=https://archive.org/details/moderngeographic0000peet|year=1998|publisher=Wiley-Blackwell|location=Oxford|isbn=978-1557863782}} * {{cite book|author=[[Edward Soja]]|title=Postmodern Geographies: The Reassertion of Space in Critical Social Theory|url=https://archive.org/details/postmoderngeogra0000soja_d2c8|publisher=Verso, London |year=1989}} [[Flokkur:Mannvistarlandfræði]] [[Flokkur:Landfræðigrein]] [[Flokkur:Mannfræði]] [[Flokkur:Félagsfræði]] [[Flokkur:Umhverfisfræði]] [[Flokkur:Lýðfræði]] 6fp5gn3b4yomhpfvl8iym1ihgasghxv 0 103838 1972267 1953311 2026-07-16T20:10:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1972267 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kepler-22_diagram.jpg|thumb|hægri|Kepler-22b.]] '''Kepler-22b''' er fyrsta [[fjarreikistjarna]]n sem [[Kepler-geimsjónauki]] NASA hefur fundið í lífbelti stjörnu sem líkist sólinni okkar. Ekki er vitað hvort þar þrífist líf.<ref>Sævar Helgi Bragason (2011). Kepler-22b. Stjörnufræðivefurinn https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420213512/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ |date=2026-04-20 }} Stjörnufræðivefurinn: Kepler-22b sótt (21.03.2012)</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ Stjörnufræðivefurinn: Kepler-22b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420213512/https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/kepler-22b/ |date=2026-04-20 }} * [http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ Stjörnufræðivefurinn: Fjarreikistjörnur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004010354/http://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/ |date=2011-10-04 }} * [https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/keplerssjonaukinn/ Stjörnufræðivefurinn: Keplerssjónaukinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260307151617/https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/keplerssjonaukinn/ |date=2026-03-07 }} ===Erlendir=== * [https://www.space.com/13821-nasa-kepler-alien-planets-habitable-zone.html "NASA Telescope Confirms Alien Planet in Habitable Zone"] ([[Space.com]]) * [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-16040655 "Kepler 22-b: Earth-like planet confirmed"] ([[BBC]]) * [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-373 "NASA's Kepler Confirms Its First Planet In Habitable Zone"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114131418/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-373 |date=2012-01-14 }} ([[NASA]]) * [http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/multimedia/images/kepler-22b-diagram.html Kepler discoveries: Kepler-22b "a yearly orbit of 289 days"] ([[NASA]]) * [https://www.worldwidetelescope.org/webclient/default.aspx?wtml=http%3a%2f%2fwww.worldwidetelescope.org%2fwwtweb%2fgoto.aspx%3fobject%3dNo+Object%26ra%3d19.2810972852724%26dec%3d47.8846744786791%26zoom%3d0.445987757026504%26wtml%3dtrue "View of Kepler 22-b Sky Location"] ([[Worldwide Telescope]]) {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Vogin]] [[Flokkur:Stjarnfræðileg fyrirbæri]] [[Flokkur:Fjarreikistjörnur]] j6a9c0wfki3fboffw219ym0fim4a4sx 0 105011 1972307 1957446 2026-07-17T06:48:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972307 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Gullfiskur | status = Heimilisdýr | image = Goldfish3.jpg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Karpfiskar]] (''Cypriniformes'') | familia = [[Vatnakarpar]] (''Cyprinidae'') | genus = ''[[Carassius]]'' | species = ''C. auratus''<ref>{{cite web |url=http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=170 |title=Gulf States Marine Fisheries Commission: Fact Sheet. '&#39;Carassius auratus'&#39; (Linnaeus, 1758) |publisher=Nis.gsmfc.org |date= |accessdate=19. nóvember 2011 |archive-date=2008-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324141807/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=170 |url-status=dead }}</ref> | subspecies = '''''C. a. auratus''''' | trinomial = ''Carassius auratus auratus''<ref name="fishbase">{{cite web|url=http://www.fishbase.org/Summary/speciesSummary.php?GenusName=Carassius&SpeciesName=auratus%20auratus |title='&#39;Carassius auratus'&#39; (Linnaeus, 1758) |publisher=Fishbase |date= |accessdate=19. nóvember 2011}}</ref> | trinomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Gullfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Carassius auratus auratus'') er [[ferskvatn]]sfiskur af [[vatnakarpar|vatnakarpaætt]]. Þeir eru upprunalega frá [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] og geta orðið allt að 20 ára gamlir.<ref>{{vefheimild|höfundur=Guðríður Lára Gunnarsdóttir|url=https://visindavefur.is/?id=6627|titill=Hvað geta gullfiskar orðið gamlir?|vefsíða=Vísindavefurinn|dags=7.5.2007|skoðað=1.2.2012}}</ref> Þetta er tiltölulega smávaxin tegund af vatnakarpaætt (sem einnig inniheldur [[koi]] (''Cyprinus carpio haematopterus'') og [[grænkarpi|grænkarpa]] (''Carassus carassius''), gullfiskurinn er ræktað afbrigði af síður skrautlegum karpa, [[gullkarpi|gullkarpa]] (''Carassius auratus gibelio'') frá Austur-Asíu. Hann var fyrst ræktaður í Kína fyrir meira en þúsund árum síðan, og allnokkur aðskilin afbrigði hafa þróast síðan. Afbrigði gullfiska eru breytileg í stærð, líkamslögun, lögun ugga og litum (ýmsar samsetningar af hvítum, gulum, rauðum, rauðgulum, brúnum og svörtum eru þekktar). Stökkbreyting svipuð þeirri sem olli uppruna gullfiska er einnig þekkt hjá öðrum vatnakörpum, svo sem [[vatnakarpi|vatnakarpa]] (''Cyprinus carpio'') og [[Grunnungur|grunnungi]] (''Tinca tinca''). ==Saga== [[File:Goldfish in Fish Swimming Amid Falling Flowers by Liu Cai (cropped).jpg|thumb|Þrír gullfiskar í ''Fiskar synda meðal fallinna blóma'', málverk eftir [[Liu Cai]] (um 1080–1120).]] Í [[Kína til forna]] voru ýmsar tegundir af vatnakörpum (þekktir sem asískir karpar) ræktaðir og nytjaðir sem matfiskar í þúsundir ára. Sumar þessara tegunda, sem að jafnaði eru gráar eða silfraðar, eiga það til að fá rauð, rauðgul eða gul stökkbrigði. Elstu heimildir um slíkt eru frá tímum [[Jinveldið|Jinveldisins]] (265–420).<ref name="Ocean Park">{{cite web|url=http://www.oceanpark.com.hk/html/en/learning/facts/goldfish.html |title=Goldfish |publisher=Ocean Park |accessdate=2009-11-16}}</ref><ref name=roots>{{cite book|last=Roots|first=Clive|title=Domestication|url=https://archive.org/details/domestication0000root|year=2007|publisher=Greenwood Press|location=Westport|isbn=978-0-313-33987-5|pages=[https://archive.org/details/domestication0000root/page/20 20]–21}}</ref> Á tímum [[Tangveldið|Tangveldisins]] (618–907) varð vinsælt að rækta karpa í [[skrauttjörn]]um og vatnagörðum. Náttúruleg stökkbreyting myndaði gullinn eða gulrauðgulan lit frekar en upphaflega silfraða litinn. Farið var að rækta gyllta afbrigðið fremur en það silfraða, í tjörnum eða öðrum hentugum stöðum í vatni. Við sérstök tækifæri, svo sem þegar gestir komu, voru þeir fluttir í minni ílát og hafðir til sýnis.<ref name="bristol" /><ref>[http://www.hagen.com/pdf/aquatic/Nutrafin_No4_English.pdf Nutrafin Aquatic News, Issue #4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070413152258/http://www.hagen.com/pdf/aquatic/Nutrafin_No4_English.pdf |date=2007-04-13 }}, 2004, Rolf C. Hagen, Inc. (USA) and Rolf C. Hagen Corp. (Montreal, Canada)</ref> [[File:Carassius wild golden fish 2013 G1.jpg|thumb|left|Villtur rauðgulur gullkarpi með gullfiskslitbrigði.]] Í [[Songveldið|Songveldinu]] (960–1279) var ræktun gullfiska komin í fastar skorður.<ref name=smartt>{{cite book|last=Smartt|first=Joseph|title=Goldfish varieties and genetics: A handbook for breeders|url=https://archive.org/details/goldfishvarietie00smar|year=2001|publisher=Blackwell Science|location=Oxford|isbn=978-0-85238-265-3|page=[https://archive.org/details/goldfishvarietie00smar/page/n30 21]}}</ref> Árið 1162 fyrirskipaði keisaraynja [[Songveldið|Song veldisins]] byggingu tjarnar fyrir rauðu og gullnu afbrigðin. Á þessum tíma var eingöngu ættingjum keisarafjölskyldunnar heimilt að hafa gyllta (gula) afbrigðið (gulur og mörg tilbrigði hans voru litur keisaraættarinnar). Það er líklega ástæða þess að það er meira um rauðgula en gula gullfiska, þó að gulir séu erfðafræðilega auðveldari í ræktun.<ref>{{cite web|url=http://www.wetpetz.com/goldfish.htm |title=goldfish |accessdate=2013-02-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090901050610/http://www.wetpetz.com/goldfish.htm |archivedate=September 1, 2009 }}</ref> Önnur litaafbrigði en rauður og gulur voru fyrst skráð 1276.{{citation needed|date=August 2015}} Á tímum [[Mingveldið|Mingveldisins]] (1368–1644) var einnig farið að rækta gullfiska innandyra,<ref name=roots/> sem leyfði ræktun afbrigða (stökkbreytinga) sem ekki hefðu lifað í tjörnum.<ref name="bristol"/> Fyrstu tilfelli fancy-tailed goldfish var skráð í [[Mingveldið|Ming]] veldi. Árið 1603 voru gullfiskar fluttir til [[Japan]].<ref name="bristol"/> 1611 komu gullfiskar til [[Portúgal]] og þaðan til annarra hluta [[Evrópa]].<ref name="bristol">{{cite web | url=https://www.bristol-aquarists.org.uk/goldfish/info/info.htm | title=Background information about goldfish | publisher=Bristol Aquarists' Society | accessdate=2006-07-28}}</ref> [[File:1856aquariumfresh.png|thumb|right|alt=A drawing in brown ink on an ocher background. A rectangular glass aquarium tank sits on a wooden stand with carved, curled legs, and contains two fish as well as plants with wavy grass-like leaves.|Vestrænt fiskabúr frá um 1850 af þeirri gerð er hélt gullfiska ásamt öðrum kaldvatnsfiskum]] Kring um 1620, voru gullfiskar í miklum metum í suður evrópu vegna málmlitaðs hreisturs og táknaði gæfu og framtíð. Það varð hefð fyrir gifta menn að gefa spúsum sínum gullfisk á brúðkaupsafmælin þeirra, sem tákn um gjöfula framtíð. Þessi hefð dó fljótlega út eftir því sem gullfiskar urðu almennari og urðu síður stöðutákn. Gullfiskar voru fyrst fluttir til Norður Ameríku í kring um 1850 og urðu fljótt vinsælir í Bandaríkjunum.<ref name=Brunner>{{cite book | last = Brunner | first = Bernd | title = The Ocean at Home | url = https://archive.org/details/oceanathomeil00brun | publisher = Princeton Architectural Press | year= 2003| location = New York | isbn = 1-56898-502-9 }}</ref><ref>{{cite book|last=Mulertt |first=Hugo |title=The Goldfish And Its Systematic Culture With A View To Profit |year=1883|url=https://archive.org/details/goldfishitssyste00mule |accessdate=2009-07-07}}</ref> ==Flokkun== ===Afbrigði=== [[Ræktun]] gegn um aldirnar hefur myndað mörg litarafbrigði, sum hver langt frá "[[Gull (litur)|gylltum]]" lit ræktaðs fisksins. Það eru einnig mismunandi líkamsform, [[uggi|ugga]] og [[auga|augna]] tilhögun. Sum öfgafyllri afbrigðin þrífast bara í [[fiskabúr]]um. Eins og er eru um 300 afbrigði viðurkennd í Kína.<ref name=roots/> Langmesti hluti afbrigða gullfiska eru upprunnin í Kína.<ref name=roots/> Sum aðal afbrigðin eru: {| class="wikitable" |- ! colspan="2"|"Venjulegur gullfiskur" ! colspan="2"|[[Ranchu]] ! colspan="2"|"Blöðruauga" |- | <small>'''Venjulegur gullfiskur''' er aðallega frábrugðinn sínum nánasta ættingja, [[Carassius gibelio]], að lit. Venjulegir gullfiskar eru í ýmsum litum; rauðir, rauðgulir(gull), hvítir, svartir og gulir.</small> | [[File:Common goldfish.JPG|120x120px]] | <small>Hinn skrautlegi Japanski '''Ranchu''' er með "hettu". [[Japanar]] líta á hann sem "konung gullfiskanna".</small> | [[File:Goldfish Ranchu 2.jpg|120px]] | <small>'''Blöðruauga'''(Bubble eye) er með uppstæð augu vegna tveggja vövafylltra belgja.</small> | [[File:Bubble Eye goldfish.jpg|120px]] |- ! colspan="2"|"Himnaauga" (Celestial Eye) ! colspan="2"|"Comet" ! colspan="2"|"Fantail" |- | <small>'''Himnaauga''' eða ''Choten gan'' er með tvöfaldan sporðugga og einkennandi uppstæð og útstæð augu sem líta til himna.</small> | [[File:Celestial eye goldfish.jpg|120px]] | <small>'''Comet''' eða '''comet-tailed goldfish''' er algengasta skrautafbrigðið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hann líkist venjulegum gullfiski, nema aðeins minni og nettari, og einkennist af löngum djúpsýldum sporðugga.</small> | [[File:Domesticcometgoldfish.jpg|120px]] | <small>'''Fantail''' gullfiskar er vestrænt form af [[Ryukin]] og er með egglaga búk, háan bakugga, langan fjórskiftan sporðugga, og engan bakhnúð.</small> | [[File:Fan tailed goldfish.jpg|120px]] |- ! colspan="2"|"Ljónshöfuð"(Lionhead) ! colspan="2"|"Oranda" ! colspan="2"|"Perluhreistur" (Pearlscale) |- | <small>Skrautfiskurinn '''ljónshöfuð''' er með hettu. Þetta afbrigði er fyrirrennari [[ranchu]].</small> | [[File:LionheadGoldfishSideviewRodsan18b.jpg|120px]] | <small>'''Oranda''' einkennist af áberandi hindberja-líkri hettu (einnig þekktri sem "wen" eða höfuðvöxtur) that encases the whole head except for the eyes and mouth.</small> | [[File:OrangeOranda.jpg|120px]] | <small>Skrautafbrigðið '''perluhreistur''' eða '''chinshurin''' á [[Japanönsku]], er kúlulaga fiskur með ugga svipuðum (Fantail gullfiskum).</small> | [[File:Goldfish Pearl Scale.jpg|120px]] |- ! colspan="2"|"Pompom" ! colspan="2"|"Ryukin" ! colspan="2"|"Shubunkin" |- | <small>'''Pompoms''', '''pompon''' eða '''hana fusa''' er með búnt af lausum útvexti milli nasanna, á hvorri hlið höfuðsins.</small> | [[File:Chocolate Oranda with Red pompoms 2.jpg|120px]] | <small>'''Ryukin''' er með stuttan og breiðan búk, með einkennandi hrygghnúð.</small> | [[File:Goldfish Ryukin.jpg|120px]] | <small>Hinir skrautlegu og harðgerðu [[Japan]]sku {{nihongo|'''Shubunkins'''|朱文金}} (bein þýðing "rauð bródering") eru með einfaldan sporðugga með perlumóðurlitu hreistri, flekkóttu mynstri [[Calico (gullfiskur)|calico]].</small> | [[File:Clear shubunkin.jpg|120px]] |- ! colspan="2"|"Telescope" ! colspan="2"|"Black Telescope" ! colspan="2"|"Panda Telescope" |- | <small>'''Telescope gullfiskur''' einkennist af útstandandi augum sínum.Þeir nefnast einnig popeye, telescope, kuro demekin í [[Japan]] og dreka auga í [[Kína]].</small> | [[File:DragonEye (bottom).jpg|120px]] | <small>'''Black telescope''' er svart afbrigði af "Telescope gullfiski" sem hafa einkennandi útstandandi augu. </small> | [[File:Black Moor Goldfish.jpg|120px]] | <small>'''Panda telescope''' er pöndulitað afbrigði af "Telescope gullfiski".</small> | [[File:Pandamoor.jpg|120px]] |- ! colspan="2"|"Slæðusporður" (Veiltail) ! colspan="2"|"Fiðrildasporður" (Butterfly tail) ! colspan="2"|"Tamasaba" |- | <small>'''Slæðusporður''' er þekktur fyrir sérstaklega langan tvöfaldan sporðugga. Nútíma veiltail standards require little or no indentation of the trailing edges of the caudal fins, as in a wedding veil for a bride.</small> | [[File:Welon (ryba).JPG|120px]] | <small>'''Fiðrildasporður''' (einnig Butterfly Tail Moor eða Butterfly Telescope) er af telescope-auga ættum, með tvöföldum sporðugga sem nýtur sín best séður að ofan. Lögun sporðugganna minnir á fiðrildi.</small> | [[File:calico-butterfly-tail-demekin.png|120px]] |<small>'''Tamasaba''' eða '''Sabao''' er sjaldgæft [[Japan]]skt afbrigði af gullfiski með líkamslögun svipaðri [[Ryukin]] og mjög langan flæðandi sporðugga sem minnir á [[makríll|makrílssporð]], sem gefur honum annað heiti; "Mackerel Tail". |[[File:Tamasaba or Sabao.jpg|120x150px]] |- ! colspan="2"|"Lionchu" ! colspan="2"|"Egg-gullfiskur" ! colspan="2"|"Tosakin" |- |<small>'''Lionchu''' eða '''lionhead-ranchu''' er skrautafbrigði sem kom fram við blöndun á "Ljónshöfuð" og "Ranchu".<ref name="Ponzio">{{cite web |url=http://www.goldfishpages.com/Articles/What%20is%20a%20Lionchu.pdf |title="What is a Lionchu?" by Peter Ponzio, an article from the Goldfish Pages Website (Goldfish Society of America), date retrieved: 28 February 2013 |access-date=25 júlí 2011 |archive-date=25 júlí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725073933/http://www.goldfishpages.com/Articles/What%20is%20a%20Lionchu.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="GFSA">{{cite web |url=http://www.goldfishpages.com/Articles/GFSA%20Ask%20the%20Judges,%20Ranchus.pdf |title="GFSA - Ask the Judges", an article about the Lionchu by Larry Christensen, Peter Ponzio, Scott Taylor, Tony Reynolds and John Parker, from the Goldfish Pages Website (Goldfish Society of America), date retrieved: 28 February 2013 |access-date=25 júlí 2011 |archive-date=25 júlí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725074035/http://www.goldfishpages.com/Articles/GFSA%20Ask%20the%20Judges,%20Ranchus.pdf |url-status=dead }}</ref> |[[File:Goldfish Lionchu first orize winner.jpg|120px]] |<small>'''Egg-fisk''' gullfiskur er skrautafbrigði sem vantar bakugga og er með áberandi egglaga búk.<ref name="Andrews">Andrews, Chris, Dr. An Interpet Guide to Fancy Goldfish, Interpet Publishing, 2002. - ISBN 1-902389-64-6</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hagen.com/usa/aquatic/more.cfm |title=Nutrafin Aquatic News, Issue #4, 2004, Rolf C. Hagen, Inc. (USA) and Rolf C. Hagen Corp. (Montreal, Canada) |publisher=Hagen.com |accessdate=2011-11-19 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121090523/http://hagen.com/usa/aquatic/more.cfm |url-status=dead }}</ref> |[[File:Eggfish.jpg|120px]] |<small>'''Tosakin''' eða '''curly fantail goldfish''' er einkennandi afbrigði með stóran sporðugga sem breiðist út lárétt (eins og blævængur) á eftir fiskinum. Þó að það sé tæknilega skiftur sporðuggi, eru helmingarnir tengdir saman á miðjunni. |[[File:Tosakin.JPG|120x150px]] |- | |} ===Kínversk flokkun gullfiska=== Eftri kínverskum hefðum flokkast gullfiskar í fjórar megingerðir.<ref>{{cite web |url=http://www.cnaquafish.com/html_news/QiYeXinWenTest-2-3.html |title=Geymd eintak |access-date=2016-12-10 |archive-date=2016-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164203/http://www.cnaquafish.com/html_news/QiYeXinWenTest-2-3.html |url-status=dead }}</ref> Sú flokkun er sjaldan notuð á vesturlöndum. * Gras—Gullfiskar without fancy anatomical features. These include the common goldfish, comet goldfish and Shubunkin. * Wen—Gullfiskar eru með skrautlegan sporðugga, t.d., Fantails og Veiltails ("Wen" er einnig nafnið á einkennandi höfuðvextiá afbrigðum eins og Oranda og Ljónshöfuð) * Drekaauga—Gullfiskar hafa útstæð augu, t.d., "Black Moor", "Bubble Eye", og "Telescope Eye" * Egg—Gullfiskar hafa engan bakugga, og yfirleitt 'egg-laga' búk, t.d., "Lionhead" (Ljónshöfuð) (ath. að "Bubble Eye" (Blöðruauga) án bakugga tilheyrir þessum flokki) ===Skyldar tegundir === [[File:Carassius gibelio 2008 G2.jpg|thumb|right|alt=A pale silvery and brownish fish, facing left|Villtur (''[[Carassius gibelio|Carassius auratus gibelio]]'')]] [[File:CarassiusCarassius8.JPG|thumb|right|Villtur (''[[Carassius carassius]]'')]] Gullfiskar voru ræktaðir frá (''[[Carassius gibelio|Carassius auratus gibelio]]'') í Kína, og þessir vanalega ólífugrænu fiskar eru enn nánasti ættingi gullfiska.<ref name="Evolutionary origin ">{{cite journal |last=Komiyama |first=Tomoyoshi |author2=Hiroyuki Kobayashi |author3=Yoshio Tateno |author4=Hidetoshi Inoko |author5=Takashi Gojobori |author6=Kazuho Ikeo |title=An evolutionary origin and selection process of goldfish |journal=Gene |date=February 2009 |volume=430 |issue=1–2 |pmid=19027055 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.gene.2008.10.019 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B6T39-4TVTJKP-5/2/cb35c47220bf1552372c4df41aa6e58e |accessdate=2010-08-09 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="matsui">{{cite web | title=Common Gold Fish | work=Aquarticles | author=Les Pearce | url=http://www.aquarticles.com/articles/ponds/Pearce_Common_Goldfishhtml.htm | accessdate=20 June 2006 | archive-date=28 maí 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060528173947/http://www.aquarticles.com/articles/ponds/Pearce_Common_Goldfishhtml.htm |url-status=dead }}</ref> Áður var því haldið fram af ýmsum heimildum að (''[[Carassius carassius]]'') væri villt upprunategund gullfiska. Hinsvegar eru þeir frábrugðnir í ýmsum atriðum. ''C. auratus'' eru með hvassari snoppu meðan snoppa ''C. carassius'' er vel rúnnuð. ''C. a. gibelio'' er oft grágrænleitur, meðan "C.carassius" er nær alltaf brons gylltur. Ungir grænkarpar eru með svartan blett við sporðrót sem hverfur með aldri. C. auratus hefur aldrei þessa sporðbletti. ''C. auratus'' eru með færri en 31 hreisturflögur eftir rákinni meðan grænkarpi ("C. carassius") er með 33 hreisturflögur eða fleiri. Eins og villtir áar þeirra, geta venjulegir og comet gullfiskar svo og Shubunkin lifað af, jafnvel þrifist, í hvaða loftslagi sem hægt er að halda gullfiskatjörn, þar sem skrautlegri afbrigðin gera það síður þar sem bjartir litir og langir uggar gera þá að auðveldri bráð. Gullfiskar geta blandast við vissar aðrar tegundir karpa auk upprunategundar sinnar ''C. a. gibelio''. Á innan við þremur kynslóðum er meginhluti afkvæmanna í villilitunum. Koi geta einnig blandast gullfiskum en blendingarnir eru ófrjóir. ==Líffræði== [[File:Goldfisheggs.JPG|thumb|220px|Gullfiska egg.]] [[File:Goldfishfry.JPG|thumb|220px|Gullfiskaseiði nýklakin (Ryukin)]] 2008 var stærsti gullfiskur heims talinn af [[BBC]] vera 48 sm, og var hann í [[Holland]]i.<ref name=BBC17Apr2008>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/kent/7352909.stm |title=Giant goldfish 'simply amazing' |publisher=BBC News |date=17 April 2008 |accessdate=17 July 2010}}</ref> Um svipað leyti var gullfiskur að nafni "Goldie", gæludýr í keri í [[Folkestone]], Englandi, sem mældist 38 sm (15 i.) og yfir 0,91 kg (2 lb) og var nefndur næststærstur eftir þeim Hollenska.<ref name=BBC17Apr2008/> Ritari "Federation of British Aquatic Societies" (FBAS) sagði um stærð Goldie að "I would think there are probably a few bigger goldfish that people don't think of as record holders, perhaps in ornamental lakes".<ref name=BBC17Apr2008/> Í júlí 2010, mældist gullfiskur 41 sm (16 in) og 2,3 kg (5 lb) sem veiddist í tjörn í [[Poole]], Englandi, talinn hafa verið skilinn þar eftir eftir að hafa orðið of stór fyrir kerið sitt.<ref name=BBC15Jul2010>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-10649008 |title=Surrey schoolboy catches 5lb goldfish in Dorset lake |publisher=BBC News |date=15 July 2010 |accessdate=17 July 2010}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{wikilífverur|Carassius auratus}} {{commons|Carassius auratus}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Vatnakarpar]] [[Flokkur:Skrautfiskar]] ex2580t2yjocky17y4kftqi8whuuuu9 0 119010 1972366 1927676 2026-07-17T09:15:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972366 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Frosinn''}} {{Kvikmynd | nafn = Frosinn | upprunalegt heiti = Frozen | plakat = Frozen Logo Black.svg | leikstjóri = [[Chris Buck]]<br />Jennifer Lee | framleiðandi = Peter Del Vecho | handritshöfundur = Jennifer Lee | byggt á = [[Snædrottningin]] eftir [[H.C. Andersen]] | leikarar = [[Kristen Bell]]<br />[[Idina Menzel]]<br />[[Jonathan Groff]]<br />[[Josh Gad]]<br />[[Santino Fontana]] | dreifingaraðili = [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] | tónlist = Christophe Beck (tónlist)<br />Robert Lopez (söngur)<br />Kristen Anderson-Lopez (söngur) | klipping = Jeff Draheim | útgáfudagur = [[27. nóvember]] [[2013]] | sýningartími = 108 mínútur | tungumál = [[enska]] | land = [[Bandaríkin]] | ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]150 milljónir | heildartekjur = $190.178.000 | imdb_id = 2294629 }} '''''Frosinn''''' ([[enska]]: ''Frozen'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Disney]]-kvikmynd frá árinu [[2013]]. Hún flokkast sem söngvamynd, draumóramynd og gamanmynd. Myndin var framledd af Walt Disney Animation Studios og gefin út af Walt Disney Pictures.<ref name="PRWoC">{{cite news|title=Disneyland Resort Debuts "World of Color – Winter Dreams," a Merry New Spectacular for 2013 Holiday Season|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/disneyland-resort-debuts-world-of-color----winter-dreams-a-merry-new-spectacular-for-2013-holiday-season-216954411.html|accessdate=July 27, 2013|newspaper=PR Newswire|date=July 27, 2013|quote=from the upcoming Walt Disney Pictures animated feature "Frozen"}}</ref> Myndin byggir lauslega á ævintýri [[H.C. Andersen|Hans Christian Andersen]], ''[[Snædrottningin|Snædrottningunni]]''. Hún segir frá óttalausri prinessu sem fer í ferð ásamt ísflutningamanni og hreindýri hans til að finna aðskilda systur sína, sem hefur óvart hefur lagt snjó yfir allt ríkidæmið. ''Frosinn'' var endurskrifuð mörgum sinnum á nokkurra ára fresti þangað til hún var samþykkt 2011 með handriti [[Jennifer Lee]] og með bæði [[Chris Buck]] og Lee sem leikstjóra. Á ensku er myndin talsett af [[Kristen Bell]], [[Idina Menzel]], [[Jonathan Groff]], [[Josh Gad]] og [[Santino Fontana]]. Sinfoníustjórn var í höndum [[Christophe Beck]], sem hafði áður unnið að verðlaunamynd Disney ''[[Paperman]]'' og tónlistin var samin af hjónunum [[Robert Lopez]] og [[Kristen Anderson-Lopez]]. ''Frosinn'' var frumsýnd í [[El Capitan Theatre]], [[Hollywood]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], 19. nóvember 2013,<ref>{{cite news|last=Liu|first=Meng|title=Disney's "Frozen" Premiere Turns L.A. Into a Winter Wonderland|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/disneys-frozen-premiere-turns-la-658133|accessdate=November 20, 2013|newspaper=The Hollywood Reporter|date=November 19, 2013}}</ref> og var heimsfrumsýnd 27. nóvember. Myndin fékk jákvæða dóma frá gagnrýnendum.<ref>{{cite news|last=Barnes|first=Brooks|title=Boys Don't Run Away From These Princesses|url=http://www.nytimes.com/2013/12/02/movies/frozen-disneys-new-fairy-tale-is-no-2-at-box-office.html?_r=0|accessdate=December 2, 2013|newspaper=The New York Times|date=December 1, 2013}}</ref><ref name="zuckerman1">{{cite news|last=Zuckerman|first=Esther|title=Is "Frozen" a New, Bona Fide Disney Classic?|url=http://www.theatlanticwire.com/entertainment/2013/11/frozen-new-bona-fide-disney-classic/71243/|accessdate=November 4, 2013|newspaper=The Atlantic Wire|date=November 4, 2013|archive-date=nóvember 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105012200/http://www.theatlanticwire.com/entertainment/2013/11/frozen-new-bona-fide-disney-classic/71243/|url-status=dead}}</ref> Myndin halaði inn 1.3 milljörðum bandaríkjadala í tekjur frá kvikmyndahúsum, þar af 247 milljónum frá Japan og 400 milljónum frá Bandaríkjunum og Kanada. Hún er fimmta tekjuhæsta mynd allra tíma, tekjuhæsta mynd ársins 2013 og þriðja tekjuhæsta myndin í Japan. Í janúar 2015 varð myndin söluhæsti [[Blu-ray diskur]] Bandaríkjanna.<ref>{{cite web|title=All-Time Best-Selling Blu-ray Titles in the United States|url=http://www.the-numbers.com/alltime-bluray-sales-chart|publisher=The Numbers|accessdate=January 25, 2015|date=January 25, 2015}}</ref> ''Frosinn'' vann tvö [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]] fyrir bestu teiknimynd og besta frumsamda lag („[[Þetta er nóg]]“).<ref name="oscar86">{{cite news|last=Staff|title=2013 Academy Awards Nominations and Winners by Category|url=http://www.boxofficemojo.com/oscar/chart/?view=allcategories&yr=2013&p=.htm|accessdate=March 2, 2014|newspaper=[[Box Office Mojo]]}}</ref> Myndin vann einnig Golden Globe verðlaun fyrir bestu teiknimyndina, <ref name="goldenglobe">{{cite news|title=Golden Globes 2014: And the winners are...|url=http://www.usatoday.com/story/life/people/2014/01/12/golden-globes-winners/4424169/|accessdate=January 16, 2014|newspaper=USA Today|date=January 12, 2014}}</ref> BAFTA verðlaun fyrir bestu teiknimyndina,<ref name="bafta">{{cite news|title=Film in 2014|url=http://awards.bafta.org/award/2014/film|accessdate=January 8, 2014|newspaper=[[British Academy Film Awards|BAFTA]]}}</ref> fimm [[Annie verðlaun]] (þar á meðal verðlaun fyrir bestu teiknimyndina),<ref name="annie">{{cite news|last=Times staff writers|title=Annie Awards 2014: Complete list of winners and nominees|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-complete-list-of-2013-annie-award-noms-20131202,0,3639869.story#axzz2sTG8rWoA|accessdate=February 5, 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=February 1, 2014}}</ref> tvö [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] fyrir bestu tónlistina og besta lagið ("Let It Go"),<ref name="ABC Grammys">{{cite web|title=SHOW BITS: : 'Frozen' Soundtrack Fires up With 2 Grammy Wins|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/show-bits-frozen-soundtrack-fires-grammy-wins-28817993|website=ABC News|accessdate=February 9, 2015}}</ref> og að lokum tvö [[Critics' Choice-verðlaun]] fyrir bestu teiknimyndina og besta lagið ("Let It Go").<ref name="bfca">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/2014-critics-choice-awards-winners-671707|title=Critics' Choice Awards: The Winners|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=January 17, 2014|date=January 17, 2014}}</ref> Stuttmyndin ''[[Frozen Fever]]'' var gefin út sem áframhald af myndinni og hún var frumsýnd 13. mars 2015.<ref>{{cite web|last=Graser|first=Marc|title='Frozen Fever' Short to Debut in Front of Disney's 'Cinderella'|url=http://variety.com/2014/film/news/frozen-fever-short-to-debut-in-front-of-disney-cinderella-1201369889/|work=Variety|accessdate=December 3, 2014|date=December 3, 2014}}</ref> 12. mars 2015 var framhaldsmynd tilkynnt með Buck og Lee sem leikstjóra og [[Peter Del Vecho]] sem framleiðanda, en útgáfudagsetning hefur ekki verið ákveðin.<ref name="Variety sequel">{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/disney-announces-frozen-2-1201451480/|title=Disney Announces 'Frozen 2'|last1=Graser|first1=Marc|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=Variety Media, LLC|accessdate=March 12, 2015|date=March 12, 2015}}</ref> == Söguþráður == [[Elsa (Disney)|Elsa]], prinsessa Arindell, hefur ískrafta, sem hún getur notað til að búa til og móta ís, frost og snjó að vild. Um eina nótt á meðan hún var að leika sér skaðar hún óvart yngri systur sína, prinsessuna [[Anna (Disney)|Önnu]]. Foreldrar þeirra, konungurinn og drottningin óska eftir hjálp [[tröll|trölla]] konungsins sem læknar Önnu og fjarlægir minningar hennar af galdri Elsu. Konunglegu hjónin aðskilja börnin í kastala sínum þangað til Elsa nær stjórn yfir mætti sínum. Af ótta við að skaða systur sína aftur, eyðir Elsa mestum tíma ein í herberginu sínu, neitar að tala við Önnu og aðskilnaður myndast á milli þeirra í uppvexti þeirra. Þegar þær eru báðar táningar farast báðir foreldrarnir á sjó í stormi. Þegar Elsa verður eldri undirbýr konungsríkið krýningu hennar sem drottningu. Á meðal gesta er hertogi Mararbæ sem vill hagnýta Arindell sér til hagnaðar. Spennt fyrir því að vera leyft út fyrir kastalann, Anna skoðar bæinn og hittir [[Hans (Disney)|Hans prins frá suðureyjum]]; þau tvö mynda fljótt áhuga hvert á öðru. Þrátt fyrir ótta Elsu, fer krýningin fram án vandræða. Í samkomunni biður Hans Önnu sem samþykkir í flýti. Elsa hinsvegar neitar að gefa henni sína blessun og bannar hjónaband þeirra. Systurnar rífast sem stigmagnast þangað til Elsa sýnir mátt sinn í tilfinningalegri uppákomu. Í ótta flýr Elsa kastalann og leggur óaðvitandi snjó yfir ríkidæmið. Hátt uppi í nálægum fjöllum hættir hún að halda aftur af kröftum sínum, lofar að snúa aldrei aftur og býr til einmannalegan kastala fyrir sjálfa sig. Anna fer að leita að systur sinni, ákveðin í því að koma henni aftur til Arindell og laga samband þeirra. Á meðan lætur hún Hans um stjórnina í Arindell. Þegar hún sækir byrgðir hittir hún ís flutningsmanninn [[Kristófer (Disney)|Kristófer]] og hreindýrið hans, Sveinn, og sannfærir Kristófer um að leiðbeina sér upp norðfjall. Á ferð sinni hitta þau [[Ólafur (Disney)|Ólaf]], snjómanninn úr æsku Önnu og Elsu, sem hin síðari endurbjó til og óaðvitandi kom til lífs, sem leiðir þau að felustað Elsu. Anna og Elsa hittast en Elsa er enn hrædd um að skaða systur sína. Þegar Anna krefst þess að Elsa snúi aftur, verður hún gröm og kraftar hennar brjótast út og lenda á hjarta Önnu. Í hryllingi neyðir Elsa Önnu, Kristófer og Ólaf að fara með því að búa til risavaxið snjó fyrirbæri sem eltir þau út úr kastalanum. Við flóttann tekur Kristófer eftir því að hár Önnu er að verða hvítt og ákveður að eitthvað verulegt sé að. Hann sækir hjálp frá tröllunum, sem tóku hann að sér og útskýrir að hjarta Önnu hefur verið frosið af Elsu. Ef það er ekki bráðið með "sannri ást", verður hún frosin að eilífu. Þar sem Anna trúir því að aðeins Hans geti bjargað henni með sönnum ástar koss, fer Kristófer með hana aftur til Arindell. Á meðan kemur Hans, sem leiðir leit eftir Önnu, að kastala Elsu. Í baráttu gegn mönnum herforingjans, verður Elsa meðvitundarlaus og fangelsuð í Arindell. Þar fer Hans fram á að hún taki veturinn aftur en Elsa viðurkennir að hún hafir ekki hugmynd um hvernig. Þegar Anna hittir Hans og biður hann um koss til að lyfta álögunum neitar Hans og segir að raunverulegi ásetningur hans með hjónabandi þeirra, sé að taka völdin í Arindell. Hann skilur Önnu eftir til að deyja og ákærir Elsu fyrir landráð fyrir að drepa systur sína. Elsa sleppur og fer út í storminn á firðinum. Ólafur hittir Önnu og uppljóstrar að Kristófer sé ástfanginn af henni; þau reyna síðan að flýja út í fjörðinn til að finna hann. Hans mætir Elsu og segir að Anna sé dauð vegna hennar. Í örvæntingu Elsu hættir stormurinn, sem gefur Kristófer og Önnu tíma til að finna hvort annað. Anna sér engu að síður að Hans ætli sér að drepa Elsu, hendir sér á milli þeirra beggja og á því augnabliki frýs hún og stöðvar árás Hans. Við það að Elsa syrgir systur sína byrjar Anna að bráðna, því að ákvörðun hennar til að fórna sjálfri sér fyrir systur sína flokkast sem "sönn ást". Þegar Elsa áttar sig á að ástin sé lykillinn að stjórna kröftum sínum bræðir Elsa ríkidæmið og hjálpar Ólafi að lifa af sumarið. Hans er sendur aftur til Suðureyja til að svara til saka fyrir glæpina gegn aðalsfjölskyldu Arindell, á meðan Elsa sker á viðskipti við Mararbæ. Hamingjulifandi deila Anna og Kristófer kossi. Systurnar ná saman og Elsa lofar að aldrei loka hliðum kastalans aftur. == Talsetning == {| class="wikitable" id="Synchronisation"<ref>http://www.disneyinternationaldubbings.weebly.com/frozen--icelandic-cast.html</ref> !colspan="2" style="background:lavender"|Ensk talsetning !colspan="2" style="background:lavender"|Íslensk talsetning |- !style="background:lavender"|Hlutverk !style="background:lavender"|Leikari !style="background:lavender"|Hlutverk !style="background:lavender"|Leikari |- |Anna |[[Kristen Bell]] |Anna |[[Þórdís Björk Þorfinnsdóttir]] |- |Elsa |[[Idina Menzel]] |Elsa |[[Ágústa Eva Erlendsdóttir]] |- |Kristoff |[[Jonathan Groff]] |Kristján |[[Sigurður Þór Óskarsson]] |- |Hans |[[Santino Fontana]] |Hans |[[Orri Huginn Ágústsson]] |- |Olaf |[[Josh Gad]] |Ólafur |[[Bergur Þór Ingólfsson|Bergur Ingólfsson]] |- |Duke of Weselton |[[Alan Tudyk]] |Hertoginn af Mararbæ |[[Laddi|Þórhallur Sigurðsson]] |- |Oaken |[[Chris Williams]] |Hákon |[[Vilhjálmur Hjálmarsson]] |- |Choir <nowiki>''Frozen Heart''</nowiki> | Kórinn <nowiki>'' frysta hjarta ''</nowiki> | |Benedikt Ingólfsson, Hjálmar P. Pétursson, Örn Arnarsson, Björn Thorarensen |- |Kai |Björn Thorarensen |Karl |- |Gerda |[[Edie McClurg]] |Greta |[[Margrét Ákadóttir]] |- |Grand Pabbie |[[Ciarán Hinds]] |Pápi |[[Magnús Ólafsson (leikari)|Magnús Ólafsson]] |} == Lög == {| class="wikitable" |- ! Upprunalegt titill !! Íslensk titill |- | "''Do You Want to Build a Snowman?"'' || "''Viltu koma að gera snjókarl?"'' |- | "''Love is An Open Door"'' || "Ástin er opnar dyr" |- | "''For the First Time in Forever"'' || "''Því nú loks er allt að gerast"'' |- | "''Let It Go"'' || "''Þetta er nóg"'' |- | "''In Summer"'' || "''Á Sumari"'' |- | "''For the First Time in Forever"'' (Reprise) || "''Því nú loks er allt að gerast"'' (Endurtekning) |- | "''Fixer Upper"'' || "''Gallagrípur"'' |- |} == Þróun == === Uppruni === Walt Disney byrjaði að skoða möguleikann á teiknimynd eða leikinni kvikmynd eftir höfundinn [[H.C. Andersen]] seint árið 1937, áður en ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö]]'' var frumsýnd.<ref name="Solomon">{{cite book|last=Solomon|first=Charles|title=The Art of Frozen|year=2013|publisher=Chronicle Books|location=San Francisco|isbn=978-1-4521-1716-4|url=https://books.google.com/books?id=otmqBwAAQBAJ&pg=PA10}}</ref>{{rp|10}} Í mars 1940 stakk Walt Disney upp á samvinnu við Samuel Goldwyn, þar sem Goldwyn-kvikmyndaverið myndi taka upp leikin atriði úr lífi Andersens og Walt Disney myndi búa til teiknimyndir úr sögum hans.<ref name="Solomon" />{{rp|10}} Teiknimyndirnar myndu vera byggðar á þekktustu verkum Andersens, eins og ''[[Litla hafmeyjan]]'', ''[[Litla stúlkan með eldspýturnar]]'', ''[[The Steadfast Tin Soldier]]'', ''[[Snædrottningin]]'', ''[[Thumbelina]]'', ''[[Litli ljóti andarunginn]]'', ''[[The Red Shoes (fairy tale)|The Red Shoes]]'' og ''[[Nýju fötin keisarans]]''. Hinsvegar átti kvikmyndaverið í vandræðum með snædrottninguna, því þeir fundu ekki leið til að aðlaga söguna að nútímanum. Jafnvel á fertugasta og fimmtugusta áratug 19. aldar var ljóst að efnið hafði mikla möguleika á sviði, en hlutverk snædrottningarinnar reyndist of erfitt. Eftir seinni heimstyrjöldina var verkefnið sett á bið 1942.<ref name="Solomon" />{{rp|10}} Goldwyn framleiddi leiknu kvikmyndina 1952, undir titlinum Hans Christian Andersen. Á sama tíma var snædrottningin og önnur ævintýri Andersens sett á bið.<ref name="Jim Hill">{{cite news|url=http://jimhillmedia.com/editor_in_chief1/b/jim_hill/archive/2013/10/18/countdown-to-disney-quot-frozen-quot-how-one-simple-suggestion-broke-the-ice-on-the-quot-snow-queen-quot-s-decades-long-story-problems.aspx#.UmbFXxZPrTQ|title=Countdown to Disney "Frozen" : How one simple suggestion broke the ice on the "Snow Queen"'s decades-long story problems|first=Jim|last=Hill|work=Jim Hill Media|date=October 18, 2013|accessdate=October 22, 2013|archive-date=október 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022125512/http://jimhillmedia.com/editor_in_chief1/b/jim_hill/archive/2013/10/18/countdown-to-disney-quot-frozen-quot-how-one-simple-suggestion-broke-the-ice-on-the-quot-snow-queen-quot-s-decades-long-story-problems.aspx#.UmbFXxZPrTQ|url-status=dead}}</ref> === Síðari tilraunir === Seint á 10. áratug 20. aldar byrjaði Walt Disney þróun á nýrri nálgun við gerð snædrottningarinnar eftir mikinn árangur fyrri mynda þeirra, en hætt var við verkefnið 2002 þegar Gle Keane hætti með verkefnið<ref name="sf">{{cite news|last=Fischer|first=Russ|title=Disney's "Frozen", Formerly "The Snow Queen", Will Be CG Rather Than Hand-Drawn|url=http://www.slashfilm.com/disneys-frozen-the-snow-queen-cg-handdrawn/|accessdate=January 12, 2012|newspaper=Slash Film|date=January 11, 2012}}</ref> og hélt áfram með annað verkefni sem varð að kvikmyndinni ''[[Tangled]]'' (2010). Fyrir þann tíma hafði Harvey Fierstein kynnt sína útgáfu af sögunni til stjórnar Disney, en var neitað.<ref name="Jim Hill" /> Paul Brizzi, Gaëtan Brizzi, Dick Zondag og Dave Goetz eru allir sagðir hafa reynt verkefnið, en þeim öllum mistókst.<ref name="Jim Hill" /> Eftir árangurslausar tilraunir frá 2000 til 2002 setti Disney verkefnið aftur á bið.<ref name="Solomon" />{{rp|10–11}} Við eina af þessum tilraunum lýsti [[Michael Eisner]], þáverandi forstjóri Walt Disney, stuðningi við verkefnið og stakk upp á því að gera það með Óskarsverðlaunaða leikstjóranum [[John Lasseter]] hjá [[Pixar|Pixar Animation Studios]] eftir þáverandi viðræður Pixar við Disney um endurnýjun á samningi þeirra.<ref name="Jim Hill" /> En samningaumleitanir Pixar og Disney urðu að engu 2004 og samningurinn var aldrei endurnýjaður.<ref name="Issacson">{{cite book|last1=Issacson|first1=Walter|title=Steve Jobs|url=https://archive.org/details/isbn_9781620901366|date=2011|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=9781451648546|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781620901366/page/435 435]–436|edition=1st paperback|accessdate=June 29, 2014}}</ref> Í staðinn samdi [[Bob Iger]], eftirmaður Eisner, um kaup Disney á Pixar í janúar 2006 fyrir 7.4 milljarða bandaríkjadala og Lassiter var settur sem framkvæmdarstjóri bæði Pixar og Disney Animation.<ref name="Catmull">{{cite book|last1=Catmull|first1=Ed|author2=Amy Wallace|title=Creativity, Inc.: Overcoming the Unseen Forces That Stand in the Way of True Inspiration|url=https://archive.org/details/creativityincove0000catm|date=2014|publisher=Random House|location=New York|isbn=978-0812993011|pages=[https://archive.org/details/creativityincove0000catm/page/248 248]–252}}</ref><ref>{{cite book|last=Price|first=David|title=The Pixar Touch: The Making of a Company|year=2009|publisher=Random House|isbn=9780307278296|pages=252–254}}</ref> == Heimildir == *{{wpheimild|tungumál=en|titill=Frozen (2013 film)|mánuðurskoðað=10. apríl|árskoðað=2015}} == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * {{imdb titill|2294629}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Bandarískar teiknimyndir]] [[Flokkur:Disney-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2013]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu teiknimyndarinnar]] ic87whpq3fcq6dsflgu8xkcjucla3ya 0 130330 1972272 1954302 2026-07-16T22:19:00Z ~2026-35116-77 118350 1972272 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Vélmenni | upprunalegt heiti = Robots | tegund = Teiknimynd, Grímynd, Ævintýramynd | land = Bandaríkin | leikstjóri = Chris Wedge | tónlist = John Powell | klipping = John Carnochan | aðalhlutverk = Paula Abdul <br> Halle Berry <br> Lucille Bliss <br> Terry Bradshaw | íslenskar raddir = | fyrirtæki = Blue Sky Studios | dreifingaraðili = 20th Century Fox | útgáfudagur = {{ISL}} 18. mars 2005 | sýningartími = 1 klst og 30 mínótur<ref>{{cite web|title=Robots (US domestic version)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=January 22, 2017|archive-date=febrúar 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012538/http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|url-status=dead}}</ref> | aldurstakmark = Ekkert | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = 75 milljónir USD | heildartekjur = 260 milljónir USD<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|title=Robots (2005)|publisher=Box Office Mojo}}</ref> | imdb_id = 0358082 }} '''''Robots''''' (íslenska: Vélmenni) er [[Bandaríkin|Bandarísk]] [[teiknimynd]] frá [[2005]], framleidd af Blue Sky Studios og útgefin af [[20th Century Fox]]. Hún var leikstýrð af Chris Wedge<ref>{{cite news|last=Jones|first=Malcolm|title=Heavenly Metal|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2005/03/13/heavenly-metal.html|accessdate=September 1, 2011|newspaper=The Daily Beast|date=March 13, 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115233040/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2005/03/13/heavenly-metal.html|archivedate=January 15, 2012|url-status=dead}}</ref> og er talsett af Paulu Abdul, [[Halle Berry]], Lucille Bliss og Terry Bradshaw. Myndin er um vélmennið Rodney sem reynir að hitta átrúnaðargoðið sitt í fyrirtækinu sínu í vélmennaborg. Myndin var frumsýnd á Íslandi [[18. mars]] [[2005]]. == Talsetning == {| class="wikitable" id="Synchronisation" |- bgcolor=lavender |<center>'''Íslensk nöfn'''</center> |<center>'''Enskar raddir (2005) '''</center> |- bgcolor=#ffffff |Sindri (Rodney) |[[Ewan McGregor]] |- |Ventill (Fender) |[[Robin Williams]] |- |Toppa (Cappy) |[[Halle Berry]] |- |Stórvaldur (Bigweld) |[[Mel Brooks]] |- |Rosti (Ratchet) |[[Greg Kinnear]] |- |Frú Griður (Madame Gasket) |[[Jim Broadbent]] |- |Hulsa (Piper) |[[Amanda Bynes]] |- |Skralli (Crank Casey) |[[Drew Carey]] |- |Fanný Frænka (Aunt Fanny) |[[Jennifer Coolidge]] |- |Loki (Lug) |[[Harland Williams]] |- |Hr. Koparpottur (Herb) |[[Stanley Tucci]] |- |Frú Koparpottur (Lydia) |[[Dianne Wiest]] |- |Rósetta (Loretta) |[[Natasha Lyonne]] |- |Tommi (Tim) |[[Paul Giamatti]] |- |Mjölnir (Jack Hammer) |[[Alan Rosenberg]] |- |Dunkur (Mr. Gunk) |[[Dan Hedaya]] |- |Hr. Þétting (Mr. Gasket) |[[Lowell Ganz]] |} == Heimildir == <references/> {{stubbur|kvikmynd|Bandaríkin}} [[Flokkur:Bandarískar gamanmyndir]] [[Flokkur:Bandarískar teiknimyndir]] [[Flokkur:Bandarískar ævintýramyndir]] jb9a87pvoxsixw8jzfzh13o4uryvx3g 0 132201 1972351 1957775 2026-07-17T08:41:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972351 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Túrbanlilja'' | image = IKAL 200625 Lilium martagon.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Einkímblöðungar]](''Monocot'') | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | genus = ''[[Lilium]]'' | species = '''''L. martagon''''' | binomial = ''Lilium martagon'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref=<ref name=gerta/> | synonyms= {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Lilium versicolor'' <small>Salisb.</small> |''Lilium hirsutum'' <small>Mill.</small>> |''Lilium milleri'' <small>Schult.</small> |''Martagon montanum'' <small>Fourr.</small |''Lilium caucasicum'' <small>(Miscz.) Grossh.</small> |''Lilium cattaniae'' <small>(Vis.) Vis.</small> |''Lilium martagonum'' <small>St.-Lag.</small> |''Lilium dalmaticum'' <small>Vis.</small> |''Lilium catanii'' <small>Baker</small> |''Lilium glabrum'' <small>Spreng.</small> |''Martagon sylvaticum'' <small>Opiz</small> |''Lilium villosum'' <small>Cavara</small> |''Lilium alpinum'' <small>Kit.</small> |''Lilium pilosiusculum'' <small>(Freyn) Miscz. (syn of ''L.m. var. pilosiusculum)''</small> }}}} '''Túrbanlilja''' (fræðiheiti: ''Lilium martagon'') er Evrasísk liljutegund af [[Liljuætt]]. Áberandi blómliturinn og stærðin gera hana eina mest einkennandi evrópskra lilja. ==Útbreiðsla== Túrbanlilja hefur Evrasíska útbreiðslu, frá Portúgal í vestri yfir í Síberísku taiga, suður yfir Balkanskaga til Kákasus, undanskilið er vestur Evrópa og norðurhluti Mið-Ítalíu og Suður Ítalía. Norðausturmörkin eru við Yenisei í Síberíu og þaðan suður í Mongólíu og Kína<ref>''Flora of China'', 24:137, 2000</ref> austur til Japan<ref>Muer, Angerer: ''Alpenpflanzen'', Stuttgart 2004, <nowiki>ISBN 3-8001-3374-1</nowiki></ref>. Í Skandinavíu er hún ílend. <ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=lilium+martagon Altervista Flora Italiana, Giglio a turbante, Common Turk's Cap Lily, ''Lilium martagon'' L.] includes many color photos plus European distribution map</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=240001420 Flora of China, Vol. 24 Page 137 <big>新疆百合</big> xin jiang bai he ''Lilium martagon'' var. ''pilosiusculum'' Freyn, Oesterr. Bot. Z. 40: 224. 1890.]</ref><ref>Tutin, T.G. & al. (eds.) (1980). Flora Europaea 5: 1-452. Cambridge University Press.</ref><ref>Davis, P.H. (ed.) (1984). Flora of Turkey and the East Aegean Islands 8: 1-632. Edinburgh University Press, Edinburgh.</ref><ref>Czerepanov, S.K. (1995). Vascular Plants of Russia and Adjacent States (The Former USSR): 1-516. Cambridge University Press.</ref><ref>Grubov, V.I. (2001). Key to the Vascular Plants of Mongolia 1: 1-411. Science Publishers, Inc. Enfield, USA. Plymouth, U.K..</ref><ref>Ikinci, N., Oberprieler, C. & Güner, A. (2006). On the origin of European lilies: phylogenetic analysis of ''Lilium'' section ''Liriotypus'' (Liliaceae) using sequences of the nuclear ribosomal transcribed spacers. Willdenowia 36: 647-565.</ref> Tegundin þrífst í frjósömum skógum, í kalkríkum jarðvegi á hálfskyggðum svölum stöðum. Aðeins á hálendi vex hún uppfyrir skógarmörk á engjum og ökrum, sérstaklega með öðrum hávöxnum gróðri. Hún vex upp að 2300m y. sjávarmáli.<ref>Ruprecht Düll und Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands.'' 2005, <nowiki>ISBN 3-494-01397-7</nowiki></ref> ==Lýsing== Túrbanlilja er fjölær, jurtkennd planta sem verður á milli 30 til 150 sm., sjaldan 200sm. Hnöttóttur laukurinn getur náð 8sm ummáli.<ref>Simon, Jelitto, Schacht: ''Die Freiland – Schmuckstauden'', Bd. 2, S. 567, Ulmer, 1990, <nowiki>ISBN 3-8001-6378-0</nowiki></ref> Hún er stöngulrætandi, verður á milli 1m og 2m há. Blómliturinn er vanalega bleik-fjólublár, með dökkum blettum, en er mjög breytilegur, frá nær hvítum til næstum svartur. Blómin eru ilmandi. Mörg blóm eru á hverri plöntu, og allt að 50 geta verið á kröftugum plöntum. Grænir stönglarnir geta verið með fjólubláir eða rauðmengaðir og laufin eru sporbaugótt til lensulaga, mest í hvirfingum, að 16sm löng og oft lítið eitt hærð að neðan.<ref>{{cite book|author=Christopher Brickell|title=The RHS Encyclopedia of Garden Plants|publisher=[[Dorling Kindersly]]|place=[[London]]|year=1996|page=615|isbn=0-7513-0436-0}}</ref><ref>European Garden Flora, 1986.</ref> [[File:Lilium martagon leaves.JPG|thumb|Dæmigerðar blaðhvirfingar Túrbanlilju]] ==Nafn== Nafnið Túrbanlilja (á ensku: Turk's cap lily), er einnig notað yfir nokkrar aðrar tegundir, kemur af hinu einkennandi aftursveigða lagi krónublaðanna. Tegundarheitið ''martagon'' er tyrkneskt orð sem þýðir einnig túrban eða húfa.<ref>{{cite book|author=Allen J Coombes|title=The Hamlyn Guide to Plant Names|url=https://archive.org/details/hamlynguidetopla0000coom|publisher=[[Reed Elsevier|Reed International Books]]|year=1985|page=[https://archive.org/details/hamlynguidetopla0000coom/page/118 118]|isbn=0-600-57545-4}}</ref> == Ræktun == Túrbanlilja er harðgerð<ref>{{Cite web |url=http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=828&fl=2 |title=Geymd eintak |access-date=2016-01-03 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930215723/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=828&fl=2 |url-status=dead }}</ref> og góð garðplanta sem tekur þó 1 - 2 ár að koma sér fyrir.<ref>Garðblómabókin 1995 Hólmfríður Sigurðardóttir</ref> Þessi jurt<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Lilium martagon''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1162|accessdate=21 May 2013|archive-date=15 maí 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515060054/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1162|url-status=dead}}</ref> og hvíta afbrigðið 'Album'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Lilium martagon'' 'Album'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3387|accessdate=May 21, 2013|archive-date=maí 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515060044/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3387|url-status=dead}}</ref> hafa fengið [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]]. ''Lilium martagon'' var notuð í kynblöndun við ''[[Lilium hansonii|L. hansonii]]'' í lok 19 aldar af Mrs RO Backhouse of Hereford, England.<ref>Andrew Mikolajski, The New Plant Library - Lilies, Lorenz Books, Anness Publishing Ltd, New York, 1998, p10, ISBN 1-85967-634-0</ref> ; Afbrigði Ýmsar undirtegundir og afbrigði hafa verið skráð, en aðeins tvær viðurkenndar af World Checklist.<ref name="gerta">[https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=279985 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * ''Lilium martagon'' var. ''martagon'' - frá Portúgal til Mongólíu * ''Lilium martagon'' var. ''pilosiusculum'' <small>Freyn</small> - Rússland, Kazakhstan, Xinjiang, Mongólía == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Heimildir== {{commonscat|Lilium martagon|Túrbanlilju}} {{wikilífverur|Lilium martagon|Túrbanlilju}} * Xaver Finkenzeller: ''Alpenblumen''. München 2003, ISBN 3-576-11482-3 * Dankwart Seidel: ''Blumen''. München 2001, ISBN 3-405-15766-8 * Michael Jefferson-Brown: ''Lilien.''. Christian-Verl., München 2004, ISBN 3-88472-627-7 * Edward A. McRae: ''Lilies. A Guide for Growers and Collectors.'' Timber Press, Portland Or 1998, ISBN 0-88192-410-5 * Peter H. Davis: ''Flora of Turkey and the East Aegean Islands''. University Press, Edinburgh {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Liljuætt]] 424fjvtrlcveiyonqa4dfduozk8wk1j 0 136266 1972356 1912040 2026-07-17T08:52:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972356 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Abies fraseri'' | image = Abies fraseri cone.jpg | image_caption = Barr og köngull | status = EN | status_ref = <ref>{{Cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/32101/2810241|title= ''Abies fraseri''|author1=Farjon, A.|date=2011|volume=3.1| criteria-version = 3.1|access-date= 2013-11-10}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Þinur]]'' ''([[Abies]])'' | species = '''''A. fraseri''''' | binomial = ''Abies fraseri'' | binomial_authority = ([[Frederick Traugott Pursh|Pursh]]) [[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]], 1817 | range_map = Abies fraseri range map 2.png | range_map2 = Abies fraseri range map 4.png | range_map_caption = Útbreiðsla ''Abies fraseri'' |synonyms = *''Abies humilis'' <small>Bach.Pyl.</small> *''Picea fraseri'' <small>(Pursh) Loudon</small> *''Picea hudsonia'' <small>Gordon</small> *''Pinus fraseri'' <small>Pursh</small> |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2609865 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=3 October 2014 |archive-date=15 desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215212808/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2609865 |url-status = dead }}</ref> }} '''Glæsiþinur''' (''[[fræðiheiti]]'': ''Abies fraseri'') er sígrænt [[barrtré]] ættað úr [[Appalasíufjöll]]um suðausturhluta Bandaríkjanna. ''Abies fraseri'' er náskyldur [[Balsamþinur|balsamþin (''Abies balsamea'')]], og hefur stundum verið talinn undirtegund hans (sem ''A. balsamea'' subsp. ''fraseri'' (Pursh) E.Murray) eða afbrigði (sem ''A. balsamea'' var. ''fraseri'' (Pursh) Spach).<ref name="farjon">Farjon, A. (1990). ''Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera''. Koeltz Scientific Books ISBN [[Kerfissíða:Bókaheimildir/3-87429-298-3]].</ref><ref name=liu>Liu, T.-S. (1971). ''A Monograph of the Genus Abies''. National Taiwan University.</ref><ref name=fna>Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500006 ''Abies fraseri'']</ref><ref name=gd>Gymnosperm Database: [http://www.conifers.org/pi/Abies_fraseri.php ''Abies fraseri'']</ref> ==Nöfn== [[File:Fraser Fir.JPG|thumb|left|Glæsiþinur á hlíðum [[Clingmans Dome]]]] Tegundin ''Abies fraseri'' er nefnd eftir skoska grasafræðingnum [[John Fraser (grasafræðingur)|John Fraser]] (1750–1811) sem gerði fjölda grasasafnana á svæðinu.<ref name=liu/> Nafnið hefur stundum verið rangstafsett "Frasier," "Frazer" eða "Frazier." Fyrr á tímum var hann stundum kallaður "she-balsam" vegna þess að hægt var að "mjólka" trjákvoðuna úr blöðrum barkarins,<ref name="isbn0-8078-4851-4">{{cite book |author1=Frankenberg, D. |title=Exploring North Carolina's Natural Areas: Parks, Nature Preserves, and Hiking Trails |url=https://archive.org/details/exploringnorthca0000unse |publisher=University of North Carolina Press |location=Chapel Hill |year=2000 |pages= |isbn=0-8078-4851-4 |oclc= |doi=}} p343</ref> gagnstætt "he balsam" ([[Picea rubens]]) sem ekki var hægt að mjólka. Hann hefur einnig verið kallaður "balsam fir", sem býður upp á rugling við ''A. balsamea''.<ref name="isbn0-394-73126-3">{{cite book |author1=Sutton, M. |author2= Sutton, A. |name-list-style = amp |title=Eastern forests (Audubon Society Nature Guides) |url=https://archive.org/details/easternforests0000sutt |publisher=Knopf |location=New York |year=1985 |pages= |isbn=0-394-73126-3 |oclc= |doi=}} p363</ref> ==Lýsing== [[Image:Abies fraseri2.jpg|left|thumb|Smáplöntur af Glæsiþini (blágrænar, lengri barrnálar) og brúngreni [[Picea rubens]] (grænt, styttra barr)]] [[Image:FraserFirFoliage.jpg|left|thumb|Nærmynd af barri Glæsiþins]] ''Abies fraseri'' er smávaxið sígrænt barrtré, yfirleitt á milli 10 til 15 metra hár, en sjaldan að 25 metrum, með stofnþvermál 40 til 50 sm, sjaldan 75 sm. Krónan er keilulaga, með beinum greinum yfirleitt láréttar eða upp í 40° frá stofninum; mjög þéttar á meðan tréð er ungt og gisnari við þroska. Börkurinn er þunnur, sléttur, grábrúnn, og með fjölda kvoðubóla á yngri trjám, og verður hreistrugur með aldri. Barrið er nálarlaga; nálar eru í spíral upp eftir sprotanum en undin við fótinn og mynda tvær raðir til hvorrar hliðar. Það er 10 til 23mm langt og 2 til 2.2mm breitt; flatt; sveigjanlegt; rúnnað eða lítið eitt sýlt í endann; dökkt til blágrænt að ofan; oft með lítinn blett af loftaugum nálægt endanum; og með 2 silfraðar rendur af loftaugarásum að neðan. Sterk lyktin minnir á [[terpentína|terpentínu]]. [[Köngull|Könglarnir]] eru uppréttir; sívalir; 3.5 til 7 sm langir (sjaldan að 8 sm), og 2.5 til 3 sm ( sjaldan 4 sm) breiðir; dökk purpuralitir, verða fölbrúnir við þroska; oft með trjákvoðu; og með löngum aftursveigðum grænum, gulum eða fölpurpuralitum hreisturblöðkum. Könglarnir sundrast við þroska 4 til 6 mánaða gamlir til að losa vængjuð fræin.<ref name=farjon/><ref name=liu/><ref name=fna/> Sumir grasafræðingar líta á undirtegund [[Balsamþinur|balsamþins]] nefnda ''Abies balsamea var. phanerolepis'' sem náttúrulegan blending við Glæsiþin, og þá skráðan sem ''Abies × phanerolepis'' (Fernald) Liu.<ref name=liu/> ==Vistfræði== ===Fjölgun og vöxtur=== Glæsiþinur er ''monoecious'', sem þýðir að bæði kven og karlblóm (í sitt hvoru lagi) eru á sama tré.<ref>[http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/Volume_1/abies/fraseri.htm Abies fraseri (Pursh) Poir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025055438/http://www.na.fs.fed.us/pubs/silvics_manual/volume_1/abies/fraseri.htm |date=2016-10-25 }}, Silviculture Manual, Volume 1, US Department of Agriculture Forest Service, Retrieved 20 October 2014</ref> Blómbrum opnast yfirleitt frá miðjum maí til byrjun júní. Kvenblómin eru yfirleitt í efstu metrum krónunnar og á enda greina. Karlblómin eru fyrir neðan kvenblómin, en að mestu í efri helmingi krónunnar. Blómgun og fræmyndun getur hafist þegar trén eru aðeins 15 ára gömul. Fræin þroskast auðveldlega á flestu undirlagi sem er nógu rakt (mosi, mór, rotnandi stofnar o.fl.).<ref>[http://www.realchristmastrees.org/dnn/education/treevarieties/fraserfir.aspx Abies fraseri (Pursh) Poir.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425231806/http://www.realchristmastrees.org/dnn/education/treevarieties/fraserfir.aspx |date=2016-04-25 }} The National Christmas Tree Association, Retrieved 20 Oct 2014</ref> ===Útbreiðsla=== Glæsiþinur, ''Abies fraseri'', vex einvörðungu í suðaustur-[[Appalasíufjöll]]um í suðvestur-[[Virginía|Virginíu]], vestur-[[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]] og austur-[[Tennessee]], þar sem hann kemur fyrir hátt yfir sjó, frá 1.200 m upp á topp á Mitchell-fjalli (Norður-Karólína), sem stendur hæst á svæðinu (2.037 m). Hann kýs súran, rakan jarðveg (leirsand) en með góðu frárennsli, er yfirleitt í bland við ''[[Picea rubens]]''. Önnur tré sem hann vex með eru ''[[Tsuga caroliniana]]'', ''[[Betula alleghaniensis]]'' (gulbjörk), ''[[Betula papyrifera]]'' (næfurbjörk), og ''[[Acer saccharum]]'' (sykurhlynur). Veðurfarið á búsvæðinu er svalt og rakt, með stuttum svölum sumrum og köldum vetrum með mikilli snjókomu.<ref name=farjon/><ref name=liu/> ===Pestir=== [[Image:Abies fraseri0.jpg|left|thumb|Glæsiþinskógur, með mörg tré drepin af [[Adelges piceae]]]] ''Abies fraseri'' verður fyrir miklum áföllum af innfluttu skordýri; ''[[Adelges piceae]]''. Innflutningur þess hefur leitt til mikilla affalla af glæsiþini, með yfir 80 prósenta dauða fullorðinna trjáa. Mikil endurnýjun smáplantna vegna skorts á yfirvexti hefur leitt til góðs vaxtar á heilbrigðum ungum trjám þar sem einu sinni stóðu þroskaðir skógar. Hins vegar, þegar þessi ungu tré verða nógu gömul til að þau fari að vera með sprunginn börk, geta þau orðið fyrir árásum og drepist. Vegna þessa er framtíð tegundarinnar óviss, þó að Mount Rogers-skógurinn (Virginíu) hefði að mestu sloppið. Hnignun glæsiþins í suður-Appalasíufjöllum hefur leitt til taps á búsvæði mosa sem er mikilvægur fyrir köngulóna [[Microhexura montivaga]] (3 til 4 mm stór og lifir á stökkmor, mjög sjaldgæf).<ref name=gd/> ==Ræktun og nytjar== Hann er ekki mikilvægur í timburframleiðslu, en mikið notaður sem [[Jólatré|jólatré]]. Mildur ilmurinn, lögunin, kröftugar greinar, og eiginleikinn að missa ekki nálarnar (sem stinga ekki þegar verið er að hengja upp skrautið) í langan tíma eftir að tréð er fellt gerir það að einni af hentugustu tegundunum til þess.<ref>Hendrix, Steve, "[http://www.washingtonpost.com/lifestyle/magazine/the-remarkable-journey-of-a-single-christmas-tree/2011/12/01/gIQALVuZ9O_story.html A Christmas tree’s remarkable journey]", ''The Washington Post'', December 21, 2011.</ref> Glæsiþinur hefur verið notaður oftar sem jólatré [[Hvíta húsið (Washington, D.C.)|Hvíta Hússins]] heldur nokkuð annað tré.{{heimild vantar|date = February 2012}} Hann er ræktaður á plantekrum á [[Skotland]]i og seldur í þúsundatali um [[Bretlandseyjar]].{{heimild vantar|date = February 2012}} Hann er einnig ræktaður í nokkrum ríkjum norður Bandaríkjanna og aðlægum hlutum [[Quebec]]-ríkis, aðallega í jólatrjáarækt.{{heimild vantar|date = February 2012}} Samsetningin af lögun, nálafestu, dökk blágrænn litur, þægilegur ilmur og góðir flutningseiginleikar hafa gert glæsiþin að einni vinsælustu jólatrjáategundinni. Ræktun og uppskera á þessari tegund fyrir jólatré og greinar er margmilljóna dollara viðskipti í suður-[[Appalasíufjöll]]um. [[Norður-Karólína]] framleiðir meginhluta þeirra.<ref>[http://www.ncagr.gov/ Fraser Fir] North Carolina Department of Agriculture. Retrieved 24 November 2010</ref> Hann þarf 7 til 10 ár á akri til að verða 2 metra hár. North Carolina General Assembly gerði 2005 löggjöf sem gerði glæsiþin að opinberu jólatré [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500006 eFloras.org—Flora of North America: ''Abies fraseri'' treatment] *[http://www.efloras.org/object_page.aspx?object_id=5436&flora_id=1 eFloras.org: ''Abies fraseri'' range map] *[http://www.plantmaps.com/nrm/abies-fraseri-fraser-fir-native-range-map.php Interactive Native Range Distribution Map: ''Abies fraseri''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174619/http://www.plantmaps.com/nrm/abies-fraseri-fraser-fir-native-range-map.php |date=2016-03-03 }} {{Stubbur|líffræði}} {{commonscat|Abies fraseri}} {{wikilífverur|Abies fraseri}} [[Flokkur:Þallarætt]] [[Flokkur:Þinir]] fpwwow8qxa0bi410l6b6zbgnem1w5cb 0 137834 1972330 1872407 2026-07-17T07:49:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972330 wikitext text/x-wiki '''Edward Bernays''' (22. nóvember 1891 − 9. mars 1995) var austurrískur-amerískur brautryðjandi á sviði almannatengsla og [[Áróður|áróðurs]]. Hann hefur gjarnan verið kallaður ''faðir almannatengsla''.<ref>{{cite news| date=March 10, 1995 | title=Edward Bernays, 'Father of Public Relations' And Leader in Opinion Making, Dies at 103 | url=https://www.nytimes.com/books/98/08/16/specials/bernays-obit.html | newspaper=The New York Times}}</ref> Bernays var nefndur einn af 100 mest áhrifamestu Bandaríkjanna á 20. öldinni af Life tímaritinu.<ref>{{cite book|author=Ewen, Stuart|chapter=Chapter 1: Visiting Edward Bernays|title=PR! A Social History Of Spin – Chapter 1|publisher=Basic Books|year=1996|url=http://www.bway.net/~drstu/chapter.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905203439/http://www.bway.net/~drstu/chapter.html|archivedate=2008-09-05|df=}}</ref> Fjallað var ítarlega um hann í ævisögunni ''The Father of Spin'' (1999) og í heimildarmynd [[BBC]] ''[[The Century of the Self]]''. Af fjölda bóka hans fengu ''Crystallizing Public Opinion'' (1923) og ''Propaganda'' (1928) mesta athygli sem brautryðjendastarf til að skilgreina og setja kenningar fyrir almenningatengsl. Bernays vísaði í verk höfunda eins og [[Gustave Le Bon]], [[Wilfred Trotter]], [[Walter Lippmann]], og frænda síns [[Sigmund Freud]]. Hann lísti almenningi sem órökvísum sem fylgdu fjöldanum og útskýrði hvernig hægt væri að nota sálfræði fjöldans og [[sálgreining|sálgreiningu]] til að stjórna þeim á þeim hátt sem hann vildi.<ref>{{Cite book|title=Crystallizing Public Opinion|url=https://archive.org/details/crystallizingpub0000bern|last=Bernays|first=Edward|publisher=Ig Publishing|year=1923|isbn=193543926X|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite book|title=Propaganda|last=Bernays|first=Edward|publisher=Ig Publishing|year=1928|isbn=0970312598|location=|pages=}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Bernays, Edward}} {{fd|1891|1995}} [[Flokkur:Austurrískir rithöfundar]] k4xh9ej5wraw4mwiso6pph0vsq5b7zn 0 139570 1972373 1958325 2026-07-17T10:57:47Z TKSnaevarr 53243 1972373 wikitext text/x-wiki {{Forseti | forskeyti = | nafn = Urho Kekkonen | mynd = Urho-Kekkonen-1977-c.jpg | titill= [[Forseti Finnlands]] | stjórnartíð_start = [[1. mars]] [[1956]] | stjórnartíð_end = [[27. janúar]] [[1982]] | forsætisráðherra = {{Collapsible list|title = Listi|1=[[Karl-August Fagerholm]]<br /><!-- -->[[Vieno Johannes Sukselainen|V. J. Sukselainen]]<br /><!-- -->[[Rainer von Fieandt]]<br /><!-- -->[[Reino Kuuskoski]]<br /><!-- -->[[Martti Miettunen]]<br /><!-- -->[[Ahti Karjalainen]]<br /><!-- -->[[Johannes Virolainen]]<br /><!-- -->[[Rafael Paasio]]<br /><!-- -->[[Mauno Koivisto]]<br /><!-- -->[[Teuvo Aura]]<br /><!-- -->[[Kalevi Sorsa]]<br /><!-- -->[[Keijo Liinamaa]]}} | forveri =[[Juho Kusti Paasikivi]] | eftirmaður = [[Mauno Koivisto]] | titill2= Forsætisráðherra Finnlands | stjórnartíð_start3 = [[17. mars]] [[1950]] | stjórnartíð_end3 = [[17. nóvember]] [[1953]] | forseti3 = [[Juho Kusti Paasikivi]] | forveri3 = [[Karl-August Fagerholm]] | eftirmaður3 = [[Sakari Tuomioja]] | stjórnartíð_start2 = [[20. október]] [[1954]] | stjórnartíð_end2 = [[3. mars]] [[1956]] | forseti2 = [[Juho Kusti Paasikivi]] | forveri2 = [[Ralf Törngren]] | eftirmaður2 = [[Karl-August Fagerholm]] | myndatexti1 = Kekkonen árið 1977. | fæddur = [[3. september]] [[1900]] | fæðingarstaður = [[Pielavesi]], [[Stórfurstadæmið Finnland|stórfurstadæminu Finnland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1986|8|31|1900|9|3}} | dánarstaður = [[Helsinki]], [[Finnland]]i | þjóderni = [[Finnland|Finnskur]] | maki = Sylvi Salome Uino | stjórnmálaflokkur = [[Miðflokkurinn (Finnland)|Miðflokkurinn]] | börn = Matti, Taneli | háskóli = [[Háskólinn í Helsinki]] | starf = Stjórnmálamaður |undirskrift = KekkonenUrhoSignature.png }} '''Urho Kaleva Kekkonen''' ([[3. september]] [[1900]] – [[31. ágúst]] [[1986]]) var [[Finnland|finnskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Finnlands á árunum 1950–1953 og 1954–1956 og síðar áttundi forseti Finnlands (1956–1982).<ref>{{Vefheimild |url=http://www.valtioneuvosto.fi/hakemisto/ministerikortisto/ministeritiedot.asp?nro=154 |titill=Ministerikortisto |útgefandi=Valtioneuvosto|tungumál= finnska}}</ref> Hann var þaulsetnasti forseti í sögu Finnlands. Kekkonen viðhélt „virkri hlutleysisstefnu“ forvera síns, [[Juho Kusti Paasikivi]], en sú stefna varð síðar þekkt sem „Paasikivi–Kekkonen-línan“.<ref>{{Tímarit.is|1414248|Kekkonen sjötugur|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=3. september 1970|blaðsíða=14}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2880836|Urho Kekkonen: Áhrifamesti þjóðhöfðingi síns tíma á Norðurlöndum|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=24. febrúar 1982|blaðsíða=7|höfundur=Borgþór S. Kjærnested}}</ref> Samkvæmt henni viðhélt Finnland sjálfstæði sínu í sama mund og ríkið átti í stórtækri verslun við meðlimi bæði [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]]. ==Æviágrip== ===Æska og menntun=== Urho Kekkonen fæddist í [[Pielavesi]] í [[Mið-Finnland]]i og var elstur þriggja systkina. Foreldrar hans voru finnskir þjóðernissinnar og Urho gekk í samskóla í [[Kajaani]].{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=345}} Urho Kekkonen barðist með her [[Finnskir hvítliðar|hvítliða]] í [[Finnska borgarastyrjöldin|finnsku borgarastyrjöldinni]] árið 1918 og var meðal annars falið að stjórna [[Aftaka|aftöku]] níu óbreyttra borgara úr röðum [[Finnskir rauðliðar|rauðliða]] nóttina 25. og 26. maí.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=346}} Kekkonen tók [[lögfræði]]próf við [[Háskólinn í Helsinki|Háskólann í Helsinki]] þegar hann var 28 ára gamall og hlaut doktorsnafnbót árið 1936. Hann var kunnur íþróttaunnandi og var um skeið Finnlandsmeistari í hástökki. Árið 1932 varð hann forseti finnska íþróttasambandsins.<ref name=mbl86/> ===Stjórnmálaferill=== Frá byrjun þriðja áratugarins vann Kekkonen fyrir finnsku leyniþjónustuna og fékkst við að elta uppi [[Kommúnismi|kommúnista]] sem komu til Finnlands yfir landamærin frá [[Sovétlýðveldið Rússland|Rússlandi]].{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=346}} Kekkonen var innanríkisráðherra í ríkisstjórn finnska [[Miðflokkurinn (Finnland)|Bændaflokksins]] (Miðflokksins) á árunum 1936 til 1937 og barðist á þeim tíma gegn uppgangi [[Fasismi|fasisma]] í Finnlandi.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=347}} Á tíma [[Vetrarstríðið|vetrarstríðsins]] milli Finnlands og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] varð Kekkonen andstæðingur allrar viðleitni til samningagerðar milli ríkjanna. Kekkonen fagnaði [[Innrásin í Sovétríkin|innrás Þýskalands í Sovétríkin]] í júní 1941 og taldi hana í upphafi fela í sér mikil tækifæri fyrir Finnland. Finnar gengu á þessum tíma í lið með Þjóðverjum og háðu hið svokallaða [[Framhaldsstríðið|framhaldsstríð]] gegn Sovétmönnum. Haustið 1943 varð Kekkonen hins vegar ljóst að Þjóðverjar myndu tapa stríðinu gegn Sovétríkjunum og því gekk hann til liðs við þá sem vildu ljúka þátttöku Finna í stríðinu með samningum.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=347}} Þegar [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] varð forseti Finnlands í ágúst 1944 var Kekkonen gerður dóms- og innanríkisráðherra í ríkisstjórn [[Juho Kusti Paasikivi]] forsætisráðherra. Í því embætti hafði Kekkonen umsjón með saksóknum gegn finnskum ráðamönnum sem taldir voru bera ábyrgð á þátttöku Finnlands í stríðinu.<ref>{{Tímarit.is|5063955|Kekkonen forseti Finnlands|blað=[[Samtíðin]]|útgáfudagsetning=1. október 1956|blaðsíða=11–14}}</ref> Þegar Mannerheim sagði af sér og Paasikivi varð forseti varð Kekkonen forsætisráðherra Finnlands frá 1950 til 1956 til skiptis við [[Karl-August Fagerholm]].{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=347}} ===Forsetatíð (1956–1982)=== Kekkonen bauð sig fram til forseta Finnlands þegar Paasikivi lét af störfum árið 1956. Engum frambjóðanda tókst að ná meirihluta kjörmanna í fyrstu kosningaumferðinni en í þriðju umferð bauðst [[Alþýðufylkingin (Finnland)|Alþýðufylking kommúnista og sósíalista]] til að styðja framboð Kekkonens með því skilyrði að flokkurinn yrði tekinn inn í ríkisstjórn eftir sigur hans. Sovéski utanríkisráðherrann [[Vjatsjeslav Molotov]] sendi jafnframt tvo [[KGB]]-liða til Finnlands til þess að tryggja kosningu Kekkonens.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=350}} Kekkonen var að endingu kjörinn forseti í þriðju umferð með 151 atkvæði gegn 149 atkvæðum sem Karl-August Fagerholm hlaut.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=351}} Kjöri Kekkonens á forsetastól var ákaft fagnað í Sovétríkjunum vegna fyrirheita hans um að hann myndi halda fast í [[Hlutleysisstefna|hlutleysisstefnuna]] sem Finnland hafði tekið upp í stjórnartíð Paasikivi.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=352}} Sem forseti þótti Kekkonen harður í horn að taka og hann varð því töluvert umdeildur meðal Finna á fyrsta kjörtímabili sínu. Þar sem tvísýnt þótti um horfur Kekkonens til endurkjörs árið 1961 greip hann til þess að rjúfa þing til þess að geta att andstæðingum sínum úr röðum sósíalista og íhaldsmanna hverjum gegn öðrum. Kekkonen fékk átyllu til þess að rjúfa þing eftir að sovéski utanríkisráðherrann [[Andrej Gromyko]] sendi finnska sendiráðinu í [[Moskva|Moskvu]] orðsendingu um nauðsyn þess að hefja viðræður um öryggismál milli ríkjanna.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=353}} Kekkonen rauf í kjölfarið þing og vísaði til þess að almenningur yrði að fá úr um það skorið hvort vinsamlegri utanríkisstefnu gagnvart Sovétríkjunum yrði viðhaldið eða ekki. Bandalag andstæðinga Kekkonens hrundi í kjölfarið og hann vann auðveldlega endurkjör á forsetastól.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=354}} [[Mynd:Kekkonen ja Khrushchev.jpeg|thumb|right|Kekkonen með Sovétleiðtoganum [[Níkíta Khrústsjov]], í sextíu ára afmælisveislu Kekkonens árið 1960.]] Árið 1961 leiddi stjórn Kekkonens Finnland inn í [[Fríverslunarsamtök Evrópu]]. Til að ná þessu fram varð Kekkonen að eiga viðræður við sovéska leiðtogann [[Níkíta Khrústsjov]], sem hann átti í góðum samskiptum við, og undirrita tollasamning við Sovétríkin.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=354}} Kosningabandalag Kekkonens, sem samanstóð af Miðflokknum, jafnaðarmönnum, kommúnistum og vinstrisósíalistum, Sænska þjóðarflokknum og fólki utan flokka, vann afgerandi sigur í forsetakosningum árið 1968. Þetta sama ár varð Finnland fyrir áfalli þegar aðildarríki [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] gerðu [[Innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu|innrás í Tékkóslóvakíu]] til að binda endi á [[vorið í Prag]].{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=355}} Kekkonen kallaði sovéska sendiherrann í Helsinki, Andrej Koljakov, á sinn fund en vísaði honum á dyr og sakaði hann um að ljúga að sér þegar hann tjáði honum að innrásin hefði verið gerð að beiðni ríkisstjórnar Tékkóslóvakíu.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=356}} [[Mynd:Tage Erlander and Urho Kekkonen 1967.jpg|thumb|right|Kekkonen á árabáti við [[Harpsund]] með sænska forsætisráðherranum [[Tage Erlander]] árið 1967.]] Stefna Kekkonens leiddi til gagnrýni í fjölmiðlum og á Vesturlöndum um að hann sýndi Sovétríkjunum fylgispekt. Hugtakið „[[Finnlandísering]]“ var fundið upp til að lýsa undirgefni Finna við stórveldið í austri. Kekkonen og stuðningsmönnum hans gramdist þessi gagnrýni og færðu rök fyrir því að utanríkisstefna Finna byggðist á raunsæi og staðreyndum.<ref name=mbl86>{{Tímarit.is|1639364|Urho Kekkonen: Réð lögum og lofum í aldarfjórðung|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=2. september 1986|blaðsíða=26–29}}</ref> Með því að taka tillit til hagsmuna Sovétríkjanna á alþjóðavettvangi hefði Finnum tekist að viðhalda [[fullveldi]] sínu og forðast að verða kommúnískt [[leppríki]] Sovétmanna á sama hátt og flest ríki [[Austurblokkin|Austurblokkarinnar]] í kalda stríðinu.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=364}} Stjórn Kekkonens, sér í lagi erindrekinn [[Ralph Enckell]], áttu frumkvæði að því að skipuleggja öryggismálaráðstefnu í Helsinki árið 1975, sem leiddi til þess að 35 ríki, þar á meðal Sovétríkin, undirrituðu [[Helsinkisáttmálinn|Helsinkisáttmálann]] svokallaða þann 1. ágúst þetta ár. Sáttmálinn fól í sér kröfu um frið og óhagganleg landamæri ásamt skyldur til að virða mannréttindi og lýðræðisleg vinnubrögð.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=373}} Kekkonen var endurkjörinn forseti árið 1978 með fylgi allra helstu stjórnmálaflokka Finnlands og án veruegrar mótstöðu. Á þessum tíma var heilsu Kekkonens þó farið að hraka og því farið að gæta aukinnar andstöðu gegn honum meðal finnskra stjórnmálamanna. Árið 1981, á tíma kreppu á vinnumarkaðinum, krafðist Kekkonen þess að forsætisráðherrann [[Mauno Koivisto]] bæðist lausnar. Venja var fyrir því að finnska ríkisstjórnin segði af sér ef forsetinn óskaði þess en Koivisto leitaði hins vegar ráða lagakanslara og svaraði því í kjölfarið að hann myndi ekki segja af sér, enda væri ríkisstjórnin samkvæmt stjórnarskrá aðeins ábyrg gagnvart þinginu en ekki forsetanum.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=374}} Með þessu kom Koivisto alvarlegu höggi á forsetavald Kekkonens og hvatti fjölmiðla til gagnrýnni umfjöllunar um forsetann en tíðkast hafði á undanförnum árum.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=375}} ===Starfslok og andlát=== Kekkonen fór í veikindafrí í september árið 1981 og Koivisto tók því við forsetaembættinu til bráðabirgða. Vinsældir Koivistos jukust mjög á þessum tíma og æ fleiri Finnar sögðust vilja að hann tæki við Kekkonen á forsetastól. Forsetakosningar voru að endingu haldnar í janúar 1982 þar sem Koivisto vann afgerandi sigur.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=375}} Kekkonen hvarf því frá völdum eftir rúman aldarfjórðung og settist að á [[Eikaroddi|Eikarodda]]. Hann lést aðfaranóttina 31. ágúst árið 1986, þremur dögum fyrir 86 ára afmælisdaginn sinn.{{sfn|Borgþór Kjærnested|2017|p=378}} ==Heimildir== * {{cite book|title=Milli steins og sleggju: Saga Finnlands|author=Borgþór Kjærnested|year=2017|publisher=Skrudda|isbn=9789935458728|place=Reykjavík}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Finnlands]] | frá=[[17. mars]] [[1950]]| til=[[17. nóvember]] [[1953]]| fyrir=[[Karl-August Fagerholm]]| eftir=[[Sakari Tuomioja]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Finnlands]] | frá=[[20. október]] [[1954]]| til=[[3. mars]] [[1956]]| fyrir=[[Ralf Törngren]]| eftir=[[Karl-August Fagerholm]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Finnlands]] | frá=[[1. mars]] [[1956]]| til=[[27. janúar]] [[1982]]| fyrir=[[Juho Kusti Paasikivi]]| eftir=[[Mauno Koivisto]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Finnlands}} {{Forsætisráðherrar Finnlands}} {{DEFAULTSORT:Kekkonen, Urho}} {{fd|1900|1986}} [[Flokkur:Forsetar Finnlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] 7ab41gf1azoeiwn7x5lxga9rv2gqd9q 0 141498 1972240 1958724 2026-07-16T12:33:42Z TKSnaevarr 53243 1972240 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = George Marshall | mynd = Army Chief of Staff General George C. Marshall official Portrait (cropped)(b).jpg | titill= Varnarmálaráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start = [[21. september]] [[1950]] | stjórnartíð_end = [[12. september]] [[1951]] | forseti = [[Harry S. Truman]] | forveri = [[Louis A. Johnson]] | eftirmaður = [[Robert A. Lovett]] | titill2= Utanríkisráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[21. janúar]] [[1947]] | stjórnartíð_end2 = [[20. janúar]] [[1949]] | forseti2= [[Harry S. Truman]] | forveri2 = [[James F. Byrnes]] | eftirmaður2 = [[Dean Acheson]] | titill3= Yfirmaður herforingjaráðs bandaríska landhersins | stjórnartíð_start3 = [[1. september]] [[1939]] | stjórnartíð_end3 = [[18. nóvember]] [[1945]] | forseti3= [[Franklin D. Roosevelt]]<br>[[Harry S. Truman]] | forveri3 = [[Malin Craig]] | eftirmaður3 = [[Dwight D. Eisenhower]] | myndatexti1 = Marshall árið 1940. | fæddur = [[31. desember]] [[1880]] | fæðingarstaður = [[Uniontown]], [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1959|10|16|1880|12|31}} | dánarstaður = [[Washington (borg)|Washington, D. C.]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = Lily Carter Coles (g. 1902; d. 1927)<br>Katherine Boyce Tupper Brown (g. 1930) | stjórnmálaflokkur = | börn = | bústaður = | atvinna = | háskóli = | starf = Herforingi, stjórnmálamaður |undirskrift = George C Marshall Signature.svg }} '''George Catlett Marshall yngri''' (31. desember 1880 – 16. október 1959) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður og herforingi. Hann var yfirmaður herforingjaráðs bandaríska landhersins í stjórnartíðum [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Harry S. Truman]] og var utanríkis- og varnarmálaráðherra í forsetatíð Truman. [[Winston Churchill]] kallaði Marshall „skipuleggjanda sigursins“ vegna forystu hans í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]].<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/marshall/|title=George Catlett Marshall, U.S. Army Chief of Staff, Secretary of State|publisher=CNN|accessdate=2007-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113061529/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/marshall/ <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate=2007-11-13}}</ref> Marshall fæddist í Uniontown í Pennsylvaníu og útskrifaðist árið 1901 úr hernaðarskóla [[Virginía|Virginíu]]. Hann var í stuttan tíma liðsforingi nemenda í hernaðarháskólanum í Danville en var skipaður undirliðsforingi fótgönguliðs í febrúar 1902. Á árunum eftir [[Stríð Spánar og Bandaríkjanna|stríð Spánar og Bandaríkjanna]] gegndi hann æ hærri stöðum í Bandaríkjunum og erlendis. Þar á meðal var hann flokksdeildarforingi í [[Stríð Bandaríkjanna og Filippseyja|stríði Bandaríkjanna og Filippseyja]]. Hann útskrifaðist með sóma úr námskeiði í stjórnun fótgöngu- og riddaraliða árið 1907 og útskrifaðist með hæstu einkunn árið 1908 úr herstjórnarháskóla. Árið 1916 varð Marshall aðstoðarmaður [[J. Franklin Bell]], foringja vesturdeilda Bandaríkjahers. Eftir að Bandaríkin gengu inn í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] aðstoðaði Marshall Bell í stjórn austurdeildarinnar. Marshall var settur í fyrstu deild [[Bandaríkjaher|Bandaríkjahers]] og tók þátt í þjálfun og skipulagningu heraflans í Bandaríkjunum og undirbúning fyrir hernaðaraðgerðir þeirra í Frakklandi. Hann tók þátt í skipulagningu sumra lokaáhlaupanna í styrjöldinni, eins og [[Meuse-Argonne-sóknin|Meuse-Argonne-sóknarinnar]]. Eftir stríðið varð Marshall aðstoðarmaður [[John J. Pershing]] hershöfðingja, sem var þá yfirmaður hershöfðingjaráðsins. Hann varð síðar meðlimur í ráðinu, fór fyrir fimmtánda fótgönguliðinu í [[Kína]] og kenndi í stríðsháskóla hersins. Árið 1927 varð hann aðstoðarforingi í fótgönguliðsskóla hersins, þar sem hann nútímavæddi stjórnkerfið, sem átti eftir að koma að góðum notum í seinni heimsstyrjöldinni. Marshall gekk til liðs við stríðsáætlanadeild stríðsráðuneytis Bandaríkjanna og varð foringi hershöfðingjaráðsins þegar [[Malin Craig]] settist í helgan stein árið 1939. Hann gegndi þeirri stöðu til loka seinni heimsstyrjaldarinnar. Sem foringi hershöfðingjaráðsins stóð Marshall fyrir stærstu heraukningu í sögu Bandaríkjanna og var gerður fimmstjörnuhershöfðingi í Bandaríkjahernum. Marshall skipulagði hernaðaraðgerðir bandamanna í Evrópu og á Kyrrahafinu til loka stríðsins. Auk þess að hljóta hrós frá Churchill var Marshall nefndur [[Manneskja ársins hjá Time|maður ársins]] hjá tímaritinu ''[[Time]]'' árið 1943. Síðla árs 1945 og 1946 var Marshall sendur til Kína til að reyna að koma á [[þjóðstjórn]] þjóðernissinna undir stjórn [[Chiang Kai-shek]] og kommúnista undir stjórn [[Maó Zedong]] en hafði ekki erindi sem erfiði. Marshall var [[utanríkisráðherra]] frá 1947 til 1949 og var heiðraður fyrir [[Marshalláætlunin|Marshalláætlunina]] með því að hljóta [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1953. Marshall var varnarmálaráðherra í byrjun [[Kóreustríðið|Kóreustríðsins]] og vann að því að byggja upp eldmóð og sjálfstraust hersins eftir að hann hafði verið tekinn úr viðbragðsstöðu eftir lok heimsstyrjaldarinnar. Hann stóð einnig fyrir endurbyggingu hersins í byrjun Kóreustríðsins og fyrir aðrar hernaðaraðgerðir í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Eftir að hann sagði af sér sem varnarmálaráðherra settist Marshall í helgan stein og lést árið 1959. ==Tilvísanir== <references/> {{Utanríkisráðherrar Bandaríkjanna}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Marshall, George}} {{fde|1880|1959|Marshall, George}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Varnarmálaráðherrar Bandaríkjanna]] otpmg3wopsiq5x5l3eiyuk79lcsk2yd 0 141676 1972291 1960276 2026-07-17T06:22:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972291 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Puño y rosa.png|thumb|right|[[Rós]]ir eru algengar táknmyndir jafnaðarflokka.]] '''Sósíaldemókratismi''' (einfaldlega '''kratismi''') eða '''lýðræðisjafnaðarstefna''' (einfaldlega '''jafnaðarstefna''') er [[Félagsleg heimspeki|félagsleg]], efnahagsleg og [[stjórnspeki]]leg hugmyndafræði innan [[Sósíalismi|sósíalisma]] sem styður [[Lýðræði|pólitískt]] og [[efnahagslegt lýðræði]] og hægfara, umbótasinnaða og lýðræðislega nálgun til að ná fram takmörkuðum sósíalisma. Í nútímasamfélagi er sósíaldemókratismi yfirleitt iðkaður innan [[Kapítalismi|kapítalískra]] hagkerfa þar sem ríkið hefur eftirlit með efnahagnum með [[Velferðarkapítalismi|velferðarkapítalisma]], [[Markaðsafskipti|markaðsafskiptum]], [[Blandað hagkerfi|takmörkuðu eignarhaldi hins opinbera]], sterku [[velferðarríki]], stefnum í þágu [[Félagslegt jafnrétti|félagslegs jafnréttis]] og jafnari [[Endurskipting tekna|skiptingu tekna og auðs]].<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/social-democracy/v-1 |title=Social democracy |last=Miller |first=David |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |doi=10.4324/9780415249126-S057-1 |access-date=22 January 2025}}</ref> Sósíaldemókratismi gerir ráð fyrir að stjórnkerfi byggi á [[fulltrúalýðræði]] og [[þátttökulýðræði]]. Meðal algengra markmiða sósíaldemókratismans eru barátta gegn [[Ójöfnuður|ójöfnuði]] og gegn kúgun jaðarsettra hópa, útrýming [[fátækt]]ar og stuðningur við opinberar þjónustur eins og barnabætur, menntun, umönnun aldraðra, heilsugæslu og bætt launakjör.{{sfn|Hinchman|Meyer|2007|p=137}} Hugmyndafræðin styður við endurskiptingu tekna og eftirlit með efnahagnum í þágu almannahagsmuna. Sósíaldemókratismi hefur lengi átt í nánum tengslum við [[Stéttarfélag|stéttarfélög]] og [[Verkalýðshreyfingin|verkalýðshreyfinguna]] almennt. Stefnan styður ýmsar ráðstafanir til að auka lýðræðislega ákvarðanatöku á efnahagslegum vettvangi, meðal annars að verkafólk eigi sæti í framkvæmdastjórnum fyrirtækja, að verkafólk eigi rétt til að gera sameiginlegra kjarasamninga og aukningu í eignahlutfalli starfsfólks og annarra hagsmunaaðila á fyrirtækjum. Rekja má [[Saga sósíaldemókratisma|sögu sósíaldemókratisma]] aftur til verkalýðshreyfinga 19. aldar. Upphaflega var orðið regnhlífarhugtak yfir sósíalista úr ýmsum hugmyndafræðilegum hreyfingum en eftir [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltinguna]] fór hugtakið fyrst og fremst að vísa til umbótasinnaðra sósíalista sem voru mótfallnir valdboðshneigð og miðstýringu sem einkenndi sósíalisma í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]].{{sfn|Adams|1993|pp=102–103}} Eftir seinna stríð tileinkuðu flestir jafnaðarmenn sér [[blandað hagkerfi]] þar sem [[einkaeign]] er virt en töluðu fyrir eftirliti með kapítalisma fremur en fyrir því að kapítalisma yrði alfarið skipt út með sósíalísku hagkerfi. Síðan þá hefur stefnan gjarnan verið bendluð við [[Keynesísk hagfræði|keynesíska hagfræði]], [[Norræna velferðarkerfið|norræna módelið]] og [[velferðarríki]]. Bent hefur verið á sósíaldemókratisma sem algengustu tegund vestræns eða nútímalegs sósíalisma. Viðhorf lýðræðisjafnaðarmanna til sósíalisma eru margbreytileg: Sumir líta enn á sósíalisma sem langtímamarkmið og líta á sósíaldemókratisma sem pólitískt og efnahagslegt lýðræðiskerfi sem styður hægfara umbætur í átt til sósíalismans. Aðrir líta á það sem siðferðislega hugsjón að leiða umbætur innan kapítalismans. Ein leið til að greina sósíaldemókratisma frá [[Lýðræðislegur sósíalismi|lýðræðislegum sósíalisma]] er að sósíaldemókratismi leitast við að skapa jafnvægi á milli blandaðs markaðshagkerfis þar sem kapítalismi sætir regluverki en lýðræðislegur sósíalismi leggur áherslu á að afnema einkaeignarhald.{{sfnp|Astor|2018}} Skilin á milli þessara stjórnmálastefna eru þó á köflum óljós. [[Þriðja leiðin]] er afbrigði af sósíaldemókratisma sem leitast við að blanda saman [[Efnahagslegt frjálslyndi|efnahagslegu frjálslyndi]] og mið-vinstrisinnuðum félagsmálastefnum. Hún er endurskoðun á sósíaldemókratisma sem átti upptök sín á tíunda áratugnum og sumir jafnaðarflokkar aðhyllast hana enn. Sumir stjórnmálaskýrendur líta hins vegar á þriðju leiðina sem afbrigði af [[Nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]].{{sfn|Romano|2006|p=11}} ==Heimildir== * {{cite book|last=Adams|first=Ian|year=1993|title=Political Ideology Today|url=https://archive.org/details/politicalideolog0000adam_z8p5|edition=1st hardcover|series=Politics Today|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-0-7190-3346-9}} * {{cite news|last=Astor|first=Maggie|date=2018-09-22|title=Are You a Democratic Socialist? |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/09/22/us/politics/what-is-democratic-socialism.html|access-date=2024-01-18 |work=The New York Times|issn=0362-4331}} * {{cite book|last1=Hinchman|first1=Lewis P.|last2=Meyer|first2=Thomas|year=2007|title=The Theory of Social Democracy|url=https://archive.org/details/theoryofsocialde0000meye|location=Cambridge, England|publisher=[[Polity Press]]|isbn=978-0-7456-4113-3}} * {{cite book|last=Romano|first=Flavio|year=2006|title=Clinton and Blair: The Political Economy of the Third Way|series=Routledge Frontiers of Political Economy|volume=75|location=London|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-37858-1}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Jafnaðarstefna| ]] [[Flokkur:Sósíalismi]] 0sc7ew4u8c7z1fn1abl663sxqze5ra8 0 142948 1972306 1939196 2026-07-17T06:48:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972306 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Vísigreifinn Goderich | búseta = | mynd = Frederick John Robinson, 1st Earl of Ripon by Sir Thomas Lawrence.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[31. ágúst]] [[1827]] | stjórnartíð_end = [[21. janúar]] [[1828]] | einvaldur = [[Georg 4.]] | forveri = [[George Canning]] | eftirmaður = [[Arthur Wellesley, 1. hertoginn af Wellington|Hertoginn af Wellington]] | fæddur = [[1. nóvember]] [[1782]] | fæðingarstaður = [[Skelton-on-Ure]], [[Yorkshire]], [[England]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1859|1|28|1782|11|1}} | dánarstaður = [[Putney Heath]], [[Surrey]], [[England]]i | stjórnmálaflokkur = [[Torýar]] (1806–1834)<br>[[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] (1834–1846) | háskóli = St. John's College ([[Cambridge-háskóli|Cambridge]]) | maki = Sarah Hobart (g. 1814) }} '''Frederick John Robinson, fyrsti jarlinn af Ripon''', (1. nóvember 1782 – 28. janúar 1859), kallaður '''hinn háttvirti F. J. Robinson''' til ársins 1827 og '''vísigreifinn Goderich'''<ref>* {{cite book | last= Jones | first= Daniel | year= 1972| title= Everyman's English Pronouncing Dictionary| url= https://archive.org/details/everymansenglish0000jone |edition=13| location=London | publisher= Dent| isbn=978-0460030151|p=[https://archive.org/details/everymansenglish0000jone/page/207 207]}}</ref> frá 1827 til 1833, var breskur stjórnmálamaður sem var [[forsætisráðherra Bretlands]] frá ágúst 1827 til janúar 1828. Robinson var kominn af landeignaraðli úr landsbyggðinni og hóf stjórnmálaferil sinn með hjálp fjölskyldutengsla. Eftir að ná kjöri á neðri deild breska þingsins vann hann sig upp metorðastigann með hverju aðstoðarráðherraembættinu á fætur öðru og varð árið 1818 forseti viðskiptaráðsins. Árið 1823 varð hann fjármálaráðherra og gegndi því embætti í fjögur ár. Hann hlaut aðalsnafnbót árið 1827 og gerðist leiðtogi lávarðadeildar breska þingsins og stríðs- og nýlendumálaráðherra. Þegar [[George Canning]] forsætisráðherra lést í embætti árið 1827 gerðist Goderich forsætisráðherra í hans stað en tókst ekki að halda saman veikbyggðu stjórnarsamstarfi Tory-manna og Vigga sem Canning hafði stofnað. Goderich sagði af sér eftir 144 daga í embætti, en þetta var stysta embættistíð breskra forsætisráðherra utan þeirra sem dóu í embætti. Goderich var síðar meðlimur í ríkisstjórnum tveggja eftirmanna sinna, [[Charles Grey, 2. jarlinn af Grey|Jarlsins af Grey]] og [[Robert Peel|Sir Roberts Peel]]. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = [[31. ágúst]] [[1827]]| til = [[21. janúar]] [[1828]]| fyrir = [[George Canning]] | eftir = [[Arthur Wellesley, 1. hertoginn af Wellington|Hertoginn af Wellington]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{DEFAULTSORT:Goderich, F. J. Robinson}} {{fde|1782|1859|Goderich, F. J. Robinson}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Breskir vísigreifar]] [[Flokkur:Breskir jarlar]] hxicr3vujuxvb36604mdm4oteeguk4k 0 144837 1972369 1923380 2026-07-17T09:22:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972369 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Kínverska borgarastyrjöldin | partof = [[Millistríðsárin|millistríðsárunum]] og [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] (frá 1947) | image = ChineseCivilWarCollage.PNG | image_size = 280px | caption = Myndir úr kínversku borgarastyrjöldinni. Réttsælis frá efstu mynd má sjá kommúníska hermenn í orrustunni við Siping, íslamska hermenn þjóðernishersins, [[Maó Zedong]] á fjórða áratugnum, [[Chiang Kai-shek]] skoða hermenn sína, og kommúníska hershöfðingjann [[Su Yu]] í aðdraganda Menglianggu-herfararinnar árið 1947.| date = {{ubl| 1. ágúst 1927<ref name="Nanchang">{{cite book |title=China at War: An Encyclopedia |year=2012 |page=295 |isbn=9781598844153 |url=https://books.google.com/books?id=jhPyvsdymU8C&pg=PA295 |last1=Li |first1=Xiaobing |publisher=Bloomsbury Academic |access-date=27 June 2015 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411192237/https://books.google.com/books?id=jhPyvsdymU8C&pg=PA295 |url-status=live}}</ref> – 26. desember 1936 (fyrsta tímabilið)<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=8|day1=1|year1=1927|month2=12|day2=26|year2=1936}}) |10. ágúst 1945 – 7. desember 1949 (seinna tímabilið)<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=8|day1=10|year1=1945|month2=12|day2=7|year2=1949}})}} | place = [[Meginland Kína]] | territory = * Kommúnistar ná yfirráðum á meginlandi Kína * Alþýðulýðveldið Kína stofnað * Ríkisstjórn þjóðernissinna flýr til Taívan | result = Sigur kommúnista | combatant1 = '''1927–1936:'''<br /> {{flagicon|Kína|1928}} [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] * {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Kuomintang]] * {{flagicon|Kína|1928}} [[Þjóðbyltingarherinn]] | combatant2 = '''1927–1936:'''<br /> {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Kommúnistaflokkur Kína]] * {{Flagicon image|Second War Flag of Chinese Soviet Republic.svg}} [[Kínverski rauði herinn|Kínverski verkamanna- og bændaherinn]] * {{Flagicon image|National Flag of Chinese Soviet Republic.svg}} [[Kínverska sovétlýðveldið]] (1931–1937) ** {{Flagicon image|Chinese soviet flag.svg}} [[Jiangxi–Fujian-sovétið]] (1931–1934) {{Flagicon image|Flag of Fujian People's Government.svg}} [[Alþýðustjórnin í Fujian]] (1933–1934) | combatant1a = '''1945–1949:''' <br />{{flagicon|Kína|1928}} [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] * {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Kuomintang]] * {{Flagicon image|ROC Ministry of National Defense Flag.svg}} [[Her Lýðveldisins Kína]] | combatant2a = '''1945–1949:'''<br />{{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Kommúnistaflokkur Kína]] * Herafli kommúnista * {{Flagicon image|Flag_of_Inner-Mongolian_Autonomous_Government.svg}} [[Alþýðulýðveldið Innri-Mongólía]] (1945–1945) * {{Flagicon image|People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg}} [[Frelsisher alþýðunnar]] | commander1 = {{plainlist| *{{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Chiang Kai-shek]]}} (formaður Kuomintang) {{collapsible list |title = Aðrir leiðtogar | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;font-size:100%;text-align:left; | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Bai Chongxi]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Chen Cheng]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Li Zongren]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Yan Xishan]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[He Yingqin]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Hu Zongnan]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Gu Zhutong]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Wei Lihuang]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Du Yuming]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Sun Li-jen]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Fu Zuoyi]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Liu Zhi]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Xue Yue]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Wang Yaowu]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Tang Enbo]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Huang Baitao]] {{KIA}} | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Zhang Lingfu]] {{KIA}} | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Zhang Xueliang]] | {{Flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Feng Yuxiang]] (til 1930) }} | commander2 = {{plainlist| {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Maó Zedong]]}} (formaður Kommúnistaflokks Kína) {{collapsible list |title = Aðrir leiðtogar | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;font-size:100%;text-align:left; | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Zhu De]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Peng Dehuai]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Zhou Enlai]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Lin Biao]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Liu Bocheng]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[He Long]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Chen Yi (marskálkur)|Chen Yi]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Luo Ronghuan]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Xu Xiangqian]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Nie Rongzhen]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Ye Jianying]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Deng Xiaoping]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Su Yu]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Chen Geng]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Wang Jiaxiang]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Ye Ting]]{{KIA}} | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Bo Gu]]{{KIA}} | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Otto Braun (kommúnisti)|Li De]] | {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Zhang Guotao]] (til 1936) }} | strength1 = 2 milljónir (reglulegur liðsafli) <br />2.3 million (borgaralegur liðsafli) (júní 1946)<ref>{{cite book |last1=Li |first1=Xiaobing |title=A History of the Modern Chinese Army |date=2007-06-01 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7224-8 |url=https://books.google.com/books?id=svBt-hzD53AC |language=en |access-date=21 May 2021 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202408/https://books.google.com/books?id=svBt-hzD53AC |url-status=live}}</ref><ref name="Hsiung">{{cite book |title=China's Bitter Victory: The War With Japan, 1937–1945 |url=https://books.google.com/books?id=3Yt6TTRdUzwC |publisher=M. E. Sharpe publishing |last=Hsiung |first=James C. |year=1992 |location=New York |isbn=1-56324-246-X |access-date=27 June 2015 |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402121802/https://books.google.com/books?id=3Yt6TTRdUzwC |url-status=live}}</ref><ref name="Sarker">{{cite book |last1=Sarker |first1=Sunil Kumar |title=The Rise and Fall of Communism |url=https://books.google.com/books?id=rGf2b1nsn9cC |publisher=Atlantic Publishers & Dist |language=en |date=1994 |isbn=9788171565153 |access-date=6 April 2021 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411202248/https://books.google.com/books?id=rGf2b1nsn9cC |url-status=live}}</ref> | strength2 = 1,2 milljónir (reglulegur liðsafli)<br /> 2,6 milljónir (borgaralegur liðsafli) (júlí 1945)<ref name="Hsiung"/><ref>{{cite web |last1=曹 |first1=前发 |title=毛泽东的独创："兵民是胜利之本" |url=http://dangshi.people.com.cn/big5/n1/2017/0622/c85037-29355018.html |website=中国共产党新闻网 |publisher=人民网-中国共产党新闻网 |access-date=26 October 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029065431/http://dangshi.people.com.cn/big5/n1/2017/0622/c85037-29355018.html |url-status=live }}</ref> | casualties1 = 1,5–1,7 milljónir(1945–1949)<ref name="Lynch">{{cite book |first=Michael |last=Lynch |title=The Chinese Civil War 1945–49 |url=https://books.google.com/books?id=rkJYue5dCJgC&pg=PA91 |year=2010 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84176-671-3 |page=91 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="Sarker"/><ref>{{cite book |last=Ho |title=Studies in the Population of China |page=253 }}</ref><br />370.000~ drepnir<ref>{{cite book |last=Ho |title=Studies in the Population of China |page=253}}</ref><ref>{{cite book |first=Matthew |last=White |title=Atrocities |url=https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit |year=2011 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-08192-3 |page=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/381 381]}}</ref> | casualties2 = 2,8+ milljónir(1945–1949)<br />263.800 drepnir<br />190.000 týndir<br />850.000 særðir (1945–1949)<ref name="Chinese People's Liberation Army 1983">''The History of the Chinese People's Liberation Army''. Beijing: People's Liberation Army Press. 1983.</ref><ref name="Lynch" /> | casualties3 = * Rúmlega 6 milljónir (þ. á m. óbreyttir borgarar) 1945–1949<ref name="Lynch" /> * Fyrsta tímabilið, 1928–1937: u.þ.b. 7 milljónir (þ. á m. óbreyttir borgarar)<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/20c1m.htm#Nationalist |title=Twentieth Century Atlas - Death Tolls |access-date=26 July 2017 |archive-date=5 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305175626/http://necrometrics.com/20c1m.htm#Nationalist |url-status=live}}</ref> * Lokakafli, 1945–1949: u.þ.b. 2,5 milljónir (þ. á m. óbreyttir borgarar)<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/20c1m.htm#Chinese |title=Twentieth Century Atlas - Death Tolls |access-date=26 July 2017 |archive-date=5 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305175626/http://necrometrics.com/20c1m.htm#Chinese |url-status=live}}</ref> }} '''Kínverska borgarastyrjöldin''' var stríð á milli þjóðernissinnaðrar ríkisstjórnar [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldisins Kína]] og byltingarstjórnar [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]]. Þótt oft sé miðað við upphaf hennar með kommúnistauppreisninni sem hófst 1945 hófst borgarastyrjöldin í reynd í ágúst árið 1927 eftir að [[Chiang Kai-shek]] lauk við að sameina Kína á ný eftir fall [[Tjingveldið|Tjingveldisins]] og hóf svokallaða „hvíta ógnarstjórn“ í [[Sjanghaí]]. Átökum á meginlandinu lauk árið 1950 með ósigri þjóðernissinna.<ref>{{cite book | editor1-last = Lew | editor1-first = Christopher R. | editor2-first = Pak-Wah | editor2-last = Leung | year = 2013 | title = Historical Dictionary of the Chinese Civil War | publisher = Maryland : The Scarecrow Press, Inc. | location = Lanham |url= https://books.google.com/books?id=8WYSAAAAQBAJ&printsec=frontcover#v= }}, bls. 3</ref> Stríðsátökin skiptust í tvo hluta: Fyrsti hluti stríðsins var háður frá 1927 til 1937 og sá seinni frá 1946 til 1950. Á milli þessara tveggja hluta borgarastyrjaldarinnar áttu Kínverjar í [[Annað stríð Kína og Japan|stríði við Japani]] og stríðandi fylkingar innan Kína neyddust því til að vinna saman gegn innrásarmönnum. Borgarastríðið markaði þáttaskil í nútímasögu Kína. Stríðinu lauk með sigri kommúnista á meginlandinu og stofnun [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]]. Þjóðernisstjórn [[Kuomintang]]-flokksins neyddist hins vegar til að flýja á eyjuna [[Taívan]] árið 1949, þar sem hún stofnaði [[Taívan|Lýðveldið Kína]]. Æ síðan hafa stjórnirnar tvær hvor sínum megin við [[Taívansund]] átt í varanlegum deilum og gera báðar tilkall til þess að vera hin eina lögmæta ríkisstjórn alls Kína. Stríðið braust út vegna hugmyndafræðilegrar baráttu kommúnista og þjóðernissinna Kuomintang-flokksins. Fylkingarnar börðust með hléum til ársins 1937 en gengu þá í bandalag til þess að berjast saman gegn innrásarher [[Japanska keisaradæmið|japanska keisaraveldisins]]. Borgarastyrjöldin hófst að nýju árið 1946, ári eftir að Japan gafst upp í september 1945. Fjórum árum síðar lauk meiriháttar átökum í borgarastyrjöldinni þegar Alþýðulýðveldið Kína hafði lagt undir sig allt kínverska meginlandið (þar á meðal eyjuna [[Hainan]]) og Lýðveldið Kína hélt aðeins yfirráðum á Taívan, [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsueyjar|Matsueyjum]] og nokkrum smærri eyjum. Til þessa dags hafa stjórnirnar tvær aldrei skrifað undir vopnahlé né friðarsamning og deilt er um hvort borgarastyrjöldinni hafi nokkurn tímann formlega lokið.<ref>{{Cite book | title = The Contemporary Law of Armed Conflict | author = Leslie C. Green | page = 79}}</ref> Samband stjórnanna tveggja hefur ávallt verið stirt vegna stríðshótana og tilkalls beggja stjórna til yfirráða yfir öllu Kína. Opinberlega skilgreinir Alþýðulýðveldið Kína Taívan enn sem sitt yfirráðasvæði og hefur hótað að gera innrás í Taívan ef Lýðveldið Kína lýsir einhvern tíman yfir sjálfstæði og breytir nafni sínu í „Lýðveldið Taívan“. Nú til dags eru átök ríkjanna tveggja eingöngu háð á stjórnmála- og efnahagssviðinu og stjórnirnar tvær tengjast nánum efnahagsböndum þrátt fyrir gagnkvæma óvild að orðinu kveðið.<ref name="so"> So, Alvin Y. Lin, Nan. Poston, Dudley L. Contributor Professor, So, Alvin Y. [2001] (2001). The Chinese Triangle of Mainland China, Taiwan and Hong Kong. Greenwood Publishing.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Kínverska borgarastyrjöldin| ]] [[Flokkur:Saga Kína]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] n9yvfpz8xjde3ugyb8l8se5isnuw3g8 0 146095 1972365 1918217 2026-07-17T09:13:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972365 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Leo von Caprivi | mynd = Bundesarchiv Bild 183-R09316, Leo Graf von Caprivi.jpg | titill= [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start = [[20. mars]] [[1890]] | stjórnartíð_end = [[26. október]] [[1894]] | einvaldur = [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] | forveri = [[Otto von Bismarck]] | eftirmaður = [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] | myndatexti1 = Caprivi árið 1880. | fæddur = [[24. febrúar]] [[1831]] | fæðingarstaður = [[Berlín]], [[Prússland|Prússlandi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1899|2|6|1831|2|24}} | dánarstaður = [[Skórzyn|Skyren]], [[Prússland]]i, [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæminu]] (nú [[Pólland]]i) | þjóderni = [[Þýskaland|Þýskur]] |undirskrift = Caprivi Signature.svg }} '''Georg Leo Graf von Caprivi de Caprera de Montecuccoli''' (24. febrúar 1831 – 6. febrúar 1899) var þýskur hershöfðingi og stjórnmálamaður sem tók við af [[Otto von Bismarck]] sem [[kanslari Þýskalands]] og gegndi því embætti í fjögur ár; frá 1890 til 1894. Caprivi var talsmaður iðnaðar- og verslunarþróunar og stóð sem kanslari fyrir fjölda verslunarsamninga til að draga úr verndartollum milli ríkja. Viðleitni hans til að koma á verslunarfrelsi var óvinsæl meðal íhaldssamra landbúnaðarstétta, sérstaklega meðal prússnesku [[Junkerar|junkeranna]]. Hann lofaði kaþólska [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokknum]] umótum í þýska menntakerfinu sem ættu að auka áhrif þeirra en tókst ekki að standa við loforð sín. Vegna stefnubreytingar [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálms 2. Þýskalandskeisara]] í utanríkismálum hætti Caprivi hernaðar- og efnahagssamstarfi Þjóðverja við [[Rússneska keisaradæmið|Rússland]], en tókst ekki að stofna til nánara bandalags við [[Bretland]] líkt og hann átti að gera. Honum tókst þó að endurskipuleggja þýska herinn.<ref>{{cite book|author=John C. G. Röhl|title=Germany Without Bismarck: The Crisis of Government in the Second Reich, 1890-1900|url=https://books.google.com/books?id=XvOut4p2Z24C&pg=PA77|year=1967|publisher=University of California Press|pages=77–90}}</ref> ==Kanslaratíð== Stjórnartíð Caprivi einkenndist af svokallaðri „nýrri stefnu“ (''Neuer Kurs'')<ref name="google">{{cite book|title=The German Problem Reconsidered:Germany and the World Order 1870 to the Present|author=Calleo, D.|date=1980|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=RYA8AAAAIAAJ|page=19|accessdate=2018-08-24}}</ref> bæði í innan- og utanríkismálum. Heima fyrir voru jafnaðarmenn farnir að safnast saman í þýska [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokkinn]] en í utanríkismálum voru Þjóðverjar farnir að sækjast eftir vinsamlegra sambandi við [[Bretland]]. Caprivi gerði árið 1890 Helgoland-Sansibar-samninginn við Breta og gaf Bretum yfirráð í [[Sansibar]] í skiptum fyrir eyjuna [[Helgoland]] við norðurströnd Þýskalands. Nýlendusinnar innan Þýskalands voru ekki hrifnir af þessu og verndunarsinnar úr íhaldssömu landbúnaðarstéttunum voru heldur ekki hrifnir af honum vegna stuðnings hans við verslunarfrelsi. Í samningnum fengu Þjóðverjar einnig landræmu sem varð kölluð „fingur Caprivi“<ref name="heimskringla">{{Vefheimild|titill=Keisaraveldið þýzka|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2156393|útgefandi=''[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringla]]'' | höfundur= F. J. Bergmann | mánuður=2. ágúst|ár=1917}}</ref> og tengdi [[Þýska Suðvestur-Afríka|þýsku Suðvestur-Afríku]] við [[Sambesí]]fljót. Caprivi vonaðist til að nota fljótið til að versla við Austur-Afríku, en fljótið reyndist ófært.<ref>Raymond James Sontag, ''Germany and England: Background of Conflict, 1848–1894'' (1938) ch 9</ref> Caprivi fannst almennt séð ekki að Þýskaland ætti að keppa við önnur veldi um nýlenduyfirráð, heldur ættu Þjóðverjar að einbeita sér að því að styrkja stöðu sína innan Evrópu.<ref>Massie, Robert. ''Dreadnought''. New York: Random House, 1991. bls. 137.</ref> Aðeins viku eftir að hann tók við embætti þurfti Caprivi að taka ákvörðun um það hvort hann ætti að endurnýja leynilegt bandalag sem Bismarck hafði gert við Rússland.<ref>Massie, bls. 113.</ref> Caprivi vildi ekki fara í stríð við Rússland líkt og sumir herforingjarnir en hann fór þó að endingu að ráðum embættismanna sinna og endurnýjaði ekki bandalagið. Þess í stað einbeitti stjórn hans sér að hefðbundnara bandalagi við [[Austurríki-Ungverjaland]].<ref>Massie, bls. 114.</ref> [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]], sem vissi ekki af stefnu utanríkisráðuneytisins, hafði þá þegar fullvissað rússneska sendiherrann um að samningurinn yrði endurnýjaður. Þegar keisarinn ræddi við Caprivi um þetta féllst hann að endingu á ákvörðun Caprivi þar sem hann vildi ekki leita að nýjum kanslara aðeins einni viku eftir að hafa leyst Bismarck frá störfum. Rússneski sendiherrann var mjög hissa þegar Þjóðverjar endurnýjuðu ekki samninginn og þessi skyndilegi viðsnúningur þeirra leiddi til þess að Rússar mynduðu þess í stað bandalag við Frakka. Ýmsar samfélagsumbætur voru gerðar á kanslaratíð Caprivi. Bannað var að ráða börn yngri en 13 ára í vinnu og vinna 12 til 18 ára barna var takmörkuð við 10 klst. vinnudag. Árið 1891 var vinna þeirra bönnuð á sunnudögum og lágmarkslaun sett í lög. Auk þess var vinnudagur kvenna takmarkaður við 11 klukkustundir. Stofnað var til iðnaðardómstóla árið 1890 til að leysa úr deilumálum í iðngeiranum og Caprivi bauð fulltrúum stéttarfélaga að sitja í þessum dómstólum. Caprivi lækkaði skatta á timbur, nautgripi og hveiti og kynnti [[Tekjuskattur|tekjuskatt]] sem var hærri eftir tekjum ríkisborgara.<ref>AQA History: The Development of Germany, 1871–1925 by Sally Waller</ref> Caprivi stóð einnig fyrir umbótum á þýska hernum árin 1892 og 1893 þar sem herþjónustutíminn var styttur<ref name="heimskringla"/> og gerði verslunarsamning við Rússland árið 1894.<ref name="americana">Rines, George Edwin, ed. (1920). "[https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Caprivi,_Georg_Leo,_Graf_von Caprivi, Georg Leo, Graf von]". ''Encyclopedia Americana''.</ref> Caprivi og Vilhjálmur deildu æ oftar sín á milli á kanslaratíð Caprivi og Caprivi bauð keisaranum afsögn sína tólf sinnum á fjórum árum. Keisarinn var vanur að uppnefna kanslarann á bak við luktar dyr.<ref>Massie, bls. 116-117.</ref> Caprivi glataði einnig stuðningi frjálslyndismanna á þingi árið 1892 vegna menntafrumvarps þar sem hann reyndi að setja á fót kristilegri heimavistarskóla. Þetta gerði hann til þess að vinna aftur stuðning [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska]] [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokksins]] eftir deilur keisarastjórnarinnar við þýska kaþólikka frá 1872 til 1886. Caprivi barðist fyrir frumvarpinu með miklum ákafa og sagði að um væri að ræða „baráttu milli kristindóms og guðsafneitunar“.<ref name="heimskringla"/> Caprivi var sjálfur mótmælandi en þessi verknaður hans fór mjög fyrir brjóstið á öðrum þýskum mótmælendum.<ref>{{cite book|author=John C. G. Röhl|title=Germany Without Bismarck: The Crisis of Government in the Second Reich, 1890-1900|url=https://archive.org/details/bwb_KV-384-636|year=1967|pages=[https://archive.org/details/bwb_KV-384-636/page/77 77]–90}}</ref> Eftir ósigur frumvarpsins á þingi neyddist Caprivi til að segja af sér sem forsætisráðherra Prússlands, en þetta gerði honum illkleift að sinna skyldum sínum sem kanslari Þýskalands. Þegar Caprivi hóf deilur við nýja forsætisráðherrann, greifann [[Botho zu Eulenburg]], um umbætur á hegningarlögum árið 1894, krafðist keisarinn þess að þeir segðu báðir af sér. Furstinn [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] leysti þá báða af hólmi.<ref name=EB/> Eftir afsögn sína fargaði Caprivi öllum skjölum sínum. Eftir að hafa sest í helgan stein hélt hann sig út af fyrir sig og neitaði að tjá sig um kanslaratíð sína eða um málefni líðandi stundar.<ref>Massie, bls. 117.</ref> Hann lést árið 1899 í bænum Skyren í Þýskalandi (sem í dag er Skórzyn í Póllandi).<ref name=EB>"Leo, count von Caprivi." ''Encyclopaedia Britannica.'' 17. febrúar 2018.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Otto von Bismarck]] | titill=[[Kanslari Þýskalands]] | frá=[[20. mars]] [[1890]] | til=[[26. október]] [[1894]] | eftir=[[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]]}} {{töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{fd|1831|1899}} {{DEFAULTSORT:Caprivi, Leo von}} [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands]] [[Flokkur:Þýskir greifar]] [[Flokkur:Þýskir herforingjar]] awds2se3a2vi2guoozmf72b27uyof4q 0 148285 1972298 1792360 2026-07-17T06:38:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972298 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | image = Pinusquadrifolia.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn/> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus'' <br>section ''Parrya'' <br>subsection ''Cembroides'' | species = '''''P. quadrifolia''''' | binomial = ''Pinus quadrifolia'' | binomial_authority = [[Filippo Parlatore|Parl.]] ex [[George Bishop Sudworth|Sudw.]] | synonyms = ''Pinus parryana''<ref name=grin>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=316783 "Pinus quadrifolia".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723134002/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=316783 |date=2020-07-23 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA).</ref><br>''Pinus juarezensis''<ref name=ns>[http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Pinus+quadrifolia ''Pinus quadrifolia''.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} NatureServe. 2012.</ref><ref>{{cite book| last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains| url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago| publisher = [[A. C. McClurg & Co.]]| year = | pages = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99]| month = | isbn = | date = 1911| oclc = 3477527| LCCN = 11004975| quote = }} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] – [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17–20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} retrieved Nov. 13, 2011</ref><br>''Pinus juarezensis''<ref name=ns /> | range_map = Pinus quadrifolia range map 2.png | range_map_caption = Útbreiðsla ''Pinus quadrifolia'' }} '''''Pinus quadrifolia''''', er furutegund ættuð frá syðsta hluta [[Kalifornía|Kaliforníu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og norðurhluta [[Baja California]] í [[Mexíkó]], frá 33° 30' N suður til 30° 30' N.<ref name="Moore2008">{{cite book |author=Moore, G.|title=National Wildlife Federation Field Guide to Trees of North America |url=https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse|publisher=Sterling |location=New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse/page/93 93] |isbn=1-4027-3875-7|display-authors=etal}}</ref> Hún er meðalhátt til fjalla, frá 1300 m til 1800 m, sjaldan niður til 900m og einstaka sinnum upp í 2700 m hæð.<ref name=iucn>Farjon, A. 2013. [http://www.iucnredlist.org/details/42407/0 ''Pinus quadrifolia''.] In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.1. Downloaded on 31 July 2013.</ref> Hún er sjaldséð og oft dreifð á svæðinu, myndar opna skóga, yfirleitt í bland við [[Juniperus|einitegundir]]. ==Lýsing== ''Pinus quadrifolia'' er smátt til meðalstórt tré, 8 til 15 m hátt og með stofnþvermál að 40 sm, örsjaldan meira. Börkurinn er þykkur, hrjúfur og hreistraður. Barrnálarnar eru 4 til 5 saman, tiltölulega gildar, 2,5 til 5,5 sm langar; gljáandi dökkgrænar með engum loftaugum á ytri hlið, og og þétta skærhvíta rák af loftaugum á innri hlið. Könglarnir eru hnattlaga, 4 til 5,5 sm langir og breiðir lokaðir, grænir í fyrstu, og verða daufgulir við þroska eftir 18 til 20 mánuði, með fáar og þykkar köngulskeljar, yfirleitt 5–10 þeirra með fræi. Þegar könglarnir opnast við þroska verða þeir 5 til 7 sm breiðir, og haldast fræin á þeim eftir opnun. Fræin eru 10 til 14 mm löng, með þunnri skel, hvítri [[fræhvítu]], og vængstubb um 1 til 2 mm langan; þeim er dreift af fuglinum [[Gymnorhinus cyanocephalus]], sem tínir fræin úr opnum könglunum. Fuglinn geymir mörg fræjanna til að nota síðar, og eru þau stundum ekki nýtt og verða að nýjum trjám. ===Blendingar=== ''Pinus quadrifolia'' blandast oft við [[Pinus monophylla|nálarfuru]] (''P. monophylla'') þar sem búsvæði þeirra mætast í suður Kaliforníu og norðurhluta Baja California. Blendingarnir eru með millibils útlitseinkenni, nálarnar eru 2–3 saman með hluta loftauga á ytra byrði. Það hefur verið lagt til af grasafræðingum að einkennis ([[holotype]]) eintak af ''P. quadrifolia'' sé í raun af blendingi; sé það rétt fá þá óblandaðir einstaklingar tegundarheitið ''Pinus juarezensis'', eftir [[Sierra de Juárez]] í norður Baja California. Hinsvegar hefur það ekki fengið staðfest að þessi eintök séu "hreinni" en áðurnefnt eintak, og fáir grasafræðingar viðurkenna ''P. juarezensis'' sem annað en samnefni ''P. quadrifolia''. Þrátt fyrir hversu auðveldlega þær blandast saman, þá er ''Pinus quadrifolia'' erfðafræðilega skyldari [[Pinus johannis]] og [[Pinus culminicola]], þrátt fyrir að vera aðskilin þeim með meir en 1000 km. ==Nytjar== Ætum fræjunum (furuhnetur) er safnað á öllu útbreiðslusvæðinu, þó hún sé minna mikilvæg en [[Pinus edulis]] til þeirra nota. Henni er einnig einstaka sinnum ræktuð sem skrauttré í garða eða sem jólatré. Vegna takmarkaðrar útbreiðslu er fræjunum ekki safnað til að selja. Fræin eru oft étin af fuglum, nagdýrum og öðrum spendýrum.<ref>{{cite book|last=Little|first=E.|title=The Audubon Society Field Guide to North American Trees, Western Region|url=https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt_v7l9|date=1980|edition=10|pages=[https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000litt_v7l9/page/288 288]|isbn=0394507614}}</ref> [[Cahuilla]] ættbálkurinn í suður [[Kalifornía|Kaliforníu]] notaði [[trjákvoða|trjákvoðuna]] til að gera andlitskrem til að varna sólbruna. Þeir notuðu einnig fræin í stað bjrjóstamjólkur handa kornabörnum og þeu voru einnig möluð og blandað við vatn til drykkjur. Að auki voru fræin ristuð og étin heil eða gerð í mauk. Þau voru mikilvæg verslunarvara við aðra ættbálka á svæðinu. Barrnálarnar og ræturnar voru mikilvæg í körfugerð, og börkurinn notaður í húsaþök. Trjákvoðan var notuð til að gera við potta og til að festa örvaroddá á sköft. Viðurinn var nýttur til hitunar og ilms þar sem hann brennur vel og hefur þægilegan ilm.<ref name="Pinus quadrifolia-Dearborn">{{cite web|title=Pinus quadrifolia|url=http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl|website=herb.umd.umich.edu|accessdate=2015}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== * [http://www.pinetum.org/cones/PNDucampopinus.htm Photo of cones.] pinetum.org {{commonscat|Pinus quadrifolia}} {{Wikilífverur|Pinus quadrifolia}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] ioitfa4a5ikpn4n4ziywaeo2dkz323u 0 150648 1972357 1939406 2026-07-17T08:53:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972357 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Soybeanaphid.jpg | image_caption = ''[[Aphis glycines]]'', sojabaunalús | regnum = [[Dýraríkið]] (Animalia) | phylum = [[Liðdýr]] (Arthropoda) | classis = [[Skordýr]] (Insecta) | ordo = [[Skortítur]] (Hemiptera) | superfamilia = [[Aphidoidea]] | familia = ''Aphididae'' | familia_authority = Latreille, 1802 | subdivision_ranks = Undirættir&nbsp;[http://aphid.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1159538] | subdivision = *[[Aiceoninae]] <small></small> *[[Anoeciinae]] <small></small> *[[Aphidinae]] <small></small> *[[Baltichaitophorinae]] <small></small> *[[Calaphidinae]] <small></small> *[[Chaitophorinae]] <small></small> *[[Drepanosiphinae]] <small></small> *[[Eriosomatinae]] <small></small> *[[Greenideinae]] <small></small> *[[Hormaphidinae]] <small></small> *[[Israelaphidinae]] <small></small> *[[Lachninae]] <small></small> *[[Lizeriinae]] <small></small> *[[Macropodaphidinae]] <small></small> *[[Mindarinae]] <small></small> *[[Neophyllaphidinae]] <small></small> *[[Phloeomyzinae]] <small></small> *[[Phyllaphidinae]] <small></small> *[[Pterastheniinae]] <small></small> *[[Saltusaphidinae]] <small></small> *[[Spicaphidinae]] <small></small> *[[Taiwanaphidinae]] <small></small> *[[Tamaliinae]] <small></small> *[[Thelaxinae]] <small></small> }} '''Blaðlýs''' eða '''blaðlúsaætt'''<ref name= "NÍ">[https://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hemiptera/bladlusaaett-aphididae Blaðlúsaætt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411210420/https://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hemiptera/bladlusaaett-aphididae |date=2019-04-11 }} [[Náttúrufræðistofnun Íslands]]</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Aphididae'') er mjög stór ætt skordýra. Nokkur þúsund tegundir eru í ættinni og margar þeirra þekkt [[meindýr]] á plöntum. Þetta er einnig sú ætt sem er mesti smitberi plöntuvírusa (um 200 þekktir) og er ''[[Myzus persicae]]'' sú sem ber með sér flestar tegundir þeirra. [[File:Cinara strobi eggs closeup.jpg|thumb|Egg ''[[Cinara strobi]]'' á furu]] ==Lýsing== Blaðlýs eru lítil (yfirleitt undir 3 mm), lin og perulaga skordýr. Þær eru jurtasugur, yfirleitt sérhæfðar á einni eða fáum tegundum.<ref name= "isbn0-412-61390-5">{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |url=https://archive.org/details/immsgeneraltextb0002owri |publisher=Springer |location=Berlin |year=1977 |pages= |isbn=0-412-61390-5 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Þegar þær sjúga safann úr plöntunum fá þær það mikið af sykrum miðað við prótín að þær geta ekki nýtt sykrurnar nema að litlu leyti. Fyrir vikið gefa þær af sér svonefnda [[hunangsdögg]] sem til dæmis maurar og býflugur nýta sér. Í sumum tilfellum halda maurarnir þær eins og kýr og færa eftir þörfum og verja.<ref>{{cite journal | vauthors = Styrsky JD, Eubanks MD | title = Ecological consequences of interactions between ants and honeydew-producing insects | journal = Proceedings. Biological Sciences | volume = 274 | issue = 1607 | pages = 151–64 | date = January 2007 | pmid = 17148245 | pmc = 1685857 | doi = 10.1098/rspb.2006.3701 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/274/1607/151.full?sid=7df3cd77-4b28-48c0-847a-ec3b699ad4b4 | archive-date = 2018-06-16 | access-date = 2019-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180616103332/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/274/1607/151.full?sid=7df3cd77-4b28-48c0-847a-ec3b699ad4b4 | url-status = dead }}</ref> ==Ættkvíslir== Það er mikikll fjöldi ættkvísla sem eru teknar fyrir í hverri undirætt. Undirættirnar má sjá hér til hliðar. ==Valdar tegundir== *''[[Elatobium abietinum]]'' - [[Sitkalús]] *''[[Brachycaudus helichrysi]]'' - [[Hegglús]] *''[[Hyperomyzus rhinanhti]]'' - [[Rifslús]] *''[[Jassargus distinguendus]]'' - [[Heytifa]] *''[[Uroleucon taraxaci]]'' - [[Fíflalús]] *''[[Ribautiana ulmi]]'' - [[Álmlús]] *''[[Melaphis chinensis]]'' - *''[[Mindarus harringtoni]]'' *''[[Nasonovia ribisnigri]]'' *''[[Acyrthosiphon pisum]]'' *''[[Pemphigus betae]]'' - *''[[Macrosiphum rosae]]'' *''[[Diuraphis noxia]]'' *''[[Sipha flava]]'' - *''[[Aphis glycines]]'' *''[[Toxoptera citricida]]'' - *''[[Hormaphis hamamelidis]]'' ==Sjá einnig== *'''Ullarlús''' - Undirætt: [[Eriosomatinae]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== Á vefsíðu [[University of Florida|UF]] / [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] Featured Creatures: * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/aphid/melon_aphid.htm ''Aphis gossypii'', melon or cotton aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/orn/shrubs/oleander_aphid.htm ''Aphis nerii'', oleander aphid] * [http://entnemdept.ifas.ufl.edu/creatures/orn/palms/palm_aphid.htm ''Cerataphis brasiliensis'', palm aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/aphid/coriander_aphid.htm ''Hyadaphis coriandri'', corianderaphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/trees/giant_bark_aphid.htm '' Longistigma caryae'', giant bark aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/aphid/green_peach_aphid.htm ''Myzus persicae'', green peach aphid''] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/orn/trees/crapemyrtle_aphid.htm ''Sarucallis kahawaluokalani'', crapemyrtle aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/field/bugs/greenbug.htm ''Schizaphis graminum'', greenbug] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/trees/asian_hackberry.htm ''Shivaphis celti'', an Asian woolly hackberry aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/field/bugs/yellow_sugarcane_aphid.htm ''Sipha flava'', yellow sugarcane aphid] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/citrus/bc_aphid.htm ''Toxoptera citricida'', brown citrus aphid] {{commonscat|Aphididae}} {{wikilífverur|Aphididae}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Skordýr]] [[Flokkur:Aphididae]] 5w8ltt8wd285c7tmzt3fa1b1tayiefk 0 150755 1972261 1944012 2026-07-16T19:02:20Z TKSnaevarr 53243 1972261 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Volodymyr Zelenskyj | mynd = Volodymyr Zelensky 2022 official portrait (cropped).jpg | myndatexti1 = Zelenskyj árið 2022. | titill = Forseti Úkraínu | stjórnartíð_start = [[20. maí]] [[2019]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Volodymyr Grojsman]]<br>[[Oleksíj Hontsjarúk]]<br>[[Denys Sjmyhal]]<br>[[Júlía Svyrydenko]]<br>[[Serhíj Koretskyj]] | forveri = [[Petro Porosjenko]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1978|1|25}} | fæðingarstaður = [[Kryvyj Ríh]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|úkraínska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | starf = Leikari, stjórnmálamaður | háskóli = [[Hagfræðistofnunin í Kryvyj Ríh]] (LLB) | þjóderni = [[Úkraína|Úkraínskur]] | maki = [[Olena Zelenska|Olena Kíjasjko]] (g. 2003) | börn = 2 | stjórnmálaflokkur = [[Þjónn fólksins (stjórnmálaflokkur)|Þjónn fólksins]] | verðlaun = [[Karlsverðlaunin]] (2022) | undirskrift = Autograph-VolodymyrZelensky.png | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Володимир Зеленський}} }} '''Volodymyr Oleksandrovytsj Zelenskyj'''{{efn|''Volodymyr Zelenskyj'' er umritun úr [[Kyrillískt letur|kyrillísku letri]] samkvæmt [https://arnastofnun.is/is/umritunartafla-milli-ukrainsku-og-islensku Umritunartöflu Árnastofnunar] milli úkraínsku og íslensku. Nafn Zelenskyj hefur verið ritað á ýmsa vegu í íslenskri umfjöllun, meðal annars sem ''Zelenskíj'', ''Selenskíj'', ''Zelenskí'' eða ''Selenskí''.}} (úkraínska: Володимир Олександрович Зеленський; rússneska: Владимир Александрович Зеленский, umritað ''Vladímír Aleksandrovítsj Zelenskíj''; f. 25. janúar 1978) er [[Úkraína|úkraínskur]] stjórnmálamaður og gamanleikari sem er núverandi forseti Úkraínu. Hann var kjörinn forseti þann 21. apríl árið 2019<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Grínistinn sigraði í Úkraínu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/04/21/grinistinn_sigradi_i_ukrainu/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuðurs=21. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=22. apríl}}</ref> og tók við embættinu þann 20. maí sama ár. ==Æviágrip== Volodymyr Zelenskyj er fæddur 25. janúar 1978 í borginni [[Kryvyj Ríh]] í miðhluta Úkraínu, sem þá var hluti af [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Foreldrar hans voru menntafólk af [[Gyðingar|Gyðingaættum]]. Afi hans barðist með sovéska hernum í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni og nokkrir ættingjar hans voru drepnir af nasistum í [[Helförin]]ni.<ref>{{Vefheimild|titill=„Rödd Paddingtons“ sem tekst á við rússneska björninn|url=https://www.ruv.is/frett/2022/02/28/rodd-paddingtons-sem-tekst-a-vid-russneska-bjorninn|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2022|mánuður=28. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=1. mars|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson}}</ref> Zelenskyj nam lögfræði en skipti síðan um starfsvettvang og gerðist leikari og grínisti.<ref name=nr1>{{Vefheimild|titill=Ó­vinur Pútíns númer eitt|url=https://www.frettabladid.is/frettir/ovinur-putins-numer-eitt/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2022|mánuður=26. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=26. febrúar|höfundur=Þorvaldur S Helgason|safnslóð=https://web.archive.org/web/20220307103344/https://www.frettabladid.is/frettir/ovinur-putins-numer-eitt/|safndags=7. mars 2022}}</ref> Zelenskyj varð þjóðþekktur gamanleikari í Úkraínu fyrir að leika aðalhlutverkið í sjónvarpsþáttunum ''Þjónn fólksins'' (úkraínska: ''Слуга народу'') frá árinu 2015 til 2019. Í þáttunum lék Zelenskyj Vasyl Holoborodko, menntaskólakennara sem er óvænt kjörinn forseti Úkraínu eftir að myndband af honum að hallmæla kerfislægri [[spilling]]u í landinu fer á flug um netheima.<ref name="fp">{{cite web|last1=Jacobsen|first1=Katherine|title=How a Fictional President Is Helping Ukrainians Rethink Their Absurd Politics|url=https://foreignpolicy.com/2016/12/13/how-a-fictional-president-is-helping-ukrainians-rethink-their-absurd-politics/|website=Foreign Policy|accessdate=22. apríl 2019|date=13. desember 2016}}</ref><ref name="cc1">{{cite web|url=https://www.cinemaescapist.com/2017/06/ukraines-servant-people-hidden-gem-political-comedy/|title=Ukraine’s 'Servant of the People' is a hidden gem of political comedy|last1=Kao|first1=Anthony|date=6 June 2017|website=Cinema Escapist|archive-url=|archive-date=|accessdate=22. apríl 2019}}</ref><ref name="cc2">{{cite web|url=https://www.cinemaescapist.com/2017/08/interview-vladimir-zelenskiy-playing-ukraines-president-servant-people/|title=Interview: Vladimir Zelenskiy on playing Ukraine’s president in 'Servant of the People'|last1=Kao|first1=Anthony|date=22. ágúst 2017|website=Cinema Escapist|archive-url=|archive-date=|accessdate=22. apríl 2019}}</ref> Í þáttunum var gert grín að gerspilltri stjórnmálastétt Úkraínu með því að stilla henni upp við hlið hins heiðarlega en hrekklausa Holoborodko. Framleiðendur sjónvarpsþáttanna stofnuðu stjórnmálaflokk undir nafninu Þjónn fólksins árið 2018.<ref name=mbl/> Zelenskyj staðfesti á gamlárskvöld árið 2018 að hann hygðist gefa kost á sér í forsetakosningum Úkraínu árið 2019. Hann hafði þá þegar hlotið mikinn meðbyr í embættið, sérstaklega meðal aðdáenda þáttanna sem töldu að Zelenskyj myndi líkt og persónan sem hann lék verða tilbreyting frá kerfislægri spillingu í stjórnkerfi landsins.{{sfn|Rudenko|2022|p=44}} Zelenskyj mældist snemma með mikið forskot í skoðanakönnunum. Auk þess að njóta góðs af því að vera talinn utangarðsmaður í úkraínskum stjórnmálum var Zelenskyj einn fárra frambjóðenda sem gat sótt fylgi um allt landið. Fylgi annarra frambjóðenda var gjarnan mjög bundið ýmist við hinn [[Úkraínska|úkraínskumælandi]] vesturhluta eða hinn [[Rússneska|rússneskumælandi]] suðurhluta. Zelenskyj talar sjálfur rússnesku að móðurmáli en talar úkraínsku þó einnig reiprennandi. Í fyrri umferð forsetakosninganna hlaut Zelenskyj um 30 prósent atkvæða, nærri því tvöfalt meira en sitjandi forseti landsins, [[Petro Porosjenko]].<ref name=mbl2>{{Vefheimild|titill=For­skot grín­ist­ans ekk­ert spaug|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/04/01/forskot_grinistans_ekkert_spaug/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuðurs=1. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=22. apríl}}</ref> Í seinni umferðinni þann 21. apríl vann Zelenskyj svo stórsigur á móti Porosjenko með um 73 prósentum atkvæða.{{sfn|Rudenko|2022|p=39}} Eftir að Zelenskyj tók við embætti kallaði hann til snemmbúinna þingkosninga til þess að styrkja stöðu sína. Í kosningunum, sem haldnar voru þann 21. júlí, vann Þjónn fólksins um 44% atkvæða og næg þingsæti til að mynda meirihluta með hjálp eins flokks í viðbót.<ref>{{Vefheimild|titill=Flokk­ur grín­ist­ans með 44%|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/21/flokkur_grinistans_med_44_prosent/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuðurs=21. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=22. júlí}}</ref> Zelenskyj vakti fyrst athygli á alþjóðasenunni vegna símtals milli hans og [[Donald Trump|Donalds Trump]] Bandaríkjaforseta árið 2019. Fyrir símtalið hafði Trump látið stöðva hernaðarstyrk til Úkraínu og í samtali sínu við Zelenskyj þrýsti hann á Zelenskyj að hefja rannsókn á meintu fjármálamisferli [[Hunter Biden|Hunters Biden]], sonar [[Joe Biden]], í Úkraínu. Joe Biden var þá álitinn líklegt forsetaefni [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningum Bandaríkjanna 2020]] og því sökuðu andstæðingar Trumps hann um að hafa beitt ríkisfé til að fjárkúga erlendan þjóðarleiðtoga í nafni eigin pólitísku hagsmuna.<ref>{{Vefheimild|titill=Trump stöðvaði styrk til Úkraínu áður en hann talaði við nýja forsetann|url=https://www.visir.is/g/2019190929468|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=24. september|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=18. júlí|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Atvikið leiddi til þess að Trump var kærður til [[Embættismissir (Bandaríkin)|embættismissis]] af [[Bandaríkjaþing]]i en síðar sýknaður. Zelenskyj neitaði að gagnrýna framkomu Trumps og sagðist ekki vilja blanda sér í stjórnmál annars ríkis.<ref name=kjarninn>{{Vefheimild|titill=Sex staðreyndir um Zelenskí|url=https://kjarninn.is/skyring/sex-stadreyndir-um-zelensky/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=28. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. febrúar|höfundur=Sunna Ósk Logadóttir}}</ref> Í kosningabaráttunni 2019 hafði Zelenskyj boðað sættir við Rússa í yfirstandandi [[Stríð Rússlands og Úkraínu|hernaðardeilum þeirra við Úkraínu]]. Eftir að hann tók við embætti tókst honum hins vegar ekki að bæta samskiptin við Rússland, meðal annars þar sem hann vildi ekki fara að kröfum [[Vladímír Pútín|Vladímírs Pútín]] Rússlandsforseta um að Úkraína hætti að halla sér að [[Vesturveldin|Vesturveldunum]] í stjórnmálum.<ref name=kjarninn/> ===Innrás Rússa í Úkraínu (2022–)=== [[Mynd:Working trip of the President of Ukraine to the Kyiv region 71.jpg|thumb|left|Zelenskyj (til hægri) með úkraínskum hermönnum í Kænugarði í apríl 2022 eftir að rússneska innrásarliðið var rekið þaðan.]] Í febrúar 2022 gerðu Rússar [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrás í Úkraínu]] til að „afvopna og af-nasistavæða“ landið eftir hernaðaruppbyggingu á landamærunum sem hafði staðið yfir í nokkrar vikur. Í sjónvörpuðu ávarpi kvöldið fyrir innrásina biðlaði Zelenskyj til rússnesku þjóðarinnar að stilla til friðar.<ref>{{Vefheimild|titill=Rússar þurfi að vita sannleikann|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/24/russar_thurfi_ad_vita_sannleikann/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=24. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=24. febrúar}}</ref> Zelenskyj fékk úkraínska þingið til að lýsa yfir þrjátíu daga neyðarástandi vegna innrásarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Úkraínska þingið sam­þykkir að lýsa yfir neyðar­á­standi|url=https://www.visir.is/g/20222226785d/ukrainska-thingid-sam-thykkir-ad-lysa-yfir-neydar-a-standi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2022|mánuður=23. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=24. febrúar|höfundur=Smári Jökull Jónsson}}</ref> Zelenskyj hélt sig í höfuðborginni [[Kænugarður|Kænugarði]] á upphafsdögum innrásarinnar og neitaði að flýja þrátt fyrir að hún hafi verið umsetin rússneskum hermönnum.<ref name=nr1/> Snemma í innrásinni er talið að málaliðum [[Wagner-hópurinn|Wagner-hópsins]] hafi verið falið að myrða Zelenskyj.<ref>{{Vefheimild|titill=Þrjú misheppnuð morðtilræði á einni viku|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/03/04/thrju_misheppnud_mordtilraedi_a_einni_viku/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=4. mars 2022|skoðað=3. október 2022}}</ref> Á meðan Rússar sátu um Kænugarð við upphaf innrásarinnar er talið að um 400 málaliðar hafi verið staðsettir í borginni til að reyna að ráða Zelenskyj af dögum.<ref>{{Vefheimild|titill=Fleiri en 400 launmorðingjar á eftir forsetanum|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/28/fleiri_en_400_launmordingjar_a_eftir_forsetanum/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=28. febrúar 2022|skoðað=14. nóvember 2022}}</ref> Zelenskyj ávarpaði [[Alþingi]] Íslands í gegnum myndvarpsútsendingu þann 6. maí 2022 til að þakka stuðning Íslendinga í innrásinni. Hann er fyrsti erlendi þjóðarleiðtoginn sem hefur ávarpað þingsal Alþingis.<ref>{{Vefheimild|titill=Skýr skilaboð til umheimsins: „Engin viðskipti við einræðið“|url=https://www.visir.is/g/20222258412d/skyr-skilabod-til-umheimsins-engin-vidskipti-vid-einraedid-|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2022|mánuður=6. maí|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=6. maí|höfundur=Tryggvi Páll Tryggvason}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Volodymyr Zelenskí, forseti Úkraínu, ávarpar alþingismenn og íslensku þjóðina|url=https://www.althingi.is/althjodastarf/tilkynningar/volodymyr-zelenski-forseti-ukrainu-avarpar-althingismenn-og-islensku-thjodina|útgefandi=[[Alþingi]]|ár=2022|mánuður=6. maí|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=6. maí}}</ref> Kjörtímabili Zelenskyj hefði átt að ljúka árið 2024 en þar sem [[herlög]] eru í gildi í Úkraínu vegna innrásarinnar er ekki hægt að halda kosningar. Því er búist við því að Zelenskyj verði áfram í embætti á meðan stríðið stendur yfir.<ref>{{Cite news |last=d'Istria |first=Thomas |date=2024-05-23 |title=Volodymyr Zelensky, a president with no term end |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/05/23/volodymyr-zelensky-a-president-with-no-term-end_6672475_4.html |access-date=2024-06-02 |work=Le Monde |language=en}}</ref> Flestir úkraínskir stjórarskrársérfræðingar segja heimilt að framlengja kjörtímabil á tíma herlaga en andstæðingar Zelenskyj, þar á meðal rússnesk stjórnvöld, hafa fært rök fyrir því að hann sé ekki lengur lögmætur foringi Úkraínu og hafi því ekki umboð til að undirrita hugsanlegan friðarsamning í nafni landsins.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir Selenskí ó­lög­mætan og ó­færan um að skrifa undir eitt né neitt|url=https://www.visir.is/g/20252681638d/segir-selenski-o-log-maetan-og-o-faeran-um-ad-skrifa-undir-eitt-ne-neitt|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=29. janúar 2025|skoðað=29. janúar 2025|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Í júlí 2025 brutust út mótmæli gegn Zelenskyj eftir að hann undirritaði lög sem sviptu tvær eftirlitsstofnanir gegn spillingu sjálfstæði.<ref>{{Vefheimild|titill =Selenskí sagður stíga skref í átt að al­ræði|url=https://www.visir.is/g/20252754419d/selenski-sagdur-stiga-skref-i-att-ad-al-raedi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 23. júlí 2025 |skoðað=27. júlí 2025|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> Vegna mótmælanna lagði Zelenskyj fram annað frumvarp sem hann sagði að myndi varðveita sjálfstæði stofnananna.<ref>{{Vefheimild|titill =Zelensky dró í land eftir fjölmenn mótmæli |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-07-24-zelensky-dro-i-land-eftir-fjolmenn-motmaeli-449420|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 24. júlí 2025 |skoðað=27. júlí 2025|höfundur=Hugrún Hannesdóttir Diego}}</ref> ==Einkahagir== Eiginkona Volodymyrs Zelenskyj er arkitektinn og handritshöfundurinn [[Olena Zelenska]]. Þau eiga saman tvö börn.<ref name=nr1/> ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Heimildir== * {{Cite book|title=Zelensky: Ævisaga|first=Serhii|last=Rudenko|translator=Urði Snædal|translator-link=Urður Snædal|year=2022|publisher=Útgáfan|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Reykjavík}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=Forseti Úkraínu |frá=[[20. maí]] [[2019]] |til= |fyrir=[[Petro Porosjenko]] |eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Úkraínu}} {{DEFAULTSORT:Zelenskyj, Volodymyr}} {{f|1978}} [[Flokkur:Forsetar Úkraínu]] [[Flokkur:Úkraínskir leikarar]] hvrwcz5rc3zt7hi9nz8aucnliwwsn11 0 152016 1972331 1957872 2026-07-17T07:52:32Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972331 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Emily Greene Balch | búseta = | mynd = EmilyGreeneBalch.jpg | myndastærð = 230px | myndatexti = | fæðingardagur = [[8. janúar]] [[1867]] | fæðingarstaður = [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1961|1|9|1867|1|8}} | dauðastaður = [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þekkt_fyrir = | háskóli = [[Bryn Mawr-háskóli]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarísk]] | starf = Rithöfundur, hagfræðingur, kennari | trú = [[Kvekarar|Kvekari]] (áður [[Únítarismi|Únitari]]) | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1946) | maki = | foreldrar = | undirskrift = }} '''Emily Greene Balch''' (8. janúar 1867 – 9. janúar 1961) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]], [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] og [[Friðarhyggja|friðarsinni]]. Balch var lengi kennari við [[Wellesley-háskóli|Wellesley-háskóla]] og vann um leið við rannsóknir á málefnum eins og [[fátækt]], [[barnaþrælkun]] og [[Aðflutningur|aðflutningi fólks]], auk þess sem hún vann við uppbyggingu landnemabyggða til þess að koma innflytjendum til hjálpar og til að draga úr afbrotamennsku ungmenna. Balch hóf störf í hreyfingum friðarsinna við byrjun [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] árið 1914 og vann með [[Jane Addams]] frá Chicago. Balch varð einn helsti leiðtogi [[Alþjóðafélag kvenna fyrir friði og frelsi|Alþjóðafélags kvenna fyrir friði og frelsi]] í Sviss og vann [[friðarverðlaun Nóbels]] fyrir störf sín árið 1946. ==Æviágrip== Emily Greene Balch fæddist hjónunum Francis og Ellen Balch í [[Boston]] árið 1867. Faðir hennar var lögfræðingur og hafði unnið sem ritari öldungadeildarþingmannsins [[Charles Sumner]].<ref>1870 United States Federal Census</ref> Emily útskrifaðist úr [[Bryn Mawr-háskóli|Bryn Mawr-háskóla]] árið 1889. Þar hafði hún lesið fornfræðibókmenntir og numið tungumál en hafði einnig einbeitt sér að hagfræði. Eftir útskrift vann Balch í París og birti niðurstöður rannsókna sinna á fátækrahjálp í ritgerð með titlinum ''Public Assistance of the Poor in France'' (1893). Balch vann við byggingu landnemabyggða í Boston en ákvað síðan að helga feril sinn frekari menntastörfum. Balch nam við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], [[Háskólinn í Chicago|Háskólann í Chicago]] og [[Berlínarháskóli|Berlínarháskóla]] og byrjaði að kenna við [[Wellesley-háskóli|Wellesley-háskóla]] árið 1896. Hún sérhæfði sig í rannsóknum á aðflutningi, neyslu og efnahagshlutverkum kvenna. Árið 1913 var hún útnefnd hagfræðiprófessor við Wellesley-háskóla eftir að stjórnmálahagfræðingurinn [[Katharine Coman]], sem hafði stofnað deildina, sagði af sér.<ref>{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1913/05/04/issue.html?action=click&contentCollection=Archives&module=ArticleEndCTA&region=ArchiveBody&pgtype=article|title=Farewell dinner to Miss Coman|last=|first=|date=4 May 1913|work=The New York Times|access-date=2 September 2018}}</ref> Sama ár var Balch hækkuð í tign úr stöðu aðstoðarprófessors og varð prófessor í stjórnmálahagfræði og stjórnmála- og félagsvísindum.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1913/03/30/archives/new-wellesley-dean-miss-alice-vinton-walte-chosen-by-the-board-of.html|title=New Wellesley dean|last=|first=|date=30 March 1913|work=|access-date=2 September 2018}}</ref> Balch var meðlimur í ýmsum ríkisnefndum, meðal annars fyrstu nefndinni sem sett var til að ræða lágmarkslaun kvenna. Hún var leiðtogi í Stéttarfélagasambandi kvenna, sem studdi konur sem voru aðilar að verkalýðsfélögum. Balch gaf út félagsfræðirannsóknina ''Our Slavic Fellow Citizens'' árið 1910.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|title=Emily Greene Balch - Biographical - NobelPrize.org|date=2019-05-30|website=web.archive.org|access-date=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530204510/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|url-status=unfit}}</ref> Balch hafði lengi verið friðarsinni og þegar Bandaríkin hófu þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni hóf hún pólitíska aðgerðastefnu til þess að mótmæla herkvaðningu í njósnalögum og til þess að vernda réttindi þeirra sem neituðu að gegna herþjónustu af samviskuástæðum. Hún starfaði með [[Jane Addams]] í Friðarflokki kvenna og ýmsum öðrum samtökum. Í bréfi sem Balch skrifaði forseta Wellesley-háskóla hvatti hún til þess að fólk fylgdi „fordæmi [[Jesús|Jesú]]“ og lýsti því jafnframt opinskátt yfir að bandarískur efnahagur væri ekki í samræmi við þau kristnu gildi sem Bandaríkjamenn segðust aðhyllast.<ref>Mercedes Moritz Randall, ''Improper Bostonian: Emily Greene Balch, Nobel Peace Laureate, 1946'' (1964) pp. 364, 378.</ref> Balch var leyst frá störfum hjá Wellesley-háskóla árið 1919. Hún var síðar ritstjóri stjórnmálatímaritsins ''[[The Nation]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|title=Emily Greene Balch - Biographical - NobelPrize.org|date=2019-05-30|website=web.archive.org|access-date=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530204510/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|url-status=unfit}}</ref> Balch snerist frá [[Únítarismi|únitarisma]] til [[Kvekarar|kvekaratrúar]] árið 1921. Hún sagði um þá ákvörðun sína: <blockquote>„Trúarbrögð eru að mínu mati eitt það áhugaverðasta í lífinu, eitt flóknasta, ríkulegasta og æsifengnasta svið mannlegrar hugsunar og íhugunar ... trúarreynsla og -hugsun þarfnast ljóss, dags og sólskins og þess að vera deilt með öðrum, en að mínu mati viðgengst almennt of lítið af þessu ... upp á sitt besta finnst mér trúariðkun kvekara bjóða upp á samheldni af þessu tagi án þess að það leiði til vanhelgunar.“<ref>Randall, ''Improper Bostonian'', bls. 60</ref></blockquote> Eftir heimsstyrjöldina varð Balch einn helsti leiðtogi Bandaríkjamanna í alþjóðlegum hreyfingum friðarsinna. Árið 1919 lék hún lykilhlutverk í Alþjóðaráði kvenna. Alþjóðaráðið breytti síðar nafni sínu í [[Alþjóðafélag kvenna fyrir friði og frelsi]] og gerði sér höfuðstöðvar í [[Genf]]. Balch var ráðin sem féhirðir Alþjóðafélagsins og skipulagði aðgerðir þess. Hún tók þátt í stofnun sumarskóla sem héldu utan um menntun í friðarmálum og stofnaði nýjar deildir félagsins í rúmlega 50 ríkjum. Hún vann með hinu nýstofnaða [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagi]] við reglugerðir um fíkniefnaeftirlit, flugferðir, flóttamenn og afvopnun. Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út studdi Balch sigur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] og gagnrýndi ekki stríðsrekstur bandamannaþjóðana. Hún studdi hins vegar réttindi þeirra sem neituðu að gegna herþjónustu.<ref>Suzanne Niemeyer, editor, ''Research Guide to American Historical Biography: vol. IV'' (1990) pp. 1806–14</ref> Balch vann friðarverðlaun Nóbels árið 1946 fyrir störf sín í þágu Alþjóðafélags kvenna fyrir friði og frelsi. Hún eftirlét félaginu verðlaunaféð sitt.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|title=Emily Greene Balch - Biographical - NobelPrize.org|date=2019-05-30|website=web.archive.org|access-date=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530204510/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1946/balch/biographical/|url-status=unfit}}</ref> Í þakkarræðu sinni í Ósló vakti hún athygli á hættum þjóðernishyggju og á baráttunni fyrir heimsfriði.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/balch-lecture.html|title=Emily Greene Balch - Nobel Lecture: Toward Human Unity or Beyond Nationalism|publisher=Nobelprize.org|date=1945-06-26|accessdate=2017-03-08}}</ref> Balch giftist aldrei. Hún lést árið 1961, daginn eftir 94. afmælisdaginn sinn. ==Ritverk== * [https://books.google.com/books?id=nyncAAAAMAAJ&pg=PA182&dq=emily+greene+balch+biography&hl=en&ei=FlIGTa6IB4L78AbIwaXnAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q&f=false Emily Greene Balch, ''Public Assistance of the Poor in France''], Vol. 8, Nos. 4 & 5, ''Publications of the American Economic Association.'' * [https://books.google.com/books?id=F4bpAAAAMAAJ Emily Greene Balch, "A Study of Conditions of City Life: with Special Reference to Boston, A Bibliography"], 1903, 13 pages * [https://books.google.com/books?id=wzgSAAAAIAAJ&pg=PP1&dq=emily+greene+balch+biography&hl=en&ei=u1AGTauwLMP68AbBqLTgDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD0Q6AEwBA#v=onepage&q&f=false ''Our Slavic Fellow Citizens''] By Emily Greene Balch, 1910, 536 pages. * [https://books.google.com/books?id=aBpBAAAAYAAJ ''Women at the Hague: the International Congress of Women and its Results''], By Jane Addams, Emily Greene Balch, and [[Alice Hamilton]]. 171 pages, New York: MacMillan, 1915. * [https://books.google.com/books?id=di4MAAAAYAAJ ''Approaches to the Great Settlement''] By Emily Greene Balch, Pauline Knickerbocker Angell, 351 pages, published 1918. ==Ítarefni== *{{Cite book|last=Alonso |first=Harriet Hyman |title=Peace As a Women's Issue: A History of the U.S. Movement for World Peace and Women's Rights |url=https://archive.org/details/peaceaswomensiss00alon |publisher =Syracuse University Press |date=1993|isbn = 0815602693|oclc=25508750}} *{{Cite book|last=Foster |first=Catherine |title=Women for All Seasons: The Story of the Women's International League for Peace and Freedom |url=https://archive.org/details/womenforallseaso00fost |publisher =University of Georgia Press |date=1989|isbn = 0820310921|oclc=18051898}} *{{Cite book|last=Gwinn |first=Kristen E.|title=Emily Greene Balch: The Long Road to Internationalism |url=https://archive.org/details/emilygreenebalch0000gwin |publisher =University of Illinois Press |date=2010|isbn =9780252090158 |oclc=702844599}} *{{cite book|last1=McDonald|first1=Lynn|title=Women Theorists on Society and Politics|url=https://archive.org/details/womentheoristson0000unse|date=1998|publisher=Wilfrid Laurier University Press|location=Waterloo, Ontario, Canada|isbn=0-88920-290-7}} *{{Cite book|last=Nichols |first=Christopher McKnight |title=Promise and Peril: America at the Dawn of a Global Age |url=https://archive.org/details/promiseperilamer0000nich |publisher =Harvard University Press |date=2011|isbn = 9780674061187|oclc=754841336}} *{{Cite book|last=Randall |first=Mercedes M. |title=Improper Bostonian: Emily Greene Balch|url=https://archive.org/details/improperbostonia0000unse |publisher =Twayne Publishers |date=1964|isbn = |oclc=779059266}}, scholarly biography* *{{cite book|last1=Randall|first1=Mercedes M., ed.|title=Beyond Nationalism: The Social Thought of Emily Greene Balch|date=1972|publisher=Twayne|location=New York}} * Solomon, Barbara Miller. "Balch, Emily Greene," in Barbara Sicherman and Carol Hurd Green, eds. ''Notable American Women: The Modern Period, A Biographical Dictionary'' (1980) pp 41–45 * {{citation |url=https://books.google.com/books?id=RmUTAAAAYAAJ&pg=PA66 |title=Who's Who in New England |year= 1916 |publisher=Marquis }} ==Tenglar== * [https://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/balch-bio.html Emily Green Balch], æviágrip á vefi Nóbelsverðlaunanna. * [https://books.google.com/books?id=buMTjLID68kC&pg=PA149&dq=emily+greene+balch+biography&hl=en&ei=FlIGTa6IB4L78AbIwaXnAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFYQ6AEwCQ#v=onepage&q&f=false Tribute to Emily Greene Balch] by John Dewey, pages 149–150 in ''Later Works of John Dewey'' volume 17. Upphaflega birt af Alþjóðafélagi kvenna fyrir friði og frelsi, 1946 bls. 2. ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Balch, Emily Greene}} {{fd|1867|1961}} [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir félagsfræðingar]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] b5iraq5a9touz5r6aoakxgbdaqihvqm 0 154821 1972371 1943535 2026-07-17T09:26:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972371 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Icecon 2024 15 – Hildur Knútsdóttir (cropped).jpg|thumb|Hildur Knútsdóttir, 2024.]] '''Hildur Knútsdóttir''' (f. [[16. júní]] [[1984]]) er íslenskur rithöfundur.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.skald.is/product-page/hildur-kn%C3%BAtsd%C3%B3ttir |title=Hildur Knútsdóttir |publisher=Skáld.is |accessdate=2019-11-7}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.islit.is/hofundar/hildur-knutsdottir|title=Hildur Knútsdóttir |publisher=Miðstöð íslenskra bókmennta}}</ref> Hún hlaut [[íslensku bókmenntaverðlaunin]] í flokki barnabóka árið 2016 fyrir bók sína ''Vetrarhörkur.'' Hildur hefur lokið BA-prófi í bókmenntum og skapandi skrifum frá Háskóla Íslands.<ref name=":0" /> Hún hefur starfað sem verkefnastjóri í loftslagsmálum hjá [[Náttúruverndarsamtök Íslands|Náttúruverndarsamtökum Íslands]], bókavörður á [[Borgarbókasafn Reykjavíkur|Borgarbókasafni Reykjavíkur]] og texta- og hugmyndasmiður.<ref>Ruv.is, [https://www.ruv.is/persona/hildur-knutsdottir „Hildur Knútsdóttir rithöfundur“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107093042/https://www.ruv.is/persona/hildur-knutsdottir |date=2019-11-07 }} (skoðað 7. nóvember 2019)</ref> Hildur var um tíma varaþingmaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs]] og tók sæti á [[Alþingi]] í mars 2017.<ref>Alþingi, [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=1291 Æviágrip - Hildur Knútsdóttir] (skoðað 7. nóvember 2019)</ref> == Ritverk<ref name=":0" /> == * ''Sláttur'' (2011) * ''Spádómurinn'' (2012) * ''Ævintýraeyjan: þrautir, leikir, gátur og skemmtun!'' (2014) * ''Draugaljósið'' (2015) * ''Vetrarfrí'' (2015) * ''Vetrarhörkur'' (2016) ** {{cite book |title=Dernier hiver |language=French |date=2018-04-18 | translator-last1=Salaün | translator-first1=Jean-Christophe}} ** {{cite book |title=Krvavá zima |language=Czech |date=2018 | translator-last1=Klímová | translator-first1=Nikola Janíčková}} * ''Doddi: Bók sannleikans'' með [[Þórdís Gísladóttir|Þórdísi Gísladóttur]] (2016) * ''Doddi: Ekkert rugl!'' með Þórdísi Gísladóttur (2017) * ''Ljónið'' (2018) * ''Orðskýringar'' (2018) * ''Nornin'' (2019) * ''Hingað og ekki lengra'' með Þórdísi Gísladóttur (2020) * ''Skógurinn'' (2020)<ref name=":0"/> * ''Nú er nóg komið!'' með Þórdísi Gísladóttur (2021) * ''Myrkrið milli stjarnanna'' (2021) ** {{cite book |title=The Night Guest |url=https://archive.org/details/nightguest0000hild |language=English |date=2024-09-03 |publisher=Tor Nightfire |isbn=978-1-250-32204-3 | translator-last1=Kowal | translator-first1=Mary Robinette}} * ''Urðarhvarf'' (2023) * ''Hrím'' (2023) * ''Mandla'' (2024) * ''Kasia og Magdalena'' (2024) * ''Gestir'' (2025) ==Viðurkenningar<ref name=":0" /><ref name=fibut />== * 2015: [[Íslensku bókmenntaverðlaunin]], tilnefning: ''Vetrarfrí''<ref name=fibut>{{cite web |url=https://www.fibut.is/index.php/bokmenntaverdhlaun |title=Verðlaunahafar og tilnefningar |publisher=Félag Íslenskra Bókaútgefenda |language=Icelandic}}</ref> * 2016: [[Fjöruverðlaunin]]: ''Vetrarfrí''<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/01/21/fjoruverdlaunin_afhent_i_hofda/ „Fjöruverðlaunin afhent í Höfða“] (skoðað 7. nóvember 2019)</ref> * 2016: Íslensku bókmenntaverðlaunin: ''Vetrarhörkur''<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/2017170208963 „Auður Ava, Rax og Hildur Knútsdóttir handhafar Íslensku bókmenntaverðlaunanna“] (skoðað 7. nóvember 2019)</ref> * 2016: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Doddi: Bók sannleikans'' * 2018: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Ljónið'' * 2019: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Nornin'' * 2020: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Skógurinn'' * 2023: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Hrím'' * 2024: Íslensku bókmenntaverðlaunin, tilnefning: ''Kasia og Magdalena'' * 2026: [[Íslensku bjartsýnisverðlaunin]]<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262825954d/hildur-hlytur-is-lensku-bjartsynisverdlaunin|titill=Hildur hlýtur Íslensku bjartsýnisverðlaunin|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson|útgefandi=Vísir|mánuður=janúar|ár=2026|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == [[Flokkur:Fólk fætt árið 1984]] [[Flokkur:Íslenskir kvenrithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenbarnabókahöfundar]] <references /> [[Flokkur:Handhafar íslensku bókmenntaverðlaunanna]] [[Flokkur:Handhafar Fjöruverðlaunanna]] mpbqkkb0zwm78hrwts2icse2yefs47q 0 155015 1972342 1837883 2026-07-17T08:21:14Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972342 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Discurso de Perón.jpg|thumb|right|Juan Perón heldur ræðu.]] '''Perónismi''' er stjórnmálahreyfing í [[Argentína|Argentínu]] sem byggir á hugmyndafræði [[Juan Perón|Juans Perón]], sem var forseti landsins frá 1946 til 1954 og frá 1973 til 1974.<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Peronist|title=Peronist|last=|first=|date=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=9 November 2019}}</ref> Perónistar njóta enn mikilla áhrifa í argentínskum stjórnmálum og hafa unnið tíu af fjórtán forsetakosningum sem þeir hafa tekið þátt í frá árinu 1946. Helsti stjórnmálaflokkur perónista er [[Réttlætisflokkurinn (Argentína)|Réttlætisflokkurinn]] (sp. ''Partido Justicialista'').<ref name="economist">{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-americas/2015/10/15/the-persistence-of-peronism|title=The persistence of Peronism|last=|first=|date=15 October 2015|work=[[The Economist]]|access-date=25. nóvember 2019|url-access=subscription}}</ref> Stefnumál perónista í gegnum árin hafa verið mjög margbreytileg, en stefnu þeirra hefur almennt verið lýst sem „blöndu af [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og verkalýðshyggju“, sem [[Lýðhyggja|lýðhyggju]]<ref name="britannica" /> eða sem „[[Hægristefna|hægrisinnuðum]] [[Sósíalismi|sósíalisma]]“.<ref name="nytimes 1990">[https://www.nytimes.com/1990/01/13/world/buenos-aires-journal-carlos-carlos-how-does-your-economy-sink.html "Buenos Aires Journal"]. ''[[The New York Times]]''. 13. janúar 1990.</ref> Juan Perón varð atvinnu- og félagsmálaráðherra Argentínu eftir að hann tók þátt í herforingjabyltingu árið 1943 og var kjörinn [[forseti Argentínu]] árið 1946.<ref>{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1258667|titill=Peron, einræðisherra Argentínu|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1946|mánuður=16. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. nóvember}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781590181089/page/35|title=Argentina|last=Dougherty|first=Terri|date=|publisher=|others=|year=2003|isbn=978-1-59018-108-9|location=|pages=35|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Hann kynnti til sögunar ýmis velferðarverkefni sem áttu að nýtast verkalýðsstéttinni,{{sfn|Dougherty|2003|p=[https://archive.org/details/isbn_9781590181089/page/36 36]}} studdi við [[Stéttarfélag|stéttarfélög]] og kallaði eftir aukum umsvifum ríkisins í stjórnun efnahagsins.<ref name="britannica" /> Á sama tíma studdi hann þó iðnjöfra.<ref name="economist" /> Perón varð mjög vinsæll og varð enn vinsælli fyrir tilstilli eiginkonu sinnar, [[Eva Perón|Evu]], sem gerðist verndari réttinda aðfluttra verkamanna.{{sfn|Dougherty|2003|p=[https://archive.org/details/isbn_9781590181089/page/37 37]}} Vegna [[Verðbólga|verðbólgu]] og annarra efnahagsvandamála steypti argentínski herinn Perón af stóli árið 1955.{{sfn|Dougherty|2003|p=[https://archive.org/details/isbn_9781590181089/page/39 39]}} Perónistaflokkurinn var bannaður{{sfn|Dougherty|2003|p=[https://archive.org/details/isbn_9781590181089/page/39 39]}} og frjálsar og opnar kosningar voru ekki haldnar á ný fyrr en árið 1973, en í þeim kosningum var Perón kjörinn forseti á ný.<ref name="britannica" /> Hann lést næsta ár og ekkja hans, [[Isabel Martínez de Perón|Isabel]], tók við af honum sem forseti.<ref name="britannica" /> Isabel var sjálfri steypt af stóli ári síðar.<ref name="britannica" /> Perónistinn [[Carlos Menem]] var forseti frá 1989 til 1999 en stefnur hans voru mjög ólíkar fyrri perónistum. Hann talaði fyrir [[einkavæðing]]u, [[Frjáls markaður|frjálsum markaði]] og meiri alþjóðasamskiptum.<ref name="economist" /> Perónistinn [[Néstor Kirchner]] var forseti frá 2003 til 2007 og eiginkona hans, [[Cristina Fernández de Kirchner]], frá 2007 til 2015. Kirchner-hjónin boðuðu afturhvarf til efnahagslegrar þjóðernishyggju og til sjálfhverfni í efnahagsmálum.<ref name="economist" /> Útfærsla þeirra á perónisma er kölluð kirchnerismi. ==Gagnrýni á perónisma== Andstæðingar Peróns sökuðu hann og stjórn hans um að grípa til skipulegs ofbeldis og einræðistilburða til að halda í völdin. Þá benda þeir á að Perón hafi sýnt andstæðingum sínum fyrirlitningu og hafi gjarnan kallað þá svikara eða leiksoppa erlendra ríkja. Perón viðhélt að nafninu til lýðræðislegum stofnunum en veikti þær þó með því að [[Þjóðnýting|þjóðnýta]] útvarpsútsendingar, með því að sölsa undir sig stjórn verkalýðsfélaga og einoka pappírsframleiðslu. Perón greip stundum líka til þess að fangelsa stjórnarandstæðinga og blaðamenn og banna dagblöð og tímarit sem töluðu gegn honum. Perón var kunnur aðdáandi [[Benito Mussolini]].<ref>{{cite book |title=Contemporary Political Ideologies |url=https://archive.org/details/contemporarypoli0000unse_s6n9 |last=Eatwell |first=Roger |year=1999 |publisher=Continuum International Publishing Group |isbn=978-0-8264-5173-6 |pages=[https://archive.org/details/contemporarypoli0000unse_s6n9/page/196 196]}}</ref> Margir fræðimenn flokka perónisma sem [[Fasismi|fasíska]] hugmyndafræði.<ref name="peronism">Brennan, James P. [https://books.google.com/books?id=AsuoVCbF7DgC&q=Fayt#v=snippet&q=Fayt&f=false ''Peronism and Argentina'']. Rowman & Littlefield. 1998.</ref> Argentínski lögfræðingurinn Carlos Fayt færði rök fyrir því að perónismi væri aðeins „argentínsk útfærsla á ítölskum fasisma“.<ref name="peronism" /> Niðurstaða Hayes var sú að „perónistahreyfingin [hafi þróað] útgáfu af fasisma með sérstökum rómansk-amerískum eiginleikum“.<ref name="peronism" /><ref>{{cite book | last=Hayes | first=Paul | title=Fascism | url=https://archive.org/details/fascism0000haye | publisher=Allen & Unwin | location=London | year=1973 | isbn=978-0-04-320090-2 | oclc=862679 | page=}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Argentínsk stjórnmál]] [[Flokkur:Stjórnmálastefnur]] gbecquq68mqdn72fdiv3v5nbli0gppl 0 156082 1972303 1966315 2026-07-17T06:45:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972303 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = ''Flavocetraria'' | image = Flavocetraria nivalis BG4.JPG | image_width = 240px | image_caption = Nærmynd af [[maríugrös]]um (''F. nivalis'') í [[Pólland]]i. | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | divisio = [[Asksveppir]] (''Ascomycota'') | classis = [[Diskfléttur]] (Lecanoromycetes) | ordo = [[Diskfléttubálkur]] (Lecanorales) | familia = [[Litskófarætt]] (Parmeliaceae) | genus = '''''Flavocetraria''''' }} '''''Flavocetraria''''' er [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[Sveppir|sveppa]] sem heyrir undir [[litskófarætt]]. <ref>{{Cite journal|vauthors=Lumbsch TH, Huhndorf SM|date=December 2007|title=Outline of Ascomycota &ndash; 2007|url=http://archive.fieldmuseum.org/myconet/outline.asp|journal=Myconet|location=Chicago, USA|publisher=The Field Museum, Department of Botany|volume=13|pages=1&ndash;58|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318003134/http://www.fieldmuseum.org/myconet/outline.asp|archive-date=March 18, 2009}}</ref> Ættkvíslin inniheldur aðeins tvær tegundir sem þrífast báðar á [[Norðurslóðir|norðurheimskautasvæðinu]] á fjallasvæðum og í [[Barrskógabeltið|barrskógabeltinu]].<ref>{{Cite book|title=Ainsworth & Bisby's dictionary of the fungi / by P.M. Kirk ... [et al.] ; with the assistance of T.V. Andrianova ... [et al.]|url=https://archive.org/details/ainsworthbisbysd0000unse_r4s9|last=Ainsworth|first=G. C.|last2=Bisby|first2=Guy Richard|last3=Kirk|first3=P. M.|date=2008|publisher=CABI|others=CABI Bioscience|isbn=978-0-85199-826-8|edition=10th ed|location=Wallingford, Oxon, UK}}</ref> Báðar tegundirnar finnast á Íslandi. Þær eru [[maríugrös]] (''F. nivalis'') og [[mývatnsgrös]] (''F. cucullata).'' == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Litskófarætt]] bqqtakp3cjly5mrnhuv1ckazjkflf2m 0 156110 1972280 1966313 2026-07-17T05:52:25Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972280 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | color = lightblue | name = ''Neotapesia'' | image = | image_width = 300px | image_caption = | regnum = [[Sveppir]] (Fungi) | divisio = [[Asksveppir]] (Ascomycota) | classis = [[Leotiomycetes|Gateskja diskeskingar]] (Leotiomycetes) | ordo = [[Bikarlingsbálkur]] (Helotiales) | familia = [[Doppuætt]] (Dermateaceae) | genus = '''''Neotapesia''''' }} '''''Neotapesia''''' er [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[Sveppir|sveppa]] í [[doppuætt]].<ref>{{Cite journal|vauthors=Lumbsch TH, Huhndorf SM|date=December 2007|title=Outline of Ascomycota &ndash; 2007|url=http://archive.fieldmuseum.org/myconet/outline.asp|journal=Myconet|location=Chicago, USA|publisher=The Field Museum, Department of Botany|volume=13|issue=|pages=1&ndash;58|id=|access-date=}}</ref> Ættkvíslin inniheldur aðeins 3 tegundir,<ref>{{Cite book|title=Ainsworth & Bisby's dictionary of the fungi|url=https://archive.org/details/ainsworthbisbysd0000unse_r4s9|date=2008|publisher=CABI|isbn=978-0-85199-826-8|editor-last=Ainsworth|editor-first=Geoffrey C.|edition=10. ed|location=Wallingford|editor-last2=Bisby|editor-first2=Guy Richard|editor-last3=Kirk|editor-first3=Paul M.|editor-last4=CAB International}}</ref> þar af hafa líklega tvær fundist á Íslandi, ''[[Neotapesia saliceti]]'', sem talið er að hafi fundist á greinum [[Gulvíðir|gulvíðis]] í [[Vaglaskógur|Vaglaskógi]] og ''[[Neotapesia graddonii]]'' sem fannst á dauðum greinum [[Fjalldrapi|fjalldrapa]] í [[Fnjóskadalur|Fnjóskadal]].<ref name="HH&GGE2004">Helgi Hallgrímsson & Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir (2004). [https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/4090/Fjolrit_45.pdf?sequence=1 ''Íslenskt sveppatal I - smásveppir.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017171141/https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/4090/Fjolrit_45.pdf?sequence=1 |date=2020-10-17 }} Fjölrit Náttúrufræðistofnunar. Náttúrufræðistofnun Íslands. ISSN 1027-832X</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[flokkur:Doppuætt]] 2fh2m1ojep4ran580xabch1d9v9haxv 0 156373 1972317 1966314 2026-07-17T07:16:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972317 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Physcia caesia (38920398370).jpg | image_caption = [[Klappagráma]] (''Physcia caesia'') er ein tegundanna af grámuætt sem finnst á Íslandi. | image_width = 300px | regnum = [[Sveppir]] (Fungi) | divisio = [[Asksveppir]] (Ascomycota) | classis = [[Diskfléttur]] (Lecanoromycetes) | subclassis = [[Lecanoromycetidae]] | ordo = [[Diskfléttubálkur]] (Lecanorales) | familia = '''Grámuætt''' (Physciaceae) | subdivision_ranks = | subdivision = }} '''Grámuætt'''<ref Name= "HK2016">Hörður Kristinsson (2016). ''Íslenskar fléttur.'' Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.</ref> ([[fræðiheiti]]: Physciaceae) er [[Ætt (flokkunarfræði)|ætt]] af [[Flétta|fléttumyndandi sveppum]] sem tilheyra [[Flokkur (flokkunarfræði)|flokki]] [[Diskfléttur|diskfléttna]]. Ættin inniheldur 17 [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslir]] og 512 tegundir.<ref>{{Cite book|title=Ainsworth & Bisby's dictionary of the fungi|url=https://archive.org/details/ainsworthbisbysd0000unse_r4s9|date=2008|publisher=CABI|isbn=978-0-85199-826-8|editor-last=Ainsworth|editor-first=Geoffrey C.|edition=10. ed|location=Wallingford|editor-last2=Bisby|editor-first2=Guy Richard|editor-last3=Kirk|editor-first3=Paul M.|editor-last4=CAB International}}</ref> Á Íslandi vaxa um 40 tegundir af 10 ættkvíslum af grámuætt.<ref Name= "HK2016"/> == Ættkvíslir == *''[[Anaptychia]]'' *''[[Coscinocladium]]'' *''[[Culbersonia]]'' (''[[Incertae sedis]]'') *''[[Dermiscellum]]'' *''[[Heterodermia]]'' *''[[Hyperphyscia]]'' *''[[Mobergia]]'' *''[[Monerolechia]]'' *''[[Phaeophyscia]]'' *''[[Phaeorrhiza]]'' *''[[Physcia]]'' *''[[Physciella]]'' *''[[Physconia]]'' *''[[Pyxine]]'' *''[[Redonia]]'' (''[[Incertae sedis]]'') *''[[Rinodina]]'' *''[[Rinodinella]]'' *''[[Tornabea]]'' == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Fléttuættir]] [[Flokkur:Grámuætt| ]] j20i6xcj6ffapxk0yl8l7ifvd8llkl1 0 157027 1972362 1962420 2026-07-17T09:04:35Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972362 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flag of Albania.svg|thumb|right|Fáni Albaníu]] '''Fáni Albaníu''' er rauður fáni með mynd af svörtum tvíhöfða erni í miðjunni. Rauði liturinn táknar hugrekki, styrk og hreysti en tvíhöfða örninn táknar [[fullvalda ríki]]ð [[Albanía|Albaníu]]. Fáninn var lýstur þjóðfáni Albaníu þegar landið hlaut sjálfstæði sitt frá [[Tyrkjaveldi]] árið 1912. ==Saga== [[File:Coat of arms of the House of Kastrioti.svg|thumb|130px|left|Skjaldarmerki Kastrioti-aðalsættarinnar.<ref>{{Cite book|title = Scanderbeg: From Ottoman Captive to Albanian Hero|url = https://archive.org/details/scanderbeg0000hodg|last = Hodgkison|first = Harry|publisher = |year = 2005|isbn = 1-85043-941-9|location = |pages = }}</ref> Sagan segir að [[Skanderbeg|Gjergj Kastriot Skanderbeg]] hafi flaggað rauðum fána með svörtum erni yfir [[Krujë]].<ref>{{Cite book|title = The Flag Bulletin|url = https://books.google.com/books?id=wjIrAQAAIAAJ|publisher = Flag Research Center.|date = 1987-01-01|language = en|quote = History records that the 15th century Albanian national hero, Skanderbeg (i.e. George Kastriota), had raised the red flag with the black eagle over his ancestral home, the Fortress of Kruje}}</ref>]] Í herförum [[Jóhann Hunyadi|Jóhanns Hunyadi]] í [[Niš]] árið 1443 svikust [[Skanderbeg]] og nokkur hundruð Albanir undan merkjum Tyrkjasoldáns og gengu til liðs við Ungverjana. Í 25 ár vann Skanderbeg frækna sigra gegn Tyrkjum. Hann tók upp tvíhöfða örn [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríkisins]] sem eigin einkennisfána og hlaut viðurnefnið ''Athleta Christi'' frá [[Páfi|páfanum]] vegna hernaðarsigra sinna.<ref>{{harvnb|Mucha|Crampton|Louda|1985|p=36}}.</ref> Á miðöldum notuðu ýmsar albanskar aðalsættir örninn á skjaldarmerkjum sínum og örninn varð smám saman tákn Albana allra.<ref name=Elsie2010>{{harvnb|Elsie|2010|loc="Flag, Albanian", bls. 140: "The eagle was a common heraldic symbol for many Albanian dynasties in the Late Middle Ages and came to be a symbol of the Albanians in general. It is also said to have been the flag of Skanderbeg...As a symbol of modern Albania, the flag began to be seen during the years of the national awakening and was in common use during the uprisings of 1909-1912. It was this flag that Ismail Qemal bey Vlora raised in Vlora on 28 November 1912 in proclaiming Albanian independence."}}</ref> Skjaldarmerki Kastrioti-ættarinnar, sem sýndi svartan tvíhöfða örn á rauðum fleti, varð frægt þegar Skanderbeg leiddi uppreisn gegn [[Tyrkjaveldi]] og vann sjálfstæði Albaníu frá 1443 til 1479. Þetta varð fáni Lezhë-bandalagsins, sem varð fyrsta sameinaða albanska ríkið á miðöldum og elsta þing heims sem enn varðveitir skjöl sín.<ref name="Matanov2010">{{harvnb|Matanov|2010|p=363}}.</ref><ref name="PickardÇeliku2008">{{harvnb|Pickard|Çeliku|2008|p=16}}.</ref><ref>{{harvnb|Schmitt|2009}}.</ref><ref>{{cite web|title=Kuvendi i Lezhës (1444)|url=http://www.letersia.fajtori.com/Historia/Skenderbeu/kuvendi_i_lezhes.php|website=letersia.fajtori.com|language=albanska|access-date=2020-04-19|archive-date=2021-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321172414/http://www.letersia.fajtori.com/Historia/Skenderbeu/kuvendi_i_lezhes.php|url-status=dead}}</ref> Á 18., 19. og 20. öld tóku albanskir þjóðernissinnar tvíhöfða örninn upp á ný sem einkennismerki sjálfstæðisbaráttu þeirra undan Tyrkjaveldi.<ref name="Elsie-2001-78">{{harvnb|Elsie|2001|loc="Eagles", bls. 78}}.</ref><ref name=Elsie2010/> Þann 28. nóvember 1912 var sjálfstæðisyfirlýsing Albaníu lesin upp í Vlora og fáninn, sem [[Ismail Qemali]] dró að húni, var tekinn upp sem þjóðfáni nýja ríkisins.<ref name="Elsie-2001-78"/><ref name=Elsie2010/> Albanska fánanum hefur verið breytt mörgum sinnum við stjórnarskipti í landinu. Á ríkisárum [[Zog Albaníukonungur|Zogs konungs]] (1928–1939) var kórónu bætt inn á fánann en við [[Innrás Ítala í Albaníu|hernám Ítala í Albaníu]] var fasískur [[axarvöndur]] settur í staðinn. Eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a setti kommúnistastjórnin fimmarma gullna stjörnu inn á fánann en hann var fjarlægður þann 7. apríl 1992 eftir hrun kommúnismans í Albaníu. [[Skipsfáni|Skipsfánar]] Albaníu eru frábrugðnir hinum almenna þjóðfána. Kaupskipsfáninn samanstendur af þremur lóðréttum borðum í rauðum, svörtum og rauðum lit. Herskipsfáninn er svipaður þjóðfánanum nema hvað örninn er á hvítum fleti og rauð lína liggur yfir neðri hluta fánans. Örninn á albanska fánanum er sýndur á báðum hliðum albönsku fimm [[Albanskt lek|leka]] myntarinnar sem slegin var árin 1995 og 2000.<ref>{{cite web|title=Albanian coins in circulation – Issue of 1995, 1996 and 2000|year=2004–2009|publisher=Bank of Albania|url=http://www.bankofalbania.org/web/Albanian_coins_of_circulation_43_2.php|accessdate=9 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306234131/http://www.bankofalbania.org/web/Albanian_coins_of_circulation_43_2.php|archive-date=2009-03-06|url-status=dead}}</ref> Frá árinu 1969 flögguðu albanskir íbúar í [[Kósovó]] gjarnan albanska fánanum.<ref>{{harvnb|Malcolm|1998|p=325}}.</ref> Fáninn var einkennismerki hins óviðurkennda Kósóvulýðveldis á tíunda áratuginum. Núverandi lýðveldið Kósovó notar [[Fáni Kósovó|annan fána]] sem var valinn til að forðast að hygla einu tilteknu þjóðarbroti líkt og [[Fáni Bosníu og Hersegóvínu|fánar Bosníu og Hersegóvínu]] og [[Fáni Kýpur|Kýpur]]. ==Litir== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ![[File:Flag of Albania.svg|30px]] ! style="background:#ff0000; width:100px" | <span style="color:white;">Rauður</span> ! style="background:#000000; width:100px" | <span style="color:white;">Svartur</span> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[RGB]]''' | <code>255/0/0</code> || <code>0/0/0</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[Sextánundakerfi]]''' | <code>#FF0000</code> || <code>#000000</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" |'''[[CMYK]]''' | <code>0/100/100/0</code> || <code>0/0/0/100</code> |} ==Tilvísanir== <references/> ===Heimildir=== *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Albania|location=Lanham, MD|publisher=Scarecrow Press (The Rowman & Littlefield Publishing Group Incorporated)|year=2010|isbn=0-8108-6188-7|url=https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC}} *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture|location=New York, NY|publisher=New York University Press|year=2001|isbn=0-8147-2214-8|url=https://books.google.com/books?id=aAtQZ0vjf5gC}} *{{cite book|last=Grumeza|first=Ion|title=The Roots of Balkanization: Eastern Europe C.E. 500–1500|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|year=2010|isbn=0-7618-5134-8|url=https://books.google.com/books?id=QKhuxLdnYhMC}} *{{cite book|last=Malcolm|first=Noel|title=Kosovo: A Short History|location=London|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-333-66612-7|url=https://books.google.com/books?id=GGQ_AQAAIAAJ}} *{{cite book|last=Matanov|first=Christo|title=The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology|year=2010|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533403-6|url=https://books.google.com/books?id=mzwpq6bLHhMC}} *{{cite book|last1=Mucha|first1=Ludvík|last2=Crampton|first2=William|last3=Louda|first3=Jiří|title =Webster's Concise Encyclopedia of Flags & Coats of Arms|location=New York, NY|publisher=Crescent Books|year=1985|isbn=0-517-49951-7|url=https://books.google.com/books?id=YgIAOklnOOMC}} *{{cite book|last1=Pickard|first1=Rob|last2=Çeliku|first2=Florent|title=Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe|year=2008|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe Publishing|isbn=978-9-28-716265-6|url=https://books.google.com/books?id=Bi8fjENzJacC}} *{{cite book|last=Schmitt|first=Oliver Jens|title=Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan|year=2009|location=Regensburg|publisher=Verlag Friedrich Pustet|isbn=978-3-7917-2229-0|url=https://books.google.com/books?id=GznYPwAACAAJ|language=þýska}} {{Fánar Evrópulanda}} [[Flokkur:Albanía]] [[Flokkur:Þjóðfánar|Albanía]] 39ijt83xo5esqr9izu6hczq7kbzinyx 0 157092 1972249 1918415 2026-07-16T14:57:33Z TKSnaevarr 53243 1972249 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra |forskeyti = |nafn = Elihu Root |mynd =Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg |myndastærð = |myndatexti1 = Elihu Root árið 1902. |titill = [[Utanríkisráðherra Bandaríkjanna]] |stjórnartíð_start = [[19. júlí]] [[1905]] |stjórnartíð_end = [[27. janúar]] [[1909]] |forseti = [[Theodore Roosevelt]] |forveri = [[John Hay]] |eftirmaður = [[Robert Bacon]] |titill2 = Stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna |stjórnartíð_start2 = [[1. ágúst]] [[1899]] |stjórnartíð_end2 = [[31. janúar]] [[1904]] |forseti2 = [[William McKinley]]<br>[[Theodore Roosevelt]] |forveri2 = [[Russell A. Alger]] |eftirmaður2 = [[William Howard Taft]] |titill3 = [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[New York-fylki|New York]] |stjórnartíð_start3 = [[4. mars]] [[1909]] |stjórnartíð_end3 = [[3. mars]] [[1915]] |forveri3 = [[Thomas C. Platt]] |eftirmaður3 = [[James Wadsworth]] |fæddur = [[15. febrúar]] [[1845]] |fæðingarstaður = [[Clinton, New York|Clinton]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1937|2|7|1845|2|15}} |dánarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] |maki = Clara Wales |stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] |atvinna = Stjórnmálamaður |háskóli=[[Hamilton-háskóli]]<br>[[New York-háskóli]] |verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1912) |undirskrift = Elihu Root signature.svg }} '''Elihu Root''' (15. febrúar 1845 – 7. febrúar 1937) var bandarískur lögfræðingur og stjórnmálamaður úr [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]]. Hann var [[utanríkisráðherra Bandaríkjanna]] á forsetatíð [[Theodore Roosevelt|Theodores Roosevelt]] og þar áður stríðsmálaráðherra í ríkisstjórnum Roosevelts og forvera hans, [[William McKinley|Williams McKinley]]. Root hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1912 fyrir sáttagerðir sínar í ýmsum milliríkjadeilum, meðal annars landamæradeilu Breta og Bandaríkjamanna um mörk [[Alaska]] og [[Kanada]]. ==Æviágrip== Elihu Root fæddist þann 15. febrúar árið 1845 í þorpinu [[Clinton, New York|Clinton]] í [[New York-fylki]]. Eftir að hafa lokið grunnskólanámi gekk Root í [[Hamilton-háskóli|Hamilton-háskóla]] í þorpinu, þar sem faðir hans vann sem stærðfræðiprófessor. Hann gekk síðan í lagadeild [[New York-háskóli|New York-háskóla]] og útskrifaðist þaðan árið 1867.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.heritage.org/research/reports/2013/02/constitutional-conservatives-in-the-progressive-era-elihu-root-william-howard-taft-and-henry-cabot-lodge-sr|titill=Constitutional Conservatives in the Progressive Era: Elihu Root, William Howard Taft, and Henry Cabot Lodge, Sr.|útgefandi=The Heritage Foundation|ár=2013|mánuður=15. febrúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=22. apríl|tungumál=enska}}</ref> Root hóf þátttöku í stjórnmálum þegar [[Chester A. Arthur]] Bandaríkjaforseti útnefndi hann ríkissaksóknara í suðurlögdæmi New York. Árið 1899 varð Root stríðsmálaráðherra í ríkisstjórn [[William McKinley|Williams McKinley]] forseta. Hann hélt ráðherraembættinu eftir að McKinley var myrtur árið 1901 og [[Theodore Roosevelt]] tók við forsetaembættinu. Root kom á breytingum á skipulagi stríðsmálaráðuneytisins, meðal annars með því að breyta stöðuhækkunarferlum og skipuleggja skóladeildir fyrir sérsveitir innan hersins. Root sá einnig um skipulagsmál landsvæða sem Bandaríkin höfðu unnið í [[Stríð Spánar og Bandaríkjanna|stríði Spánar og Bandaríkjanna]]. Meðal annars hóf hann skipulagningu á ferli til að færa stjórn [[Kúba|Kúbu]] í hendur Kúbverja, setti nýja stjórnarskrá í [[Filippseyjar|Filippseyjum]] og felldi niður innflutningstolla til Bandaríkjanna frá [[Púertó Ríkó]]. Þegar samtök andheimsvaldasinna gagnrýndu stríð Bandaríkjanna gegn uppreisnarmönnum á Filippseyjum varði Root stefnu stjórnarinnar og sakaði andheimsvaldasinnana um að draga átökin á langinn með því að mótmæla henni.<ref>{{cite book|author=James R. Arnold|title=The Moro War: How America Battled a Muslim Insurgency in the Philippine Jungle, 1902–1913|url=https://books.google.com/books?id=ZgWnN4hyjoQC&pg=PA171|year=2011|publisher=Bloomsbury Publishing|pages=171–72|isbn=9781608193653}}</ref> Árið 1903 sat Root í samninganefnd Bandaríkjamanna í viðræðum við Breta um landamæradeilur milli Alaska og Kanada.<ref name="keenlyside1952">{{cite book |url=https://www.questia.com/read/9352181/canada-and-the-united-states-some-aspects-of-their |title=Canada and the United States: Some Aspects of Their Historical Relations |publisher=Alfred A. Knopf |author1=Keenlyside, Hugh L. L. |author2=Brown, Gerald S. |year=1952 |pages=178–189 |access-date=2020-04-22 |archive-date=2020-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915105614/https://www.questia.com/read/9352181/canada-and-the-united-states-some-aspects-of-their |url-status=dead }}</ref> Root sagði upp ráðherraembætti sínu árið 1904 til að snúa sér að lögmannsstörfum í einkageiranum en tók aftur sæti í stjórninni næsta ár þegar Roosevelt forseti útnefndi hann [[Utanríkisráðherra Bandaríkjanna|utanríkisráðherra]] í kjölfar dauða [[John Hay|Johns Hay]]. Sem utanríkisráðherra gerði Root samning við [[Japan]] þar sem ríkin tvö viðurkenndu landsvæði hvors annars í Asíu og á Kyrrahafi og Japanir féllust á að takmarka aðflutning fólks til Bandaríkjanna.<ref>{{cite book | last = Gould | first = Lewis L. | year = 1992 | title = The Presidency of Theodore Roosevelt | publisher = University Press of Kansas | isbn = 0-7006-0565-7 | page = 268 }}</ref> Root stóð fyrir 24 tvíhliða samningum sem skuldbundu Bandaríkin og aðra samningsaðila til að leysa úr milliríkjadeilum á friðsaman hátt. Þessir samningar leiddu til stofnunar [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólsins í Haag]].<ref>{{cite book |last=Cross |first=Graham |date=2012 |title=The Diplomatic Education of Franklin D. Roosevelt, 1882-1933 |url=https://books.google.com/books?id=2dbIAAAAQBAJ&pg=PA71 |location=New York, NY |publisher=Palgrave Macmillan |page=71 |isbn=978-1-137-01453-5}}</ref><ref>Muccigrosso, ed., ''Research Guide to American Historical Biography'' (1988) 3:1330</ref> Árið 1909 var Root kjörinn á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fyrir [[New York-fylki]]. Sem þingmaður studdi hann lagningu [[Tekjuskattur|tekjuskatts]] árið 1910 í opnu bréfi í ''[[The New York Times]]''.<ref>[https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D01E2DA1E30E333A25752C0A9659C946196D6CF "Root For Adoption of Tax Amendment," ''New York Times,'' 1. mars 1910]</ref> Tekjuskatturinn hafði verið heimilaður með [[Sextándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|sextánda viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna]] árið 1909. Root lét af þingmennsku árið 1914. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út sama ár kallaði Root eftir inngripi Bandaríkjanna í stríðið og gagnrýndi hlutleysisstefnu [[Woodrow Wilson|Woodrows Wilson]] forseta. Root studdi inngöngu Bandaríkjanna í stríðið árið 1917 og fór í júní sama ár til [[Rússland]]s á vegum Bandaríkjastjórnar til að semja við byltingarstjórn [[Aleksandr Kerenskíj|Aleksandrs Kerenskíj]] um lán frá Bandaríkjunum. Root ítrekaði fyrir Rússum að þeir myndu ekki fá lán nema þeir héldu áfram að berjast í stríðinu.<ref>{{cite book|author=David Mayers|title=The Ambassadors and America's Soviet Policy|url=https://books.google.com/books?id=IjyhTRwvyIMC&pg=PA77|year=1997|publisher=Oxford University Press|page=77|isbn=9780195115765}}</ref> Þetta hvatti Kerenskíj til að hleypa af stokkunum nýju áhlaupi gegn Austurríkismönnum í júlí 1917. Áhlaupið fór út um þúfur og átti sinn þátt í því að vinsældir stjórnar hans döluðu og að [[Bolsévikar|bolsévikum]] tókst að steypa henni af stóli í [[Októberbyltingin|októberbyltingunni]] sama ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nytimes.com/1984/11/07/opinion/us-aid-to-the-bolsheviks.html|titill=U.S. 'AID' TO THE BOLSHEVIKS|höfundur=Ralph Buultjens|ár=1984|mánuður=7. nóvember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=22. apríl|útgefandi=''[[The New York Times]]''|tungumál=enska}}</ref> Root var forseti [[Friðarstofnun Carnegies|Friðarstofnunar Carnegies]] frá 1910 til 1925. Root lést árið 1937 og var þá síðasti eftirlifandi meðlimur úr ríkisstjórn Williams McKinley. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Russell A. Alger]] | titill=Stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna | frá=[[1. ágúst]] [[1899]] | til=[[31. janúar]] [[1904]] | eftir=[[William Howard Taft]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[John Hay]] | titill=Utanríkisráðherra Bandaríkjanna | frá=[[19. júlí]] [[1905]] | til=[[27. janúar]] [[1909]] | eftir=[[Robert Bacon]]}} {{töfluendir}} {{Utanríkisráðherrar Bandaríkjanna}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Root, Elihu}} {{fd|1845|1937}} [[Flokkur:Bandarískir lögfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Stríðsmálaráðherrar Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Bandaríkjanna]] izyafleowlsp2haaw3x8cfpj4kc16hv 0 160989 1972250 1961584 2026-07-16T15:21:34Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Eduard Sjevardnadse]] á [[Edúard Sjevardnadse]] 1961584 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Eduard Sjevardnadse | nafn_á_frummáli = {{Nobold|ედუარდ შევარდნაძე}} | mynd = Eduard shevardnadze.jpg | titill= Forseti Georgíu | stjórnartíð_start = [[26. nóvember]] [[1995]] | stjórnartíð_end = [[23. nóvember]] [[2003]] | forveri = [[Zviad Gamsakhurdia]] | eftirmaður = [[Nino Burdjanadse]] {{small|(starfandi)}} | titill2= Utanríkisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start3 = [[2. júlí]] [[1985]] | stjórnartíð_end3 = [[20. desember]] [[1990]] | forsætisráðherra3 = [[Níkolaj Tíkhonov]]<br>[[Níkolaj Ryzhkov]] | forveri3 = [[Andrej Gromyko]] | eftirmaður3 = [[Aleksandr Bessmertnykh]] | stjórnartíð_start2 = [[19. nóvember]] [[1991]] | stjórnartíð_end2 = [[26. desember]] [[1991]] | forsætisráðherra2 = [[Ívan Sílajev]] | forveri2= [[Borís Pankín]] {{small|(starfandi)}} | eftirmaður2= ''Embætti lagt niður'' | myndatexti1 = Sjevardnadse árið 1997. | fæddur = {{fæðingardagur|1928|1|25}} | fæðingarstaður = [[Mamati]], [[Gúría|Gúríu]], [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldinu]], [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovétlýðveldinu Transkákasíu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2014|7|7|1928|1|25}} | dánarstaður = [[Tíblisi]], [[Georgía|Georgíu]] | þjóderni = [[Georgía|Georgískur]] (áður [[Sovétríkin|sovéskur]]) | maki = {{gifting|Nanuli Sjevardnadse|1951|2004|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = [[Borgarabandalag Georgíu]] (1995–2003)<br>[[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] (1948–1991) | börn = 2 | undirskrift =Eduard Shevardnadze signature.svg }} '''Eduard Ambrosíjevítsj Sjevardnadse''' ([[georgíska]]: ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე; 25. janúar 1928 – 7. júlí 2014) var [[Georgía|georgískur]] stjórnmálamaður og erindreki. Hann var fyrsti ritari [[Kommúnistaflokkur Georgíu (Sovétríkin)|georgíska kommúnistaflokksins]] og eiginlegur leiðtogi [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] frá 1972 til 1985. Hann var jafnframt utanríkisráðherra [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] frá 1985 til 1991. Sjevardnadse bar ábyrgð á mörgum lykilákvörðunum í sovéskri utanríkisstefnu á valdatíð [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]], meðal annars um [[Sameining Þýskalands|endursameiningu Þýskalands]]. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] varð Sjevardnadse leiðtogi sjálfstæðrar [[Georgía|Georgíu]] frá 1992 til 2003. Hann neyddist til að láta af völdum árið 2003 eftir [[Rósabyltingin|rósabyltinguna]] svokölluðu. ==Bakgrunnur== Eduard Sjevardnadse fæddist í þorpinu [[Mamati]], vestan við [[Tíblisi]] á milli [[Svartahaf]]s og [[Kákasusfjöll|Kákasusfjalla]], og var kominn af ætt voldugra stjórnmálamanna. Hann varð virkur í ungliðahreyfingu Georgíudeildar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska kommúnistaflokksins]] og starfaði í tvö ár sem leiðbeinandi hjá þeim áður en hann fékk formlega aðild að flokknum árið 1948. Hann var ráðinn til starfa sem lögreglumaður í sovéska innanríkisráðuneytinu ([[MVD]]) og náði þar hershöfðingjatign.<ref name=mbl1985>{{Tímarit.is|1615356|Nýi maðurinn frá Grúsíu|útgáfudagsetning=14. júlí 1985|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref> ==Valdaferill í Sovétríkjunum== Árið 1958 varð Sjevardnadse aðalfulltrúi í miðstjórn [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] og árin 1965 til 1972 varð hann innanríkisráðherra þess. Sem innanríkisráðherra varð Sjevardnadse frægur fyrir baráttu gegn [[spilling]]u, sér í lagi fyrir rannsókn sína á mesta mútuhneyksli í sögu lýðveldisins. Málið snerist um Otari Lazishvili, vin fyrrverandi saksóknara, sem hafði notað sambönd sín til að hylma yfir ólögleg viðskipti. Rannsókn Sjevardnadse á málinu leiddi til þess að [[Vasil Mzhavanadze]], formaður Georgíudeildar kommúnistaflokksins, var settur af og Sjevardnadse tók við embætti hans.<ref name=mbl1985/> Sem leiðtogi georgíska sovétlýðveldisins varð Sjevardnadse áfram kunnur fyrir aðgerðir gegn spillingu. Hann gerði auk þess tilraunir til að bæta efnahagslífið með því að auka frumkvæði og valddreifingu og koma á samvinnu milli landbúnaðar og iðnaðar. Hann reyndi jafnframt að virkja áhuga Georgíumanna á sjálfstæðum atvinnurekstri með því að leyfa einkarekstur veitingahúsa og annarra fyrirtækja.<ref name=mbl1985/> Eftir fráfall [[Leoníd Brezhnev|Leoníds Brezhnev]] árið 1982 studdi Sjevardnadse [[Konstantín Tsjernenko]] sem eftirmann hans í embætti [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritara kommúnistaflokksins]] en [[Júríj Andropov]] varð hins vegar fyrir valinu. Andropov lést eftir aðeins rúmt ár við stjórnvölinn og Tsjernenko tók þá við árið 1984, aftur með stuðningi Sjevardnadse. Tsjernenkó varð einnig stuttlífur í embætti og lést árið 1985. Eftir að [[Míkhaíl Gorbatsjov]] tók við embætti aðalritara var Sjevardnadse útnefndur utanríkisráðherra Sovétríkjanna í stað hins þaulsætna [[Andrej Gromyko]], sem gerðist forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]].<ref name=mbl1985/> Sjevardnadse átti sem utanríkisráðherra nokkurn þátt í að bæta ímynd Sovétríkjanna á alþjóðavettvangi samhliða umbótastefnu Gorbatsjovs heima fyrir. Hann tók meðal annars þátt í að skipuleggja fyrsta fund Gorbatsjovs með [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta í [[Genf]] árið 1985 og frekari viðræður sem leiddu til þess að Bandaríkin og Sovétríkin undirrituðu [[Samningur um meðaldrægar kjarnaeldflaugar|Samninginn um meðaldrægar kjarnaeldflaugar]] í lok 1987. Sjevardnadse átti jafnframt þátt í að bæta samskipti Sovétríkjanna við Kína og skipuleggja fund Gorbatsjovs með [[Deng Xiaoping]] árið 1989. Á utanríkisráðherratíð hans kölluðu Sovétmenn jafnframt um 100.000 [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|hermenn frá Afganistan]], stuðluðu að friðarsamkomulagi í sunnanverðri Afríku um brottför kúbverskra hermanna frá Angóla og sjálfstæði Namibíu og knúðu á Víetnama að draga hermenn sína frá Kambódíu.<ref name=mbl1990>{{Tímarit.is|1735447|Þíðunni í samskiptum austurs og vesturs stefnt í hættu?|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref> Í desember árið 1990 tilkynnti Sjevardnadse að hann hygðist segja af sér sem utanríkisráðherra.<ref>{{Tímarit.is|2926641|„Umbótamennirnir horfnir“|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Þjóðviljinn]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref> Hann kvaðst hafa sætt ofsóknum af hálfu afturhaldsafla innan Sovétríkjanna sem andmæltu umbótastefnu Gorbatsjovs og sagðist óttast að harðlínumenn myndu brátt brjótast til valda í landinu á ný og koma á einræði. Harðlínukommúnistar og herforingjar höfðu margoft vænt Gorbatsjov og Sjevardnadse um að grafa undan öryggi Sovétríkjanna með slökunarstefnu sinni og höfðu sér í lagi gagnrýnt Sjevardnadse fyrir hrun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] og [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]].<ref name=mbl1990/> Sjevardnadse sneri aftur í embætti utanríkisráðherra í nóvember 1991 en Sovétríkin voru þá þegar að hruni komin.<ref>{{Tímarit.is|1754454|Kveðst vilja vera með í að manna „götuvígi friðarins“|útgáfudagsetning=21. nóvember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref> Hann gegndi ráðherraembættinu þar til Sovétríkin voru formlega leyst upp þann 26. desember 1991. ==Valdaferill í Georgíu== Eftir upplausn Sovétríkjanna varð heimaland Sjevardnadse, Georgía, sjálfstætt ríki og [[Zviad Gamsakhurdia]] varð fyrsti forseti þess. Gamsakhurdia var hins vegar steypt af stóli í desember 1991 og margir úr röðum valdaránsmanna fóru að líta til Sjevardnadse sem eina mannsins sem gæti viðhaldið stöðugleika í Georgíu.<ref>{{Tímarit.is|3056287|Kraumar í Kákasus|útgáfudagsetning=6. mars 1992|blað=[[Helgarblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Árni Þór Sigurðsson}}</ref> Sjevardnadse sneri heim til Georgíu og var útnefndur leiðtogi ríkisins í mars 1992. Þegar hann tók við völdum logaði Georgía í [[Borgarastyrjöldin í Georgíu|borgarastyrjöld]] milli stjórnarinnar, stuðningsmanna Gamsakhurdia og aðskilnaðarsinna í [[Abkasía|Abkasíu]].<ref>{{Tímarit.is|1794338|Lífróður Shevardnadze|útgáfudagsetning=24. október 1993|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Með hernaðaraðstoð Rússa tókst stjórn Sjevardnadse að vinna bug á stuðningsmönnum Gamsakhurdia en stjórnin missti hins vegar tök á héruðunum Abkasíu og [[Suður-Ossetía|Suður-Ossetíu]], sem klufu sig í reynd frá Georgíu og hafa ráðið sér sjálf upp frá því.<ref name=mbl2002>{{Tímarit.is|3435529|Stjórnleysi, tilræði og mannrán|útgáfudagsetning=16. mars 2002|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref> Sjevardnadse var formlega kjörinn forseti Georgíu árið 1995. Samband Georgíustjórnar við Rússa varð fremur stirt á valdatíð hans þar sem Rússar áttu í [[Seinna Téténíustríðið|stríði gegn téténskum aðskilnaðarsinnum]] við landamæri Georgíu og töldu Sjevardnadse ekki gera nóg til að uppræta [[Téténía|téténska]] skæruliða sem komu sér upp búðum í [[Pankisi]]-fjalllendinu innan georgísku landamæranna.<ref name=mbl2002/> Hagvöxtur var töluverður í Georgíu á fyrstu valdaárum Sjevardnadse en alþýðan naut hans ekki nema að takmörkuðu leyti vegna spillingar og óskilvirkni innan georgísku stjórnarinnar. Þetta leiddi til þess að Sjevardnadse glataði smám saman trausti Georgíumanna. Sjevardnadse var endurkjörinn forseti árið 2000 en eftir þingkosningar sem þóttu einkennast af kosningasvikum missti hann tökin á þjóðinni.<ref>{{Tímarit.is|3506406|Síðasta tækifæri Georgíu|útgáfudagsetning=18. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Egill Ólafsson}}</ref> Sjevardnadse var steypt af stóli árið 2003 í friðsamlegri byltingu sem kölluð var [[rósabyltingin]].<ref>{{Tímarit.is|3505246|Georgíu bjargað|útgáfudagsetning=3. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Jenik Radon|höfundur2=David Onoprishvili}}</ref> [[Mikheil Saakashvili]], einn af leiðtogum byltingarinnar, var í kjölfarið kjörinn nýr forseti Georgíu. Eduard Sjevardnadse lést þann 7. júlí árið 2014.<ref>{{Vefheimild|titill=Eduard Shevardnadze látinn|url=https://www.visir.is/g/2014140709224/eduard-shevardnadze-latinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=7. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=1. janúar|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Georgíu| frá = [[26. nóvember]] [[1995]]| til = [[23. nóvember]] [[2003]]| fyrir = [[Zviad Gamsakhurdia]] | eftir = [[Nino Burdjanadse]]<br>{{small|(starfandi)}} | }} {{töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Sjevardnadse, Eduard}} {{fd|1928|2014}} [[Flokkur:Forsetar Georgíu]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Sovétríkjanna]] 70auly32jht0c60g3if85930b94jwtd 1972255 1972250 2026-07-16T15:36:51Z TKSnaevarr 53243 1972255 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Edúard Sjevardnadse | nafn_á_frummáli = {{Nobold|ედუარდ შევარდნაძე}} | mynd = Eduard shevardnadze.jpg | titill= Forseti Georgíu | stjórnartíð_start = [[26. nóvember]] [[1995]] | stjórnartíð_end = [[23. nóvember]] [[2003]] | forveri = [[Zviad Gamsakhurdia]] | eftirmaður = [[Nino Burdjanadse]] {{small|(starfandi)}} | titill2= Utanríkisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start3 = [[2. júlí]] [[1985]] | stjórnartíð_end3 = [[20. desember]] [[1990]] | forsætisráðherra3 = [[Níkolaj Tíkhonov]]<br>[[Níkolaj Ryzhkov]] | forveri3 = [[Andrej Gromyko]] | eftirmaður3 = [[Aleksandr Bessmertnykh]] | stjórnartíð_start2 = [[19. nóvember]] [[1991]] | stjórnartíð_end2 = [[26. desember]] [[1991]] | forsætisráðherra2 = [[Ívan Sílajev]] | forveri2= [[Borís Pankín]] {{small|(starfandi)}} | eftirmaður2= ''Embætti lagt niður'' | myndatexti1 = Sjevardnadse árið 1997. | fæddur = {{fæðingardagur|1928|1|25}} | fæðingarstaður = [[Mamati]], [[Gúría|Gúríu]], [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldinu]], [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovétlýðveldinu Transkákasíu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2014|7|7|1928|1|25}} | dánarstaður = [[Tíblisi]], [[Georgía|Georgíu]] | þjóderni = [[Georgía|Georgískur]] (áður [[Sovétríkin|sovéskur]]) | maki = {{gifting|Nanuli Sjevardnadse|1951|2004|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = [[Borgarabandalag Georgíu]] (1995–2003)<br>[[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] (1948–1991) | börn = 2 | undirskrift =Eduard Shevardnadze signature.svg }} '''Edúard Ambrosíjevítsj Sjevardnadse''' ([[georgíska]]: ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე; 25. janúar 1928 – 7. júlí 2014) var [[Georgía|georgískur]] stjórnmálamaður og erindreki. Hann var fyrsti ritari [[Kommúnistaflokkur Georgíu (Sovétríkin)|georgíska kommúnistaflokksins]] og eiginlegur leiðtogi [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] frá 1972 til 1985. Hann var jafnframt utanríkisráðherra [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] frá 1985 til 1991. Sjevardnadse bar ábyrgð á mörgum lykilákvörðunum í sovéskri utanríkisstefnu á valdatíð [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]], meðal annars um [[Sameining Þýskalands|endursameiningu Þýskalands]]. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] varð Sjevardnadse leiðtogi sjálfstæðrar [[Georgía|Georgíu]] frá 1992 til 2003. Hann neyddist til að láta af völdum árið 2003 eftir [[Rósabyltingin|rósabyltinguna]] svokölluðu. ==Bakgrunnur== Edúard Sjevardnadse fæddist í þorpinu [[Mamati]], vestan við [[Tíblisi]] á milli [[Svartahaf]]s og [[Kákasusfjöll|Kákasusfjalla]], og var kominn af ætt voldugra stjórnmálamanna. Hann varð virkur í ungliðahreyfingu Georgíudeildar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska kommúnistaflokksins]] og starfaði í tvö ár sem leiðbeinandi hjá þeim áður en hann fékk formlega aðild að flokknum árið 1948. Hann var ráðinn til starfa sem lögreglumaður í sovéska innanríkisráðuneytinu ([[MVD]]) og náði þar hershöfðingjatign.<ref name=mbl1985>{{Tímarit.is|1615356|Nýi maðurinn frá Grúsíu|útgáfudagsetning=14. júlí 1985|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref> ==Valdaferill í Sovétríkjunum== Árið 1958 varð Sjevardnadse aðalfulltrúi í miðstjórn [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] og árin 1965 til 1972 varð hann innanríkisráðherra þess. Sem innanríkisráðherra varð Sjevardnadse frægur fyrir baráttu gegn [[spilling]]u, sér í lagi fyrir rannsókn sína á mesta mútuhneyksli í sögu lýðveldisins. Málið snerist um Otari Lazishvili, vin fyrrverandi saksóknara, sem hafði notað sambönd sín til að hylma yfir ólögleg viðskipti. Rannsókn Sjevardnadse á málinu leiddi til þess að [[Vasil Mzhavanadze]], formaður Georgíudeildar kommúnistaflokksins, var settur af og Sjevardnadse tók við embætti hans.<ref name=mbl1985/> Sem leiðtogi georgíska sovétlýðveldisins varð Sjevardnadse áfram kunnur fyrir aðgerðir gegn spillingu. Hann gerði auk þess tilraunir til að bæta efnahagslífið með því að auka frumkvæði og valddreifingu og koma á samvinnu milli landbúnaðar og iðnaðar. Hann reyndi jafnframt að virkja áhuga Georgíumanna á sjálfstæðum atvinnurekstri með því að leyfa einkarekstur veitingahúsa og annarra fyrirtækja.<ref name=mbl1985/> Eftir fráfall [[Leoníd Brezhnev|Leoníds Brezhnev]] árið 1982 studdi Sjevardnadse [[Konstantín Tsjernenko]] sem eftirmann hans í embætti [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritara kommúnistaflokksins]] en [[Júríj Andropov]] varð hins vegar fyrir valinu. Andropov lést eftir aðeins rúmt ár við stjórnvölinn og Tsjernenko tók þá við árið 1984, aftur með stuðningi Sjevardnadse. Tsjernenkó varð einnig stuttlífur í embætti og lést árið 1985. Eftir að [[Míkhaíl Gorbatsjov]] tók við embætti aðalritara var Sjevardnadse útnefndur utanríkisráðherra Sovétríkjanna í stað hins þaulsætna [[Andrej Gromyko]], sem gerðist forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]].<ref name=mbl1985/> Sjevardnadse átti sem utanríkisráðherra nokkurn þátt í að bæta ímynd Sovétríkjanna á alþjóðavettvangi samhliða umbótastefnu Gorbatsjovs heima fyrir. Hann tók meðal annars þátt í að skipuleggja fyrsta fund Gorbatsjovs með [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta í [[Genf]] árið 1985 og frekari viðræður sem leiddu til þess að Bandaríkin og Sovétríkin undirrituðu [[Samningur um meðaldrægar kjarnaeldflaugar|Samninginn um meðaldrægar kjarnaeldflaugar]] í lok 1987. Sjevardnadse átti jafnframt þátt í að bæta samskipti Sovétríkjanna við Kína og skipuleggja fund Gorbatsjovs með [[Deng Xiaoping]] árið 1989. Á utanríkisráðherratíð hans kölluðu Sovétmenn jafnframt um 100.000 [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|hermenn frá Afganistan]], stuðluðu að friðarsamkomulagi í sunnanverðri Afríku um brottför kúbverskra hermanna frá Angóla og sjálfstæði Namibíu og knúðu á Víetnama að draga hermenn sína frá Kambódíu.<ref name=mbl1990>{{Tímarit.is|1735447|Þíðunni í samskiptum austurs og vesturs stefnt í hættu?|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref> Í desember árið 1990 tilkynnti Sjevardnadse að hann hygðist segja af sér sem utanríkisráðherra.<ref>{{Tímarit.is|2926641|„Umbótamennirnir horfnir“|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Þjóðviljinn]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref> Hann kvaðst hafa sætt ofsóknum af hálfu afturhaldsafla innan Sovétríkjanna sem andmæltu umbótastefnu Gorbatsjovs og sagðist óttast að harðlínumenn myndu brátt brjótast til valda í landinu á ný og koma á einræði. Harðlínukommúnistar og herforingjar höfðu margoft vænt Gorbatsjov og Sjevardnadse um að grafa undan öryggi Sovétríkjanna með slökunarstefnu sinni og höfðu sér í lagi gagnrýnt Sjevardnadse fyrir hrun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] og [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]].<ref name=mbl1990/> Sjevardnadse sneri aftur í embætti utanríkisráðherra í nóvember 1991 en Sovétríkin voru þá þegar að hruni komin.<ref>{{Tímarit.is|1754454|Kveðst vilja vera með í að manna „götuvígi friðarins“|útgáfudagsetning=21. nóvember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref> Hann gegndi ráðherraembættinu þar til Sovétríkin voru formlega leyst upp þann 26. desember 1991. ==Valdaferill í Georgíu== Eftir upplausn Sovétríkjanna varð heimaland Sjevardnadse, Georgía, sjálfstætt ríki og [[Zviad Gamsakhurdia]] varð fyrsti forseti þess. Gamsakhurdia var hins vegar steypt af stóli í desember 1991 og margir úr röðum valdaránsmanna fóru að líta til Sjevardnadse sem eina mannsins sem gæti viðhaldið stöðugleika í Georgíu.<ref>{{Tímarit.is|3056287|Kraumar í Kákasus|útgáfudagsetning=6. mars 1992|blað=[[Helgarblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Árni Þór Sigurðsson}}</ref> Sjevardnadse sneri heim til Georgíu og var útnefndur leiðtogi ríkisins í mars 1992. Þegar hann tók við völdum logaði Georgía í [[Borgarastyrjöldin í Georgíu|borgarastyrjöld]] milli stjórnarinnar, stuðningsmanna Gamsakhurdia og aðskilnaðarsinna í [[Abkasía|Abkasíu]].<ref>{{Tímarit.is|1794338|Lífróður Shevardnadze|útgáfudagsetning=24. október 1993|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Með hernaðaraðstoð Rússa tókst stjórn Sjevardnadse að vinna bug á stuðningsmönnum Gamsakhurdia en stjórnin missti hins vegar tök á héruðunum Abkasíu og [[Suður-Ossetía|Suður-Ossetíu]], sem klufu sig í reynd frá Georgíu og hafa ráðið sér sjálf upp frá því.<ref name=mbl2002>{{Tímarit.is|3435529|Stjórnleysi, tilræði og mannrán|útgáfudagsetning=16. mars 2002|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref> Sjevardnadse var formlega kjörinn forseti Georgíu árið 1995. Samband Georgíustjórnar við Rússa varð fremur stirt á valdatíð hans þar sem Rússar áttu í [[Seinna Téténíustríðið|stríði gegn téténskum aðskilnaðarsinnum]] við landamæri Georgíu og töldu Sjevardnadse ekki gera nóg til að uppræta [[Téténía|téténska]] skæruliða sem komu sér upp búðum í [[Pankisi]]-fjalllendinu innan georgísku landamæranna.<ref name=mbl2002/> Hagvöxtur var töluverður í Georgíu á fyrstu valdaárum Sjevardnadse en alþýðan naut hans ekki nema að takmörkuðu leyti vegna spillingar og óskilvirkni innan georgísku stjórnarinnar. Þetta leiddi til þess að Sjevardnadse glataði smám saman trausti Georgíumanna. Sjevardnadse var endurkjörinn forseti árið 2000 en eftir þingkosningar sem þóttu einkennast af kosningasvikum missti hann tökin á þjóðinni.<ref>{{Tímarit.is|3506406|Síðasta tækifæri Georgíu|útgáfudagsetning=18. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Egill Ólafsson}}</ref> Sjevardnadse var steypt af stóli árið 2003 í friðsamlegri byltingu sem kölluð var [[rósabyltingin]].<ref>{{Tímarit.is|3505246|Georgíu bjargað|útgáfudagsetning=3. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Jenik Radon|höfundur2=David Onoprishvili}}</ref> [[Mikheil Saakashvili]], einn af leiðtogum byltingarinnar, var í kjölfarið kjörinn nýr forseti Georgíu. Edúard Sjevardnadse lést þann 7. júlí árið 2014.<ref>{{Vefheimild|titill=Eduard Shevardnadze látinn|url=https://www.visir.is/g/2014140709224/eduard-shevardnadze-latinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=7. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=1. janúar|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Georgíu| frá = [[26. nóvember]] [[1995]]| til = [[23. nóvember]] [[2003]]| fyrir = [[Zviad Gamsakhurdia]] | eftir = [[Nino Burdjanadse]]<br>{{small|(starfandi)}} | }} {{töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Sjevardnadse, Edúard}} {{fd|1928|2014}} [[Flokkur:Forsetar Georgíu]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Sovétríkjanna]] aymuct32lqarqvewxclzrwwy550vuy3 0 160990 1972253 1698132 2026-07-16T15:22:35Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Eduard Sjevardnadse]] til [[Edúard Sjevardnadse]] 1972253 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Edúard Sjevardnadse]] 8gf4wugeb4kr24vynhpqyjepfhlbo5o 0 162649 1972263 1945215 2026-07-16T19:03:26Z TKSnaevarr 53243 1972263 wikitext text/x-wiki {| width="102px" align="right" style="margin-left: 1em" | align="center" style="padding-bottom: 1em" | |<div style="border: 1px solid #999; width: 80px">[[Mynd:Flag_of_Poland.svg|80x80dp|Fáni Póllands]]</div> | align="left" style="padding-bottom: 1em" |<div style="border: 1px solid #999; width: 80px">[[Mynd:Flag_of_Lithuania.svg|80x80dp|Fáni Litáens]]</div><div style="border: 1px solid #999; width: 80px">[[Mynd:Flag_of_Ukraine.svg|80x80dp|Fáni Úkraínu]]</div> |} [[Mynd:Lublin Triangle.svg|hægri|thumb|Ríki Lublin-þríhyrningsins]] '''Lublinþríhyrningurinn''' ([[litáíska]]: ''Liublino trikampis;'' [[pólska]]: ''Trójkąt Lubelski''; [[úkraínska]]: Люблінський трикутник, ''Ljúblínskyj trykútnyk'') er þríhliða vettvangur fyrir pólitískt, efnahagslegt, menningarlegt og félagslegt samstarf milli [[Litáen]], [[Pólland|Póllands]] og [[Úkraína|Úkraínu]],<ref name="МЗСУ">{{Vefheimild|url=https://www.kmu.gov.ua/news/spilna-deklaraciya-ministriv-zakordonnih-sprav-ukrayini-respubliki-polshcha-ta-litovskoyi-respubliki-shchodo-zasnuvannya-lyublinskogo-trikutnika}}</ref> sem miðar að því að styðja aðlögun Úkraínu að [[Evrópusambandið|ESB]]. Löndin í Lublin-þríhyrningnum hafa lýst yfir stuðningi sínum við endurreisn landamærahelgi Úkraínu innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra og hvetja til þess að yfirgangi [[Rússland|Rússa]] gegn landinu verði hætt. Lublin-þríhyrningurinn styður að Úkraína fái stöðu samstarfsaðila [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og segir að næsta nauðsynlega skref í þessa átt sé að Úkraína taki þátt í aðildaráætlun bandalagsins.<ref>{{cite web |url=https://mfa.gov.ua/en/news/kuleba-czaputowicz-and-linkevicius-launched-lublin-triangle-new-format-ukraine-poland-and-lithuania |title=Geymd eintak |access-date=2021-03-20 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029224306/https://mfa.gov.ua/en/news/kuleba-czaputowicz-and-linkevicius-launched-lublin-triangle-new-format-ukraine-poland-and-lithuania |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://urm.lt/default/en/news/joint-declaration-of-foreign-ministers-of-the-republic-of-poland-the-republic-of-lithuania-and-ukraine-on-establishing-lublin-triangle- |title=Geymd eintak |access-date=2021-03-20 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819192909/https://www.urm.lt/default/en/news/joint-declaration-of-foreign-ministers-of-the-republic-of-poland-the-republic-of-lithuania-and-ukraine-on-establishing-lublin-triangle- |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.gov.pl/web/diplomacy/meeting-of-foreign-ministers-of-poland-lithuania-and-ukraine</ref> Þríhliða skipulag samtakanna er byggt á hefðum og sögulegum tengslum landanna þriggja. Sameiginleg yfirlýsing um stofnun Lublinþríhyrningsins var undirrituð af ráðherrum ríkjanna 28. júlí í [[Lublin]] í Póllandi.<ref name="МЗСУ">{{Vefheimild|url=https://www.kmu.gov.ua/news/spilna-deklaraciya-ministriv-zakordonnih-sprav-ukrayini-respubliki-polshcha-ta-litovskoyi-respubliki-shchodo-zasnuvannya-lyublinskogo-trikutnika}}</ref> Lublin var valin sérstaklega sem skírskotun til undirritunar [[Lublin-sambandið|Lublin-sambandsins]] árið 1569, sem skapaði [[pólsk-litáíska samveldið]], eitt stærsta ríki [[Evrópa|Evrópu]] á þeim tíma. Hugmyndin um að stofna slíka stofnun tilheyrir [[Adam Czartoryski]], sem fram kom af [[Vjatsjeslav Tsjornovíl]].<ref>{{YouTube|6sQ5JKV9b6g|Потрійний удар по Кремлю! Україна, Литва і Польща об‘єдналися у Люблінський трикутник|logo=1}}</ref> == Saga == Utanríkisráðherrar Litáens, Póllands og Úkraínu, þeir [[Linas Linkevičius]], [[Jacek Chaputowicz]] og [[Dmytro Kúleba]], undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um stofnun Lublinþríhyrningsins þann 28. júlí 2020 í Lublin í Póllandi. Hinn 1. ágúst 2020 bauð utanríkisráðherra Úkraínu, [[Dmytro Kúleba]], utanríkisráðherra [[Hvíta-Rússland]]s á annan fund Lublinþríhyrningsins, sem fór fram [[Kænugarður|Kænugarði]].<ref>https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3074064-kuleba-zaprosiv-glavu-mzs-bilorusi-na-zustric-ministriv-lublinskogo-trikutnika.html</ref> Á efnahagsráðstefnunni í [[Karpacz]] í Póllandi þann 10. september 2020 lýsti framkvæmdastjóri austurdeildar pólska utanríkisráðuneytisins, [[Jan Hofmokl]], því yfir að Lublin-þríhyrningurinn ætti í raun að vera „ferhyrningur“ með [[Hvíta-Rússland]] innanborðs. Samkvæmt honum hafði stjórnin í [[Minsk]] áhuga á þessu pólitíska verkefni á upphafsstigi en skipti síðar um skoðun.<ref>https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3097629-lublinskij-trikutnik-mav-buti-kvadratom-iz-bilorussu-mzs-polsi.html</ref> Þann 17. september 2020 fór fram fyrsti fundur innlendra umsónarmanna Lublin-þríhyrningsins (á myndbandsformi). Vasyl Bodnar (Úkraína), Marcin Pszydach (Pólland) og Dalus Cekuolis (Litáen) hafa verið skipaðir umsjónarmenn þessa þríhliða samstarfsfyrirkomulags. Fulltrúar ríkjanna ræddu undirbúning næsta fundar utanríkisráðherra Lúblin-þríhyrningsins, sem átti að fara fram í [[Kænugarður|Kænugarði]] að frumkvæði Dmytro Kúleba ráðherra. Eitt meginverkefni Lublin-þríhyrningsins ætti að vera að samræma aðgerðir Úkraínu, Póllands og Litáens til að vinna gegn áskorunum og ógnum við sameiginlegt öryggi ríkjanna á skilvirkan hátt. Þar á meðal er eitt forgangsverkefnið að vinna gegn [[Fjölþáttahernaður|fjölþáttaógnum]] frá Rússlandi.<ref name=":0">https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3101846-lublinskij-trikutnik-viznaciv-odnim-iz-prioritetiv-protidiu-gibridnim-zagrozam-rf.html</ref> Hinn 29. janúar 2021, á fyrsta netfundi Lublin-þríhyrningsins, lýsti Dmytro Kúleba, utanríkisráðherra Úkraínu, því yfir á kynningarfundi að Úkraína, Litáen og Pólland væru hlynnt því að Hvíta-Rússland gangi í Lublin-þríhyrninginn en að tíminn væri ekki enn kominn. {{Tilvitnun2|Auðvitað er Lublin-þríhyrningurinn svolítið ófullnægjandi án Hvíta-Rússlands. Við viljum að lokum að lýðræðislegt Hvíta-Rússland gangi til liðs við og breyti „Lublin-þríhyrningnum“ í „Lublin-ferhyrninginn“. En tíminn fyrir þetta er ekki enn kominn. Um leið gerum við okkur öll grein fyrir því að ástandið í Hvíta-Rússlandi hefur ekki aðeins áhrif á tvíhliða samskipti landsins við nágranna sína, heldur einnig á ástandið á svæðinu í heild,“ sagði Kúleba þegar hann tók saman fyrsta fund Lublin-þríhyrningsins.<ref>https://www.radiosvoboda.org/a/news-lublinskyi-trykutnyk-bilorus/31076313.html</ref>}} Þann 4. mars 2021 tilkynnti [[Svjatlana Tsíkhanoúskaja]], forseti samhæfingarráðs stjórnarandstöðunnar í Hvíta-Rússlandi, að hún hefði fengið boð frá Dmytro Kúleba á fund Lublin-þríhyrningsins og biði þess að henni yrði boðið á fund með Kúleba og úkraínska þinginu. Tsíkhanovskaja tók fram að hún styddi það að Lublin-þríhyrningurinn yrði „Lublin-ferhyrningur“ með aðild Hvíta-Rússlands.<ref>https://nv.ua/ukr/world/countries/tihanovska-revolyuciya-v-bilorusi-prodovzhitsya-pidpilno-interv-yu-ostanni-novini-50144447.html</ref> == Samvinnuhættir == Samkvæmt sameiginlegri yfirlýsingu Litáens, Póllands og Úkraínu eiga utanríkisráðherrar landanna að halda reglulega fundi, einkum á sviði fjölþjóðlegrar starfsemi og með þátttöku valdra samstarfsaðila. Þeir eiga einnig skipuleggja samráð milli leiðtoga utanríkisráðuneyta landa sinna og skapa í þessum ráðuneytum embætti fulltrúa um samvinnu innan Lublin-þríhyrningsins.<ref name="МЗСУ">{{Vefheimild|url=https://www.kmu.gov.ua/news/spilna-deklaraciya-ministriv-zakordonnih-sprav-ukrayini-respubliki-polshcha-ta-litovskoyi-respubliki-shchodo-zasnuvannya-lyublinskogo-trikutnika}}</ref> Á fyrsta rafræna fundi Lublin-þríhyrningsins þann 17. september 2020 skilgreindu umsjónarmenn samtakanna aðalstarfsemi þeirra og samþykktu að tryggja sjálfbær samskipti innan vettvangsins. Á fundinum voru þeir sammála um grundvallarreglur Lublin-þríhyrningsins og gerðu grein fyrir áætlunum um samvinnu á næstunni. Eitt meginverkefnið ætti að vera að samræma aðgerðir ríkjanna þriggja til að takast á við núverandi áskoranir og ógnanir við sameiginlegt öryggi okkar. Meðal forgangsatriða í samstarfinu er sameiginlegt mótvægi við [[fjölþáttaógnir]] frá [[Rússland|Rússlandi]], einkum í baráttunni gegn rangupplýsingum. Lögð var áhersla á mikilvægi þess að viðhalda nánu samstarfi innan alþjóðastofnana.<ref>https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3101846-lublinskij-trikutnik-viznaciv-odnim-iz-prioritetiv-protidiu-gibridnim-zagrozam-rf.html</ref> {{Tilvitnun2|„Við erum ekki aðeins sameinuð af sameiginlegum gildum og hagsmunum, heldur einnig af sameiginlegri ábyrgð á framtíð landa okkar og svæðisins þar sem við búum og hefur verið miðpunktur alþjóðastjórnmála á undanförnum árum,“ sagði Vasyl Bodnar.<ref>https://prm.ua/protidiya-zagrozam-rosiyi-stane-prioritetom-lyublinskogo-trikutnika/</ref>}} Aðstoðarráðherrarnir samþykktu einnig að hefja þríhliða samráð milli forstöðumanna utanríkisráðuneyta landanna þriggja. Umsjónarmennirnir lögðu mikla áherslu á ástandið í Hvíta-Rússlandi og nokkrum öðrum löndum á svæðinu. Vasyl Bodnar þakkaði samstarfsaðilunum fyrir stöðugan stuðning ríkja þeirra við landamærahelgi og fullveldi Úkraínu og stuðning þeirra við að vinna gegn yfirgangi Rússa. Hann greindi samstarfsaðilum sínum jafnframt frá meginmarkmiðum [[Krímskagavettvangurinn|Krímskagavettvangsins]] (úkraínska: Кримська платформа, umritað ''Krymska platforma'') og bauð Póllandi og Litáen að taka virkan þátt í starfi hans, sem miðar að því að aflétta [[Innlimun Rússlands á Krímskaga|hernámi Rússa á Krímskaga]].<ref name=":0">https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3101846-lublinskij-trikutnik-viznaciv-odnim-iz-prioritetiv-protidiu-gibridnim-zagrozam-rf.html</ref> Hinn 12. október 2020 benti [[Denys Sjmyhal]], forsætisráðherra Úkraínu, á mikilvægi hins nýstofnaða „Lublin-þríhyrnings“ og bauð [[Andrzej Duda]], forseta Póllands, að víkka út umfang hans með því að funda með erlendum ríkisstjórnarleiðtogum á vettvangi Lublin-þríhyrningsins í heimsókn sinni til Úkraínu.<ref>https://www.radiosvoboda.org/a/news-shmyhal-duda/30889480.html</ref> Þann 27. febrúar 2021 sagði [[Gabrielius Landsbergis]], utanríkisráðherra Litáens, við útvarpsstöðina Radio Liberty að samstarf Lublin-þríhyrningsins, sem sameinar Úkraínu, Litáen og Pólland, færði Úkraínu nær aðlögun að Evrópu: {{Tilvitnun2|„Mér þykir þessi vettvangur mjög gagnlegur. Og ég er viss um að hægt er að stækka umfang hans, út fyrir stjórnmálasviðið. Við gætum líka rætt sameiginlega sögu, landfræðistjórnmál, hagfræði og margt annað. Slík samskipti gera kleift að skipuleggja samstarf okkar að vissu marki [...] Það er auðvitað mjög gagnlegt og færir Evrópusamrunann nær Úkraínu,“ sagði hann.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=r-R7smbcGxg&t=431s</ref>}} Hann telur einnig að frumkvæði Krímskagavettvangsins sé „afar gagnlegt, ekki aðeins til að finna áþreifanlegar lausnir, heldur einnig til að minna á vandamálið við hernám Krímskaga.“ == Samstarfshópar== [[Mynd:LITPOLUKRBRIG_emblem.svg|hægri|thumb|247x247dp| Merki LitPolUkrbrig]] ===Þingmannasamband=== Þingmannasamband úkraínska þingsins ([[Verkhovna Rada]]), þings Póllands ([[Sejm]]) og litáíska þingsins ([[Seimas]]) var stofnað árið 2005 til að stuðla að samtali milli ríkjanna þriggja á þinglegum vettvangi. Fyrsti sameiginlegi þingfundur þeirra fór fram þann 16. júní árið 2008 í [[Kænugarður|Kænugarði]] í Úkraínu. Innan þingmannasambandsins eru nefndir um aðlögun Úkraínu að Evrópu- og Atlantshafssamstarfi og um samstarf ríkjanna á vettvangi mannúðar- og menningarmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://poland.mfa.gov.ua/spivrobitnictvo/3394-naukovo-tehnichne-spivrobitnictvo}}</ref> === Sameiginlegt lið === Litáen, Pólland og Úkraína halda uppi sameiginlegu litáísk-pólsk-úkraínsku stórfylki, [[LITPOLUKRBRIG]], sem er fjölþjóðleg hersveit sem er hönnuð til þess að framkvæma eða taka þátt í sjálfstæðum hernaðaraðgerðum í samræmi við alþjóðalög. LITPOLUKRBRIG samanstendur úr sérsveitum úr 21. Podhale-riffilstórfylkinu frá Póllandi, 80. árásarstórfylkinu frá Úkraínu og úlanastórfylki Birutė stórhertogaynju frá Litáen. LITPOLUKRBRIG var stofnuð samkvæmt þríhliða samstarfi Litáens, Póllands og Úkraínu á sviði varnarmála árið 2014.<ref name="autogenerated1">{{Vefheimild|url=http://www.mil.gov.ua/news/2014/09/19/pidpisano-ugodu-shhodo-stvorennya-spilnoi-litovsko-polsko-ukrainskoi-brigadi/}}</ref> Frá árinu 2016 hefur stórfylkið verið mikilvægur þáttur í starfi Atlantshafsbandalagsins við að innleiða staðla NATO í úkraínska hernum. Helstu verkefni stórfylkisins felast í þjálfun úkraínskra herforingja og herdeilda samkvæmt þessum stöðlum, skipulagningu og framkvæmd aðgerða og viðhaldsaðgerðum. [[Mynd:LITPOLUKRBRIG_Anaconda_2016.jpg|hægri|thumb|300x300dp| Hermenn LITPOLUKRBRIG við opnunarhátíð „Anaconda-2016“ æfingarinnar á æfingarsvæði í [[Nowa Dęba]] í Póllandi, júní 2016.]] == Samanburður á löndum == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !Nafn ! [[Litáen]] ! [[Pólland]] ! [[Úkraína]] |- ! Opinbert nafn ! Lýðveldið Litáen (Lietuvos Respublika) ! Lýðveldið Pólland (Rzeczpospolita Polska) ! Úkraína |- | '''Merki''' | style="text-align:center" | | style="text-align:center" | | style="text-align:center" | |- | '''Fáni''' | style="text-align:center" |{{Flagicon|Litáen|size=70px|text=none}} | style="text-align:center" |{{Flagicon|Pólland|size=70px|text=none}} | style="text-align:center" |{{Flagicon|Úkraína|size=70px|text=none}} |- | '''Íbúafjöldi''' | {{Hækkun}} 2.794.329 <ref>{{Vefheimild|url=https://osp.stat.gov.lt/}}</ref> | {{Lækkun}} 38.383.000 <ref>{{Vefheimild|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-as-of-december-31-2019,3,27.html}}</ref> | {{Lækkun}} 41.660.982 <ref>{{Vefheimild|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp}}</ref> |- | '''Ferningur''' | 65.300 th algengast&nbsp;km² (25.200 mílur) | 312.696 th algengast&nbsp;km² (120.733 mílur) | 603.628&nbsp;km² (233,062 mílur) |- | '''Þéttleiki íbúa''' | 43 manns / km² | 123 manns / km² | 73 manns / km² |- | '''Kerfi''' | colspan="3" | Sameiginleg þingmanna-forsetakosningarnar [[Lýðveldi|stjórnarskrá lýðveldi]] |- | '''Höfuðborgir''' | rowspan="2" |[[Vilníus]] - 580.020 (810.290 höfuðborgarsvæði) | rowspan="2" |[[Varsjá]] - 1.783.321 (3.100.844 höfuðborgarsvæði) | rowspan="2" |[[Kænugarður]] - 2.950.800 (3.375.000 höfuðborgarsvæði) |- | '''Stærsta borgin''' |- | '''Opinber tungumál''' | [[Litáíska]] (''de facto'' og ''de jure'') | [[Pólska]] (''de facto'' og ''de jure'') | [[Úkraínska]] (''de facto'' og ''de jure'') |- | '''Núverandi oddviti ríkisstjórnarinnar''' | [[Inga Ruginienė]] forsætisráðherra (2025 –) | [[Donald Tusk]] [[Forsætisráðherra Póllands|forsætisráðherra]] ([[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaraflokkurinn]] ; 2023 –) | [[Serhíj Koretskyj]] (2026 –) |- | '''Núverandi þjóðhöfðingi''' | [[Gitanas Nausėda|Gitanas Nauseda]] forseti (2019 –) | [[Karol Nawrocki]] forseti (2025 –) | [[Volodymyr Zelenskyj]] (Þjónn fólksins ; 2019 –) |- | '''Helstu trúarbrögðin''' | 77,2% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólikkar]], 4,1% [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaður]], 0,8% gamlir trúaðir, 0,6% lúterstrúar, 0,2% siðbótarmenn, 0,9% aðrir | 87,58% rómversk-kaþólikkar, 7,10% erfitt að segja til um, 1,28% aðrar trúarbrögð, 2,41% ekki trúaðir, 1,63% ekki tilgreindar | 67,3% [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarmenn]], 9,4% grískir kaþólikkar, 0,8% rómverskir kaþólikkar, 7,7% óákveðnir [[Kristni|kristnir menn]], 2,2% mótmælendur, 0,4% [[Gyðingdómur|gyðingar]], 0,1% [[Búddismi|búddistar]], 11,0% trúfélög |- | '''Þjóðernishópar''' | 84,6% Litáar, 6,5% [[Pólverjar]], 5,0% Rússar, 1,0% [[Hvíta-Rússland|Hvítrússar]], 0,5% Úkraínumenn, 2.3% aðrir | 98% [[Pólverjar]], 2% aðrir eða ekki tilgreindir | 77,8% Úkraínumenn, 17,3% Rússar, 0,8% Rúmenar og Moldófar, 0,6% Belarúsar, 0,5% Krímtatar, 0,4% Búlgarar, 0,3% Ungverjar, 0,3% [[Pólverjar]], 1,7% aðrir |- | '''[[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|Landsframleiðsla (nafnvirði)]]''' |{{plainlist|*{{hækkun}} $54,219 млрд (2018) ([[Список країн за ВВП (номінал)|80 місце]]) *{{hækkun}} $20,355 на душу населення (2018) ([[Список країн за ВВП (номінал) на душу населення|42 місце]])}} |{{plainlist|*{{hækkun}} $585.816 млрд (2018) ([[Список країн за ВВП (номінал)|21 місце]]) *{{hækkun}} $15,426 на душу населення (2018) ([[Список країн за ВВП (номінал) на душу населення|56 місце]])}} |{{plainlist|*{{hækkun}} $161.872 млрд (2020 кошторис) ([[Список країн за ВВП (номінал)|56 місце]]) *{{hækkun}} $3,881 на душу населення (2020 кошторис) ([[Список країн за ВВП (номінал) на душу населення|119 місце]])}} |- | '''Erlendar skuldir (nafnvirði)''' | 34,48 milljarðar dala (2016) - 31,6% af landsframleiðslu | 281,812 milljarðar dala (2019) - 47,5% af landsframleiðslu | 47,9 milljarðar dala (2018) - 46,9% af landsframleiðslu |- | '''[[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|Landsframleiðsla (PKS)]]''' |{{plainlist|*{{hækkun}} $107 млрд (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС)|83 місце]]) *{{hækkun}} $38,751 на душу населення (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС) на душу населення|38 місце]])}} |{{plainlist|*{{hækkun}} $1.215 трильйон (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС)|23 місце]]) *{{hækkun}} $32,005 на душу населення (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС) на душу населення|41 місце]])}} |{{plainlist|*{{hækkun}} $429.947 млрд (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС)|48 місце]]) *{{hækkun}} $10,310 на душу населення (2018) ([[Список країн за ВВП (ПКС) на душу населення|108 місце]])}} |- | '''[[Gjaldmiðill]]''' | [[Evra]] (€) - EUR | [[Pólskt slot]] (PLN) - PLN | [[Úkraínsk hrinja]] (() - UAH |- | '''[[Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða|Þróunarvísitala mannsins]]''' |{{plainlist|0.869 {{color|darkgreen|дуже високо}} [[Список країн за ІЛР|34 місце]] *0.774 {{color|darkgreen|дуже високо}} [[Inequality-adjusted Human Development Index|IHDI]] [[List of countries by inequality-adjusted HDI|13 місце]]}} |{{plainlist|0.872 {{color|darkgreen|дуже високо}} [[Список країн за ІЛР|34 місце]] *0.801 {{color|darkgreen|дуже високо}} [[Inequality-adjusted Human Development Index|IHDI]] [[List of countries by inequality-adjusted HDI|27 місце]]}} |{{plainlist|0.750 {{color|darkgreen|високо}} [[Список країн за ІЛР|88 місце]] *0.701 {{color|darkgreen|високо}} [[Inequality-adjusted Human Development Index|IHDI]] [[List of countries by inequality-adjusted HDI|54 місце]]}} |} == Sjá líka == * [[Austræn samvinna]] * [[Visegrád-hópurinn]] == Tilvísanir == {{Reflist|2}} {{s|2020}} [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] ab52f4s28n2ajsuo0umtqovgy15e0ea 0 164335 1972288 1880841 2026-07-17T06:14:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972288 wikitext text/x-wiki '''Framkölluð eftirspurn''' er [[eftirspurn]] sem verður til vegna aukins [[framboð]]s á tilteknum gæðum. Þetta er í samræmi við lögmál [[framboð og eftirspurn|framboðs og eftirspurnar]] þar sem aukið framboð lækkar [[verð]] gæðanna sem leiðir til aukinnar eftirspurnar. Hugtakið er sérstaklega notað um [[umferð]]armannvirki sem er ætlað að leysa umferðarhnúta með því að auka [[umferðarrýmd]] vegakerfisins. Síðan kemur í ljós að með betra flæði finnst fólki ákjósanlegri að nota leiðina en áður og smám saman fyllist hún. Innan skamms tíma er því umferðarhnúturinn orðinn sá sami og áður eða verri ''vegna'' aukins umferðarrýmis.<ref>{{Citation|title=Induced Demand Explained Simply|url=https://www.youtube.com/watch?v=PB_9Va0fx_o|language=is-IS|access-date=2021-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/induced-travel-demand-an-evidence-review|title=Induced travel demand: an evidence review|website=GOV.UK|language=en|access-date=2021-07-07}}</ref> Ef dregið er úr umferðarrýmd, til dæmis með [[götumegrun]], þá gerist hið gagnstæða, að umferð minnkar.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skodun/2016-12-31-umferdin-sem-birtist-og-hvernig-hun-hvarf/|title=Umferðin sem birtist - og hvernig hún hvarf|date=2016-12-31|website=Kjarninn|language=is|access-date=2021-07-07}}</ref> Framkölluð eftirspurn bendir til þess að sú aðferð sem virðist vera augljós til að takast á við tafir í umferð, sé í raun gagnslaus og jafnvel skaðleg. Skipulagsfræðingurinn [[Jeff Speck]] kallaði framkallaða eftirspurn „svarthol“ í skipulagsfræðunum, sem allir virðast tilbúnir að fallast á, en enginn tilbúinn til að miða við.<ref>{{cite book |last=Speck |first=Jeff |date=2012 |title=Walkable City: How Downtown Can Save America, One Step at a Time |url=https://archive.org/details/walkablecityhowd0000spec |location=New York |publisher=North Point Press |isbn=978-0-86547-772-8|page=[https://archive.org/details/walkablecityhowd0000spec/page/n89 80]}}</ref> == Tilvísanir == {{Heimildaskrá}} [[Flokkur:Framboð og eftirspurn]] [[Flokkur:Umferð]] t8xqn3vgznn3gnfvar7sa6rmmodf3g8 0 165802 1972374 1971570 2026-07-17T11:12:23Z Makenzis 56151 /* Leikmenn */ 1972374 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo Akademija Šiauliai |mynd= |Gælunafn= šiauliškiai |Stytt nafn=FA Šiauliai |Stofnað=2007 |Leikvöllur=Savivaldybės stadionas|Stærð=3,400 |Stjórnarformaður= {{LTU}} Reda Mockienė |Knattspyrnustjóri= {{LTU}} Mantas Kuklys |Deild=[[TOPLYGA]] (D1) |Tímabil=2025 |Staðsetning= 5. i ''[[A lyga]]'' | pattern_la1= | pattern_b1=_blackstripes | pattern_ra1= | pattern_sh = _whitesides | pattern_so = _blackline | leftarm1=000000|body1=FFFF00|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=FFFF00| | pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| | leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FF0000|socks2=000000| }} '''FA Šiauliai''', '''Šiaulių Futbolo Akademija,''' '''Futbolo Akademija Šiauliai''' er lið sem er í [[A lyga]]. Liðið var stofnað árið [[2007]]. Núverandi völlur [[Savivaldybės stadionas]] tekur tæp 3.400 í sæti. == Árangur (2010; 2016–) == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DBF3FF" style="text-align:center;"| 2010 | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| 4. | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| Trečia lyga (Šiauliai) | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| 9. | |- |||||| |- | bgcolor="#DBF3FF" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| 4. | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| Trečia lyga (Šiauliai) | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| 6. | |- ||||||| |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga (Vakarai) | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2021-12-05 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga (Vakarai) | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2021-12-05 |archive-date=2020-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| . | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[22. júní]] 2026 {{fs start}} {{fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Vilius Šivickas]]}} {{fs player|no=12|nat=LTU|pos=GK|name=Paulius Linkevičius}} {{fs player|no=61|nat=LTU|pos=GK|name=[[Gustas Baliutavičius]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no= 2|name=Nojus Stankevičius|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no= 4|name=[[Martynas Dapkus]]|nat=LTU|pos=DF}} {{Fs player|no= 5|name=Kristupas Keršys|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=21|name=[[Marko Mandić]]|nat=SRB|pos=DF}} {{Fs player|no=27|name=Danielius Jarašius|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=50|name=Edgaras Bierontas|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=33|name=[[Lazar Vuković]]|nat=SRB|pos=DF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no=10|name=Gabrielius Micevičius|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=11|name=[[Arvydas Novikovas]]|nat=LTU|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=LTU|pos=MF|name=[[Daniel Romanovskij]]}} {{Fs player|no=14|name=Karolis Žebrauskas|nat=LTU|pos=MF}} {{Fs player|no=18|name=Emilis Gasiūnas|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=23|name=[[Bernando Neves de Jesus Gouveia da Silva|BENNY (Bernard Silva)]]|nat=POR|pos=MF}} {{fs player|no=29|name=[[Deividas Dovydaitis]]|nat=LTU|pos=FW}} {{Fs player|no=30|name=Ugnius Vaitiekaitis|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=51|name=Gustas Geštautas|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no= 8|name=[[Artem Baftalovskyi]]|nat=UKR|pos=MF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no= 7|name=Nedas Garbaliauskas|nat=LTU|pos=FW}} {{Fs player|no= 9|nat=NGA|name=Chidera Nwoga|pos=FW}} {{fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.siauliufa.lt/ FA šiauliai] * [https://www.soccerway.com/team/fa-siauliai/CMmWKuwf/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] {{s|2007}} {{DEFAULTSORT:Šiauliai}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] svlvxstklsuulh8lfnza20rwko6qm24 1972375 1972374 2026-07-17T11:12:36Z Makenzis 56151 /* Leikmenn */ 1972375 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo Akademija Šiauliai |mynd= |Gælunafn= šiauliškiai |Stytt nafn=FA Šiauliai |Stofnað=2007 |Leikvöllur=Savivaldybės stadionas|Stærð=3,400 |Stjórnarformaður= {{LTU}} Reda Mockienė |Knattspyrnustjóri= {{LTU}} Mantas Kuklys |Deild=[[TOPLYGA]] (D1) |Tímabil=2025 |Staðsetning= 5. i ''[[A lyga]]'' | pattern_la1= | pattern_b1=_blackstripes | pattern_ra1= | pattern_sh = _whitesides | pattern_so = _blackline | leftarm1=000000|body1=FFFF00|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=FFFF00| | pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| | leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FF0000|socks2=000000| }} '''FA Šiauliai''', '''Šiaulių Futbolo Akademija,''' '''Futbolo Akademija Šiauliai''' er lið sem er í [[A lyga]]. Liðið var stofnað árið [[2007]]. Núverandi völlur [[Savivaldybės stadionas]] tekur tæp 3.400 í sæti. == Árangur (2010; 2016–) == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DBF3FF" style="text-align:center;"| 2010 | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| 4. | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| Trečia lyga (Šiauliai) | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| 9. | |- |||||| |- | bgcolor="#DBF3FF" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| 4. | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| Trečia lyga (Šiauliai) | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| 6. | |- ||||||| |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga (Vakarai) | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2021-12-05 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| 3. | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| Antra lyga (Vakarai) | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |title=Geymd eintak |access-date=2021-12-05 |archive-date=2020-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 6. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 7. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| . | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[17. júlí]] 2026 {{fs start}} {{fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Vilius Šivickas]]}} {{fs player|no=12|nat=LTU|pos=GK|name=Paulius Linkevičius}} {{fs player|no=61|nat=LTU|pos=GK|name=[[Gustas Baliutavičius]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no= 2|name=Nojus Stankevičius|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no= 4|name=[[Martynas Dapkus]]|nat=LTU|pos=DF}} {{Fs player|no= 5|name=Kristupas Keršys|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=21|name=[[Marko Mandić]]|nat=SRB|pos=DF}} {{Fs player|no=27|name=Danielius Jarašius|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=50|name=Edgaras Bierontas|nat=LTU|pos=DF}} {{fs player|no=33|name=[[Lazar Vuković]]|nat=SRB|pos=DF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no=10|name=Gabrielius Micevičius|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=11|name=[[Arvydas Novikovas]]|nat=LTU|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=LTU|pos=MF|name=[[Daniel Romanovskij]]}} {{Fs player|no=14|name=Karolis Žebrauskas|nat=LTU|pos=MF}} {{Fs player|no=18|name=Emilis Gasiūnas|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=23|name=[[Bernando Neves de Jesus Gouveia da Silva|BENNY (Bernard Silva)]]|nat=POR|pos=MF}} {{fs player|no=29|name=[[Deividas Dovydaitis]]|nat=LTU|pos=FW}} {{Fs player|no=30|name=Ugnius Vaitiekaitis|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no=51|name=Gustas Geštautas|nat=LTU|pos=MF}} {{fs player|no= 8|name=[[Artem Baftalovskyi]]|nat=UKR|pos=MF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{fs player|no= 7|name=Nedas Garbaliauskas|nat=LTU|pos=FW}} {{Fs player|no= 9|nat=NGA|name=Chidera Nwoga|pos=FW}} {{fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.siauliufa.lt/ FA šiauliai] * [https://www.soccerway.com/team/fa-siauliai/CMmWKuwf/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] {{s|2007}} {{DEFAULTSORT:Šiauliai}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] 4fshcg4qo6apehrdq1975rwwkdcf8hp 0 167970 1972252 1757259 2026-07-16T15:22:24Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Eduard Sjevardnadse]] til [[Edúard Sjevardnadse]] 1972252 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Edúard Sjevardnadse]] 8gf4wugeb4kr24vynhpqyjepfhlbo5o 0 169081 1972274 1971616 2026-07-16T22:54:35Z Friðþjófur 104929 /* 30px 30px Grindavík / Njarðvík */ 1972274 wikitext text/x-wiki '''Stærstu deildarsigrar og töp íslenskra kvennaliða í knattspyrnu''' er tafla yfir metsigra og -tapleiki íslenskra kvennaliða í knattspyrnu. Taldar eru viðureignir liðanna í deildarkeppni [[Íslenska knattspyrnusambandið|KSÍ]]. ==A-deild== === [[Mynd:Breidablik.png|30px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðablik]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:UMFS.png|20px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfossi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] * Stærsta tap: 1:8 gegn [[Mynd:Ibv-logo.png|20px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] === [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|30px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] === * Stærsti sigur: 19:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|A-deild 1976]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|A-deild 2005]] === [[Mynd:Þróttur_R..png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Draupni, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:8 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|A-deild 1972]] === [[Mynd:Stjarnan.png|30px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:19 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|A-deild 1978]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Fram]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987|B-deild 1987]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|A-deild 1988]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Víkingur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] === * Stærsti sigur: 7:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1985|B-deild 1985]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] === [[Mynd:Valur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Valur]] === * Stærstu sigrar: 15:0 gegn [[Mynd:Leiknir.svg|20px]] [[Íþróttafélagið Leiknir|Leikni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] 15:0 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] === [[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|30px]] [[Þór/KA]] === * Stærstu sigrar: 10:0 gegn [[Mynd:Leiftur.png|20px]] [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|B-deild 1994]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2000]] === [[Mynd:Ibv-logo.png|30px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] 11:0 gegn Tindastóli/Neista, B-deild 2009 11:0 gegn [[Mynd:Höttur.svg|20px]] [[Höttur|Hetti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|A-deild 1995]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Mynd:Njarðvík.jpg|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] / [[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]] === * Stærsti sigur: 8:0 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], B-deild 2025 * Stærsta tap: 0:5 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], A-deild 2026 1:6 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], A-deild 2026 ==B-deild== === [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] === * Stærstu sigrar: 10:1 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], B-deild 2003 9:0 gegn [[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni Fáskrúðsfirði]],B-deild 2002 * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:Völsungur.gif|20px]] [[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungi]], B-deild 2008 === [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|30px]][[Mynd:Höttur.svg|30px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|30px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] === * Stærsti sigur: 24:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 1:9 gegn [[Mynd:Augnablik_félag.svg|20px]] [[Augnablik|Augnabliki]], C-deild 2018 0:8 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|20px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], C-deild 2018 === [[Mynd:Fylkir.png|30px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] === * Stærsti sigur: 15:1 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|A-deild 2006]] === [[Mynd:Keflavik ÍF.gif|30px]] [[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] === * Stærsti sigur: 22:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], B-deild 2004 * Stærstu töp: 1:12 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|A-deild 1985]] 0:11 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|A-deild 2009]] 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]], B-deild 2013 === [[Mynd:UMFA.png|30px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfuss|UMFH]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1984|B-deild 1984]] * Stærsta tap: 1:15 gegn [[Mynd:Fylkir.png|20px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] === [[Mynd:KR Reykjavík.png|30px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|A-deild 1992]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar]] === * Stærsti sigur: 15:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] === [[Mynd:Grótta.png|30px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] === * Stærsti sigur: 10:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|B-deild 2016]] === [[Mynd:HK-K.png|30px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs]] === * Stærsti sigur: 7:0 gegn [[Mynd:UMF_Sindri.jpg|20px]] [[UMF Sindri|Sindri, Höfn]], C-deild 2020 * Stærsta tap: 1:6 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2021|B-deild 2021]] === [[Mynd:ÍA-Akranes.png|30px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]]/[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2004|B-deild 2004]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2004]] ==C-deild== === [[Mynd:Fjölnir.png|30px]] [[Ungmennafélagið Fjölnir]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær Reykjavík|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993|B-deild 1993]] 0:12 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] 0:12 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] === [[Mynd: ÍR.png|30px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 14:1 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]]/[[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006|B-deild 2006]] 13:0 gegn [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víði]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|B-deild 2005]] * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti R.]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2002|B-deild 2002]] === [[Mynd:Völsungur.gif|30px]] [[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Hamrarnir|Hömrunum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2007|B-deild 2007]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] === [[Mynd:UMFS.png|30px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Smára, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|C-deild 2025]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] === [[Mynd:Einherji.png|30px]] [[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] === * Stærsti sigur: 12:0 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]], C-deild 2026 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:ÞrótturN.png|20px]] [[Þróttur Neskaupsstað|Þrótti Neskaupstað]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1990|B-deild 1990]] === [[Mynd:UMF_Sindri.jpg|30px]] [[UMF Sindri|Sindri, Höfn]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn Neista Djúpavogi, B-deild 1995 * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Íþróttafélag_Hafnarfjarðar.JPG|20px]] [[Íþróttafélag Hafnarfjarðar|ÍH]], C-deild 2024 ==Lið sem hætt hafa starfsemi== === [[Mynd:Augnablik_félag.svg|30px]] [[Augnablik]] === * Stærstu sigrar: 9:1 gegn [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|20px]][[Mynd:Höttur.svg|20px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur|Hetti]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni]], C-deild 2018 8:0 gegn [[Mynd:Grótta.png|20px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Gróttu]], B-deild 2016 8:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], B-deild 2017 * Stærstu töp: 0:7 [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], B-deild 2023 0:7 [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]], B-deild 2023 [[Flokkur:knattspyrna á Íslandi]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015|B-deild 2015]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] akhyxrzev1vikubk88nidedpszj89e4 0 169464 1972333 1854413 2026-07-17T08:03:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972333 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | fossil_range = [[Míósen]] til nútíma | image = Pheasant.jpg | image_caption = [[Fashani]] (''P. colchicus'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') | familia = [[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') | genus = Phasianus | genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | type_species = ''[[Phasianus colchicus]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = *''[[Phasianus versicolor]]'' *''[[Phasianus colchicus]]'' *''†[[Phasianus bulgaricus]]'' }} '''''Phasianus''''' er ættkvísl fugla af fasanaætt. Til hennar teljast tvær tegundir frá Asíu: [[Fashani]] (''[[Phasianus colchicus]]'') og [[Japansfashani]] (''[[Phasianus versicolor]]'') Fræðiheitið er úr forngrísku: φἀσιἀνος, ''phāsiānos'', sem merkit "(fugl) frá Phasis (á í Georgíu)". Skipverjarnir á Argo ([[Jason Argóarfari|sagan um Gullna reyfið]]) fundu þessa fugla á bökkum Phasis (heitir nú Rioni) í [[Kolkis]] á austurbakka [[Svartahaf]]s (nú vestur Georgía).<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=302 }}</ref> == Tegundir == Ættkvíslin inniheldur einungis tvær núlifandi tegundir.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Pheasants, partridges, francolins | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=23 August 2021 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! hani !! hæna !! fræðiheiti !! Íslenskt nafn!! Útbreiðsla |- |[[File:A beautiful pheasant in full glory searching food along the Rhine river - panoramio.jpg|120px]] || [[File:Phasianus colchicus 4 hen (Lukasz Lukasik).jpg|120px]] ||''Phasianus colchicus'' || [[Fashani]] eða veiðifashani||Asía, ílendur víða í Evrópu og Norður-Ameríku |- |[[File:Phasianus versicolor in Japan.JPG|120px]] ||[[File:Phasianus versicolor female.JPG|120px]] || ''Phasianus versicolor'' || [[Japansfashani]] || Japan |- |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Phasianus}} {{wikilífverur|Phasianus}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Fashanaætt]] b0eo3jxckxpsxl08wl6c23frhly53g2 0 169483 1972315 1824276 2026-07-17T07:13:11Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972315 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | status_ref = | image = Black Grouse Nationalpark Bayerischer Wald.jpg | image_caption = Orri (karlfugl) | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') | familia = [[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') | subfamilia = ([[Orraætt]]) (Tetraonidae) | genus = ''Lyrurus'' | genus_authority = [[William John Swainson|Swainson]], 1832 | type_species = ''Lyrurus tetrix'' ([[Orri (fugl)|orri]]) | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | synonyms = }} '''Lyrurus''' eru hænsnfuglar af [[orraætt]]. Heimkynni þeirra eru í Evrópu og Asíu. Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl [[Rjúpa|rjúpunnar]], en hún er líka af orraætt. == Flokkun == [[Ættkvísl]]in ''Lyrurus'' var kynnt 1832 af enska náttúrufræðingnum [[William John Swainson]] með [[Orri (fugl)|orra]] sem [[einkennistegund]].<ref>{{ cite book | last1=Swainson | first1=William John | author1-link=William John Swainson | last2=Richardson | first2=J. | author2-link=John Richardson (naturalist) | year=1831 | title=Fauna Boreali-Americana, or, The Zoology of the Northern Parts of British America | volume=Part 2. The Birds | publisher=J. Murray | location=London | page=497 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/41549942}} The title page bears the year 1831 but the volume was no published until 1832.</ref> Ættkvíslarnafnið er sett saman úr [[Forngríska|forngrísku]] orðunum ''lura'' (sem merkir "[[lýra]]") með endingunni ''-ouros'' (sem merkir "-stél/skott").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=233 }}</ref> === Tegundir === Ættkvíslin inniheldur tvær tegundir:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Pheasants, partridges, francolins | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=23 August 2021 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Mynd !! Fræðiheiti !! Nafn !! Útbreiðsla |- |[[File:Birkhahn.jpg|120px]] || ''Lyrurus tetrix'' || [[Orri]] || Evrópa (Sviss-Ítalsk-Frönsku Alparnir sérstaklega) frá Bretlandi (en ekki Írlandi) um Skandinavíu og Eistland til Mongólíu og Kína gegn um Rússland |- |[[File:Tetras du caucase jogo 0g.jpg|120px]]|| ''Lyrurus mlokosiewiczi'' || [[Kákasusorri]]|| Kákasus, sérstaklega í [[Kákasus-fjöll]]um |- |} == Tenglar == {{reflist}} {{commonscat|Lyrurus}} {{Wikilífverur|Lyrurus}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Orraætt]] fop6yvdgdcxakpugz1poo35k6wgrttf 0 170411 1972285 1967703 2026-07-17T06:08:49Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972285 wikitext text/x-wiki '''Þróun''' [[lífvera]] felst í breytingum á [[erfðaeinkenni|erfðaeinkennum]] tiltekins [[stofn (líffræði)|stofns]] eftir því sem kynslóðum hans vindur fram.<ref>{{harvnb|Hall |Hallgrímsson |2008 |pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution Resources |location=Washington, DC |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] |year=2016 |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |archive-date=3 June 2016}}</ref> Erfðaeinkennin eru [[genatjáning]] sem flyst frá foreldri til afkvæmis við [[æxlun]]. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna [[stökkbreyting]]a, [[endurröðun erfðavísa|endurröðunar erfðavísa]] og annarra ástæðna [[erfðabreytileiki|erfðabreytileika]].<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=79–102 |loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og [[náttúruval]] (þar á meðal [[kynval]] og [[genaflökt]]) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (tímarit)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> [[Valþrýstingur]] sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað [[líffjölbreytni]] á öllum stigum [[líffræðileg skipun|líffræðilegrar skipunar]], meðal annars [[tegund (líffræði)|tegunda]], einstakra [[lífvera]] og [[sameinaþróun|sameinda]].<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> [[Vísindaleg kenning]] um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af [[Charles Darwin]] og [[Alfred Russel Wallace]]. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, ''[[Uppruni tegundanna]]'' 1859.<ref>{{harvnb|Darwin|1859}}</ref> Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki [[svipgerð]]a), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík [[hæfni (líffræði)|hæfni]]) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða ([[arfgengi]] þessarar hæfni).<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |date=November 1970 |title=The Units of Selection |url=http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|Annual Review of Ecology and Systematics]] |volume=1 |pages=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |jstor=2096764 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206172942/http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |archive-date=6 February 2015}}</ref> Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því [[umhverfi]] sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum. Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og [[stökkbreytingahyggja|stökkbreytingahyggju]] og [[réttstefnuþróun]], hafnað þegar [[þróunarkenning Darwins]] var samræmd við [[klassísk erfðafræði|klassíska erfðafræði]] og það var staðfest að [[aðlögun (líffræði)|aðlögun]] stafaði af náttúruvali.<ref name="Futuyma2017a">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=3–26 |loc=Chapter 1: Evolutionary Biology}}</ref> Í þessari samrunakenningu eru [[DNA]]-sameindir grundvöllur þróunar, þar sem þær skila upplýsingum til næstu kynslóða. Meðal þess sem veldur breytingum á DNA-sameindum í stofni er náttúruval, genaflökt, [[stökkbreyting]]ar, og [[genastreymi]].<ref name="Scott-Phillips-2014">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=Maí 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |bibcode=2014Evolu..68.1231S}}</ref> Allt líf á jörðinni ([[þróun mannsins|maðurinn]] þar á meðal) á sér [[síðasti sameiginlegi forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]],<ref name="Kampourakis-2014">{{harvnb|Kampourakis |2014 |pp=127–129}}</ref><ref name="Doolittle-2000">{{cite journal |last=Doolittle |first=W. Ford|date=Febrúar 2000 |title=Uprooting the Tree of Life |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |journal=[[Scientific American]] |issn=0036-8733 |volume=282 |issue=2 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Glansdorff |first1=Nicolas |author2=Ying Xu |last3=Labedan |first3=Bernard |date=9. júlí 2008 |title=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |journal=Biology Direct|volume=3|issue=1|article-number=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 |doi-access=free}}</ref> sem lifði fyrir um 3,5-3,8 milljörðum ára.<ref name="Schopf-2007">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |author-link1=J. William Schopf |last2=Kudryavtsev |first2=Anatoliy B. |last3=Czaja |first3=Andrew D. |last4=Tripathi |first4=Abhishek B. |date=5 October 2007 |title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141 |journal=Precambrian Research|volume=158|pages=141–155|issue=3–4 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268}}</ref> [[Steingervingur|Steingervingasagan]] sýnir hvernig líf þróaðist frá lífkynja [[grafít]]i<ref name="Ohtomo-2014">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=Janúar 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=7 |issue=1 |pages=25–28|doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> að [[örveruþekja|örveruþekjum]]<ref name="Borenstein-2013">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19. október 2015 |work=Excite|location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23. október 2015 |access-date=8. október 2018}}</ref><ref name="Pearlman-2013">{{cite news |last=Pearlman |first=Jonathan |date=13. nóvember 2013 |title=Oldest signs of life on Earth found |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |location=London |access-date=15. desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216062531/http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |archive-date=16. desember 2014}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author-link4=Robert Hazen |date=16 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ''ca.'' 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |journal=Astrobiology|volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124|doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> að [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverum]]. Líffjölbreytni samtímans hefur mótast af endurteknum [[tegundamyndun|myndunum nýrra tegunda]], þróun innan tegundar, og [[útdauði|útdauða]] tegunda, frá upphafi [[saga lífs|sögu lífs]] á jörðinni.<ref name="Futuyma04">{{harvnb|Futuyma|2004|p=33}}</ref> Formfræðileg og lífefnafræðileg einkenni eru oftast svipuð hjá tegundum sem eiga sér sameiginlegan forvera nær í tíma. Áður voru þessi einkenni undirstaða þróunarfræðilegrar flokkkunar, en í dag er algengara að bera beint saman erfðaraðir ólíkra tegunda.<ref name="Panno 2005">{{harvnb|Panno|2005|pp=xv-16}}</ref><ref>{{cite book|title=Science, Evolution, and Creationism|year=2008|publisher=National Academy of Sciences Institute of Medicine|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17|page=17}}</ref> [[Þróunarlíffræði]]ngar rannsaka ýmsar hliðar þróunarinnar með því að setja fram og prófa [[tilgáta|tilgátur]], og byggja [[kenning]]ar á raungögnum úr vettvangsrannsóknum eða tilraunum, og á gögnum frá [[stærðfræðileg líffræði|stærðfræðilegri líffræði]]. Uppgötvanir þeirra hafa haft áhrif á þróun [[líffræði]] og fleiri sviða, eins og [[landbúnaður|landbúnaðar]], [[lyfjafræði]], og [[tölvunarfræði]].<ref name="Futuyma-1999">{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |title=Evolution, Science, and Society: Evolutionary Biology and the National Research Agenda |year=1999|editor-last=Futuyma |editor-first=Douglas J.|publisher=[[Rutgers University]]|location=New Brunswick, New Jersey|type=Executive summary|oclc=43422991|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf|archive-date=31. janúar 2012|access-date=24. nóvember 2014}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=1st |location=London |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |lccn=06017473 |oclc=741260650 |title-link=On the Origin of Species}} The book is available from [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=1&itemID=F373&viewtype=side The Complete Work of Charles Darwin Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127124331/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |date=27 January 2015 }} * {{cite book |last=Futuyma |first=Douglas J. |author-link=Douglas J. Futuyma |year=2004 |chapter=The Fruit of the Tree of Life: Insights into Evolution and Ecology |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donoghue |editor2-first=Michael J. |title=Assembling the Tree of Life |url=https://archive.org/details/assemblingtreeof0000unse |location=Oxford; New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-517234-8 |lccn=2003058012 |oclc=61342697}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Brian K. |author-link1=Brian K. Hall |last2=Hallgrímsson |first2=Benedikt |title=Strickberger's Evolution |url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall |url-access=registration |year=2008 |edition=4th |location=Sudbury, Massachusetts |publisher=Jones and Bartlett Publishers |isbn=978-0-7637-0066-9 |lccn=2007008981 |oclc=85814089}} * {{cite book |last=Kampourakis |first=Kostas |year=2014 |title=Understanding Evolution |location=Cambridge; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03491-4 |lccn=2013034917 |oclc=855585457 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/understandingevo0000kamp}} * {{cite book |last=Panno |first=Joseph |title=The Cell: Evolution of the First Organism |year=2005 |series=Facts on File science library |location=New York |publisher=[[Facts on File]] |isbn=978-0-8160-4946-2 |lccn=2003025841 |oclc=53901436}} * {{cite book |last1=Voet |first1=Donald |author-link1=Donald Voet |last2=Voet |first2=Judith G. |author-link2=Judith G. Voet |last3=Pratt |first3=Charlotte W. |author-link3=Charlotte W. Pratt |year=2016 |title=Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level |url=https://archive.org/details/isbn_9781119300885 |edition=Fifth |location=[[Hoboken, New Jersey]] |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-91840-1 |lccn=2016002847 |oclc=939245154}} {{Refend}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þróun| ]] [[Flokkur:Erfðafræði]] b6kiyjxpdr0fkh6aji72p68mws7dvf4 0 171097 1972332 1971882 2026-07-17T07:54:37Z Friðþjófur 104929 /* Undanúrslit */ 1972332 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||2||2||0||0||3||0||+3||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||3||1||1||1||2||3||-1||''4'' |- |3||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||3||1||0||2||2||3||-1||''3'' |- |4||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||3||0||1||2||2||6||-4||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Michal Sadílek|Sadílek]] 6 |mörk2= [[Teboho Mokoena|Mokoena]] 83 (vítasp.) |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.442 |dómari= Tori Penso, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= [[Luis Romo|Luis Romo]] 50 |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 45.552 |dómari= Gustavo Tejera, [[Úrúgvæ]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 3 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mateo Chávez|M. Chávez]] 55, [[Julián Quiñones|Quiñones]] 61, [[Álvaro Fidalgo|Fidalgo]] 90+4 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= [[Thapelo Maseko|Maseko]] 63 |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= 51.243 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||3||2||1||0||7||3||+4||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||3||1||1||1||8||3||+5||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||3||1||1||1||4||6||-2||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||3||0||1||2||2||10||-9||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Johan Manzambi|Manzambi]] 74, 90, [[Rubén Vargas|Vargas]] 84, [[Granit Xhaka|Xhaka]] 90+7 (vítasp.) |mörk2= [[Ermin Mahmić|Mahmić]] 90+3 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.026 |dómari= João Pinheiro, [[Portúgal]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 6 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 16, [[Jonathan David|J. David]] 29, 45+3, 90+2, [[Nathan Saliba|Saliba]] 64, [[Mohamed Manai|Manai]] 75 (sjálfsm.) |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Cristián Garay, [[Síle]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= [[Rubén Vargas|Vargas]] 46, [[Johan Manzambi|Manzambi]] 57 |mörk2= [[Promise David|P. David]] 76 |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= [[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] 29, [[Mahmud Abunada|Abunada]] 34 (sjálfsm.), [[Ermin Mahmić|Mahmić]] 80 |mörk2= [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] 42 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= 66.925 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||3||2||1||0||7||1||+6||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||3||2||1||0||6||3||+3||''7'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||3||1||0||2||1||4||-3||''3'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||3||0||0||3||2||8||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2= [[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |skýrsla= |mörk1= [[Ismael Saibari|Saibari]] 2 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Ilgiz Tantashev, [[Úsbekistan]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 3 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[Matheus Cunha|Cunha]] 23, 36, [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 45+3 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.324 |dómari= Alejandro Hernández Hernández, [[Spánn|Spáni]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 3 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |skýrsla= |mörk1= [[Matheus Cunha|Cunha]] 23, 36, [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 45+3 |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 64.478 |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= 4 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[Achraf Hakimi|Hakimi]] 39, [[Ismael Saibari|Saibari]] 45+1, [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] 78, [[Gessime Yassine|Yassine]] 89 |mörk2= [[Yassine Bounou|Bounou]] 10 (sjálfsm.), [[Wilson Isidor|Isidor]] 43 |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 68.239 |dómari= César Arturo Ramos, [[Holland|Hollandi]] |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||3||2||0||1||8||4||+4||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||3||1||1||1||2||2||0||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||3||1||1||1||2||4||-2||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||3||1||0||2||2||6||-4||''3'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= [[Cameron Burgess|Burgess]] 11 (sjálfsm.), [[Alex Freeman|Freeman]] 43 |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= 66.925 |dómari= Felix Zwayer, [[Þýskaland]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Matías Galarza|Galarza]] 2 |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 68.827 |dómari= Iván Barton, [[El Salvador]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= 3 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= [[Arda Güler|Güler]] 10, [[Barış Alper Yılmaz|Yılmaz]] 31, [[Kaan Ayhan|Ayhan]] 90+8 |mörk2= [[Auston Trusty|Trusty]] 3, [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] 49 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 68.827 |dómari= Clément Turpin, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||3||2||0||1||10||4||+6||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||3||2||0||1||4||2||+2||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||3||1||1||1||2||2||0||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||3||0||1||2||1||9||-8||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= [[Deniz Undav|Undav]] 68, 90+4 |mörk2= [[Franck Kessié|Kessié]] 30 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.036 |dómari= Juan Gabriel Benítez, [[Paragvæ]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= 68.598 |dómari= Ma Ning, [[Kína]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Nicolas Pépé|Pépé]] 7, 64 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.324 |dómari= Glenn Nyberg, [[Svíþjóð]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] 9, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] 77 |mörk2= [[Leroy Sané|Sané]] 2 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Tori Penso, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||3||2||1||0||10||6||+4||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||3||1||2||0||7||3||+4||''5'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||3||1||1||1||7||7||0||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||3||0||0||3||2||12||-10||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= [[Bryan Brobbey|Brobbey]] 5, 17, [[Cody Gakpo|Gakpo]] 47, 54, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 89 |mörk2= [[Anthony Elanga|Elanga]] 59 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.777 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= 4 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Daichi Kamada|Kamada]] 4, [[Ayase Ueda|Ueda]] 31, 83, [[Junya Itō|J. Itō]] 69 |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 51.243 |dómari= István Kovács, [[Rúmenía|Rúmeníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= [[Daizen Maeda|Maeda]] 56 |mörk2= [[Anthony Elanga|Elanga]] 62 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= 70.137 |dómari= Iván Barton, [[El Salvador]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] 3 (sjálfsm.), [[Brian Brobbey|Brobbey]] 7, [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] 62 |mörk2= [[Hazem Mastouri|Mastouri]] 54 |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= 68.391 |dómari= Katia Itzel García, [[Mexíkó]] |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||3||1||2||0||6||2||+4||''5'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||3||1||2||0||5||3||+2||''5'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||3||0||3||0||3||3||0||''3'' |- |4||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||3||0||1||2||4||9||-7||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mohamed Hany|Hany]] 66 (sjálfsm.) |mörk2= [[Emam Ashour|Ashour]] 19 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] 32, [[Mohammad Mohebi|Mohebi]] 64 |mörk2= [[Elijah Just|Just]] 7, 54 |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.108 |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.317 |dómari= Darío Herrera, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mostafa Ziko|Ziko]] 58, [[Mohamed Salah|Salah]] 67, [[Trézéguet]] 82 |mörk2= [[Finn Surman|Surman]] 15 |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Omar Al Ali, [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sam. arabísku furstadæmunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= [[Mahmoud Saber|Saber]] 5 |mörk2= [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] 14 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= 66.925 |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Leandro Trossard|Trossard]] 28, 50, [[Kevin De Bruyne|De Bruyne]] 66, [[Romelu Lukaku|Lukaku]] 86, [[Alexis Saelemaekers|Saelemaekers]] 90+4 |mörk2= [[Elijah Just|Just]] 84 |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||3||2||1||0||5||0||+5||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||3||0||3||0||2||2||0||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||3||0||2||1||3||4||-1||''2'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||3||0||2||1||1||5||-4||''2'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Abdulelah Al-Amri|Al-Amri]] 41 |mörk2= [[Maximiliano Araújo|Araújo]] 80 |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 62.764 |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 4 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= [[Lamine Yamal|Yamal]] 10, [[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] 21, 24, [[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] 49 (sjálfsm.) |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 68.239 |dómari= Raphael Claus, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= [[Maximiliano Araújo|M. Araújo]] 44, [[Agustín Canobbio|Canobbio]] 45+6 |mörk2= [[Kevin Pina|K. Pina]] 21, [[Hélio Varela|Varela]] 61 |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 64.003 |dómari= Espen Eskås, [[Noregur|Noregi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.278 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 45.065 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||3||3||0||0||10||2||+8||''9'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||3||2||0||1||8||7||1||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||3||1||0||2||8||6||+2||''3'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||3||0||0||3||2||12||-10||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= [[Kylian Mbappé|Mbappé]] 66, 90+6, [[Bradley Barcola|Barcola]] 82 |mörk2= [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] 90+5 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.454 |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= [[Erling Haaland|Haaland]] 29, 43, [[Leo Østigård|Østigård]] 76, [[Aymen Hussein|Hussein]] 90+6 (sjálfsm.) |mörk2= [[Aymen Hussein|Hussein]] 39 |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 63.106 |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= [[Kylian Mbappé|Mbappé]] 66, 90+6, [[Bradley Barcola|Barcola]] 82 |mörk2= [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] 90+5 |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 80.545 |dómari= Drew Fischer, [[Kanada]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= 3 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= [[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] 43, [[Erling Haaland|Haaland]] 48, 58 |mörk2= [[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] 53, 90+3 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= [[Ousmane Dembélé|Dembélé]] 7, 20, 32, [[Désiré Doué|Doué]] 90+4 |mörk2= [[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] 21 |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Michael Oliver, [[England]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= 5 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= [[Habib Diarra|Diarra]] 4, [[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] 56, [[Pape Gueye|P. Gueye]] 59, 71, [[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] 82 |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.036 |dómari= Anthony Taylor, [[England]]i |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||3||3||0||0||8||1||+7||''9'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||3||1||1||1||6||6||0||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||3||1||1||1||5||7||-2||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||3||0||0||3||3||8||-5||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 3 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= [[Lionel Messi|Messi]] 17, 60, 76 |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= 69.045 |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= [[Romano Schmid|Schmid]] 20, [[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] 76 (sjálfsm.), [[Marko Arnautović|Arnautović]] 90+12 (vítasp.) |mörk2= [[Ali Olwan|Olwan]] 50 |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 68.527 |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= [[Lionel Messi|Messi]] 38, 90+5 |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= 70.649 |dómari= Amin Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] 69, [[Amine Gouiri|Gouiri]] 82 |mörk2= [[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] 36 |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 68.371 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= 3 : 3 |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= [[Rafik Belghali|Belghali]] 45, [[Riyad Mahrez|Mahrez]] 60, 90+3 |mörk2= [[Marko Arnautović|Arnautović]] 28, [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] 55, [[Saša Kalajdžić|Kalajdžić]] 90+6 |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= 69.045 |dómari= Ilgiz Tantashev, [[Úsbekistan]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= [[Giovani Lo Celso|Lo Celso]] 19, [[Lautaro Martínez|La. Martínez]] 31 (vítasp.), [[Lionel Messi|Messi]] 80 |mörk2= [[Musa Al-Taamari|Al-Taamari]] 55 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= 70.649 |dómari= István Kovács, [[Rúmenía|Rúmeníu]] |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||3||2||1||0||4||1||+3||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||3||1||2||0||6||1||+5||''5'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||3||1||1||1||4||3||+1||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||3||0||0||3||2||12||-10||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= [[João Neves|Neves]] 6 |mörk2= [[Yoane Wissa|Wissa]] 45+5 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.777 |dómari= Abdulrahman Al-Jassim, [[Katar]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= [[Daniel Muñoz|Muñoz]] 40, [[Luis Díaz|Díaz]] 65, [[Jaminton Campaz|Campaz]] 90+9 |mörk2= [[Abbosbek Fayzullaev|Fayzullaev]] 60 |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Anthony Taylor, [[England]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= 5 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= [[Christiano Ronaldo|Ronaldo]] 6, 39, [[Nuno Mendes|Mendes]] 17, [[Abduvohid Nematov|Nematov]] 60 (sjálfsm.), [[Rafael Leão|Leão]] 87 |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.777 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= [[Daniel Muñoz|Muñoz]] 76 |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 45.358 |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 64.478 |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= 3 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= [[Yoane Wissa|Wissa]] 68 (vítasp.), 90+1, [[Fiston Mayele|Mayele]] 78 |mörk2= [[Eldor Shomurodov|Shomurodov]] 10 |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 68.239 |dómari= Felix Zwayer, [[Þýskaland]]i |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||3||2||1||0||6||2||+4||''7'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||3||2||0||1||5||5||0||''6'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||3||1||1||1||2||2||0||''4'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||3||0||0||3||0||4||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= 4 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= [[Harry Kane|Kane]] 12 (vítasp.), 42, [[Jude Bellingham|Bellingham]] 47, [[Marcus Rashford|Rashford]] 85 |mörk2= [[Martin Baturina|Baturina]] 36, [[Petar Musa|Musa]] 45+5 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 70.329 |dómari= Clément Turpin, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= [[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] 90+5 |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 42.942 |dómari= Glenn Nyberg, [[Svíþjóð]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 63.983 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= [[Ante Budimir|Budimir]] 54 |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.036 |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= 2 : 0 |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= [[Jude Bellingham|Bellingham]] 62, [[Harry Kane|Kane]] 67 |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Abdulrahman Al-Jassim, [[Katar]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= [[Petar Sucic|Sucic]] 31, [[Nicola Vlasic|Vlasic]] 83 |mörk2= [[Derrick Luckassen|Luckassen]] 73 |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= 68.324 |dómari= Drew Fischer, [[Kanada]] |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||3||1||1||1||4||3||+1||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||3||1||1||1||7||7||0||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||3||1||1||1||2||2||0||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |4||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||3||1||1||1||2||2||0||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |5||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||3||1||1||1||5||7||-2||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |6||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||3||1||1||1||4||6||-2||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |7||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||3||1||1||1||2||4||-2||''4'' |- ! style="background:#00FF00;" |8||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||3||1||0||2||8||6||+2||''3'' |- |9||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||3||0||3||0||3||3||0||''3'' |- |10||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||3||1||0||2||2||3||-1||''3'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||3||1||0||2||1||4||-3||''3'' |- |12||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||3||0||2||1||3||4||-1||''2'' |- |} === Úrslitakeppnin === 32 lið komast í úrslitakeppnina sem leikin verðurr með útsláttarfyrirkomulagi. ==== 32-liða úrslit ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 28. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Stephen Eustáquio|Eustáquio]] 90+2 |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 69.237 |dómari= João Pinheiro, [[Portúgal]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Casemiro]] 56, [[Gabriel Martinelli|Martinelli]] 90+5 |mörk2= [[Kaishū Sano|Sano]] 29 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.777 |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= 1 - 1 (4-3 e. vítake.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Kai Havertz|Havertz]] 54 |mörk2= [[Julio Enciso|Enciso]] 42 |leikvangur= [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |áhorfendur= 63.945 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= 1 - 1 (4-3 e. vítake.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= [[Issa Diop|Diop]] 90+1 |mörk2= [[Cody Gakpo|Gakpo]] 72 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 51.243 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= [[Antonio Nusa|Nusa]] 39, [[Erling Haaland|Haaland]] 86 |mörk2= [[Amad Diallo|Diallo]] 74 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, Arlington |áhorfendur= 69.665 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 3 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= [[Kylian Mbappé|Mbappé]] 45, 74, [[Bradley Barcola|Barcola]] 53 |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 22, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 31 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= [[Harry Kane|Kane]] 75, 86 |mörk2= [[Brian Cipenga|Cipenga]] 7 |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 68.239 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 3 - 2 (e.framl.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= [[Romelu Lukaku|Lukaku]] 86, [[Youri Tielemans|Tielemans]] 89, 120+5 (vítasp.) |mörk2= [[Habib Diarra|Diarra]] 25, [[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] 51 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= 66.925 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 2 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Folarin Balogun|Balogun]] 45, [[Malik Tillman|Tillman]] 82 |mörk2= |leikvangur= Levi's Leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 68.827 |dómari= Raphael Claus, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 3 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= [[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] 36, 89, [[Pedro Porro|Porro]] 66 |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Glenn Nyberg, [[Svíþjóð]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] 68 (vítasp.), [[Gonçalo Ramos|Ramos]] 90+4 |mörk2= [[Ivan Perišić|Perišić]] 53 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.037 |dómari= Espen Eskås, [[Noregur|Noregi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= 2 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= [[Breel Embolo|Embolo]] 10, [[Dan Ndoye|Ndoye]] 46 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= 1 - 1 (5 - 3 e. vítasp.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= [[Emam Ashour|Ashour]] 13 |mörk2= [[Mohamed Hany|Hany]] 55 (sjálfsm.) |leikvangur= AT&T leikvangurinn, Arlington |áhorfendur= |dómari= Gustavo Tejera, [[Úrúgvæ]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 3 - 2 (e.framl.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= [[Lionel Messi|Messi]] 29, [[Lisandro Martínez|Li. Martínez]] 92, [[Diney]] 111 (sjálfsm.) |mörk2= [[Deroy Duarte|D. Duarte]] 59, [[Sidny Lopes Cabral|Lopes Cabral]] 103 |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 64.478 |dómari= Drew Fischer, [[Kanada]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= 1 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= [[Jhon Arias|J. Arias]] 14 |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= 69.045 |dómari= Clément Turpin, [[Frakkland]]i |}} ==== 16-liða úrslit ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 4. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= 3 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= [[Azzedine Ounahi|Ounahi]] 50, 82, [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] 90+8 |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.777 |dómari= Michael Oliver, [[England]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 4. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 1 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Kylian Mbappé|Mbappé]] 70 (vítasp.) |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.324 |dómari= Ilgiz Tantashev, [[Úsbekistan]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 5. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= [[Erling Haaland|Haaland]] 70, 90 |mörk2= [[Neymar]] 90+10 (vítasp.) |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 5. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= 3 - 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Jude Bellingham|Bellingham]] 36, 38, [[Harry Kane|Kane]] 60 (vítasp.) |mörk2= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 42, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 69 (vítasp.) |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 1 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= [[Mikel Merino|Merino]] 90+1 |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, Arlington |áhorfendur= 70.649 |dómari= Anthony Taylor, [[England|Englandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 4 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= [[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]] 9, 33, [[Hans Vanaken|Vanaken]] 57, [[Romelu Lukaku|Lukaku]] 90+3 |mörk2= [[Malik Tillman|Tillman]] 31 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= 66.925 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 7. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 3 - 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Cristian Romero|Romero]] 79, [[Lionel Messi|Messi]] 83, [[Enzo Fernández|Fernández]] 90+2 |mörk2= [[Yasser Ibrahim|Ibrahim]] 15, [[Mostafa Ziko|Ziko]] 67 |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 68.239 |dómari= François Letexier, [[Frakkland]]i |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 7. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= 0 - 0 (4-3 e.vítake.) |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Iván Barton, [[El Salvador]] |}} ==== 8-liða úrslit ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= 2 - 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Kylian Mbappé|Mbappé]] 60, [[Ousmane Dembélé|Dembélé]] 66 |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 63.811 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= [[Fabián Ruiz|Ruiz]] 30, [[Mikel Merino|Merino]] 88 |mörk2= [[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]] 41 |leikvangur= SoFi Stadium, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Michael Oliver, [[England|Englandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= 1 - 2 (e.framl.) |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= [[Andreas Schjelderup|Schjelderup]] 21 |mörk2= [[Jude Bellingham|Bellingham]] 45+2, 93 |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 64.478 |dómari= Clément Turpin, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 3 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Alexis Mac Allister|Mac Allister]] 10, [[Julián Alvarez|Alvarez]] 112, [[Lautaro Martínez|La. Martínez]] 120+1 |mörk2= [[Dan Ndoye|Ndoye]] 67 |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= João Pinheiro, [[Portúgal]] |}} ==== Undanúrslit ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] 22 (vítasp.), [[Pedro Porro|Porro]] 58 |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 70.176 |dómari= Iván Barton [[El Salvador]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júlí |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= 2 - 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= [[Enzo Fernández|Fernández]] 85, [[Lautaro Martínez|La. Martínez]] 90+2 |mörk2= [[Anthony Gordon|Gordon]] 55 |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= Ismail Elfath [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] lbusxt43u3j29vfekt0vmp2bgt5377x 0 174010 1972300 1953837 2026-07-17T06:39:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972300 wikitext text/x-wiki '''Beagle-sund''' (spænska: ''Canal del Beagle'', [[yahganska]]: ''Onašaga''<ref>{{Cite journal|last=Piepke|first=Joachim G.|last2=Striegel|first2=Angelika|date=2017|title=The Last Yagan: Reminiscences of Cristina Calderón from Tierra del Fuego|url=https://www.jstor.org/stable/44791391|journal=Anthropos|volume=112|issue=2|pages=562–568|doi=10.5771/0257-9774-2017-2-562|issn=0257-9774|jstor=44791391|access-date=17 February 2022}}</ref>) er [[Sund (landslagsþáttur)|sund]] á [[Eldland]]i, syðst í [[Suður-Ameríka|Suður- Ameríku]] milli [[Síle]] and [[Argentína|Argentínu]]. Sundið skilur að eyjar, annars vegar [[Stóra Eldlandsey|Stóru Eldlandsey]] og hins vegar nokkrar smærri eyjar: Picton, Lennox og Nueva, Navarino, Hoste, Londonderry og [[Stewart-eyja|Stewart]]. Austurhluti sundsins er á landamærum Síle og Argentínu en vesturhlutinn er í Síle. Beagle-sund, [[Magellansund]] í norðri og [[Drake-sund]] í suðri eru þrjár siglingaleiðir í Suður-Ameríku milli Kyrrahafsins og [[Atlantshaf|Atlantshafsins]]. Mestir eru flutningarnir um Drake-sund. Beaglesundið er um 240 km langt og 5 km breitt þar sem það er þrengst. Það nær frá Nueva-eyju í austri til Darwinvíkur og [[Cook-Flói|Cook-flóa]] í Kyrrahafinu í vestri. Um 50 km frá vesturenda þess deilist það í tvær leiðir, norður og suður af [[Gordon-eyja|Gordon-eyju]]. Suðvesturhluti sem er á milli [[Hoste]]-eyju og Gordon-eyju liggur í Cook-flóa. Norðvesturhluti sem er á milli Gordoneyju og Isla Grande liggur til Darwinvíkur, sem tengist Kyrrahafinu í gegnum O'Brien og Ballenero. Stærsti þéttbýlisstaðurinn á leiðinni er [[Ushuaia]] í Argentínu og síðan Puerto Williams í Síle. Þessir staðir eru meðal suðlægustu þéttbýlisstaða í heiminum. Samkvæmt goðsögunni um [[Selk'nam]] varð sundið til við Magellansund og [[Fagnanovatn]] á stöðum þar sem teygjubyssuskot féllu á jörðina í bardaga [[Taiyín|Taiyíns]] við norn sem var sögð er hafa haft vatn og mat í fórum sínum.<ref name="Sonia2015">{{Cite book|title=Mitos de Chile: Enciclopedia de seres, apariciones y encantos|last=Montecino Aguirre|first=Sonia|publisher=[[Catalonia (publisher)|Catalonia]]|year=2015|isbn=978-956-324-375-8|page=125|language=es|chapter=Canal de Beagle}}</ref> == Siglingar == Þó sundið sé skipgengt fyrir stór skip eru öruggari leiðir í suðri um Drake-sund og í norðri um Magellansund.<ref name="Laudy">{{Cite book|title=Words Over War:Mediations and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|url=https://archive.org/details/wordsoverwarmedi0000unse|last=Laudy|first=Mark|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=978-0-8476-9893-6|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|location=Lanham, Md.|chapter=The Vatican Mediation of the Beagle Channel Dispute: Crisis Intervention and Forum Building|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> Samkvæmt friðar- og vináttusamningi frá 1984 milli Síle og Argentínu sigla skip annarra þjóða með síleskan [[Hafnsögumaður|hafsögumann]] milli Magellansunds og [[Ushuaia|Ushuaia,]] þaðan í gegnum [[Magdalenusund]] og [[Cockburn-sundið|Cockburnsund]] til Kyrrahafsins. Eftir það í Ballenerosundi, O'Brien-sundi og í norðvesturhluta Beagle-sunds.<ref>[https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/CHL-ARG1984PF.PDF ''Peace and Friendship Treaty of 1984'']</ref> == Eyjar == Beagle-sund er á milli eyja sem ná yfir miklu [[Stóra Eldlandsey|stærra]] svæði; í norðri er Argentínska/síleska Stóra Eldlandseyja, í suðri Hoste, [[Navarino-eyja|Navarino]] og [[Picton, Lennox og Nueva|Picton og Nueva]], sem Argentína gerði kröfu til árið 1984. Tvær síðasttöldu eyjarnar eru við austurbakka sundsins en vesturbakkinn er innan Síle. Vestasta hluta Beaglesunds er skipt af [[Gordon-eyja|Gordon-eyju]] í tvær leiðir. Nokkrar smærri eyjar eru innan sundsins þar á meðal Snipe-eyja og Gable-eyja. Fyrir utan austurhluta Isla Grande de Tierra del Fuego og Gable-eyju tilheyra allar eyjarnar sem hér eru nefndar Síle. == Saga == [[Mynd:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|vinstri|thumb|Málverk af HMS ''Beagle'' við Ponsonby-vík í Beagle-sundi, eftir listamanninn Conrad Martens.<ref>{{Harvard citation no brackets|Keynes|2001}}</ref> ]] [[Yaghanarar]] settist að á eyjunum meðfram [[Murray-sund]]i fyrir um 10.000 árum. Það eru athyglisverðir minjastaðir sem benda til þess að Yaghanarar hafi búið á stöðum eins og Bahia Wulaia á Isla Navarino sem er á ''Bahia Wulia Dome Middens''.<ref>C. Michael Hogan, 2008</ref> === Heiti og heimsókn til Darwin === Sundið er nefnt eftir skipinu [[HMS Beagle]] sem fór fyrsta sjórannsóknarleiðangurinn við ströndina í suðurhluta Suður-Ameríku sem stóð frá 1826 til 1830. Í leiðangrinum, sem var undir stjórn [[Phillip Parker King]], framdi skipstjóri ''Beagle'', Pringle Stokes sjálfsmorð og Robert FitzRoy tók við af honum sem skipstjóri. Skipið hélt könnuninni áfram í annarri ferð ''Beagle'' undir stjórn FitzRoy skipstjóra, sem tók [[Charles Darwin]] með í leiðangurinn sem sjálfstætt fjármagnaðan áhugamann í náttúrufræði. Darwin sá í fyrsta sinn jökla þegar þeir komu að sundinu 29. janúar 1833 og skrifaði í minnisbók sína: „Það er varla hægt að ímynda sér eitthvað fallegra en blámann af þessum jöklum sérstaklega í samanburði við dauðan hvítan snjóinn ofar“.<ref>Charles Darwin, ''Voyage of the Beagle'' (New York: Collier, 1909), chapter 10, p. 240.</ref><ref name="glaciers">{{Cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&itemID=A345&pageseq=2|title=An 1830s View from Outside Switzerland: Charles Darwin on the "Beryl Blue" Glaciers of Tierra del Fuego|last=Herbert, Sandra|year=1999|publisher=Eclogae Geologicae Helvetiae|pages=92, 339–46|access-date=2008-12-22}}</ref> === Beagle-átökin === Nokkrar litlar eyjar, Picton, Lennox og Nueva, við [[Hornhöfði|Hornhöfða]] voru viðfangsefni langvarandi átaka milli Síle og Argentínu; samkvæmt skilmálum friðar- og vináttusamningsins frá 1984 milli Síle og Argentínu eru þær nú hluti af Síle.<ref name="Laudy"/> Frá 1950 til 1970 urðu nokkrir atburðir í Beagle-sundi þar sem sjóherir Síle og Argentínu komu að. Til dæmis [[Snipe-atvikið]] árið 1958, Cruz del Sur-atvikið 1967 og sprengjuárásin á ''Quidora'' sama ár. === Beagle-sund í listasögunni === * Sem listmálari skipsins teiknaði [[Conrad Martens]] og málaði vatnslitamyndir árin 1833 og 1834 í annarri ferð HMS Beagle til Tierra del Fuego.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8D1K22Rbc20|title=A Voyage of Sketches: The Art of Conrad Martens|date=2014|publisher=Cambridge Digital Library|via=www.youtube.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417054506/https://www.youtube.com/watch?v=8D1K22Rbc20|archive-date=2023-04-17|access-date=2023-04-18|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Mynd:Beagle-canal-panorama.jpg|miðja|thumb|750x750dp|Beaglesund séð ofan frá Puerto Williams]] == Lífríki == Beaglesund er gott svæði til að fylgjast með sjaldgæfum höfrungum.<ref>{{Cite web|url=https://www.vulkaner.no/n/vlad/escotia5.html|title=Scotia Sea: Part 5. The Great Marine Mammals}}</ref> Dýralífið í sundinu er auðugt og þar finnast meðal annars: [[Magellansgæs]], [[nátthegri]], [[Flóaskarfur|flóaskarfi]], [[gammfálki]] og [[rauðfálki]].<ref>{{Cite book|title=Antarctic Wildlife: A Visitor's Guide|last=Lowen|first=James|date=2011|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691150338|location=Princeton|pages=41–43, 78–110}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari lestur == * C. Michael Hogan (2008) Bahia Wulaia Dome Middens, Megalithic Portal, ed. [http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=18795 Andy Burnham] * {{Cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&viewtype=text&pageseq=1|title=Charles Darwin's Beagle Diary|last=Keynes|first=Richard|authorlink=Richard Keynes|year=2001|publisher=Cambridge University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010111116/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&viewtype=text&pageseq=1|archive-date=10 October 2008|access-date=2008-10-24}} * Sergio Zagier (2006) Patagonian & Fuegian Rásir Kort: Chilean Fjords Cruise Chart ታይ Cape Horn, Ushuaia, Magellan Strait, Zagier & Urruty Publishers * (2006) [https://www.ecologyandsociety.org/vol11/iss1/art43/ Omora Ethnobotanical Park og Cape Horn Biosphere Reserve] [[Flokkur:Infobox snið án OpenStreetMap auðkennis á Wikidata]] [[Flokkur:Landafræði Argentínu]] [[Flokkur:Landafræði Síle]] 32c4qg9ygzf9ezarze3n81ywz4qjnkc 0 174657 1972254 1918584 2026-07-16T15:28:46Z TKSnaevarr 53243 1972254 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Andrej Gromyko | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Андрей Громыко}} | mynd = Andrei Gromyko 1972.jpg | myndatexti1 = {{small|Gromyko árið 1972.}} | titill = Forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[27. júlí]] [[1985]] | stjórnartíð_end = [[1. október]] [[1988]] | forveri = [[Vasílíj Kúznetsov]] {{small|(''starfandi'')}} | eftirmaður = [[Míkhaíl Gorbatsjov]] | titill2 = Utanríkisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[15. febrúar]] [[1957]] | stjórnartíð_end2 = [[2. júlí]] [[1985]] | forsætisráðherra2 = [[Níkolaj Búlganín]]<br>[[Níkíta Khrústsjov]]<br>[[Aleksej Kosygín]]<br>[[Níkolaj Tíkhonov]] | forveri2 = [[Dmítríj Shepílov]] | eftirmaður2 = [[Edúard Sjevardnadse]] | fæddur = [[18. júlí]] [[1909]] | fæðingarstaður = [[Gomel|Starje Gromykí]], [[Mogílev]]-landstjóraumdæminu, [[Rússneska keisaraveldið|rússneska keisaraveldinu]] (nú [[Hvíta-Rússland]]i) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1989|7|2|1909|7|18}} | dánarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] | maki = Lídíja Grínevítsj (g. 1931) | börn = Anatolíj, Emílíja }} '''Andrej Andrejevítsj Gromyko''' ([[rússneska]]: Андрей Андреевич Громыко; [[hvítrússneska]]: Андрэй Андрэевіч Грамыка; 18. júlí 1909 – 2. júlí 1989) var [[Sovétríkin|sovéskur]] stjórnmálamaður og ríkiserindreki á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Hann var [[utanríkisráðherra]] Sovétríkjanna í rúman aldarfjórðung, frá 1957 til 1985, og síðan [[þjóðhöfðingi]] landsins sem formaður forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]] frá 1985 til 1988. Gromyko bar ábyrgð á mörgum mikilvægustu ákvörðunum í sovéskri utanríkisstefnu þar til hann settist í helgan stein árið 1988. Á fimmta áratugnum kölluðu vestrænir fjölmiðlar hann gjarnan „Hr. Njet“ vegna þess hve oft hann beitti [[neitunarvald]]i Sovétríkjanna við [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]]. ==Æviágrip== Andrej Gromyko fæddist fátækur bændasonur í þorpinu [[Starje Gromykí]] í [[Hvíta-Rússland]]i árið 1909.<ref name=inmemoriam>{{Tímarit.is|2920707|Andrej Gromyko: In memoriam|útgáfudagsetning=7. júlí 1989|blað=[[Þjóðviljinn]]|höfundur=Kristófer Svavarsson|blaðsíða=6}}</ref> Hann var átta ára gamall þegar kommúnistar tóku völdin í [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltingunni]] árið 1917.<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4284207|Gromyko: Rússnesk þruma í UNO|útgáfudagsetning=1. febrúar 1946|blað=[[Samvinnan]]|blaðsíða=23}}</ref> Hann gekk í skóla í hvítrússnesku höfuðborginni [[Minsk]] og lagði þar stund á [[landbúnaðarhagfræði]]. Hann kynntist eiginkonu sinni, Lídíju Grínevítsj, á námsárum sínum og eignaðist með henni tvö börn.<ref name=inmemoriam/> Gromyko hóf nám í diplómataskóla [[Kreml (Moskva)|Kremlar]] árið 1938 og nam utanríkisfræði Sovétstjórnarinnar í eitt ár. Hann hlaut síðan starf í sendiráði Sovétríkjanna í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og flutti því ásamt konu sinni og börnum til [[Washington, D.C.|Washington]]. Skjótur frami Gromykos skýrðist að nokkru leyti af þeim mikla fjölda embættismanna sem höfðu látið lífið í [[Hreinsanirnar miklu|hreinsunum Stalíns]].<ref name=inmemoriam/> Árið 1943 var sovéski sendiherrann, [[Maksím Lítvínov]], kallaður heim og Gromyko var því hækkaður í tign og gerður nýr sendiherra. Sem slíkur mætti hann á [[Dumbarton Oaks-ráðstefnan|Dumbarton Oaks-ráðstefnuna]] fyrir hönd Sovétmanna næsta ár.<ref name=samvinnan/> Árið 1946 varð Gromyko fyrsti fastafulltrúi Sovétríkjanna hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Gromyko gegndi þessu embætti í tvö ár og beitti á þeim tíma neitunarvaldi Sovétríkjanna í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] 25 sinnum, sem leiddi til þess að honum áskotnaðist uppnefnið „Herra Njet“.<ref name=inmemoriam/> Þegar [[Andrej Vyshínskíj]] tók við af [[Vjatsjeslav Molotov]] sem utanríkisráðherra Sovétríkjanna árið 1949 var Gromyko gerður varamaður hans í ráðuneytinu. Þar sem Vyshínskíj var heilsuveill fór Gromyko í reynd með málefni ráðuneytisins oftar en ekki á upphafsdögum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Gromyko var síðar gerður sendiherra Sovétmanna í Bretlandi og var enn staðsettur þar þegar [[Jósef Stalín]] lést árið 1953.<ref name=inmemoriam/> Eftir dauða Stalíns varð Molotov utanríkisráðherra á ný og hann kallaði Gromyko strax heim til starfa í ráðuneytinu. Molotov var hins vegar leystur úr embætti eftir að [[Níkíta Khrústsjov]] hafði tryggt völd sín sem nýr leiðtogi Sovétríkjanna og Gromyko varð því nýr utanríkisráðherra árið 1957.<ref name=inmemoriam/> Gromyko naut ekki mikilla áhrifa á stjórnartíð Khrústsjovs, sem tók sjálfur flestar mikilvægar ákvarðanir í utanríkismálum. Khrústsjov mun hafa sagt um Gromyko að hann gæti skipað honum að girða niður um sig buxurnar og setjast með beran rassinn á ís og að Gromyko myndi hlýða. Talið er að Gromyko hafi ekki fengið að vita um fyrirætlanir Khrústsjovs um að koma fyrir kjarnaeldflaugum á [[Kúba|Kúbu]] árið 1962, sem leiddi til [[Kúbudeilan|Kúbudeilunnar]] við Bandaríkin.<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|4011728|Utanríkisráðherra í aldarfjórðung|útgáfudagsetning=6. mars 1982|blað=[[Tíminn]]|blaðsíða=5|höfundur=Þórarinn Þórarinsson}}</ref> Gromyko var með í ráðum í [[Berlínardeilan 1961|Berlínardeilunni]] og átti hlut að máli þegar [[Berlínarmúrinn]] var reistur árið 1961. Hann tók jafnframt þátt í samningu [[Fjórveldasáttmálinn um Berlín|fjórveldasáttmálans um stöðu Berlínar]] um áratugi síðar.<ref name=75ára/> Khrústsjov var sviptur völdum árið 1964 en Gromyko var áfram utanríkisráðherra og áhrif hans jukust til muna eftir leiðtogaskiptin. Eftirmaður Khrústsjovs, [[Leoníd Brezhnev]], studdist við ráð Gromykos í mun meiri mæli og árið 1973 hlaut Gromyko sæti í [[Stjórnmálanefnd Kommúnistaflokks Sovétríkjanna|stjórnmálanefnd Kommúnistaflokksins]].<ref name=tíminn/> Á stjórnartíð Brezhnevs tók Gromyko þátt í mótun „[[Slökunarstefna|slökunarstefnunnar]]“ (''détente'') og í skipulagningu Helsinkiráðstefnunnar 1975.<ref name=75ára>{{Tímarit.is|2492413|Gromyko 75 ára|útgáfudagsetning=18. júlí 1984|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=10}}</ref> Vegna sérhæfingar Gromykos var þó sjaldan bent á hann sem mögulegt leiðtogaefni til að taka við af Brezhnev.<ref>{{Tímarit.is|3105551|Gromyko, hinn miskunnarlausi og fyndni utanríkisráðherra Sovétríkjanna|útgáfudagsetning=26. september 1981|blað=[[Dagblaðið (1975)|Dagblaðið]]|blaðsíða=10-11|höfundur=Lilja K. Möller}}</ref> Gromyko hélt áfram sem utanríkisráðherra eftir að Brezhnev lést árið 1982. Í mars 1983 var hann jafnframt skipaður einn af þremur aðstoðarforsætisráðherrum í stjórn [[Níkolaj Tíkhonov]] forsætisráðherra.<ref name=dv>{{Tímarit.is|4284207|Litríkur ferill stjórnmálamanns|útgáfudagsetning=4. júlí 1989|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=10}}</ref> Eftir að [[Míkhaíl Gorbatsjov]], sem Gromyko hafði stutt, varð leiðtogi sovéska kommúnistaflokksins árið 1984 lét hann fljótt skipta um utanríkisráðherra og setti [[Edúard Sjevardnadse]], leiðtoga flokksdeildar kommúnistaflokksins í [[Sovétlýðveldið Georgía|Georgíu]], í embættið.<ref name=inmemoriam/> Næsta ár tók Gromyko þess í stað við embætti forseta forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]], sem gerði hann lögformlega að æðsta manni ríkisins en dró í reynd nokkuð úr beinum völdum hans.<ref>{{Tímarit.is|4034974|Gromyko virðist hafa veruleg áhrif að tjaldabaki í Kreml|útgáfudagsetning=27. júlí 1986|blað=[[Tíminn]]|blaðsíða=16|höfundur=Þórarinn Þórarinsson}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2504263|Úr sendimannsstöðu í forsetastól|útgáfudagsetning=4. júlí 1985|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=28|höfundur=Þórir Guðmundsson og Hannes Heimisson}}</ref> Gromyko gegndi forsetaembættinu til ársins 1988 en þá ákvað Gorbatsjov að gerast sjálfur þjóðhöfðingi. Gromyko missti jafnframt sæti sín í stjórnmálanefnd og miðstjórn flokksins og settist í helgan stein. Hann lést næsta ár, 79 ára gamall.<ref name=dv/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Utanríkisráðherra Sovétríkjanna | frá = [[15. febrúar]] [[1957]] | til = [[2. júlí]] [[1985]] | fyrir = [[Dmítríj Shepílov]] | eftir = [[Edúard Sjevardnadse]] }} {{Erfðatafla | titill = Forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]] | frá = [[27. júlí]] [[1985]] | til = [[1. október]] [[1988]] | fyrir = [[Vasílíj Kúznetsov]]<br>{{small|(''starfandi'')}} | eftir = [[Míkhaíl Gorbatsjov]] }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Gromyko, Andrej}} {{fd|1909|1989}} [[Flokkur:Hvítrússneskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Sovétríkjanna]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Sovétríkjanna]] 1wsu2kpl7cnozihhwx5n39mshp7xcwv 0 176033 1972322 1824844 2026-07-17T07:23:05Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972322 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Sedrusmjólk | image = Euphorbia cyparissias 02 bgiu.jpg | image_caption = | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[Mjólkurjurtaætt]] (''Euphorbiaceae'') | genus = [[Mjólkursafajurtir]] (''Euphorbia'') | species = E. cyparissias | binomial = Euphorbia cyparissias | binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]<ref name = "col43043292">L. (1753) , In: Sp. Pl.: 461</ref> | range_map = | range_map_caption = | synonyms = {{Collapsible list| ''Euphorbia cyparissias degeneri'' <small>[[Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudin|Gaudin]]</small><br>''Euphorbia tyraica'' <small>[[Michail Vasiljevich Mikhail Vasilevich Klokov|Klokov]] & [[Ivan Vlasovich Artemczuk|Artemczuk]]</small><br>''Euphorbia esuloides'' <small>(DC.) [[Michele Tenore|Ten.]]</small><br>''Euphorbia degenerata'' <small>[[David Nathaniel Friedrich Dietrich|D.Dietr.]]</small><br>''Euphorbia cyparissias major'' <small>Boiss., nom. superfl.</small><br>''Euphorbia cyparissias esuloides'' <small>DC.</small><br>''Euphorbia minor'' <small>Garsault, opus utique oppr.</small><br>''Euphorbia cupressina'' <small>[[Samuel Frederick Gray|Gray]]</small><br>''Euphorbia angustifolius'' <small>Gilib., opus utique oppr.</small><br>''Euphorbia acicularis'' <small>[[Joseph Dulac|Dulac]]</small> }} }} '''Sedrusmjólk''' ([[fræðiheiti]] ''Euphorbia cyparissias'') er skriðul jurt af [[mjólkurjurtaætt]]. Hún er ættuð frá Evrópu og er hérlendis ræktuð í görðum. Eins og margar aðrar tegundir í ættkvíslinni, þá er hún eitruð.<ref>{{cite book |last1=Niering |first1=William A. |author-link1=William Niering| last2=Olmstead |first2=Nancy C. |title=The Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers, Eastern Region |url=https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000nier |year=1985 |orig-year=1979|publisher=Knopf |isbn=0-394-50432-1 |page=[https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000nier/page/514 514]}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commons|Euphorbia cyparissias}} {{wikilífverur|Euphorbia cyparissias}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Mjólkurjurtaætt]] 8uogwiu1hvhyeimkhs2eslovh3eijsb 0 176898 1972290 1834862 2026-07-17T06:21:49Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972290 wikitext text/x-wiki [[Mynd:The Beatles i Hötorgscity 1963.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[Bítlarnir]] árið 1963 (frá vinstri: [[Ringo Starr]], [[George Harrison]], [[John Lennon]] og [[Paul McCartney]])]] '''Fimmti Bítillinn''' er óformlegur titill sem hefur verið notaður yfir fólk sem hefur á einum tímapunkti verið meðlimur [[Bítlarnir|Bítlanna]] eða átt sterk tengsl við [[John Lennon]], [[Paul McCartney]], [[George Harrison]], og [[Ringo Starr]]. Hugtakið „fimmti Bítilinn“ birtist fyrst í blöðum fljótt eftir að hljómsveitin hlaut heimsfrægð á árunum 1963–64. Meðlimir sveitarinnar hafa komið með sínar skoðanir á því hverjum mætti lýsa með titlinum: * McCartney sagði í tvö skipti að „ef einhver væri fimmti Bítillinn“, þá væru það umboðsmaðurinn [[Brian Epstein]] (í viðtali við [[BBC]] árið 1997)<ref name="epstein1">[http://www.brianepstein.com/cellarful.html brianepstein.com: McCartney's comments about the fifth Beatle]. Retrieved 12 March 2007</ref> og framleiðandinn [[George Martin]] (í minningargrein árið 2016).<ref>{{cite web|url=https://web.facebook.com/PaulMcCartney/photos/a.488766413312.281294.182736663312/10154098987943313/?type=3&theater |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/facebook/182736663312/10154098987943313 |archive-date=2022-02-26 |url-access=limited|title=Paul McCartney|website=web.facebook.com|access-date=23 May 2017}}{{cbignore}}</ref> * Þegar Bítlarnir voru vígðir inn í [[Frægðarhöll rokksins]] árið 1988 sagði Harrison að það væru einungis tveir sem væru „fimmti Bítillinn“: umboðsmennirnir [[Derek Taylor]] og [[Neil Aspinall]].<ref>{{cite book|last=Du Noyer|first=Paul|title=Liverpool – Wondrous Place: From the Cavern to the Capital of Culture|url=https://archive.org/details/liverpoolwondrou0000paul|year=2012|publisher=Virgin Digital|isbn=978-0753512692|page=[https://archive.org/details/liverpoolwondrou0000paul/page/n56 43]}}</ref> Uppruni titilsins má rekja til ársins 1964 þegar bandaríski plötusnúðurinn Murray the K lýsti sjálfum sér sem „fimmta Bítilinn“ vegna mikillar umfjöllunar hans um þá í útvarpsþættinum sínum. Aðrir sem hafa verið nefndir „fimmti Bítillinn“ eru upprunalegi trommuleikarinn þeirra [[Pete Best]], bassaleikarinn [[Stuart Sutcliffe]], og hljómborðsleikarinn [[Billy Preston]].<ref name="bbc2019">{{cite news |last1=Bates |first1=Claire |title=Who most earned the title 'fifth Beatle'? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-35763219 |access-date=29 January 2020 |date=9 March 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Bítlarnir]] h3f7t26tvh4xmckjk4da8zstfz3n67y 0 177888 1972242 1962885 2026-07-16T13:13:05Z TKSnaevarr 53243 /* Kennisetningar */ 1972242 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | forskeyti = | nafn = Píus 9. | mynd = Pius IX, by Adolphe Braun, 1875.jpg | titill= [[File:Pio Nono.svg|Skjaldarmerki Píusar 9.|45px]]<br/>[[Páfi]] | stjórnartíð_start =[[16. júní]] [[1846]] | stjórnartíð_end =[[7. febrúar]] [[1878]] | forveri = [[Gregoríus 16.]] | eftirmaður = [[Leó 13.]] | myndatexti1 = Píus 9. árið 1875. | fæddur = [[13. maí]] [[1792]] | fæðingarstaður = [[Senigallia]], [[Marche]], [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1878|2|7|1792|5|13}} | dánarstaður = Páfahöllinni, [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Pius PP. IX.svg }} '''Píus 9.''' (13. maí 1792 – 7. febrúar 1878), fæddur undir nafninu '''Giovanni Maria Mastai Ferretti''', var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] frá 1846 til 1878. Píus var páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kaþólsku kirkjunnar. Páfatíð hans var mikið umbrotaskeið, meðal annars vegna [[Byltingarnar 1848|byltinganna 1848]] og [[Sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]]. [[Ítölsku sjálfstæðisstríðin]] leiddu til þess að [[Páfaríkið]] glataði [[Róm]]arborg í hendur nýja [[Konungsríkið Ítalía|ítalska konungsríkisins]] árið 1870. Píus neitaði þaðan í frá að stíga fæti út fyrir [[Páfagarður|Páfagarð]] og kallaði sjálfan sig „fangann í Páfagarði“. Píus er einnig þekktur fyrir að kalla saman [[fyrra Vatíkanþingið]], sem stóð frá 1869 til 1870. ==Æviágrip== Fyrstu árin eftir að Píus 9. varð páfi bjóst fólk við því að hann yrði mun [[Frjálslyndi|frjálslyndari]] en forverar hans. Meðal annars náðaði hann pólitíska andstæðinga, stefndi til ráðgjafarþings, leyfði leikmönnum að fara með pólitískt vald ásamt klerkum, rýmkaði prestfrelsi og lagði skatt á klaustur.<ref>{{Tímarit.is|2320198|Páfinn á vorum dögum|blað=[[Tímarit Hins íslenzka bókmenntafélags]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1897|blaðsíða=59-79|höfundur=[[Þórhallur Bjarnarson]]}} </ref> Stefna Píusar breyttist þegar [[byltingarnar 1848]] bárust til Rómar frá Frakklandi. Píus varð að flýja frá [[Róm]] árið 1849 þegar byltingarmenn náðu stjórn á borginni og stofnuðu þar [[Rómverska lýðveldið (1849–1850)|skammlíft lýðveldi]]. Píus fékk að snúa aftur til Rómar næsta ár þegar herir frá [[Annað franska lýðveldið|Frakklandi]] og [[Austurríska keisaradæmið|Austurríki]] gerðu hernaðarinngrip til að binda enda á byltinguna. Eftir þessa atburði varð Píus 9. mun íhaldssamari og andsnúnari lýðræðis- og frjálslyndishreyfingum síns tíma.<ref name=jonh>{{Tímarit.is|4770977|Rómversk-katólska kirkjan á 19. öld|blað=[[Prestafélagsritið]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1930|blaðsíða=87-122|höfundur=[[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]]}} </ref> ===Kennisetningar=== Píus 9. tók ákvörðun um það að kenningin um [[Óflekkaður getnaður|óflekkaðan getnað]] [[María mey|Maríu meyjar]] var formlega gerð að trúarsetningu sem öllum kaþólskum mönnum bar að viðurkenna. Var þetta gert árið 1854 þegar Píus gaf út páfabréfið ''[[Ineffabilis Deus]]'', þar sem staðhæft var að María hefði fæðst án [[erfðasynd]]arinnar. Í bréfinu lagði Píus jafnframt grunn að formlegri viðurkenningu innan kirkjunnar að hugmyndinni um [[Óskeikulleiki páfans|óskeikulleika páfans]].<ref name=jonh/> Árið 1864 gaf Píus út umburðarbréfið ''[[Quanta cura]]'' með viðfestri skrá yfir það sem hann taldi vera 80 hættulegustu villukenningar samtíma síns. Þar á meðal nefndi hann stefnur á borð við [[algyðistrú]], [[Skynsemishyggja|skynsemishyggju]], [[mótmælendatrú]], [[Sósíalismi|jafnaðarstefnu]], [[Biblíufélag|biblíufélög]], [[samviskufrelsi]], [[helgisiðafrelsi]] og [[prentfrelsi]].<ref name=jonh/> Á [[Fyrra Vatíkanþingið|fyrra Vatíkanþinginu]] þann 18. júli árið 1870 fékk Píus viðurkenningu á óskeikulleika páfans sem trúarsetningar innan kaþólsku kirkjunnar. Samkvæmt henni getur páfinn einn og óstuddur myndað erfikenningu sem hefur fullt gildi þegar hann ávarpar í embættisnafni (''ex cathedra'') kirkjuna í heild sinni um efni sem varða trú og siðgæði.<ref name=jonh/> ===Sameining Ítalíu=== [[Sameining Ítalíu]] átti sér stað í páfatíð Píusar. Árið 1861 var [[Konungsríkið Ítalía]] stofnað og var Páfaríkið þá eina stóra landsvæðið á [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] sem ekki tilheyrði ítalska ríkinu. [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkar]] höfðu hjálpað Píusi að viðhalda stjórn í Rómarborg en árið 1870 voru franskar hersveitir kallaðar frá Róm vegna [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðsins]]. [[Viktor Emmanúel 2.]], [[konungur Ítalíu]], greip tækifærið á lofti og gerði árás á Róm. Her Ítalíu náði Róm á sitt vald þann 20. september 1870, á meðan fyrra Vatíkanþingið stóð enn yfir. Róm var í kjölfarið gerð að höfuðborg Ítalíu og páfinn var sviptur öllu veraldlegu stjórnmálavaldi.<ref name=jonh/> Eftir hertöku Rómar gaf ítalska konungsríkið út öryggislög þar sem páfinn var viðurkenndur sem fullvaldur, og væri því ekki þegn ítalska ríkisins. Honum var gefin heimild til að nota áfram [[Vatíkanhöll]]ina og [[Lateranhöll]]ina, semja við sendiherra útlendra þjóða og taka lokaákvarðanir um málefni kirkjunar, auk þess sem ríkið úthlutaði honum veglegum árlegum lífeyri. Píus neitaði hins vegar að viðurkenna ítalska konungsríkið og hafnaði lífeyrinum. Hann bannaði kaþólskum Ítölum að taka þátt í stjórnmálum konungsríkisins með því að neyta kosningaréttar síns og neitaði jafnframt að stíga nokkurn tímann fæti út úr Vatíkanhöllinni. Með því að fara aldrei út úr höllinni vildi Píus undirstrika að páfinn væri orðinn „fangi í Vatíkanhöllinni“. Eftirmenn Píusar fylgdu sömu reglu allt til ársins 1929.<ref name=jonh/> Píus lést árið 1878. Hann hafði þá verið páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kirkjunnar.<ref name=jonh/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | fyrir = [[Gregoríus 16.]] | eftir = [[Leó 13.]] | frá = [[16. júní]] [[1846]] | til = [[7. febrúar]] [[1878]] }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{fd|1792|1878}} [[Flokkur:Páfar]] jyh643a7zsnhqow3l4krjgppzg3jik5 0 178299 1972289 1960223 2026-07-17T06:19:27Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972289 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fyrri Indókínastyrjöldin | partof = [[Indókínastyrjaldirnar|Indókínastyrjöldunum]], [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og [[afnýlendun Asíu]] | image = First Indochina War COLLAGE.jpg | image_size = 300 | caption = '''Réttsælis ofan frá''': Laoskir hermenn hörfa yfir Mekongfljót inn í Laos eftir [[Orrustan við Dien Bien Phu|ósigurinn við Dien Bien Phu]]; franskir landgönguliðar vaða í fjöruna við Annam í júlí 1950; Frakkar með bandarískan [[M24 Chaffee]]-léttskriðdreka í Víetnam; [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarráðstefnan]] 21. júlí 1954; [[Grumman F6F-5]]-þota býr sig til lendingar á frönsku flugmóðurskipi í [[Tonkinflói|Tonkinflóa]]. | date = 19. desember 1946 – 1. ágúst 1954<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=19|year1=1946|month2=08|day2=01|year2=1954}}) | place = [[Franska Indókína]] | territory = * [[Skipting Víetnam]] á milli [[Norður-Víetnam]]s og [[Suður-Víetnam]]s þann 22. júlí 1954 * Sjálfstæði [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]] | result = Sigur [[Norður-Víetnam]]s og bandamanna<ref name="Lee Lanning">{{cite book |last=Lee Lanning |first=Michael |title=Inside the VC and the NVA |url=https://archive.org/details/insidevcnvareals0000lann_i4e5 |year=2008 |publisher=[[Texas A&M University Press]] |isbn=978-1-60344-059-2 |page=[https://archive.org/details/insidevcnvareals0000lann_i4e5/page/119 119]}}</ref><ref name=Crozier>{{cite book |last=Crozier |first=Brian |title=Political Victory: The Elusive Prize Of Military Wars |url=https://archive.org/details/politicalvictory0000croz |year=2005 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0290-3 |page=[https://archive.org/details/politicalvictory0000croz/page/47 47]}}</ref>{{sfn|Fall|1994|p=63}}<ref>{{cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Embers of War: the fall of an empire and the making of America's Vietnam |url=https://archive.org/details/embersofwarfallo0000loge |year=2012 |publisher=[[Random House]] |isbn=978-0-375-75647-4 |pages=[https://archive.org/details/embersofwarfallo0000loge/page/596 596]–599}}</ref> * [[Genfarráðstefnan 1954]] * Brottför Frakka frá Indókína * Sjálfstæði [[Norður-Víetnam]] viðurkennt * [[Suður-Víetnam]], [[Konungsríkið Laos]] og [[Konungsríkið Kambódía]] hljóta sjálfstæði * Víetnam skipt á milli [[Norður-Víetnam|Norðurs]] (undir stjórn Việt Minh) og [[Suður-Víetnam|Suðurs]] * Upphaf [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]] | combatant1 = {{flagicon|Víetnam}} [[Norður-Víetnam]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Việt Minh]] {{flagdeco|Laos}} [[Lao Issara]] (1945–1949)<br />{{flagdeco|Laos}} [[Pathet Lao]] (1949–1954)<ref name="Dalloz">{{cite book |first=Jacques |last=Dalloz |title=La Guerre d'Indochine 1945–1954 |language=fr |trans-title=Indókínastríðið 1945–1954 |publisher=Seuil |location=Paris |date=1987 |pages=129–130, 206}}</ref><br /> {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Khmer Issarak]]<ref name="Dalloz"/> * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Sameinaða Issarak-fylkingin]]<br>(1950–1954)<ref>{{cite book |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |title=How Pol Pot Came to Power |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop0000kier |location=London |publisher=[[Verso Books]] |date=1985 |page=[https://archive.org/details/howpolpotcametop0000kier/page/80 80]}}</ref> ---- '''Stuðningsaðilar''':<br />{{flag|Austur-Þýskaland|1949}} (1950–1954)<br>{{flag|Sovétríkin|1936}} (1952–1954)<ref name="henrisalvador">{{cite web |url=http://www.dailymotion.com/video/x2082a_john-foster-dulles-on-the-fall-of-d_events |title=John Foster Dulles on the fall of Dien Bien Phu |author=henrisalvador |website=[[Dailymotion]] |date=17 May 2007 |access-date=August 19, 2015}}</ref><ref name="qdnd.vn"/><br />{{flag|Kína|1949}} (1949–1954)<ref name="qdnd.vn">{{cite web |url=https://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx |title=Viện trợ của Trung Quốc đối với cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam |language=vi |trans-title=Aðstoð Kína við andspyrnustríð Víetnams gegn Frökkum |access-date=August 19, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202043712/http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx |archive-date=December 2, 2013 |df=mdy-all}}</ref> | combatant2 = {{flagdeco|Frakkland}} [[Franska nýlenduveldið]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Fjórða franska lýðveldið|Frakkland]] * {{flagicon|Frakkland}} [[Franska Indókína]] * {{nowrap|{{flagdeco|Kambódía}} [[Kambódía]]}} * {{flagdeco|Laos|colonial}} [[Laos]] * {{flagdeco|Víetnam|1890}} [[Suður-Víetnam]] ** [[File:Flag of Binh Xuyen Army.svg|25px]] [[Bình Xuyên]] ** [[File:Hoa Hao flag.svg|25px]] [[Hòa Hảo]] ** [[File:Caodaist eye.PNG|25px]] [[Cao Đài]] ---- '''Stuðningsaðilar:'''<br />{{flag|Bandaríkin|1912}} (1950–1954)<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2005/US/02/28/cia.pilots/index.html |title=France honors CIA pilots |date=February 28, 2005 |work=[[CNN]] |access-date=August 19, 2015}}</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Hồ Chí Minh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Võ Nguyên Giáp]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Phạm Văn Đồng]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Trường Chinh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Hoàng Văn Thái]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Nguyễn Bình]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Nguyễn Văn Lập]] * {{flagdeco|Laos}} [[Souphanouvong]] * {{flagdeco|Laos}} [[Kaysone Phomvihane]] * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Son Ngoc Minh]] * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Tou Samouth]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Frakkland}} [[Philippe Leclerc de Hauteclocque|Philippe Leclerc]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Jean-Étienne Valluy]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Roger Blaizot]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Marcel Carpentier]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Jean de Lattre de Tassigny|Jean de Tassigny]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Raoul Salan]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Henri Navarre]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Paul Ély]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Alphonse Pierre Juin]] * {{flagdeco|Víetnam|1890}} [[Bảo Đại]] * {{flagdeco|Kambódía}} [[Norodom Sihanouk]] * {{flagdeco|Laos|colonial}} [[Sisavang Vong]]}} | strength1 = {{plainlist| * '''Việt Minh:''' ** Fastaliðar: 125.000 ** Héraðshermenn: 75.000 ** Óreglulegir hermenn: 250.000{{sfn|Windrow|1998|p=23}} * Fyrrum sjálfboðaliðar úr japanska keisarahernum: u.þ.b. 5.000<ref>{{cite web |last1=Ford |first1=Dan |title=Japanese soldiers with the Việt Minh |url=https://www.warbirdforum.com/japviet.htm}}</ref> ** Marokkóskir liðhlaupar: 150<ref>{{Cite web |first=Zaïnab |last=Aboulfaraj |title=Indochine : Quand 85 déserteurs marocains ont été rapatriés du Vietnam vers le Maroc |trans-title=Indókína: Þegar 85 marokkóskir liðhlaupar voru sendir heim frá Víetnam til Marokkó|url=https://www.yabiladi.com/articles/details/58048/indochine-quand-deserteurs-marocains-rapatries.html |access-date=2022-10-25 |website=Yabiladi |language=fr}}</ref> '''Alls: u.þ.b. 450.000'''}} | strength2 = {{plainlist|'''Frakkland''': * Leiðangursher: 190.000 * Aðstoðarlið á staðnum: 55.000 '''Suður-Víetnam''': * 150.000<ref name="windrow">{{harvnb|Windrow|1998|page=11}}</ref> * '''Alls: u.þ.b. 395,000'''}} | casualties1 = {{plainlist|'''Việt Minh:''' * 175.000–300.000 látnir eða týndir (mat vestrænna sagnfræðinga)<ref>Fall, Bernard, ''The Two Vietnams'' (1963)</ref><ref>Eckhardt, William, ''World Military and Social Expenditures 1987–88'' (12. útg., 1987) eftir Ruth Leger Sivard.</ref><ref name="Clodfelter, Micheal 1995"/><ref>Stanley Kutler, ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996)</ref> * 191.605 staðfest dauðsföll (mat víetnömsku stjórnarinnar)<ref>{{Cite web |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |title=Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO, datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Quản%20lý%20chỉ%20đạo/Chuyên%20đề%204.doc |accessdate=4 April 2023}}</ref>}} | casualties2 = {{plainlist|'''Franska heimsveldið:''' * 74.220 látnir (þar af 20.685 Frakkar){{sfn|Clodfelter|2008|p=657}} * 64.127 særðir '''Suður-Víetnam:''' * 58.877 látnir eða týndir<ref>Dommen, Arthur J. (2001), [https://books.google.com/books?id=MauWlUjuWNsC&dq=The+Indochinese+Experience+of+the+French+and+the+Americans+100%2C000+to+150%2C000&pg=PA252 ''The Indochinese Experience of the French and the Americans''], Indiana University Press, p. 252</ref> '''Alls: u.þ.b. 134.500 látnir eða týndir'''}} | casualties3 = {{plainlist| * 400.000–842.707 alls drepnir<ref name="T. Lomperis, 1996">{{cite book |first=T. |last=Lomperis |title=From People's War to People's Rule |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996}}</ref><ref name="Clodfelter, Micheal 1995"/><ref>{{cite book |first=S. |last=Karnow |title=Vietnam: a History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_p4s2 |date=1983}}</ref> * 125.000–400.000 óbreyttir borgarar drepnir<ref name="Clodfelter, Micheal 1995">{{cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Vietnam in Military Statistics |date=1995}}</ref><ref>{{cite book |last=Smedberg |first=M. |date=2008 |title=Vietnamkrigen: 1880–1980 |url=https://archive.org/details/vietnamkrigen1880000smed |language=da |trans-title=Víetnamstríðið: 1880–1980 |publisher=Historiska Media |page=[https://archive.org/details/vietnamkrigen1880000smed/page/88 88]}}</ref><ref>{{cite book |last=Eckhardt |first=William |title=World Military and Social Expenditures 1987–88 |edition=12th |date=1987 |publisher=[[Ruth Leger Sivard]]}}</ref><ref name="Ref-1">{{cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |date=2001 |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |publisher=[[Indiana University Press]] |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/252 252]}}</ref>}} }} '''Fyrri Indókínastyrjöldin''' var háð frá 1946 til 1954 á milli [[Fjórða franska lýðveldið|Frakklands]] og [[Víetnam|víetnömsku]] sjálfstæðishreyfingarinnar [[Việt Minh]] undir forystu [[Ho Chi Minh]]. Styrjöldinni lauk með því að Frakkar misstu stjórn í [[franska Indókína]], nýlendum sínum þar sem nú eru ríkin [[Víetnam]], [[Laos]] og [[Kambódía]]. Stríðið leiddi til þess að Víetnam var skipt í tvo hluta, sem leiddi nokkrum árum síðar til [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]]. ==Bakgrunnur== Árið 1945 ákvað Frakkland að breyta nýlendum sínum í Indókína í ríkjasamband sem skyldi hafa sjálfstæði innan nýs fransks samveldis. Margir litu á þetta sem framlengingu á [[Franska nýlenduveldið|nýlendustjórn Frakka]] í heimshlutanum sem hafði verið við lýði frá níunda áratugi 19. aldar. Þegar [[Japanska keisaradæmið|Japanir]], sem höfðu hertekið hluta af [[franska Indókína]], gáfust upp eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a í ágúst 1945 leyfðu þeir þjóðernissinnuðum hreyfingum að taka yfir opinberar byggingar og fangelsa franska embættismenn í því skyni að skapa erfiðleika fyrir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir styrjöldina. [[Việt Minh]] og önnur þjóðernissamtök tóku þannig stjórn í mörgum bæjum og byggðum og mynduðu eigin stjórn þar sem [[Võ Nguyên Giáp]] varð innanríkisráðherra. Frakkar vildu hins vegar endurheimta stjórn í gömlum nýlendum sínum í Indókína. Í janúar 1946 drógu Bretar burt herlið sem þeir höfðu haft í landinu frá stríðslokum og síðar sama ár gerðu Kínverjar slíkt hið sama eftir vilyrði frá Frökkum um að þeir myndu láta af kröfum sínum um landsvæði í Kína. Þegar Japanir höfðu sig á brott var upplausn eftir í Indókína sem Frakkar gátu ekki náð stjórn á. Víetnamski sjálfstæðisforinginn [[Hồ Chí Minh]] nýtti sér þetta ástand og lýsti yfir sjálfstæði Víetnams frá Frakklandi þann 2. september árið 1945. Hồ Chí Minh, sem hafði barist gegn japanska hernámsliðinu á stríðsárunum, hafði átt von á því að [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] styddu sjálfstæðisyfirlýsinguna. Eins árs samningaviðræður við Frakka skiluðu hins vegar engum árangri. Þann 23. nóvember 1946 gerðu Frakkar loftárásir á hafnarbæinn [[Haiphong]] í noðurhluta Víetnams og þann 19. desember sama ár tóku Frakkar yfir [[Hanoi]]. ==Gangur stríðsins== Þegar Frakkar sendu herlið til Indókína nokkru síðar tókst þeim aðeins að ná stjórn í hluta landsins, sér í lagi í norðurhluta Víetnams. Frakkar náðu stjórn í stórborgunum og Việt Minh dró því hermenn sína út á hálendið til að há [[Skæruhernaður|skæruhernað]]. Árið 1950 lýsti stjórn [[Harry S. Truman]] Bandaríkjaforseta yfir stuðningi við Frakkland í stríðinu, sem var fyrsta skref Bandaríkjamanna að hernaðarinngripi í Indókína. Võ Nguyên Giáp átti fyrst um sinn erfitt með að stýra árásum gegn nýlenduher Frakka en staða víetnamskra sjálfstæðissinna batnaði mjög eftir að [[Maó Zedong]] vann sigur gegn [[Chiang Kai-shek]] í [[Kínverska borgarastyrjöldin|kínversku borgarastyrjöldinni]] árið 1949 þar sem Việt Minh gat þá komið sér upp öruggum bækistöðvum innan landamæra Kína.<ref name="Spartacus">{{Vefheimild|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNgiap.htm|vefsíða=Spartacus.schoolnet|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150107203218/http://spartacus-educational.com/VNgiap.htm|titill=Vo Nguyen Giap|tungumál=enska|útgefandi=Spartacus Educational|höfundur=John Simkin|dags=2014|safnár=2015|safnmánuður=7. janúar|skoðað=23. janúar 2024}}</ref> Árið 1953 stjórnaði Việt Minh stórum hlutum af norðanverðu Víetnam en Frakkar viðhéldu stjórn í suðurhlutanum.<ref name="Spartacus" /> Brátt varð ljóst að stríðið yrði langvinnt og mannfall Frakka færðist mjög í aukana. Á árunum 1946 til 1952 féllu um 90.000 franskir hermenn í valinn í stríðinu. Frakkar buðust þá til að viðurkenna sjálfstæði Víetnams en Việt Minh treystu ekki vilyrðum Frakka og stríðið hélt áfram.<ref name="Spartacus" /> == Mótmæli gegn stríðinu í Frakklandi == Í Frakklandi jókst mótstaða gegn stríðinu smám saman, einkum vegna fjögurra þátta:<ref name="Spartacus" /> * Mikils mannfalls; * Mikils kostnaðar, á sama tíma og endurbygging eftir seinni heimsstyrjöldina stóð enn yfir; * Skorts á skýrri sýn um það hvernig skyldi endanlega leyst úr átökunum; * Síaukinna efasemda innan Frakklands um að Frakkar hefðu neinn siðferðislegan rétt til að ráða yfir Indókína. == Diên Biên Phu == Í ljósi þróunar á almenningsáliti heima fyrir vildi [[franski herinn]] mæta Việt Minh í einni stórorrustu þar sem hægt væri að vinna fullnaðarsigur til að ljúka styrjöldinni. Í desember 1953 komu Frakkar sér upp herstöð við [[Diên Biên Phu]] til þess að loka birgðalínum Việt Minh í gegnum [[Laos]].<ref name="Spartacus" /> Việt Minh hóf í kjölfarið 57 daga umsátur um herstöðina<ref name="Time">{{Vefheimild|safnslóð=https://web.archive.org/web/20061127183407/http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/nb_nguyen.html|url=http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/nb_nguyen.html|útgefandi=[[Time Magazine]]|dags=2006|titill=General Vo Nguyen Giap |tungumál=enska|safnmánuður=27. nóvember|safnár=2006|höfundur= Kay Johnson|skoðað=23. janúar 2024}}</ref> með herafla alls staðar að úr Víetnam sem alls nam um 70.000 mönnum.<ref name="Spartacus" /> Umsátrið og stórskotaliðsárásir Víetnama stóðu þar til [[orrustan við Dien Bien Phu]] var háð þann 13. mars 1954. Orrustunni lauk með ósigri Frakka þann 7. maí 1954 þegar [[Christian de Castries]] varð að gefast upp eftir átta vikna umsátur. ==Eftirmálar== Eftir [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarráðstefnuna 1954]] var Víetnam formlega skipt í tvo hluta og Frakkar drógu her sinn burt frá landinu. Sigur Việt Minh gegn frönsku nýlendustjórninni var mikilvægur þáttur í [[afnýlendun]] á alþjóðavísu<ref name="Time" /> þar sem þetta var fyrsti stóri sigur asískrar andspyrnuhreyfingar gegn nýlenduher í hefðbundnum hernaði. Þar með rauf sigurinn hugmyndina um að vestrænu nýlenduveldin væru ósigrandi.<ref name="Time" /> ==Tilvísanir== <references/> * {{Cite book |last=Windrow |first=Martin |author-link=Martin Windrow |title=The French Indochina War, 1946–1954 |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=978-1-85532-789-4}} * {{Cite book |last=Windrow |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=X8uMkhwysQQC |title=The Last Valley: A Political, Social, and Military History |publisher=Orion |year=2011 |isbn=978-1-85109-961-0 |author-mask=3 |via=Google Books}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and armed conflicts: a statistical encyclopedia of casualty and other figures, 1494-2007 |url=https://archive.org/details/warfarearmedconf0000clod |publisher=McFarland |year=2008 |isbn=978-0-7864-3319-3 |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |last=Fall |first=Bernard B. |url=https://books.google.com/books?id=GkHH8OoCTtAC&q=%22Street+Without+Joy:+The+French+Debacle+In+Indochina%22 |title=Street Without Joy: The French Debacle in Indochina |publisher=Stackpole |year=1994 |isbn=978-0-8117-1700-7 |author-mask=3 |via=Google Books}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Fyrri Indókínastyrjöldin| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Víetnam]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] 88u5qwrs7ejcww25or28rtx88u7r5y5 0 178835 1972312 1849516 2026-07-17T07:01:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972312 wikitext text/x-wiki {{Infobox unit |name=Metrar á sekúndu |image= |caption= |standard=[[International System of Units|SI]] |quantity=[[Hraði]] |symbol=m/s |units1=[[Kílómetrar á klukkustund|km/klst.]] |inunits1=3.6 |units2=[[Mílur á klukkustund|mph]] |inunits2=2.2369 |units3=[[Hnútur (mælieining)|kn]] |inunits3=1.9438 |units4=[[Fet á sekúndu|ft/s]] |inunits4=3.2808}} '''[[Metri]] á [[Sekúnda|sekúndu]]''' er bæði einingin fyrir ferð (tölulegt gildi) og [[Hraði|hraða]] ([[Vigur (stærðfræði)|vigur]], sem hefur stærð og stefnu) í [[Alþjóðlega einingakerfið|Alþjóðlega einingakerfinu]] (SI-kerfinu). 1 metri á sekúndu jafngildir því að hlutur ferðist [[Fjarlægð|fjarlægðina]] einn metra á einni sekúndu. Samkvæmt skilgreiningu á metra, <ref name="nist-definitions">{{Cite web|url=https://physics.nist.gov/cuu/Units/current.html|title=Definitions of the SI base units|date=29 May 2019|website=physics.nist.gov|access-date=8 February 2022}}</ref> 1 m/s  er nákvæmlega <math>\frac{1}{299792458}</math> af [[Ljóshraði|ljóshraða]]. [[Tákn|Táknið]] er '''V''' og einingin skrifuð ýmist sem ''''''{{Sfrac|m|s}}'''''', m·s−1 eða m/s.<ref>{{Cite web|url=https://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/section5-1.html|title=SI brochure, Section 5.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321011313/https://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/section5-1.html|archive-date=2019-03-21|access-date=2018-06-08}}</ref> == Breytingar á milli eininga == 1 m/s  jafngildir: : = 3,6 km/klst (nákvæmlega) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zc14AAAAQBAJ|title=South African Automotive Light Vehicle Level 3|last=CDX Automotive|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2013|isbn=978-1449697853|pages=478}}</ref> : ≈ 3,2808 [[Fet|fetum]] á sekúndu (um það bil) <ref>{{Cite book|title=EXERGY: Energy, Environment and Sustainable Development|last=Dinçer|first=İbrahim|last2=Rosen|first2=Marc A.|publisher=Elsevier|year=2007|isbn=9780080531359|location=Amsterdam|pages=444|oclc=228148217}}</ref> : ≈ 2,2369 [[Míla|mílum]] á [[klukkustund]] (um það bil) <ref>{{Cite book|title=Vehicle Dynamics: Theory and Application|last=Jazar|first=Reza N.|publisher=Springer|year=2017|isbn=9783319534411|edition=3.|location=Cham, Switzerland|pages=957|oclc=988750637}}</ref> : ≈ 1,9438 [[Hnútur (mælieining)|hnútum]] (um það bil) <ref>{{Cite book|title=Introduction to Avionics Systems|last=Collinson|first=R.P.G.|publisher=Springer Science & Business Media|year=2013|isbn=9781441974662|edition=2.|location=Boston|pages=16|oclc=861706692}}</ref> 1 [[fet á sekúndu]] = 0,3048&nbsp;m/s (nákvæmlega) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RsQaCgAAQBAJ|title=Mechanics of Fluids, SI Edition|last=Potter|first=Merle C|last2=Wiggert|first2=David C|last3=Ramadan|first3=Bassem H.|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=978-1305887701|edition=5.|pages=722}}</ref> 1 míla á klukkustund = 0,447 04&nbsp;m/s (nákvæmlega) <ref>{{Cite book|title=Mechanics for Engineers: Statics|url=https://archive.org/details/mechanicsforengi0000dasb|last=Das|first=Braja M.|last2=Kassimali|first2=Aslam|last3=Sami|first3=Sedat|publisher=J. Ross Publishing|year=2010|isbn=9781604270297|location=Ft. Lauderdale, FL|pages=[https://archive.org/details/mechanicsforengi0000dasb/page/556 556]|oclc=419827343}}</ref> 1 km/klst = 0,2{{overline|7}}&nbsp;m/s (nákvmælega) <ref>{{Cite book|title=Fundamentals of medium/heavy duty diesel engines|url=https://archive.org/details/fundamentalsofme0000wrig_k2a2|last=Wright|first=Gus|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2015|isbn=9781284067057|location=Burlington, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofme0000wrig_k2a2/page/1349 1349]|oclc=927104266}}</ref>&nbsp; == Tenging við aðrar mælieiningar == '''Benz''', til heiðurs [[Karl Benz]], hefur verið lagt fram sem tillaga að nafni fyrir einn metra á sekúndu<!-- vantar tilvísun frá enskri síðu, vandamál í þýðingu -->. Tillagan hefur hlotið einhvern stuðning sem<!-- vantar tilvísun frá enskri síðu, vandamál í þýðingu -->, aðallega frá [[Þýskaland|Þýskalandi]]<!-- vantar tilvísun frá enskri síðu, vandamál í þýðingu --> en var hafnað sem SI eining hraða og hefur ekki náð víðtækri notkun.<!-- vantar tilvísun frá enskri síðu, vandamál í þýðingu --> == [[Unicode]] tákn == "metri á sekúndu" er kóðað af unicode við kóðapunkt U+33A7 ㎧ SQUARE M OVER S.<ref name="Unicode-U3300">{{Cite web|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U3300.pdf|title=The Unicode Standard 12.0 – CJK Compatibility ❰ Range: 3300—33FF ❱|last=Unicode Consortium|authorlink=Unicode Consortium|date=2019|website=Unicode.org|access-date=May 24, 2019}}</ref> == Sjá einnig == * Stærðagráður (hraði) * Metrar á sekúndu í öðru veldi * [[Metri|Metrar]] == Tilvísanir == {{Reflist|refs=<!--<ref name="Cardarelli2004">{{cite book |author=Cardarelli F. |others=Transl. by MJ Shields. |title=Encyclopaedia of Scientific Units, Weights and Measures: Their SI Equivalences and Origins |edition=3rd revised |publisher=Springer |year=2004 |isbn=978-1852336820 |page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000card/page/217 217] |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000card/page/217 }}</ref> <ref name="Dresner1974">{{cite book |author=Dresner S. |title=Units of Measurement: An Encyclopaedic Dictionary of Units Both Scientific and Popular and the Quantities They Measure |year=1974 |publisher=Harvey Miller and Medcalf |isbn=978-0-85602-036-0 |page=13}}</ref> <ref name="Heijungs2005">{{cite journal |author=Heijungs R. |title=On the Use of Units in LCA |journal=The International Journal of Life Cycle Assessment |year=2005 |volume=10 |issue=3 |doi=10.1065/lca2005.02.199 |page=174|s2cid=110961104 }}</ref> <ref name="Klein2011">{{cite book |author=Klein HA. |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |url=https://archive.org/details/scienceofmeasure0000klei |year=2011 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393 |page=695}}</ref>-->}} == Ytri tenglar == * [http://webarchive.loc.gov/all/20150221180343/http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/metre.html Opinber BIPM skilgreining á metranum] * [http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/second.html Opinber BIPM skilgreining á sekúndunni] [[Flokkur:SI-ættaðar einingar]] [[Flokkur:Hraði]] t3ytxti2afb7g1p7e1h0vuensk93jti 0 179253 1972265 1962653 2026-07-16T19:16:37Z TKSnaevarr 53243 1972265 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Tamás Sulyok | mynd = Sulyok Tamás hivatalos portréja.jpg | myndatexti1 = Tamás Sulyok árið 2024. | titill= Forseti Ungverjalands | stjórnartíð_start = [[5. mars]] [[2024]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Viktor Orbán]]<br>[[Péter Magyar]] | forveri = [[Katalin Novák]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1956|3|24}} | fæðingarstaður = [[Kiskunfélegyháza]], [[Ungverjaland]]i | starf = Lögmaður | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | maki = Zsuzsanna Nagy | börn = 2 | háskóli = [[Háskólinn í Szeged]] }} '''Tamás Sulyok''' (f. 24. mars 1956) er [[Ungverjaland|ungverskur]] lögmaður sem hefur verið [[forseti Ungverjalands]] frá árinu 2024. Hann var forseti stjórnlagadómstóls Ungverjalands frá 2016 til 2024. Hann var frambjóðandi stjórnarflokksins [[Fidesz]] í forsetakosningum Ungverjalands árið 2024.<ref>{{Cite web |date=2024-02-22 |title=Sulyok Tamás, az Alkotmánybíróság elnöke a Fidesz-KDNP államfőjelöltje |url=https://telex.hu/belfold/2024/02/22/fidesz-kdnp-frakcioules-balatonalmadi-sajtotajekoztato-kocsis-mate-simicsko-istvan |access-date=2024-02-23 |website=telex|last=Presinszky|first=Judit |language=hu}}</ref> ==Æviágrip== Sulyok var útnefndur dómari við stjórnlagadómstól Ungverjalands árið 2014 og varð forseti hans árið 2016. Á embættistíð sinni gaf hann út ýmsa umdeilda dóma, meðal annars um réttindi kennara til að fara í verkfall.<ref name="aljazeera">{{Cite web |date=2024-02-26 |title=Hungary parliament elects new president following scandal |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/hungary-parliament-elects-new-president-following-scandal |access-date=2024-02-27 |website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Í febrúar 2024 tilnefndi stjórnarflokkur Ungverjalands, [[Fidesz]], Sulyok forsetaframbjóðanda sinn eftir að [[Katalin Novák]] forseti sagði af sér í kjölfar hneykslismáls í tengslum við náðun hennar á samverkamanni í kynferðisofbeldismáli. Tilnefning hans var staðfest eftir atkvæðagreiðslu (með 134 atkvæðum gegn fimm)<ref name="ap">{{Cite web |date=2024-02-27 |title=Hungarian parliament elects new president after predecessor resigned in scandal |url=https://apnews.com/article/hungary-new-president-after-scandal-resignation-953112b633418f283733f1b48f799598 |access-date=2024-02-27 |website=Associated Press|first=Justin|last=Spike |language=en}}</ref> á ungverska þinginu þann 26. febrúar með stuðningi Fidesz og samstarfsflokks þess, [[Kereszténydemokrata Néppárt|Kristilega lýðræðisflokksins]]. Hann sór embættiseið í kjölfarið, þrátt fyrir að taka ekki við forsetaembættinu fyrr en 5. mars. Stjórnarandstöðuflokkar gagnrýndu útnefningu hans og bentu á að Sulyok hefði litla reynslu í stjórnmálum. Þeir héldu mótmælafund í [[Búdapest]] þann 25. febrúar og kröfðust beinna forsetakosninga.<ref name="aljazeera"/> Í innsetningarræðu sinni lýsti Sulyok yfir vilja til að fylgja lögum samkvæmt orðanna hljóðan og forðast að taka þátt í ungversku stjórnmálalífi. Hann fordæmdi jafnframt refsiaðgerðir sem [[Evrópusambandið]] hefur lagt á Ungverjaland vegna áhyggja af brotum gegn reglum [[Réttarríki|réttarríkisins]] og lýðræðislegrar stjórnar í landinu. „Rétt skilgreining á réttarríkinu er að glatast, og hefur breyst úr hugsjón í skurðgoðadýrkun í Evrópu nútímans vegna hreinnar pólitískrar nytjastefnu,“ sagði hann og lagði áherslu á að aðildarríki ESB ættu að viðhalda lagalegu fullveldi sínu.<ref name="ap"/> Fyrsta embættisverk Sulyok eftir að hann varð forseti var að undirrita lög sem samþykktu inngöngu [[Svíþjóð]]ar í [[Atlantshafsbandalagið]] þann 5. mars.<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=Hungary’s president formally signs the approval of Sweden’s NATO bid, removing last obstacle |url=https://apnews.com/article/hungary-sweden-nato-c63a4cce7046c376838b8410e6dd5e7b |access-date=5 March 2024 |website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Eftir að [[Péter Magyar]] og [[Tisza-flokkurinn]] unnu afgerandi sigur í þingkosningum Ungverjalands árið 2024 hvatti Magyar Sulyok til að segja af sér og gaf í skyn að Sulyok yrði annars þvingaður úr embætti.<ref>{{Vefheimild|titill= Svikarar við þjóðina verði dregnir til á­byrgðar|url=https://www.visir.is/g/20262868767d/svikarar-vid-thjodina-verdi-dregnir-til-a-byrgdar|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 14. apríl 2026 |skoðað=7. maí 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Þann 13. júlí staðfesti ungverska þingið stjórnarskrárviðauka til að víkja Sulyok úr embætti.<ref>{{Vefheimild|titill= Þingið sam­þykkir stjórnarskrárviðauka til að koma for­setanum frá|url=https://www.visir.is/g/20262909089d/thingid-samthykkir-stjornarskrarvidauka-til-ad-koma-forsetanum-fra|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 14. júlí 2026 |skoðað= 16. júlí 2026 |höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Ungverjalands| frá=[[5. mars]] [[2024]]| til=| fyrir=[[Katalin Novák]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Sulyok, Tamás}} {{f|1956}} [[Flokkur:Forsetar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] m83pnxcqom2mpxht77jd6s6lw822ntn 0 179292 1972341 1943142 2026-07-17T08:20:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972341 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Risto Ryti | mynd = Presidentti Risto Ryti.jpg | titill= [[Forseti Finnlands]] | stjórnartíð_start = [[19. desember]] [[1940]] | stjórnartíð_end = [[4. ágúst]] [[1944]] | forsætisráðherra =[[Jukka Rangell]]<br>[[Edwin Linkomies]] | forveri = [[Kyösti Kallio]] | eftirmaður = [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. G. E. Mannerheim]] | titill2= Forsætisráðherra Finnlands | stjórnartíð_start2 = [[1. desember]] [[1939]] | stjórnartíð_end2 = [[19. desember]] [[1940]] | forseti2 = [[Kyösti Kallio]] | forveri2 = [[Aimo Cajander]] | eftirmaður2 = [[Jukka Rangell]] | myndatexti1 = Ryti á fimmta áratugnum. | fæddur = [[3. febrúar]] [[1889]] | fæðingarstaður = [[Huittinen]], [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]], [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1956|10|25|1889|2|3}} | dánarstaður = [[Helsinki]], [[Finnland]]i | þjóderni = [[Finnland|Finnskur]] | maki = [[Gerda Ryti|Gerda Serlachius]] | stjórnmálaflokkur = [[Framsóknarflokkurinn (Finnland)|Framsóknarflokkurinn]] | börn = 3 | undirskrift = Risto Ryti's signature.svg }} '''Risto Heikki Ryti''' (3. febrúar 1889 – 25. október 1956) var [[Finnland|finnskur]] stjórnmálamaður sem var fimmti [[forseti Finnlands]] frá 1940 til 1944.<ref>{{cite web |url = http://www.valtioneuvosto.fi/hakemisto/ministerikortisto/ministeritiedot.asp?nro=331 |title = Ministerikortisto |publisher = Valtioneuvosto |access-date = 2024-03-11 |archive-date = 2017-04-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170427095940/http://valtioneuvosto.fi/hakemisto/ministerikortisto/ministeritiedot.asp?nro=331 |url-status = dead }}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ryti hóf stjórnmálaferil sinn á sviði [[hagfræði]] á [[Millistríðsárin|millistríðsárunum]]. Hann stofnaði til fjölda alþjóðlegra tengsla í [[Banki|bankastarfsemi]] á vettvangi [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]]. Ryti var [[forsætisráðherra Finnlands]] á tíma [[Vetrarstríðið|vetrarstríðsins]] og [[Millibilsfriðurinn|millibilsfriðarins]] og forseti Finnlands á tíma [[Framhaldsstríðið|framhaldsstríðsins]]. Ryti var höfundur [[Ryti–Ribbentrop-samkomulagið|Ryti-Ribbentrop-samkomulagsins]] (sem var nefnt eftir Ryti og [[Joachim von Ribbentrop]]), bréfs frá Ryti til þýska nasistaforingjans [[Adolf Hitler|Adolfs Hitler]] þar sem Ryti lofaði að Finnar myndu ekki semja einir um frið við [[Sovétríkin]] í framhaldsstríðinu nema að undangegnu samþykki [[Þriðja ríkið|Þýskalands]]. Samkomulagið var gert til að tryggja hernaðarstuðning Þjóðverja við Finna á móti sovésku [[Vyborg-Petrozavodsk-sóknin]]ni árið 1944.<ref> {{cite book |last1=Jokisipilä |first1=Markku |title= Aseveljiä vai liittolaisia |year=2004 |publisher=SKS |isbn=951-746-609-9 |language=fi }} </ref> Ryti sagði af sér stuttu síðar, sem gerði eftirmanni hans, [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Mannerheim]], kleift að hundsa samkomulagið og semja um frið við Sovétríkin eftir að sóknin hafði verið stöðvuð. Eftir stríðið var Ryti aðalsakborningurinn í stríðsglæparéttarhöldum sem haldin voru yfir finnskum ráðamönnum frá 1945 til 1946.{{sfnp|Turtola|2000|page= 403}} Ryto var dæmdur í tíu ára fangelsi fyrir [[Glæpir gegn friði|glæpi gegn friði]] en var náðaður af [[Juho Kusti Paasikivi]] forseta árið 1949. Orðspor hans var að mestu óskaddað en heilsu hans fór hrakandi og hann tók aldrei framar þátt í opinberum störfum. == Æskuár og starfsferill == Risto Ryti fæddist í sveitarfélaginu [[Huittinen]] í [[Satakunta]] og var einn af sjö bræðrum. Foreldrar hans voru bóndahjónin Kaarle Evert Ryti og Ida Vivika Junttila. Þótt Ryti væri úr bændafjölskyldu tók hann sjaldan þátt í störfum á fjölskyldubýlinu í æsku þar sem hann þótti fremur hneigður til bókmennta og fræðastarfa. Hann gekk í stuttan tíma í framhaldsskólann í [[Pori]] en var annars menntaður í heimahúsum þar til hann hóf lögfræðinám í [[Háskólinn í Helsinki|Háskólanum í Helsinki]] árið 1906. Árið 1909 sneri Ryti aftur til æskuslóða í Satakunta og hóf störf sem lögfræðingur í [[Rauma]]. Hann kynntist á þessum tíma [[Alfred Kordelin]], einum ríkasta manni í Finnlandi. Ryti gerðist lögfræðingur hans og með þeim tókst náinn vinskapur. Ryti hlaut kandítatspróf í lögfræði árið 1912. Árið 1914 flutti hann til [[Oxford]] í [[England]]i til að nema hafrétt en upphaf [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] neyddi hann til að snúa aftur til Finnlands. Þar kvæntist hann árið Gerdu Paulu Serlachius (1886–1984). Þau eignuðust þrjú börn: Henrik (1916-2002), Niilo (1919-1997) og Evu (1922-2009). Á tíma [[Októberbyltingin|októberbyltingarinnar]] árið 1917 voru Ryti og eiginkona hans vitni að því að Kordelin var myrtur af rússneskum [[Bolsévikar|bolsévika]]. == Stjórnmálamaður og bankamaður == Ryti barðist ekki í [[Finnska borgarastyrjöldin|finnsku borgarastyrjöldinni]], heldur hélt hann sig í skjóli ásamt fjölskyldu sinni í Helsinki, sem var undir stjórn [[Finnskir rauðliðar|rauðliða]]. Hann hóf þátttöku í stjórnmálum stuttu síðar og var kjörinn á finnska þingið fyrir [[Framsóknarflokkurinn (Finnland)|Framsóknarflokkinn]] þegar hann var þrjátíu ára gamall. Hann sat á þingi árin 1919-1923 og 1927-1929. Fyrstu ár sín á þingi var Ryti formaður dómsmálanefndar og síðar fjármálanefndarinnar. Hann átti einnig sæti í borgarráði Helsinki frá 1924 til 1927. Árið 1921 var Ryti, þá 32 ára gamall, útnefndur fjármálaráðherra. Hann hélt því embætti til ársins 1924. Árið 1924 útnefndi [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] forseti Ryti seðlabankastjóra og Ryti gegndi því embætti þar til hann varð forsætisráðherra árið 1939. Árið 1925 var Ryti teflt fram sem forsetaframbjóðanda en andstæðingar hans sameinuðust að baki [[Lauri Kristian Relander]]. Stuðningur við Ryti jókst með árunum en ekki nóg til að hafa áhrif á kosningar. Á fjórða áratugnum dró Ryti sig úr daglegu stjórnmálastarfi en hélt áfram þátttöku í efnahagsmálum. Árið 1934 hlaut hann heiðursriddaranafnbót í [[Royal Victorian Order|Konunglegu viktorísku reglunni]] (KCVO) vegna framlaga hans við að bæta samskipti Bretlands og Finnlands. == Forsætisráðherra og forseti == [[Mynd:Hitler Mannerheim Ryti.jpg|thumb|right|[[Hitler]], Mannerheim og Ryti árið 1942.]] Ryti var kjörinn forsætisráðherra við byrjun [[Vetrarstríðið|vetrarstríðsins]]. Hann reyndi að meta stöðuna á raunhæfan máta fremur en of svartsýnan eða bjartsýnan. Ryti taldi aðra meðlimi ríkisstjórnarinnar á að ganga að friðarsamkomulagi og skrifaði undir [[friðarsamkomulagið í Moskvu]] þann 13. mars 1940. Með samkomulaginu glataði Finnland miklu landsvæði til Sovétríkjanna og þurfti að taka við flutningum um 400.000 manns frá hernumdu svæðunum. Í kjölfar friðarsamkomulagsins fór Ryti fyrir stjórn ríkisins ásamt [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Mannerheim]] marskálki, iðnjöfrinum [[Rudolf Walden]] og sósíaldemókrataforingjanum [[Väinö Tanner]] þar sem [[Kyösti Kallio]] forseti var við slæma heilsu. Vegna veikinda Kallios voru völd forsetaembættisins færð til Ryti. Kallio batnaði aldrei og þar sem sérstakar aðstæður komu í veg fyrir að gengið yrði til forsetakosninga samþykkti finnska þingið bráðabirgðalög sem heimilaði kjörmannaráðinu frá árinu 1937 að kjósa eftirmann Kallios. Ryti var kjörinn forseti með 288 atkvæðum af 300. Sama dag og kjörið fór fram, þann 19. desember 1940, lést Kallio úr hjartaáfalli. Eftir að Ryti varð forseti fór Mannerheim áfram með yfirstjórn hersins. == Bandalag við Þýskaland == Í aðdraganda vetrarstríðsins og eftir það tók Finnland upp utanríkisstefnu sem fól í sér nánara samstarf við [[Þriðja ríkið|Þýskaland]]. Þetta var ekki síst fyrir tilstilli Ryti, sem hafði áður helst verið talinn Englandsvinur. Finnland hafði áður átt í nánum tengslum við [[Bretland]] í ljósi mikillar verslunar milli ríkjanna en þegar Þjóðverjar höfðu náð sterkum tökum í [[Eystrasalt]]i urðu Finnar að leita nýrra viðskiptafélaga. Þrátt fyrir bandalagið við Þjóðverja veittu Ryti, Tanner og Mannerheim áróðri og hugmyndafræði [[Nasismi|nasisma]] lítið vægi í Finnlandi. Ólíkt öðrum meginlandsríkjum Evrópu sem tóku þátt í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni var Finnland undir þeirra stjórn jafnframt áfram [[lýðræði]]sríki. Í ágúst árið 1940 samþykkti Ryti leynilegt hernaðarsamstarf með Þýskalandi til að styrkja stöðu Finnlands gagnvart Sovétríkjunum. Smám saman varð ljóst að friður á milli einræðisríkjanna tveggja myndi ekki endast til lengdar og almennt var talið, jafnvel meðal sérfræðinga, að Sovétríkin gætu ekki staðist þýska innrás. Ryti fór að aðhyllast þá stefnu að Finnland ætti að nýta sér tækifærið og endurheimta landsvæði frá Sovétríkjunum sem hafði glatast í vetrarstríðinu ef Þýskaland ákvæði að ráðast á Sovétríkin. Þegar framhaldsstríðið hófst studdi Ryti einnig innlimun Finnlands á [[Austur-Karelía|Austur-Karelíu]], sem þjóðernissinnar höfðu kallað eftir frá [[1911-1920|öðrum áratugnum]]. == Framhaldsstríðið (1941-1944) == [[Mynd:Ryti Mannerheim.JPG|thumb|right|Risto Ryti forseti og [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] marskálkur árið 1944.]] Þegar [[Innrásin í Sovétríkin|innrás Þjóðverja í Sovétríkin]] hófst í júní 1941 voru Finnar í fyrstu hlutlausir, þar til loftárásir Sovétmanna gáfu þeim óvænt tækifæri til að hrinda innrásaráætlunum sínum í framkvæmd nokkrum dögum síðar. Finnskir hermenn voru fljótir að endurheimta landsvæðið sem Sovétmenn höfðu hertekið í vetrarstríðinu og sóttu fram lengra inn í Sovétríkin. Margir finnskir þingmenn voru mótfallnir því að fara yfir gömlu landamærin en Ryti taldi Väinö Tanner og jafnaðarmenn á að vera áfram í ríkisstjórn sinni þrátt fyrir andstöðu þeirra gegn því að innlima Austur-Karelíu. Geta Ryti til að halda stórri samsteypustjórn á floti stuðlaði mjög að tilfinningu um þjóðarsamheldni á stríðsárunum. Forsetatíð Ryti átti að ná yfir lok kjörtímabils Kyösti Kallio, til ársins 1943, en þar sem stjórnin gat ekki haldið forsetakosningar á tíma framhaldsstríðsins komu kjörmennirnir frá árinu 1937 saman til að kjósa Ryti á ný. Þetta óvenjulega fyrirkomulag var heimilað með stjórnarskrárbreytingu sem finnska þingið samþykkti. Sovétmenn hófu gagnsókn á móti Finnlandi í júní 1944, þegar brestir voru komnir í samstarf Finnlands og Þýskalands vegna tilrauna Finna til að semja um frið við Sovétríkin. Finnland vantaði bæði matvæli, vopn og skotfæri og því krafðist þýski utanríkisráðherrann [[Joachim von Ribbentrop]] þess að Finnar lofuðu því að semja ekki um frið án aðkomu Þjóðverja. Ryti brást við með því að skrifa [[Ryti–Ribbentrop-samkomulagið]], sem fól í sér persónuleg vilyrði hans um að Finnland myndi ekki sækjast eftir friði í forsetatíð hans. Stuttu eftir þetta var gagnsókn Sovétmanna stöðvuð og Ryti sagði því af sér svo eftirmaður hans á forsetastól gæti hafið friðarviðræður, í þetta sinn með sterkari samningsstöðu þótt Finnar hefðu glatað flestum landvinningum sínum. == Eftir seinni heimsstyrjöldina == Eftir stríðið reyndi Ryti að hefja störf við Seðlabanka Finnlands að nýju. Árið 1945 kröfðust Sovétmenn og finnskir kommúnistar þess að Ryti yrði dreginn fyrir rétt vegna „ábyrgðar hans á stríðinu“. Þetta kom finnsku þjóðinni, sem hafði mikið álit á Ryti, mjög í opna skjöldu. Eftir mikinn þrýsting frá Sovétríkjunum var Ryti dæmdur í tíu ára fangelsi eftir réttarhöld sem voru víða álitin ólögleg og réttarfarsbrestur frá finnsku sjónarhorni. Ásamt Ryti voru sjö aðrir finnskir ráðamenn dæmdir, flestir til styttri fangelsisvistar en hann. Sakborningarnir voru dæmdir á grundvelli afturvirkra laga sem finnska þingið hafði samþykkt. Þrátt fyrir að finnska stjórnarskráin bannaði slík lög voru þau samþykkt sem stjórnarskrárbreyting með auknum meirihluta af þinginu. Bæði dómstóllinn og þingið voru undir miklum þrýstingi frá Sovétríkjunum og Bretlandi á meðan á réttarhöldunum stóð.<ref>[http://www.finlex.fi/fi/viranomaiset/foka/1992/19920420 '' Kysymys sotasyyllisyystuomion purkamisesta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807152451/http://www.finlex.fi/fi/viranomaiset/foka/1992/19920420 |date= 7. ágúst 2017 }} Ákvörðun dómsmálaráðherra Finnlands. 11-27-1992. Sótt 10-10-2007. Á finnsku.</ref> Þótt Ryti og hinir sem hlutu fangelsisdóm sættu fremur mildri meðferð í fangelsi hafði fangavistin slæm áhrif á heilsu hans. Árið 1949 voru allir sakborningarnir nema Ryti náðaðir en Ryti hafði þá verið lagður inn á sjúkrahús. Ryti var náðaður af [[Juho Kusti Paasikivi]] forseta síðar sama ár. Ryti tók aldrei framar þátt í opinberum störfum. Hann einbeitti sér að því að rita endurminningar sínar en lauk aldrei við þær vegna heilsubrests. Ryti lést árið 1956 og var jarðsettur með sæmd. Eftir hrun Sovétríkjanna hlaut Ryti uppreist æru, en ekki formlega. Afstaða finnsku ríkisstjórnarinnar hefur verið sú að óþarfi sé að veita Ryti og hinum sakborningunum formlega uppreist æru þar sem þeir hafi aldrei glatað æru sinni til að byrja með. Hugmyndin um að ógilda formlega dómana gegn þeim afturvirkt hefur verið viðruð en henni hefur jafnan verið hafnað þar sem hún sé ekki í samræmi við finnska dómvenju.<ref>[http://www.riksdagen.fi/triphome/bin/akxhref.sh?%7BKEY%7D=KK+656/1992 ASIAKIRJA KK 656/1992 vp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225015808/http://www.riksdagen.fi/triphome/bin/akxhref.sh?%7BKEY%7D=KK+656%2F1992 |date=25. december 2007 }}. (Svar dómsmálaráðherra við fyrirspurn um uppreist æru þeirra sem voru dæmdir fyrir stríðsábyrgð.). Sótt 10-10-2007. á finnsku</ref> Árið 1994 var reist stytta af Ryti nálægt finnska þinghúsinu. Árið 2004 hlaut Ryti næstflest atkvæði í atkvæðagreiðslu sjónvarpsstöðvarinnar [[YLE]] um mestu mikilmenni í sögu Finnlands. == Ítarefni == * {{cite book | editor = Barbara A. Chernow, George A. Vallasi | title = Columbia Encyclopedia | url = https://archive.org/details/columbiaencyclop00cher | edition = 5 | year = 1993 | publisher = Columbia University Press | isbn = 0-395-62438-X | pages = bls. 2387 | quote = | ref = }} * {{cite book |editor1-first=Ulpu |editor1-last=Marjomaa |title=100 faces from Finland |url=https://archive.org/details/100facesfromfinl0000ulpu |year=2000 |isbn=951-746-215-8 |publisher=Finnish Literature Society |last=Turtola | first=Martti |chapter=Risto Ryti }} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Finnlands]] | frá=[[19. desember]] [[1940]]| til=[[4. ágúst]] [[1944]]| fyrir=[[Kyösti Kallio]]| eftir=[[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. G. E. Mannerheim]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Finnlands}} {{Forsætisráðherrar Finnlands}} {{DEFAULTSORT:Ryti, Risto}} {{fd|1889|1956}} [[Flokkur:Dæmdir stríðsglæpamenn]] [[Flokkur:Forsetar Finnlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]] [[Flokkur:Handhafar stórriddarakross með stjörnu Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] 6jr2gjrcr35wyxjzwj7u3rauwokprod 0 180132 1972313 1942666 2026-07-17T07:08:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972313 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Bók | titill = Hundrað ára einsemd | uppr_titill = Cien años de soledad | þýðandi = [[Guðbergur Bergsson]] (1978) | höfundur = [[Gabriel García Márquez]] | land = {{COL}} [[Kólumbía]] | tungumál = [[Spænska]] | útgefandi = Editorial Sudamericana | útgáfudagur = 1967 | síður = 422 | isbn = 9789979535409 }} '''''Hundrað ára einsemd''''' (spænska: ''Cien años de soledad'') er skáldsaga frá árinu 1967 eftir [[Kólumbía|kólumbíska]] rithöfundinn [[Gabriel García Márquez]]. Bókin fjallar um sjö kynslóðir Búendía-fjölskyldunnar og um skáldaða bæinn Macondo, sem stofnaður er af fjölskylduföðurnum José Arcadio Búendía. Bókin er gjarnan nefnd meðal fremstu verka heimsbókmenntanna.<ref name="oedb.org">{{cite web|url=https://oedb.org/ilibrarian/50_books_that_changed_the_world/|title=The 50 Most Influential Books of All Time|website=Open Education Database|date=26 January 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thegreatestbooks.org/|title=The Greatest Books|website=thegreatestbooks.org|access-date=2024-04-18|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512211207/https://thegreatestbooks.org/|url-status=dead}}</ref><ref name="telegraph.co.uk">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|title=The 100 greatest novels of all time|website=The Telegraph|date=23 July 2021|last1=Writers|first1=Telegraph}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.penguin.co.uk/articles/2018/100-must-read-classic-books/|title=100 must-read classic books, as chosen by our readers|website=Penguin|date=26 May 2022 }}</ref> [[Töfraraunsæi]]sstíll og umfjöllunarefni ''Hundrað ára einsemdar'' voru lýsandi fyrir gróskutímabil í [[Rómanska Ameríka|rómansk-amerískum]] bókmenntum (sp. ''Boom latinoamericano'') á sjöunda og áttunda áratugnum<ref>[http://thewalrus.ca/2007-12-books-2/ „One Hundred Years at Forty“] (desember 2007) ''The Walrus'', Canada</ref> þar sem [[ritstíll]] var undir áhrifum af evrópskum og norður-amerískum [[Módernismi|módernisma]] og af framúrstefnu (''Vanguardia'') í [[Kúba|kúbverskum]] bókmenntum. Bókin kom út í maí 1967 í [[Búenos Aíres]] í útgáfu Editorial Sudamericana og hefur síðan þá verið þýdd á 46 tungumál og seld í meira en fimmtíu milljónum eintaka.<ref>{{cite web|url=https://culturacolectiva.com/entretenimiento/netflix-estrenara-su-nueva-serie-cien-anos-de-soledad|title=Esto es lo que sabemos de la serie de 'Cien Años de Soledad' que producirá Netflix|website=culturacolectiva.com|date=29 September 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/obituary/21601223-gabriel-garc-m-rquez-latin-americas-literary-colossus-died-april-17th-aged-87|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906091425/https://www.economist.com/news/obituary/21601223-gabriel-garc-m-rquez-latin-americas-literary-colossus-died-april-17th-aged-87|url-status=dead|archive-date=2017-09-06|title=The magician in his labyrinth|newspaper=[[The Economist]] |date=2017-09-06|access-date=2020-04-16}}</ref><ref name="Bell">{{cite book |title=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook |url=https://archive.org/details/gabrielgarcamrqu0000unse_2002 |last=Bell-Villada |first=Gene H. |author-link=Gene H. Bell-Villada |year=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-514455-4 }}</ref><ref name = "PSinsights">''One Hundred years of Solitude'', by Gabriel García Márquez, 2003, Harper Collins: New York, {{ISBN|0-06-088328-6}}, eftirmáli: 'P.S. Insights, Interviews & More' pp. 2–12</ref> Bókin, sem er almennt talin meistaraverk García Márquez, nýtur enn mikilla vinsælda og er talin eitt mikilvægasta verk rómanskra bókmennta og heimsbókmennta.<ref name="oedb.org"/><ref name="telegraph.co.uk"/> ==Íslensk þýðing== ''Hundrað ára einsemd'' kom út í íslenskri þýðingu [[Guðbergur Bergsson|Guðbergs Bergssonar]] árið 1978.<ref>{{Vefheimild|titill=Hundrað ára einsemd - Gabriel García Márquez|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2020-07-13-hundrad-ara-einsemd-gabriel-garcia-marquez|útgefandi=[[RÚV]]|dags=13. júlí 2020|skoðað=18. apríl 2024}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Bókaárið 1967]] [[Flokkur:Kólumbískar skáldsögur]] [[Flokkur:Töfraraunsæi]] bz6sptzwgly19jrj3e6li4nrae44r5y 0 182409 1972247 1923724 2026-07-16T14:45:14Z Eloir 114302 New logo. 1972247 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tinder logo (2026).svg|thumb|Merki Tinder.]] '''Tinder''' er Bandarískt stefnumótaapp sem hefur notið mikilla vinsælda. Appið var stofnað 2012 og býður uppá að fólk svæpar til hægri eða til vinstri. Ef maður svæpar til hægri þá lækar maður einstaklinginn en ef maður svæpar til vinstri þá gerir maður það ekki. Ef einstaklingar svæpa hvorn annan til hægri þá kemur Match og einstaklingar geta þá talað saman á forritinu. {{s|2012}} [[Flokkur:Öpp]] tfpjg48k9sxo3enpeor11d60lv1isj9 0 183108 1972318 1961252 2026-07-17T07:20:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972318 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Jerry West | image = Jerry West 1972.jpeg | width = | caption = West in 1972 | team = | league = | position = | height_cm = 191 | weight_kg = 79 | weight_footnote = | birth_date = {{Fæðingardagur|1938|5|28}} | birth_place = Chelyan, [[Vestur Virginía]], Bandaríkin | death_date = {{Dánardagur og aldur|2024|06|12|1938|5|28}} | death_place = [[Los Angeles]], [[Kalifornía]], Bandaríkin | college = [[West Virginia Mountaineers men's basketball|West Virginia]] (1957–1960) | national_team = {{flagdeco|USA}} [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríkin]] (1959–1960) | draft_year = 1960 | draft_round = 1 | draft_pick = 2 | draft_team = [[Minneapolis Lakers]] | career_number = 44 | career_position = [[Leikstjórnandi (körfuknattleikur)|Leikstjórnandi]] | career_start = 1960 | career_end = 1974 | coach_start = 1976 | coach_end = 1979 | years1 = 1960–1973 | team1 = [[Los Angeles Lakers]] | cyears1 = 1976–1978 | cteam1 = Los Angeles Lakers | highlights = '''Sem leikmaður:''' * [[NBA]] meistari (1972) * Besti leikmaður NBA úrslitanna (1969) * 14× Stjörnuleik NBA (1961–1974) * Besti leikmaður NBA stjörnuleiks (1972) * 10× Fyrsta NBA lið ársins (1962–1967, 1970–1973) * 2× Annað NBA lið ársins (1968, 1969) * Stigakóngur NBA (1970) * Stoðsendingakóngur NBA (1972) '''Sem stjórnarmaður:''' * 8× NBA meistari (1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2015, 2017) * 2× Stjórnarmaður ársins í NBA (1995, 2004) | medal_templates = }} '''Jerry Alan West''' (28. maí 1938 - 12. júní 2024) var bandarískur körfuboltaleikmaður og framkvæmdastjóri. Hann lék allan sinn atvinnumannaferil með [[Los Angeles Lakers]] í [[NBA|NBA deildinni]] og er almennt talinn einn besti leikmaður allra tíma. Gælunöfn hans voru "'''The Logo'''", í tengslum að hann var fyrirmyndin að merki NBA; "'''Mr. Clutch'''", fyrir að stíga upp þegar mest á reyndi eins og fræga 60 feta skot hans um leið og klukkan gall sem jafnaði leik 3 í NBA úrslitunum gegn [[New York Knicks]] árið 1970 bar vitni um; "'''Mr. Outside'''", fyrir getu hans í langskotum og "'''Zeke frá Cabin Creek'''" fyrir samnefndan læk nærri fæðingarstað hans í Chelyan í Vestur-Virginíu í Bandaríkjunum. West spilaði sem lítill framherji snemma á ferli sínum: hann var framúrskarandi í East Bank High School og í West Virginia háskólanum, þar sem hann leiddi skólann í lokaúrslitin um [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] meistaratitilinn árið 1959. Þar var hann valinn besti leikmaðurinn þrátt fyrir að liðið hans hefði borið lægri hlut í úrslitunum. Eftir útskrift úr háskóla var hann einn af fyrirliðum [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|landsliðs Bandaríkjanna]] sem vann gull í körfubolta á [[Sumarólympíuleikarnir 1960|Ólympíuleikunum árið 1960]]. Sama ár hófst atvinnumannaferill hans með Los Angeles Lakers í NBA. Hann spilaði sem bakvörður og var valinn 12 sinnum í lið ársins. Hann var valinn í stjörnuleik NBA 14 sinnum og var valinn sem besti leikmaður stjörnuleiksins árið 1972, sama ár og hann vann sinn eina meistaratitilinn sem leikmaður á ferlinum. Hann lék í níu úrslitum NBA og er eini leikmaðurinn í sögu NBA til að vera valinn besti leikmaður úrslitanna þrátt fyrir að vera í tapliðinu (1969). Árið 1980 var West tekinn inn í frægðarhöll körfuboltans ásamt því að vera valinn í 35 ára afmælislið NBA.<ref>{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/awards/nba_35th_anniversary.html|title=NBA 35th Anniversary All-Time Team {{!}} Basketball-Reference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515092025/https://www.basketball-reference.com/awards/nba_35th_anniversary.html|archive-date=May 15, 2021|access-date=January 4, 2022}}</ref> West var einnig valinn einn af 50 bestu leikmönnum í sögu NBA árið 1996 og í 75 ára afmælislið NBA árið 2021. Eftir að leikferli hans lauk tók West við sem yfirþjálfari Lakers í þrjú ár. Hann leiddi Los Angeles í úrslitakeppnina á hverju ári og kom því í úrslit vesturdeildarinnar einu sinni. Árið 1982 var hann skipaður framkvæmdarstjóri og undir stjórn hans vann liðið sex NBA meistaratitla. Árið 2002 varð West framkvæmdastjóri [[Memphis Grizzlies]] og hjálpaði liðinu að vinna sér sæti í úrslitakeppninni í fyrsta sinn. Hann var tvívegis valinn besti stjórnarmaður deildarinnar: einu sinni sem hjá Lakers (1995) og síðan hjá Grizzlies (2004). Hann vann tvo NBA titla í viðbót sem ráðgjafi hjá [[Golden State Warriors]] (2015, 2017). Árið 2024 var hann tekinn inn í Frægðarhöll körfuboltans sem framkvæmdastjóri og ráðgjafi.<ref name="3rdTime">{{Cite web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/39868193/sources-jerry-west-elected-hall-fame-contributor|title=Sources: Jerry West into Hall for record 3rd time|date=April 3, 2024|publisher=ESPN|language=en|access-date=April 3, 2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{Cite book|title=[[Wilt: Larger than Life]]|last=Cherry|first=Robert|publisher=Triumph Books|year=2004|isbn=1-57243-672-7|location=Chicago|ref=none}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/showinsidestoryo00laze|title=The Show: The Inside Story of the Spectacular Los Angeles Lakers in the Words of Those Who Lived It|last=Lazenby|first=Roland|publisher=McGraw-Hill|year=2005|isbn=0-07-143034-2|ref=lazenby2005|author-link=Roland Lazenby}} * {{Cite book|title=Jerry West: The Life and Legend of a Basketball Icon|url=https://archive.org/details/jerrywestlifeleg0000laze|last=Lazenby|first=Roland|publisher=Random House|year=2010|isbn=978-0-345-51083-9|pages=[https://archive.org/details/jerrywestlifeleg0000laze/page/422 422]|ref=none}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/mrclutchjerrywes0000west|title=Mr. Clutch: The Jerry West Story|last=West|first=Jerry|last2=Libby|first2=Bill|publisher=Associated Features; Prentice Hall|year=1969|isbn=0-13-604710-6|location=Englewood Cliffs, NJ|lccn=73-82904|ref=none|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/rivalrybillrusse0000tayl|title=The Rivalry: Bill Russell, Wilt Chamberlain, and the Golden Age of Basketball|last=Taylor|first=John|publisher=Random House|year=2005|isbn=1-4000-6114-8|location=New York City|ref=none|url-access=registration}} == Ytri tenglar == * [http://www.nba.com/history/players/west_bio.html Jerry West á nba.com] * [https://jerrywest.lib.wvu.edu/ Jerry West Digital Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108054218/https://jerrywest.lib.wvu.edu/ |date=2024-11-08 }} hjá West Virginia & Regional History Center * [https://www.basketball-reference.com/coaches/westje01c.html Þjálfaraferill] á Basketball-reference.com] * [https://web.archive.org/web/20080316203120/http://wvustats.com/mbasketball/player.php?team_id=308&person_id=365 Tölfræði úr Háskólaboltanum] {{DEFAULTSORT:West, Jerry}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1938]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2024]] [[Flokkur:Bandarískir íþróttastjórnendur]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:Bandarískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:NBA þjálfarar]] jy6m73crzj9w9gji4rfuutjehjktq2t 0 183616 1972287 1888811 2026-07-17T06:11:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972287 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Skógarsnípa | image = Woodcock earthworm.jpg | image_caption= Skógarsnípa með ánamaðk. | status = LC | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Snípuætt]] (''Scolopacidae'') | genus = ''[[Scolopax]]'' | species = '''''S. rusticola''''' | binomial = ''Scolopax rusticola'' | binomial_authority = ([[Linnaeus]], 1758) | range_map = ScolopaxRusticolaIUCNver2019-2.png | range_map_caption = Dreifing ''S. rusticola'', varpsvæði eru ljósgræn, heilsárssvæði eru dökkgræn og farsvæði eru blá. }} [[File:Scolopax rusticola MWNH 0171.JPG|thumb|Egg skógarsnípunnar.]] '''Skógarsnípa''' ([[fræðiheiti]]: ''Scolopax rusticola'') er [[fugl]] af [[snípuætt]] (Scolopacidae), og ein af þeim tveimur tegundum þessarar ættar sem almennt teljast til íslenskra varpfugla.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://nmsi.is/molar/fugl_manadarins/skogarsnipa/|titill=Skógarsnípa (Scolopax rusticola)|höfundur=Jóhann Óli Hilmarsson|útgefandi=Náttúruminjasafn Íslands|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> Varp var hins vegar ekki staðfest fyrr en 2003, eða 2004, (líklega einungis sökum almenns erfiðleika við að finna hreiður þeirra) en fram að því ári var skógarsnípan tíður gestur, einna helst á haustin og vorin.<ref>Bjarni Diðrik Sigurðsson og Borgþór Magnússon, 2004. Skógarsnípa: nýr varpfugl finnst í furuskógi á Skorradal. Skógræktarritið 2004: 14 – 17.</ref><ref>Skógarsnípa - nýr varpfugl á Íslandi. ''Bændablaðið, 12. apríl 2005''</ref> Á Íslandi er skógarsnípan með öllu alfriðuð og óheimilt er að skjóta hana eða tína egg hennar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ni.is/is/biota/animalia/chordata/aves/charadriiformes/skogarsnipa-scolopax-rusticola|titill=Skógarsnípa (Scolopax rusticola)|höfundur=Kristinn Haukur Skarphéðinsson|útgefandi=Náttúrufræðistofnun|mánuður=10|ár=2018|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> == Flokkun == Líkt og áður hefur verið nefnt á skógarsnípan sér einn náskyldan ættingja á Íslandi, [[Hrossagaukur|hrossagaukinn]] (''Gallinago gallinago''). Báðar tegundirnar eru í snípuætt þó þær til heyri sitthvorri [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslinni]]. Á heimsmælikvarða er tegundin metin [[ekki í útrýmingarhættu]]<ref>{{Cite journal|last=IUCN|date=2016-10-01|title=Scolopax rusticola: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T22693052A155471018|url=https://www.iucnredlist.org/species/22693052/155471018|language=en|doi=10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22693052a155471018.en}}</ref> en íslenski stofninn er það smár og viðkvæmur að hér hefur tegundin verið metin [[viðkvæmar tegundir|viðkvæm tegund]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ni.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla|title=Válisti fugla {{!}} Náttúrufræðistofnun Íslands|website=www.ni.is|language=is|access-date=2024-11-21}}</ref> == Lýsing == Skógarsnípunni hefur meðal annars verið líkt við ofvaxin hrossagauk <ref name=":0" />, en tegundin er hvorutveggja stærri og sverari en ættingi sinn.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.skogargatt.is/skogasnipa|titill=Skógarsnípa|útgefandi=Skógræktarfélag Íslands|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> Hún er að meðaltali um 33-35 cm á lengd, og ekki nema 300 g á þyngd.<ref>Jón Ásgeir Jónsson (2015). Skógarfuglar. ''Frækornið'' (34). Sótt þann 21.11.2024 af https://www.skog.is/wp-content/uploads/2020/05/FK34.pdf</ref> Vænghaf skógarsnípa er um það bil 55-65 cm <ref name=":1">Mullarney, Killian; Svensson, Lars; Zetterstrom, Dan; Grant, Peter (1999). ''Collins Bird Guide''. Lundúnir: HarperCollins 150. ISBN <bdi>0-00-219728-6</bdi>.</ref> og er því að meðaltali um 10-15 cm lengra en hjá hrossagauknum.<ref name=":1" /> Skógarsnípan er vel aðlöguð að skógarbotnunum sem þær búa í sem endurspeglast einna best í felulitum þeirra, eins og sjá má á titilssíðumynd. Með ljós og dökkbrúnum rákum ásamt ljósum og dökkum flekkum á baki og höfði lítur skógarsnípan út eins og skógarbotn [[Barrtré|barrskógs]] en hún er almennt ljósari eða gráleit á kviði. == Dreifing og búsvæði == === Dreifing === Tegundin hefur gamlaheimsútbreiðslu og teygir sig frá Íslandi austur til [[Japan]] á [[Varptími|varptíma]] en safnast almennt saman á meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] utan hans. Hún er tíður farfugl við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhaf]], í [[Kína]] og á [[Indland|Indlandi]] en hluti [[Heimsstofn|heimsstofnsins]] heldur sig þar utan varptímans. Yfirgnæfandi meirihluta stofnsins verpir í [[Svíþjóð]] og í [[Rússland|Rússlandi]].<ref>{{Cite book|title=Birds in Europe: their conservation status|url=https://archive.org/details/birdsineuropethe0000unse|date=1994|publisher=BirdLife International ; Distributed in the Americas by Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-527-3|editor-last=Tucker|editor-first=G. M.|series=BirdLife conservation series|location=Cambridge : Washington, DC|editor-last2=Heath|editor-first2=Melanie F.|editor-last3=Socha|editor-first3=Caroline M.|editor-last4=Royal Society for the Protection of Birds|editor-last5=BirdLife International}}</ref> Lítill stofn heldur til á [[Asóreyjar|Asóreyjum]] og hefur aðskilst Evrópustofninum [[Erfðafræði|erfðafræðilega]].<ref>{{Cite journal|last=Andrade|first=Pedro|last2=Rodrigues|first2=Tiago M.|last3=Muths|first3=Delphine|last4=Afonso|first4=Sandra|last5=Lopes|first5=Susana|last6=Godinho|first6=Raquel|last7=Leitão|first7=Manuel|last8=Ferrand|first8=Yves|last9=Ferrand|first9=Nuno|date=2022-01|title=Genetic differentiation in Eurasian Woodcock ( Scolopax rusticola ) from the Azores|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ibi.12991|journal=Ibis|language=en|volume=164|issue=1|pages=313–319|doi=10.1111/ibi.12991|issn=0019-1019}}</ref> === Búsvæði === Á Íslandi sækist tegundin einna helst í skóga með miklum botngróðri.<ref name=":0" /> Landnám hennar mætti mögulega álykta að haldist í hendur við aukna [[skógrækt]] Íslendinga á 20 öld. Í heimkynnum sínum á meginlandi Evrópu sækja skógarsnípur bæði í lauf- og barrskóga. == Hegðun == === Mökunaratferli === Karlfuglar skógarsnípunnar framkvæma söngflug, þar sem fuglinn flýgur yfir óðal sitt við ljósaskipti og framleiðir rámt hljóð sem sagt hefur verið svipa til hljóðs í ryðguðum hjólbörum. Þetta hljóð gefur hann nokkrum sinnum frá sér áður en söngflugið endar með háu tísti.<ref name=":0" /> Sökum erfiðleika við að finna skógarsnípur á skógarbotnum hafa syngjandi karlfuglar verið ein helsta leið til þess að staðfesta tilvist tegundarinnar á landinu. == Heimildir == 8y649kcbnvra6d8z1mr8c6qvt0g7spo 0 184129 1972359 1915858 2026-07-17T08:58:08Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972359 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Blavatsky and Olcott.jpg|thumb|Blavatsky og Olcott 1888 stofnendur Guðspeki]] Hugtakið '''Guðspeki''' er notað um dulspekilegar kenningar um eðli tilverunnar. Rússnesk-ameríski spíritistinn [[Helena Blavatsky|Helena Petrovna Blavatsky]] (1831–1891) ásamt [[Henry Steel Olcott]] (1832 – 1907) gáfu dulspekilegum kenningum sínum nafnið ''Theosophy'' á ensku. Nafnið var skapaðu úr grísku orðunum θεος ''"theos" (guðdómlegt, guðlegt)'' og ''Σοφία "sophia" (viska, þekking, speki).'' Þetta hugtak var síðar íslenskað sem Guðspeki. Þessar kenningar bjuggu bæði á eldri evrópskum heimspekihugmyndum eins og [[Nýplatonismi|nýplatónisma]] og asískum trúarbrögðum eins og [[Hindúasiður|hindúisma]] og [[Búddismi|búddisma]]. Blavatsky og Olcott töldu öll trúarbrögð hafa sameiginlegan dulspekilegan kjarna. <ref>{{Cite book|title=Ancient wisdom revived: a history of the Theosophical movement|url=https://archive.org/details/ancientwisdomrev0000camp|last=Campbell|first=Bruce F.|date=1980|publisher=Univ. of California Press|isbn=978-0-520-03968-1|location=Berkeley}}</ref> Guðspekin hefur haft áhrif á fjölda annarra dulspekilegra hreyfinga eins og nýaldarhreyfinguna sem kom fram á áttunda og níunda áratug tuttugustu aldar.<ref>{{Cite book|title=The Cambridge companion to new religious movements|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g0g9|last=Hammer|first=Olav|last2=Rothstein|first2=Mikael|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-19650-5|series=Cambridge companions to religion|location=Cambridge New York}}</ref> Kenningar ýmsra heimspekinga hafa sem fengist hafa við dulspekilega þekkingleit hafa verið kenndar við guðspeki, þar á meðal [[Jacob Boehme]] og [[Emanuel Swedenborg]]. En allt frá því að Blavatsky gaf út bækurnar ''Isis Unveiled'' og ''The Secret Doctrine'' á milli 1875 og 1891, hefur hugtakið fyrst og fremst verið notað um þá dulrænnu heimspeki sem hún setti þar fram. Stofnun samtakanna, ''Theosophical Society'', í [[New York-borg|New York]] [[1875]] lögðu grundvöllin fyrir alþjóðlegri hreyfingu guðspekisinna. Þessi alþjóðahreyfing hefur síðan klofnað í margar mismunandi útgáfur af Guðspeki sem eru kynntar í dag af mörgum mismunandi hópum. Sú áhrifamesta er Theosophical Society (Adyar), með aðalstöðvar á [[Indland|Indlandi]]. [[Mynd:Theosophy emblem.svg|thumb|Tákn Guðspekinnar]] Guðspekin leitast við að kanna undirliggjandi andlega sannleika sem talið er að séu sameiginleg öllum trúarbrögðum og heimspeki<ref>{{Cite book|title=Madame Blavatsky: The Mother of Modern Spirituality|url=https://archive.org/details/madameblavatskym0000lach|last=Lachman|first=Gary|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-1-58542-863-2|location=East Rutherford}}</ref> . Guðspekisinnar trúa því að það sé alhliða, alltumlykjandi viska sem liggur að baki hinum sýnilega heimi og að menn geti nálgast þessa visku með andlegum aðferðum, námi og persónulegum þroska. Helena Blavatsky, einn aðalstofnandi guðspekinnar, taldi hana ekki vera trúarbrögð. Guðspekisinnar líta á hana sem kerfi sem nær yfir allt það sem liggur til grundvallar trúarbrögðum, heimspeki og vísindum.<ref>{{Cite book|title=Ancient wisdom revived: a history of the Theosophical movement|url=https://archive.org/details/ancientwisdomrev0000camp|last=Campbell|first=Bruce F.|date=1980|publisher=Univ. of California Press|isbn=978-0-520-03968-1|location=Berkeley}}</ref> Þar af leiðandi eru margir guðspekisinnar einnig kristnir, búddistar eða hindúar.<ref>{{Cite book|title=Divine feminine: theosophy and feminism in England|url=https://archive.org/details/divinefeminineth0000dixo|last=Dixon|first=Joy|date=2001|publisher=the Johns Hopkins University press|isbn=978-0-8018-6499-5|series=The Johns Hopkins University studies in historical and political science|location=Baltimore (Md.)}}</ref> ==Helstu meginreglur guðspeki== Að móta kjarna úr allsherjar bræðralagi mannkyns, án tillits til kynstofna, trúarskoðana, kynferðis, stétta eða hörundslitar. Að hvetja menn til að leggja stund á samanburð trúarbragða, heimspeki og náttúruvísindi. Að rannsaka óskilin náttúrulögmál og öfl þau, er leynast með mönnum. ==Meginatriði kenninga guðspekinnar== === Allt er eitt líf === Allt líf er í innsta kjarna sínum eitt og ósundurgreinanlegt. Ekkert er til, sem hægt er að kalla “dauða náttúru”, allt er líf. Vitundin og hinn ytri heimur, efni og andi, líf og form eru ekki ósættanlegar andstæður, heldur ólíkar hliðar hins sama veruleika. === Önnur tilverusvið === Skynsvið mannsins er af hinum ytri heimi er ófullkomin og takmarkað. Einnig eru ýmis svið eru skynjunum manna hulin. Á þeim sviðum lifa aðrar verur, auk þess sem menn og aðrar skynjanlegar lífverur í hinum jarðneska heimi eiga þar líka líf og starf. Öll tilverusviðin eru frábrugðin hvert öðru á sama hátt og teningurinn er frábrugðinn fletinum. === Karma og endurholdgun === Órjúfandi jafnvægi ríkir í tilverunni. Hverjum verknaði fylgir gagnverkun, nákvæmlega jafn stór og upphafsverknaðurinn og kemur niður á sama stað. Þetta er karma, lögmál athafnarinnar. Allt líf þróast í hringrásartímabilum. Slík endurtekin hringför niður í þéttara efni kallast endurholdgun. === Þróun mannsins === Í öllum lífverum býr óforgengilegur neisti hins eina lífs. Maðurinn hefur einhverntíma þróast upp úr þroskastigi dýranna, stigið yfir það mark, sem aðgreinir dýr og menn. Á sama hátt eru dýrin komin upp úr þroskastigi jurtanna. Maðurinn endurholdgast hvað eftir annað og bætir við sig reynslu og þroska í hverri jarðvist. === Þroskaviðleitni === Þannig þróast maðurinn smátt og smátt í það að verða göfugri vera, fjarlægist meira þroskastig dýrsins. Þegar hann vitkast, opnast honum möguleikar til að vinna með alheimslögmálunum og hraða þannig þroska sínum og auðvelda hann til mikilla muna. === Mannleg fullkomnun === Þegar að því kemur að maðurinn stigur yfir mark mannlegrar fullkomnunar, er þroskastigi mannsins álíka miklu æðri og það er æðra þroskastigi dýranna. Þeir, sem náð hafa þeim þroska, eru fullnumar. Sumir fullnumar velja sér það starf að halda áfram að starfa í líkamsgervum mannsins meðal mannanna til þess að leiðbeina þeim og fræða. Þeir kallast meistarar. [https://lifspekifelagid.is/um-lifspekifelagid/gudspeki/] == Guðspeki og spírtismi == Þrátt fyrir að mörg grundvallaratriði guðspekinnar og [[Spíritismi|spíritisma]] séu lík þá eru guðspekisinnar andsnúnir einum af grundvallarþáttum spíritismans, nefnilega samskipti lifandi og dauðra. Guðspekin varar við miðilsfundum spíritista, að hluta til vegna þess að þeir geta komið í veg fyrir að hinn látni þroskist til æðri andlegra sviða og að hluta vegna hættunnar á að komast í snertingu við lægri anda sem gætu þóttst vera horfnir vinir og nýtt sér lífskraftinn frá miðlinum. Allar hugmyndir um að sérhæft fólk geti miðlað milli lifandi og dauðra eru fjarlægðar í kenningum guðspekisinna: „[...] svik „Fox girls “ fær okkur aðeins til að finna til nýrrar samúðar með öllum miðlum og staðfestir, frammi fyrir öllum heiminum, okkar stöðugu sannfæringu um að ekki sé hægt að treysta á neinn miðil.“ <ref>{{Bókaheimild|titill=Is Theosophy a Religion?|höfundur=H. P. Blavatsky|útgefandi=Lucifer - A Theosophical Magazine, vol. 3, No 15|bls=177-187|ár=1888}}</ref> == Listir og menning == Margir listamenn og rithöfundar gerðust guðspekisinnar. Frægastur á Íslandi var án efa [[Þórbergur Þórðarson]] rithöfundur, mikið af verkum [[Gunnar Dal|Gunnars Dal]] er nátengt guðspekinni. Af erlendum höfundum má nefna írska rithöfunduinn [[William Butler Yeats|W. B. Yeats]]. Myndhöggvarinn [[Einar Jónsson]] var mikill guðspekisinni. Margir erlendir myndlistarmenn voru guðspekisinnar, má þar nefna rússneska málaran [[Wassily Kandinsky]], hollendinginn [[Piet Mondrian]] og sænsku myndlistarkonuna [[Hilma af Klint]]. ==Guðspeki á Íslandi== Guðspekin barst til íslands um aldamótin [[1900]] frá [[Danmörk|Danmörku]] en fyrsta formlega guðspekistúkan var ekki stofnuð fyrr en [[1912]] í [[Reykjavík]]. Var [[Jón J. Aðils|Jón Aðils]] sagnfræðingur formaður stúkunar. Árið eftir varð félagið Systkinabandið á [[Akureyri]] formlega guðspekistúka. Heyrðu báðar stúkurnar undir danska og skandinavíska svæðisfélagið. Það var ekki fyrr en 1920 sem [[Lífspekifélagið|Guðspekifélag Íslands]] var stofnað sem sjálfstæð deild í alþjóðasambandinu Theosophical Society (Adyar). Guðfræðingurinn [[Jakob Kristinson]] var fyrsti formaður félagsins. Á fyrstu áratugum 20. aldarinnar var mikill áhugi á Íslandi fyrir Guðspeki og einnig spíritisma. Bæði meðal almennings, presta og annara framámanna.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5276004?iabr=on#page/n131/mode/2up|titill=Trúarlegar hreyfingar í Reykjavík tvo fyrstu áratugi 20. aldar|höfundur=Pétur Pétursson|útgefandi=Saga|mánuður=1. tbl|ár=1984}}</ref> ==Tengt efni== * [[Dulspeki]] * [[Spíritismi]] * [[Endurholdgun]] * [[Karma]] * [[Helena Blavatsky]] * [[Annie Besant]] * [[Henry Steel Olcott]] ==Heimildir== {{Reflist}} == Tenglar == * [https://lifspekifelagid.is/ Heimasíða Lífspekifélagsins á Íslandi] * [https://www.ts-adyar.org Heimasíða alþjóðasamtakanna Theosophical Society Adyar] [[Flokkur:Guðspeki]] 502rbznxxnmcvp74tlkozvwfrw820af 0 184149 1972296 1903993 2026-07-17T06:36:18Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972296 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Henry Steel Olcott.jpg|thumb|Henry Steel Olcott]] '''Henry Steel Olcott''' (2. ágúst 1832 – 17. febrúar 1907) var bandarískur ofursti, blaðamaður, lögfræðingur, [[Frímúrarareglan|frímúrari]] og meðstofnandi og fyrsti forseti Theosophical Society ([[Lífspekifélagið|Guðspekifélagsins]]). Sem blaðamaður skrifað Olcott margar greinar og frásagnir um [[dulspeki]] og önnur andleg fyrirbæri, sérstaklega tengd [[Spíritismi|spíritisma]]. <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of occultism & parapsychology|url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0002unse_h4m2|date=2001|publisher=Gale Group|isbn=978-0-8103-9489-6|editor-last=Melton|editor-first=J. Gordon|edition=5th ed|series=Gale eBooks|location=Detroit, Mich|editor-last2=Gale (Firm)}}</ref> Árið 1875 hafði hann fumkvæði, ásamt [[Helena Blavatsky|Helenu Blavatsky]], að stofnun Theosophical Society í [[New York-borg|New York]] og var forseti þess til dauðadags. Fyrstu árin voru höfuðstöðvar félagsins í New York en árið [[1882]] voru þær fluttar á núverandi stað í Adyar, [[Madras]] á [[Indland|Indlandi]].<ref>{{Bókaheimild|titill=The Theosophical Movement, 1875-1950|útgefandi=Cunningham Press, Los Angeles|ár=1951}}</ref> Helena Blavatsky flutti til London, þar sem hún lést árið [[1891]], en Olcott bjó það sem eftir var ævinnar á Indlandi og vann að þróun guðspekihreyfingarinnar. Olcott lést í Adyar, Madras, 17. febrúar 1907, við andlát hans kaus Guðspekifélagið [[Annie Besant]] til að taka við sem forseti og leiðtogi hreyfingarinnar. [[Mynd:Olcott and Buddhists.jpg|thumb|Olcott og búddamunkar á Sri Langka 1883]] Auk [[Guðspeki|Guðspekinnar]] hafði Olcott sérlegan áhuga á [[Búddismi|búddisma]] og skrifað meðal annars trúfræðslurit í formi spurningakvers sem enn er víða notað af búddistum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Henry Steel Olcott and 'Protestant Buddhism'|höfundur=Prothero, Stephen.|útgefandi=Journal of the American Academy of Religion LXIII, no 2|bls=283|ár=1995}}</ref> ==Tengt efni== * [[Dulspeki]] * [[Spíritismi]] * [[Endurholdgun]] * [[Karma]] * [[Helena Blavatsky]] * [[Annie Besant]] * [[Búddismi]] ==Heimildir== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Olcott, Henry Steel}} {{fd|1832|1907}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Bandarískir lögfræðingar]] [[Flokkur:Guðspekingar]] 967k3wyicweexqxn6uatiwd3ts85kz3 0 185105 1972304 1932910 2026-07-17T06:47:29Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972304 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Liotard Lady in Turkish Dress Holding a Fan.jpg|thumb|right|Málverk af Mary Montagu í tyrkneskum búningi eftir [[Jean-Étienne Liotard]] frá 1756.]] Lafði '''Mary Wortley Montagu''', fædd Pierrepont ([[15. maí]] [[1689]] – [[21. ágúst]] [[1762]]), var [[england|ensk]] [[hefðarkona]], rithöfundur, skáld og baráttukona fyrir [[ónæmissetning]]um í [[Bretland]]i, mörgum áratugum á undan [[Edward Jenner]].<ref>{{cite web|title=How Mary Wortley Montagu's bold experiment led to smallpox vaccine – 75 years before Jenner|author=Donna Ferguson|date=28. mars 2021|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/society/2021/mar/28/how-mary-wortley-montagus-bold-experiment-led-to-smallpox-vaccine-75-years-before-jenner}}</ref> Hún var af breskum háaðli og fæddist í [[Nottinghamskíri]] þar sem hún hlaut litla formlega menntun. Hún giftist [[Edward Wortley Montagu]] árið 1712. Árið 1715 smitaðist hún af [[bólusótt]] eftir að hún fluttist til eiginmanns síns í [[London]]. Þremur árum áður hafði bróðir hennar látist úr sjúkdómnum. Hún lifði af en andlit hennar bar greinileg merki sjúkdómsins.<ref>{{cite book|title=Lady Mary Wortley Montagu: Selected Letters|editor=Isobel Grundy|publisher=Penguin Books|year=1997}}</ref> Árið 1716 var Edward skipaður sendiherra Breta við hirð [[Tyrkjasoldán]]s í [[Konstantínópel]]. Lafði Mary skrifaði bæði bréf og dagbækur frá ferðum þeirra þangað og dvölinni í [[Tyrkjaveldi]]. Þar varð hún vitni að aðferð við ónæmissetningu sem fólst í því að taka vessa úr bólu sjúklings með bólusótt og smita aðra með honum með nál. Þau sem smituðust með þessari aðferð fengu miklu vægari sjúkdómseinkenni og varanlegt [[ónæmi]] í kjölfarið.<ref name=":14">{{cite book|last=Lindemann|first=Mary|title=Medicine and Society in Early Modern Europe|url=https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-0521732567|pages=[https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5/page/74 74]}}</ref> Í kjölfarið tók hún ákvörðun um að nota þessa aðferð á son þeirra Edwards, [[Edward Wortley Montagu yngri]]. Skömmu eftir að þau sneru aftur til Englands eftir tvö ár í Tyrkjaveldi gekk nýr bólusóttarfaraldur yfir Bretlandseyjar. Þá hóf hún að auglýsa þessa aðferð og lét ónæmissetja dóttur sína opinberlega. Hún sannfærði [[Karólína af Brandenburg-Ansbach|Karólínu af Ansbach]], prinsessu af Wales, um að nota þessa aðferð á dætur sínar, eftir prófanir á föngum og munaðarleysingjum. Þessi aðferð var harðlega gagnrýnd af [[Torýi|Torýum]] sem þá voru í stjórnarandstöðu og lafði Mary var sökuð um að auglýsa [[alþýðulækningar]] úr [[kerlingabók]]um frumstæðra þjóða.<ref>{{cite journal|author=Grundy, Isobel|title=Montagu’s variolation|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2000-03_24_1/page/n7|journal=Endeavour|volume=24|issue=1|year=2000|pages=4-7}}</ref> Á seinni árum skrifaðist hún á við skáldið [[Alexander Pope]], en hann snerist gegn henni og réðist harkalega á hana í kvæðinu ''[[Dunciad]]'' 1728. Árið 1741 hélt hún í ferðalag um Evrópu án eiginmanns síns og settist loks að í [[Feneyjar|Feneyjum]].<ref>{{cite book|author=Grundy, Isobel|year=2004|chapter=Montagu, Lady Mary Wortley [née Lady Mary Pierrepont] (bap. 1689, d. 1762), writer|title=Oxford Dictionary of National Biography (online ed.)|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ref:odnb/19029}}</ref> Edward lést árið 1761. Þá sneri hún aftur til Englands í gegnum Holland (þar sem Frakkland átti í [[sjö ára stríðið|stríði við Breta]]). Þar hitti hún dóttur sína og barnabörn áður en hún dó í ágúst 1762, líklega úr [[krabbamein]]i. Eftir lát hennar lét dóttir hennar brenna dagbækur hennar af ótta við hneyksli, en áður hafði hún skilið handrit að uppkasti með dagbókarfærslum og afritum af bréfum eftir hjá enskum presti í [[Rotterdam]]. Þetta handrit kom síðar út sem ''Turkish Embassy Letters'' og vakti mikla athygli.<ref>{{Cite book|last=Halsband|first=Robert|title=The Life of Lady Mary Wortley Montagu|publisher=Clarendon Press|year=1956|isbn=978-0198115489|pages=289}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Enskar hefðarkonur]] [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] [[Flokkur:Ensk skáld]] {{fd|1689|1762}} srazl2f1ueev9rdtq6gojd9xo2vldm9 0 185770 1972323 1912048 2026-07-17T07:30:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972323 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=''Blücher '' |mynd=Bundesarchiv DVM 10 Bild-23-63-09, Kreuzer "Blücher".jpg |alt= |skipstjóri = Oskar Kummetz |útgerð=Þýski sjóherinn |þyngd= 16.170 |lengd= 203.20 |breidd=22 |dýpt=7.20 |vélar= 3 × Blohm & Voss gufu túrbínur |hraði= 32 |tegund=[[Beitiskip]] |bygging=1937 }} '''Þýska beitiskipið ''Blücher''''' var annað af fimm ''Admiral Hipper'' [[Beitiskip|beitiskipum]] [[Þýski sjóherinn|þýska sjóhersins]] sem var byggt eftir risu [[Þýski nasistaflokkurinn|Nasistaflokksins]] til valda í [[Þýskaland|Þýskalandi]] á fjórða áratug 20. aldarinnar. Það var nefnt eftir [[Prússland|prússneska]] herforingjanum [[Gebhard Leberecht von Blücher]], sem hlaut frægð fyrir sigra sína á [[Napóleon Bónaparte]] í [[Orrustan við Leipzig|orrustunni við Leipzig]] og [[Orrustan við Waterloo|orrustunni við Waterloo]]. ==Saga== Bygging skipsins hófst árið 1935 og var því hleypt af stokkunum árið 1937. Það var formlega tekið í notkun [[20. september]] [[1939]]. Rúmlega hálfu ári seinna tók það þátt í innrás Þjóðverja í Noreg og var það flaggskip innrásarflotans. Aðfararnótt [[9. apríl]] [[1940]] leiddi það innrásarflotann inn [[Oslóarfjörður|Oslóarfjörð]] til að hertaka [[Osló]], höfuðborg Noregs. Þegar ''Blücher'' sigldi inn fjörðinn varð það fyrir tveimur fallbyssuskotum frá Oscarsborgarvirkinu við Drøbak sund, sem kveiktu elda um borð í skipinu. Stuttu seinna varð það fyrir tveimur tundurskeytum sem ullu meiriháttar skemmdum með þeim afleiðingum að skipið missti vélarafl.{{sfn|Binder & Schlünz|pp=92–93, 119, 126}} Eftir að eldurinn um borð náði að breiðast út í skotfærageymslur, urðu miklar sprengingar um borð og að lokum hvolfdi skipið og sakk með miklu manntjóni.{{sfn|Williamson|pp=33–34}} Missir skipsins og þær skemmdir sem [[Þýska beitiskipið Lützow|beitiðskipið ''Lützow'']] varð fyrir frá varnarvirkjum Norðmanna urðu til þess að ''Lützow'' og restin af innrásarflotanum sneru við og settu innrásarliðið á land utar í firðinum, en það er talið hafa gefið konungsfjölskyldunni og ríkisstjórninni tíma til að flýja Osló.{{sfn|Lunde|p=220}} Flakið liggur á botni Oslóarfjarðar og var árið 2016 skilgreint sem stríðsminjar til að vernda það fyrir ágangi. Nokkrir gripir hafa verið teknir upp úr flakinu, þar á meðal önnur af [[Arado Ar 196]] flugvélum sem voru um borð.{{sfn|Nytrøen & Zakariassen}} ==Á hvíta tjaldinu== Orrustunni við Drøbak sund og örlögum ''Blücher'' eru gerð skil í norsku stríðsmyndinni ''Kongens ne'' frá 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.forsvarsbygg.no/festningene/Nyhetsarkiv/2016/kongens-nei/ |title=Kongens nei |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=24 August 2016 |website=[[Norwegian Defence Estates Agency]] |access-date=16 January 2017 |language=no }}{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | last = Berg | first = Ole F | year = 1997 | language = no | title = I skjærgården og på havet, Marinens krig 8. april 1940&nbsp;– 8 mai 1945 | publisher = Marinens krigsveteranforening | isbn = 978-82-993545-2-3 | ref ={{sfnRef|Berg}} }} * {{cite book | last1 = Binder | first1 = Frank | last2 = Schlünz | first2 = Hans Hermann | year = 1990 | language = de | title = Schwerer Kreuzer Blücher | edition = first | publisher = Koehlers Verlagsgesellschaft | isbn = 978-3-7822-0487-3 | ref ={{sfnRef|Binder & Schlünz}} |name-list-style=amp }} * {{cite book | last1 = Fjeld | first1 = Odd T |author2=Tor Jørgen Melien |author3=Jan Egil Fjørtoft |author4=Tor Georg Monsen |author5=Reidar Lauritz Godø |author6=Robert Eichinger | year = 1999 | title = Klar til strid, Kystartilleriet gjennom århundrene&#124;Utgitt av Kystartilleriets Offisersforening | language = no | isbn = 978-82-995208-0-5 | ref ={{sfnRef|Fjeld et al.}} }} * {{cite book | last = Gröner | first = Erich |author-link=Erich Gröner | year = 1990 | title = German Warships: 1815–1945 | volume = I: Major Surface Vessels | publisher = Naval Institute Press | location = Annapolis | isbn = 978-0-87021-790-6 | ref ={{sfnRef|Gröner}} }} * {{Cite book | last1 = Koop | first1 = Gerhard | last2 = Schmolke | first2 = Klaus-Peter | title = Die Schweren Kreuzer der Admiral Hipper-Klasse |trans-title=The Heavy Cruisers of the Admiral Hipper Class | location = Bonn | publisher = Bernard & Graefe Verlag | language = de | year = 1992 | isbn = 978-3-7637-5896-8 |name-list-style=amp | ref ={{sfnRef|Koop & Schmolke}} }} * {{cite book |last1=Lislegaard |first1=Othar |last2=Børte |first2=Torbjørn |title=Skuddene som reddet Norge? Senkningen av "Blücher" 9.april 1940 |publisher=Aschehoug |location=Oslo |year= 1975 |isbn=8203080537 |ref={{sfnRef|Lislegaard & Børte}} |name-list-style=amp }} * {{cite book | last = Lunde | first = Henrik O. | year = 2010 | title = Hitler's Pre-Emptive War: The Battle for Norway, 1940 | publisher = Casemate Publishers | location = Havertown | isbn = 978-1-935149-33-0 | ref ={{sfnRef|Lunde}} }} * {{cite web |last1=Nytrøen |first1=Odd |last2=Zakariassen |first2=Gaute |url=https://www.nrk.no/kultur/freder-_blucher_-for-a-hindre-vrakplyndring-1.13000719 |title=Freder «Blücher» for å hindre vrakplyndring |trans-title="Blucher" Protected by Law to Prevent Looting |publisher=[[Norwegian Broadcasting Corporation]] |date=16 June 2016 |lang=no |ref={{sfnref|Nytrøen & Zakariassen}} |name-list-style=amp }} * {{cite book | last = Rohwer | first = Jürgen | author-link = Jürgen Rohwer | year = 2005 | title = Chronology of the War at Sea, 1939–1945: The Naval History of World War Two | url = https://archive.org/details/chronologyofwara0000rohw_v7p9 | publisher = US Naval Institute Press | location = Annapolis | isbn = 978-1-59114-119-8 | ref ={{sfnRef|Rohwer}} }} * {{cite book | last = Sieche | first = Erwin | chapter = Germany | pages = 218–254 | editor-last1 = Gardiner | editor-first1 = Robert | editor-last2 = Chesneau | editor-first2 = Roger | year = 1992 | title = Conway's All the World's Fighting Ships 1922–1946 | publisher = Conway Maritime Press | location = London | isbn = 978-0-85177-146-5 | url = https://books.google.com/books?id=bJBMBvyQ83EC | ref = {{sfnRef|Sieche}} }} * {{cite book | last1 = Tamelander | first1 = Michael | last2 = Zetterling | first2 = Niklas | year = 2001 | language = no | title = 9. april, Nazitysklands invasjon av Norge | publisher = Spartacus forlag AS | isbn = 978-82-430-0191-6 |name-list-style=amp | ref ={{sfnRef|Tamelander & Zetterling}} }} * {{cite book | last = Williamson | first = Gordon | author-link = Gordon Williamson (writer) | year = 2003 | title = German Heavy Cruisers 1939–1945 | publisher = Osprey Publishing | location = Oxford | isbn = 978-1-84176-502-0 | ref ={{sfnRef|Williamson}} }} ==Frekari lesning== * {{cite book |last=Whitley |first=M. J. |title=German Cruisers of World War Two |url=https://archive.org/details/germancruisersof0000whit |year=1987 |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-0-87021-217-8 }} {{DEFAULTSORT:Blücher}} [[Flokkur:Byggt 1937]] [[Flokkur:Herskip í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýsk beitiskip]] 4pv8ulj8m1uukpg311tno7iw6m5ox04 0 185803 1972278 1921267 2026-07-17T05:50:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972278 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=HMS ''Berwick'' |mynd=HMS Berwick (65).jpg |alt= |skipstjóri |útgerð=Breski sjóherinn |þyngd= 9.750 |lengd= 190 |breidd= 20,8 |dýpt= 4,95 |vélar= |hraði= 31,5 |tegund= [[Beitiskip]] |bygging= Fairfield Shipbuilding and Engineering Company, Govan, Skotlandi }} '''HMS ''Berwick'' (65)''' var breskt [[beitiskip]] sem er þekktast á Íslandi fyrir að hafa verið í innrásarflotanum sem [[Hernám Íslands|hertók Ísland]] árið 1940.{{sfn|Whitehead|1995|p=362}} ==Bygging== Bygging skipsins hófst árið 1924 í Fairfield Shipbuilding and Engineering Company í Govan í Skotlandi. Því var hleypt af stokkunum árið 1926 og tekið að fullu í notkun 12. júlí 1927. ==Hernám Íslands== ''Berwick'' var hluti af innrásarflota Breta sem hertók Ísland þann 10. maí 1940. Auk ''Berwick'' voru í flotanum beitiskipið [[HMS Glasgow (C21)|HMS ''Glasgow'']] og [[Tundurspillir|tundurspillarnir]] [[HMS Fearless (H67)|HMS ''Fearless'']] og [[HMS Fortune (H70)|HMS ''Fortune'']]. Beitiskipin voru ekki hönnuð til að flytja þennan fjölda af mannskap og vistum og voru aðstæður þröngar um borð.{{sfn|Whitehead|1995|p=363}} Margir landgönguliðanna þjáðust af slæmri sjóveiki í ferðinni og einn af þeim framdi sjálfsvíg á leiðinni.{{sfn|Whitehead|1995|pp=374–375}}{{sfn|Miller|2003|p=88}} Að öðru leyti var ferð skipana tíðindarlítil en skipin komu til Íslands aðfararnótt 10. maí.{{sfn|Bittner|1983|p=42}} ==Eftir stríð== Skipið var tekið úr notkun árið 1946 og selt í brotajárn tveimur árum seinna. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book|last = Bittner|first = D. F.|date = 1983|title = The Lion and the White Falcon: Britain and Iceland in the World War II Era|url = https://archive.org/details/lionwhitefalconb0000bitt|location = Hamden|publisher = Archon Books|isbn = 0-208-01956-1}} *{{cite book|title=Conway's All the World's Fighting Ships 1922–1946|editor1-last=Chesneau |editor1-first=Roger |publisher=Mayflower Books|location=New York|year=1980|isbn=0-8317-0303-2 |chapter=Great Britain |last1=Campbell |first1=N.J.M.|pages=2–85}} *{{cite book|last=Friedman|first=Norman|title=British Cruisers: Two World Wars and After|year=2010|publisher=Seaforth Publishing|location=Barnsley, UK|isbn=978-1-59114-078-8 |author-link=Norman Friedman}} * {{cite book|last = Miller|first = J.|date = 2003|title = The North Atlantic Front: Orkney, Shetland, Faroe and Iceland at War |location = Edinburgh|publisher = Birlinn|isbn = 1-84341-011-7}} * {{cite book|last1=Raven|first1=Alan|last2=Roberts|first2=John|title=British Cruisers of World War Two|publisher=Naval Institute Press|location=Annapolis, Maryland|year=1980|isbn=0-87021-922-7|name-list-style=amp}} * {{cite book|last=Rohwer|first=Jürgen|title=Chronology of the War at Sea 1939–1945: The Naval History of World War Two|url=https://archive.org/details/chronologyofwara0000rohw_v7p9|publisher=Naval Institute Press|location=Annapolis, Maryland|year=2005|edition=Third Revised|isbn=1-59114-119-2 |author-link=Jürgen Rohwer}} * {{cite book |last=Whitehead |first=Þ. |author-link=Þór Whitehead |date=1995 |title=Milli vonar og ótta: Ísland í síðari heimsstyrjöld |trans-title=Between Hope and Fear: Iceland in World War II |location=Reykjavík |publisher=Vaka-Helgafell |isbn = 9979-2-0317-X}} * {{cite book |last=Whitehead |first=Þ. |date=1999 |title=Bretarnir koma: Ísland í síðari heimsstyrjöld |trans-title=The British are Coming: Iceland in World War II |location=Reykjavík |publisher=Vaka-Helgafell |isbn=9979-2-1435-X}} * {{cite book|last=Whitley|first=M. J.|title=Cruisers of World War Two: An International Encyclopedia|url=https://archive.org/details/cruisersofworldw0000mjwh|publisher=Cassell |location=London|year=1995|isbn=1-86019-874-0|author-link=Michael J. Whitley}} [[Flokkur:Byggt 1926]] [[Flokkur:Bresk beitiskip]] [[Flokkur:Herskip í seinni heimsstyrjöldinni]] jhr9lrbhz90c6e94z9kecfarlw1vks3 0 187002 1972260 1924163 2026-07-16T19:01:55Z TKSnaevarr 53243 1972260 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Júlía Svyrydenko | myndastærð = 240px | mynd = СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна.jpg | myndatexti1 = Svyrydenko árið 2025. | titill = Forsætisráðherra Úkraínu | stjórnartíð_start = 17. júlí 2025 | stjórnartíð_end = 16. júlí 2026 | forseti = [[Volodymyr Zelenskyj]] | forveri = [[Denys Sjmyhal]] | eftirmaður = [[Serhíj Koretskyj]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1985|12|25}} | fæðingarstaður = [[Tsjerníhív|Tsjernígov]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|úkraínska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] (nú [[Tsjerníhív]], [[Úkraína|Úkraínu]]) | þjóderni = [[Úkraína|Úkraínsk]] | háskóli = Verslunar- og hagfræðiskólinn í Kænugarði | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Юлія Свириденко}} }} '''Júlía Anatolíjívna Svyrydenko''' ([[úkraínska]]: {{lang|uk|Юлія Анатоліївна Свириденко}}; f. 25. desember 1985) er [[Úkraína|úkraínsk]] stjórnmálakona og núverandi forsætisráðherra Úkraínu. Hún var fyrsti aðstoðarforsætisráðherra og efnahagsþróunar- og verslunarmálaráðherra Úkraínu frá 4. nóvember 2021 til 17. júlí 2025.<ref name="Interfax_041121">[https://en.interfax.com.ua/news/general/777584.html Rada appoints Svyrydenko as First Deputy PM, Economy Minister], [[Interfax-Ukraine]] (4. nóvember 2021)</ref> Þann 14. júlí 2025 stakk [[Volodymyr Zelenskyj]] forseti upp á því að Svyrydenko yrði falið að mynda ríkisstjórn og að hún tæki við af [[Denys Sjmyhal]] sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web |title=Zelenskyy proposes Deputy Prime Minister Svyrydenko to head Ukrainian government |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/07/14/7521667/ |access-date=2025-07-14 |website=Ukrainska Pravda |language=en}}</ref> [[Verkhovna Rada|Úkraínska þingið]] samþykkti tilnefningu hennar þremur dögum síðar.<ref name="voted_in">{{Cite web |date=2025-07-17 |author=Denysiaka, Olha|title=Рада призначила Свириденко прем&#039;єр-міністеркою [Rada appointed Svyrydenko as Prime Minister] |url=https://hromadske.ua/polityka/248169-rada-pryznachyla-svyrydenko-premyer-ministerkoiu |access-date=2025-07-17 |website=hromadske |language=uk}}</ref> ==Menntun== Svyrydenko útskrifaðist frá Verslunar- og hagfræðiskólanum í Kænugarði árið 2008 með gráðu í viðskiptastjórnun gegn einokun.<ref name="Interfax_041121"/> ==Starfsferill== Svyrydenko hóf starfsferil sinn árið 2008 sem hagfræðingur hjá úkraínsk-andorrska fyrirtækinu JSC "AMP".<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Árið 2011 varð hún fastafulltrúi [[Tsjerníhív]] í borginni [[Wuxi]]. Þetta var eina umboðsskrifstofa úkraínskrar borgar í [[Kína]].<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Árið 2015 varð hún formaður efnahagsþróunardeildar [[Tsjerníhívfylki]]s.<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Frá 30. júlí til 28. nóvember 2018 var hún starfandi formaður stjórnsýslu ríkisins í Tsjerníhívfylki. Þann 5. maí 2020 skipaði [[Volodymyr Zelenskyj]] forseti Úkraínu Svyrydenko fulltrúa Úkraínu í undirhóp um samfélagsleg og efnahagsleg málefni í þríhliða samskiptahóp til að leysa úr átökunum í [[Donbas]] ([[Úkraína]] - [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] - [[Rússland]]). Þann 22. desember 2020 skipaði Zelenskyj Svyrydenko aðstoðarformann skrifstofu forsetaembættisins í stað Júlíu Kovalív.<ref>[https://ukranews.com/en/news/746005-zelenskyy-appoints-svyrydenko-deputy-head-of-presidential-office-to-replace-kovaliv Zelenskyy appoints Svyrydenko Deputy Head of Presidential Office to Replace Kovaliv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114192923/https://ukranews.com/en/news/746005-zelenskyy-appoints-svyrydenko-deputy-head-of-presidential-office-to-replace-kovaliv |date=2021-01-14 }}, [[Ukrainian News Agency]] (22. desember 2020)</ref> Þann 4. nóvember 2021 útnefndi úkraínska þingið ([[Verkhovna Rada]]) Svyrydenko fyrsta aðstoðarforsætisráðherra og efnahagsþróunar- og verslunarmálaráðherra Úkraínu. 256 þingmenn kusu með útnefningu hennar.<ref>[https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/rada-appoints-svyrydenko-as-first-deputy-prime-minister-economy-minister.html Rada appoints Svyrydenko as first deputy prime minister, economy minister], [[Kyiv Post]] (4 November 2021)</ref> Í ágúst 2022 heimilaði ríkisstjórnin Svyrydenko að leiða starfshóp þvert á stofnanir um framkvæmd [[Efnahagsþvinganir|efnahagsþvingana]].<ref>{{Cite web|title=Кабінет Міністрів України - Уряд уповноважив Міністра економіки України Юлію Свириденко координувати роботу з санкційної політики|url=https://www.kmu.gov.ua/news/uriad-upovnovazhyv-ministra-ekonomiky-ukrainy-iuliiu-svyrydenko-koordynuvaty-robotu-z-sanktsiinoi-polityky|website=www.kmu.gov.ua|accessdate=2023-01-02|language=uk}}</ref> Hún samdi við önnur ríki um herðingu efnahagsþvingana gegn Rússlandi, sér í lagi við fulltrúa frá Bretlandi.<ref>{{Cite web|url=https://www.me.gov.ua/News/Detail?lang=uk-UA&id=2e8e2292-3af1-4ae7-94c8-03999a0f26d3&title=UkrainaTaVelika|title=Україна та Велика Британія посилять координацію в питаннях запровадження санкцій}}</ref> Þann 14. júlí 2025 tilkynnti Zelenskyj uppstokkun í ríkisstjórninni og tilnefndi Svyrydenko nýjan forsætisráðherra.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=BREAKING: Zelensky announces next prime minister, launches government reshuffle |url=https://kyivindependent.com/breaking-zelensky-proposes-first-deputy-prime-minister-svyrydenko-to-lead-ukrainian-government/ |access-date=2025-07-14 |work=The Kyiv Independent}}</ref> Tilnefning hennar var samþykkt af úkraínska þinginu 17. júlí.<ref name="voted_in"/> Zelenskyj leysti Svyrydenko úr embætti eftir tæpt ár og vísaði til þess að tryggja þyrfti framkvæmd uppfærðrar pólitískrar stefnu.<ref>{{Vefheimild|titill= For­sætis­ráð­herra Úkraínu lætur af em­bætti|url=https://www.visir.is/g/20262909300d/for-saetis-rad-herra-ukrainu-laetur-af-em-baetti|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 14. júlí 2026|skoðað=16. júlí 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir}}</ref> [[Serhíj Koretskyj]] tók við af Svyrydenko þann 16. júlí 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Nýr forsætisráðherra skipaður í Úkraínu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/07/16/nyr_forsaetisradherra_skipadur_i_ukrainu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 14. júlí 2026|skoðað=16. júlí 2026}}</ref> ==Viðurkenningar== Júlía Svyrydenko birtist á lista í tölublaði tímaritsins ''[[Time]]'' 13. september 2023, þar sem henni var lýst sem „táknrænni fyrir seiglu úkraínsku þjóðarinnar“ (í tengslum við [[innrás Rússa í Úkraínu]]).<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=TIME100 Next |url=https://time.com/collection/time100-next-2023/6308564/yulia-svyrydenko/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230913202457/https://time.com/collection/time100-next-2023/6308564/yulia-svyrydenko/ |archive-date=13 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=[[Time]]}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Denys Sjmyhal]] | titill=Forsætisráðherra Úkraínu| frá=17. júlí 2025 | til=16. júlí 2026| eftir=[[Serhíj Koretskyj]]}} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Svyrydenko, Júlía}} {{f|1985}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Úkraínu]] cccrm828ep4n9yipkvoea4vfq1zsqc9 1972264 1972260 2026-07-16T19:12:37Z TKSnaevarr 53243 1972264 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Júlía Svyrydenko | myndastærð = 240px | mynd = СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна.jpg | myndatexti1 = Svyrydenko árið 2025. | titill = Forsætisráðherra Úkraínu | stjórnartíð_start = 17. júlí 2025 | stjórnartíð_end = 16. júlí 2026 | forseti = [[Volodymyr Zelenskyj]] | forveri = [[Denys Sjmyhal]] | eftirmaður = [[Serhíj Koretskyj]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1985|12|25}} | fæðingarstaður = [[Tsjerníhív|Tsjernígov]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|úkraínska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] (nú [[Tsjerníhív]], [[Úkraína|Úkraínu]]) | þjóderni = [[Úkraína|Úkraínsk]] | háskóli = Verslunar- og hagfræðiskólinn í Kænugarði | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Юлія Свириденко}} }} '''Júlía Anatolíjívna Svyrydenko''' ([[úkraínska]]: {{lang|uk|Юлія Анатоліївна Свириденко}}; f. 25. desember 1985) er [[Úkraína|úkraínsk]] stjórnmálakona og fyrrverandi forsætisráðherra Úkraínu. Hún var fyrsti aðstoðarforsætisráðherra og efnahagsþróunar- og verslunarmálaráðherra Úkraínu frá 4. nóvember 2021 til 17. júlí 2025.<ref name="Interfax_041121">[https://en.interfax.com.ua/news/general/777584.html Rada appoints Svyrydenko as First Deputy PM, Economy Minister], [[Interfax-Ukraine]] (4. nóvember 2021)</ref> Þann 14. júlí 2025 stakk [[Volodymyr Zelenskyj]] forseti upp á því að Svyrydenko yrði falið að mynda ríkisstjórn og að hún tæki við af [[Denys Sjmyhal]] sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web |title=Zelenskyy proposes Deputy Prime Minister Svyrydenko to head Ukrainian government |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/07/14/7521667/ |access-date=2025-07-14 |website=Ukrainska Pravda |language=en}}</ref> [[Verkhovna Rada|Úkraínska þingið]] samþykkti tilnefningu hennar þremur dögum síðar.<ref name="voted_in">{{Cite web |date=2025-07-17 |author=Denysiaka, Olha|title=Рада призначила Свириденко прем&#039;єр-міністеркою [Rada appointed Svyrydenko as Prime Minister] |url=https://hromadske.ua/polityka/248169-rada-pryznachyla-svyrydenko-premyer-ministerkoiu |access-date=2025-07-17 |website=hromadske |language=uk}}</ref> ==Menntun== Svyrydenko útskrifaðist frá Verslunar- og hagfræðiskólanum í Kænugarði árið 2008 með gráðu í viðskiptastjórnun gegn einokun.<ref name="Interfax_041121"/> ==Starfsferill== Svyrydenko hóf starfsferil sinn árið 2008 sem hagfræðingur hjá úkraínsk-andorrska fyrirtækinu JSC "AMP".<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Árið 2011 varð hún fastafulltrúi [[Tsjerníhív]] í borginni [[Wuxi]]. Þetta var eina umboðsskrifstofa úkraínskrar borgar í [[Kína]].<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Árið 2015 varð hún formaður efnahagsþróunardeildar [[Tsjerníhívfylki]]s.<ref>{{Cite news |title=Свириденко Юлія Анатоліївна — АГРОПОЛІТ |url=https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814014650/https://agropolit.com/dosye/sviridenko-yuliya-anatoliyivna |archive-date=2020-08-14 |access-date=2025-07-04}}</ref> Frá 30. júlí til 28. nóvember 2018 var hún starfandi formaður stjórnsýslu ríkisins í Tsjerníhívfylki. Þann 5. maí 2020 skipaði [[Volodymyr Zelenskyj]] forseti Úkraínu Svyrydenko fulltrúa Úkraínu í undirhóp um samfélagsleg og efnahagsleg málefni í þríhliða samskiptahóp til að leysa úr átökunum í [[Donbas]] ([[Úkraína]] - [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] - [[Rússland]]). Þann 22. desember 2020 skipaði Zelenskyj Svyrydenko aðstoðarformann skrifstofu forsetaembættisins í stað Júlíu Kovalív.<ref>[https://ukranews.com/en/news/746005-zelenskyy-appoints-svyrydenko-deputy-head-of-presidential-office-to-replace-kovaliv Zelenskyy appoints Svyrydenko Deputy Head of Presidential Office to Replace Kovaliv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114192923/https://ukranews.com/en/news/746005-zelenskyy-appoints-svyrydenko-deputy-head-of-presidential-office-to-replace-kovaliv |date=2021-01-14 }}, [[Ukrainian News Agency]] (22. desember 2020)</ref> Þann 4. nóvember 2021 útnefndi úkraínska þingið ([[Verkhovna Rada]]) Svyrydenko fyrsta aðstoðarforsætisráðherra og efnahagsþróunar- og verslunarmálaráðherra Úkraínu. 256 þingmenn kusu með útnefningu hennar.<ref>[https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/rada-appoints-svyrydenko-as-first-deputy-prime-minister-economy-minister.html Rada appoints Svyrydenko as first deputy prime minister, economy minister], [[Kyiv Post]] (4 November 2021)</ref> Í ágúst 2022 heimilaði ríkisstjórnin Svyrydenko að leiða starfshóp þvert á stofnanir um framkvæmd [[Efnahagsþvinganir|efnahagsþvingana]].<ref>{{Cite web|title=Кабінет Міністрів України - Уряд уповноважив Міністра економіки України Юлію Свириденко координувати роботу з санкційної політики|url=https://www.kmu.gov.ua/news/uriad-upovnovazhyv-ministra-ekonomiky-ukrainy-iuliiu-svyrydenko-koordynuvaty-robotu-z-sanktsiinoi-polityky|website=www.kmu.gov.ua|accessdate=2023-01-02|language=uk}}</ref> Hún samdi við önnur ríki um herðingu efnahagsþvingana gegn Rússlandi, sér í lagi við fulltrúa frá Bretlandi.<ref>{{Cite web|url=https://www.me.gov.ua/News/Detail?lang=uk-UA&id=2e8e2292-3af1-4ae7-94c8-03999a0f26d3&title=UkrainaTaVelika|title=Україна та Велика Британія посилять координацію в питаннях запровадження санкцій}}</ref> Þann 14. júlí 2025 tilkynnti Zelenskyj uppstokkun í ríkisstjórninni og tilnefndi Svyrydenko nýjan forsætisráðherra.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=BREAKING: Zelensky announces next prime minister, launches government reshuffle |url=https://kyivindependent.com/breaking-zelensky-proposes-first-deputy-prime-minister-svyrydenko-to-lead-ukrainian-government/ |access-date=2025-07-14 |work=The Kyiv Independent}}</ref> Tilnefning hennar var samþykkt af úkraínska þinginu 17. júlí.<ref name="voted_in"/> Zelenskyj leysti Svyrydenko úr embætti eftir tæpt ár og vísaði til þess að tryggja þyrfti framkvæmd uppfærðrar pólitískrar stefnu.<ref>{{Vefheimild|titill= For­sætis­ráð­herra Úkraínu lætur af em­bætti|url=https://www.visir.is/g/20262909300d/for-saetis-rad-herra-ukrainu-laetur-af-em-baetti|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 14. júlí 2026|skoðað=16. júlí 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir}}</ref> [[Serhíj Koretskyj]] tók við af Svyrydenko þann 16. júlí 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Nýr forsætisráðherra skipaður í Úkraínu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/07/16/nyr_forsaetisradherra_skipadur_i_ukrainu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 14. júlí 2026|skoðað=16. júlí 2026}}</ref> ==Viðurkenningar== Júlía Svyrydenko birtist á lista í tölublaði tímaritsins ''[[Time]]'' 13. september 2023, þar sem henni var lýst sem „táknrænni fyrir seiglu úkraínsku þjóðarinnar“ (í tengslum við [[innrás Rússa í Úkraínu]]).<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=TIME100 Next |url=https://time.com/collection/time100-next-2023/6308564/yulia-svyrydenko/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230913202457/https://time.com/collection/time100-next-2023/6308564/yulia-svyrydenko/ |archive-date=13 September 2023 |access-date=16 September 2023 |website=[[Time]]}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Denys Sjmyhal]] | titill=Forsætisráðherra Úkraínu| frá=17. júlí 2025 | til=16. júlí 2026| eftir=[[Serhíj Koretskyj]]}} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Svyrydenko, Júlía}} {{f|1985}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Úkraínu]] 9l5je4oe3w3ecwdune6bej8tlm2hnty 0 187866 1972309 1930691 2026-07-17T06:51:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972309 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Hvalalús | image = Cyamus boopis (dorsal).jpg | image_caption = Kvenkyns ''[[Cyamus boopis]]''. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Stórkrabbar]] (''Malacostraca'') | ordo = [[Marflær]] (''Amphipoda'') | subordo = ''[[Senticaudata]]'' | infraordo = ''[[Corophiida]]'' | parvordo = ''[[Caprellidira]]'' | superfamilia = ''[[Caprelloidea]]'' | familia = Cyamidae | taxon = Cyamidae | familia_authority = [[Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz|Rafinesque]], 1815 | subdivision_ranks = Ættkvíslir | subdivision = *''[[Cyamus]]'' *''[[Isocyamus]]'' *''[[Neocyamus]]'' *''[[Platycyamus (amphipod)|Platycyamus]]'' *''[[Scutocyamus]]'' *''[[Sirenocyamus]]'' *''[[Syncyamus]]'' }} '''Hvalalús''' ([[fræðiheiti]]: ''Cyamidae'') er [[ætt (flokkunarfræði)|ætt]] [[krabbadýr]]a sem lifir sem [[sníkjudýr]] á húð [[hvalir|hvala]]. Hvalalýs hafast einkum við í húðfellingum í kringum kynfæri, nasaholur og augu. Þær eru flatar með stórar klær sem þær nota til að halda sér í hýsilinn. Þær eru 5-25 mm að lengd. Flestar tegundir eru bundnar við eina hvalategund. Þær halda sér á hvalnum alla ævi og deyja ef þær detta af. Þær nærast aðallega á [[þörungar|þörungum]] sem vaxa á húðinni.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Marine Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000unse_o4g9|editor=William F. Perrin, et al.|publisher=Elsevier Science & Technology|year=2008|isbn=9780080919935}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Hvalalýs]] 1s6pkiisdwkbny7t0w4vpldu9tkeft0 0 188038 1972345 1955687 2026-07-17T08:26:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972345 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Sushila Karki | nafn_á_frummáli = {{nobold|सुशीला कार्की}} | mynd =Hon. Sushila Karki (profile).jpg | myndatexti1 = Sushila Karki árið 2021. | titill= Forsætisráðherra Nepals | stjórnartíð_start = 12. september 2025 | stjórnartíð_end = 27. mars 2026 | forseti = [[Ram Chandra Poudel]] | forveri = [[K. P. Sharma Oli]] | eftirmaður = [[Balen Shah]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1952|6|7}} | fæðingarstaður = [[Biratnagar]], [[Morang]], [[Nepal]] | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin | starf = Lögmaður, dómari | þjóðerni = [[Nepal|Nepölsk]] | maki = Durga Prasad Subedi | háskóli = [[Tribhuvan-háskóli]] (BA, LLB)<br>[[Banaras Hindu-háskóli]] (MA) }} '''Sushila Karki''' (f. 7. júní 1952) er [[Nepal|nepölsk]] stjórnmálakona og fyrrum lögmaður sem var starfandi forsætisráðherra Nepals frá 12. september 2025 til 27. mars 2026, eftir að fyrri stjórn landsins hrökklaðist frá völdum í [[Mótmæli Z-kynslóðarinnar í Nepal|mótmælum Z-kynslóðarinnar]].<ref>{{cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal unrest: Sushila Karki to take oath as interim PM; parliament dissolved |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-sushila-karki-to-take-oath-as-interim-pm-what-will-be-her-first-decision/articleshow/123854013.cms |access-date=12 September 2025 |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=How Gen Z-led protests are rattling governments across Asia |url=https://www.nbcnews.com/world/asia/protests-asia-gen-z-nepal-indonesia-rcna231096 |access-date=2025-09-18 |website=NBC News |language=en}}</ref> Hún er fyrsti kvenforsætisráðherra Nepals. Karki var áður forseti Hæstaréttar Nepals frá 11. júlí 2016 til 6. júní 2017 og var einnig fyrst kvenna til að gegna því embætti.<ref name="thehimalayantimes.com">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress">{{cite web |date=11 July 2016 |title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath |url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/ |access-date=1 December 2017 |website=[[The Indian Express]]}}</ref> ==Æska og menntun== Karki fæddist 7. júní 1952. Fjölskylda hennar var af [[Chhetri]]-þjóðernishópnum frá Sanarpur (sem síðar varð hluti af [[Biratnagar]]<ref name=":11">{{Cite web |last=Ghimire |first=Binod Ghimire |title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM |url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm |access-date=14 September 2025 |website=[[Kathmandu Post]] |language=English}}</ref>) í Nepal.<ref name="supremecourt">{{cite web |title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi) |url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html |archive-date=15 July 2016 |website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gellner |first1=David N. |last2=Adhikari |first2=Krishna P. |date=5 October 2020 |title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA) |url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml |journal=Public Anthropologist |volume=2 |issue=2 |pages=177–200 |doi=10.1163/25891715-BJA10003 |issn=2589-1707}}</ref> Hún var elst af sjö börnum foreldra sinna.<ref name="ndtv">{{cite web |date=13 April 2016 |title=Nepal Gets First Woman Chief Justice, Sign Of Changing Attitudes |url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-gets-first-woman-chief-justice-sign-of-changing-attitudes-1395219 |website=[[NDTV]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> Karki gekk í [[Tribhuvan-háskóli|Tribhuvan-háskóla]] og útskrifaðist með BA-gráðu árið 1972. Hún nam síðan stjórnmálafræði í Indlandi og útskrifaðist árið 1975 með mastersgráðu frá [[Banaras Hindu-háskóli|Banaras Hindu-háskóla]]. Hún sneri síðan aftur til Trihuvan-háskóla til að stunda laganám og útskrifaðist árið 1978.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 September 2025 |title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo |access-date=11 September 2025 |website=[[BBC News Hindi]] |language=hi}}</ref><ref name="supremecourt" /><ref name="thehindu.com">{{cite news |date=15 April 2016 |title=Sushila Karki, Nepals's new Acting CJ |url=https://www.thehindu.com/news/international/Sushila-Karki-Nepalss-new-Acting-CJ/article14238804.ece |newspaper=[[The Hindu]] |publisher= |via= |agency=[[Press Trust of India]]}}</ref> ==Starfsferill== ===Fyrstu árin=== Frá 1986 til 1989 vann Karki sem aðstoðarkennari við Mahendra-deild Tribhuvan-háskóla. Frá 1988 vann hún um leið sem forseti Koshi-héraðsdómstólsins til ársins 1990.<ref name="supremecourt" /><ref name=":11" /> Það ár tók hún þátt í [[Byltingin í Nepal 1990|byltingu alþýðunnar]] gegn einveldisstjórn konungsins og var fangelsuð í Biratnagar. Hún skrifaði síðar skáldsöguna ''[[Kara (skáldsaga)|Kara]]'' um reynslu sína í byltingunni.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 March 2021 |title=5 books on Nepali women by Nepali women |url=https://english.onlinekhabar.com/books-on-nepali-women-by-nepali-women.html |access-date=11 September 2025 |website=[[Online Khabar]] |language=en}}</ref> Árið 2002 varð Karki forseti áfrýjunardómstólsins í Biratnagar og gegndi þeirri stöðu til ársins 2004, þegar hún varð yfirlögmaður hjá Lögmannafélagi Nepals.<ref name="supremecourt" /><ref name=":11" /> ===Hæstiréttur Nepals=== Karki var skipuð í Hæstarétt Nepals til bráðabirgða í janúar 2009. Skipun hennar var gerð varanleg næsta ár.<ref name=":0" /><ref name="supremecourt" /> Í mars 2016 tók hæstirétturinn til meðferðar kærubréf gegn skipun [[Khil Raj Regmi]] sem starfandi forsætisráðherra Nepals. Hæstirétturinn komst að þeirri niðurstöðu að kæran, sem hafði verið lögð fram árið 2013, ætti ekki lengur við og vísaði henni frá. Karki og hæstaréttardómarinn [[Kalyan Shrestha]] greiddu mótatkvæði og ályktuðu að skipun Regmi hefði brotið gegn stjórnarskrá. Karki færði síðar rök fyrir því að skipun Regmi hefði valdið varanlegum skaða á dómkerfi Nepals.<ref name=":9">{{Cite book |title=The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia |date=2022 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-000-48373-4 |editor-last=Abeyratne |editor-first=Rehan |series=Comparative constitutional change |location=London New York, NY |pages=147–148 |editor-last2=Bùi-ngọc-Son}}</ref> Eftir að Shrestha settist í helgan stein í apríl 2016 mælti stjórnlaganefnd með Karki til að taka við af honum sem forseti hæstaréttar. Hún gegndi embættinu til bráðabirgða þar til skipun hennar var staðfest eftir þingfund næsta júlí.<ref name="ndtv" /><ref name="supremecourt" /> Hún var fyrsti kvenkyns forseti hæstaréttarins og var þá þekkt fyrir að vera strangur dómari sem tók harða afstöðu gegn spillingu.<ref>{{Cite journal |last=Ostermann |first=Susan |date=2017 |title=Nepal in 2016: Nepali Women Rise above a Sea of Instability |url=https://www.jstor.org/stable/26367725 |journal=[[Asian Survey: A Bimonthly Review of Contemporary Asian Affairs]] |volume=57 |issue=1 |pages=60–64 |doi=10.1525/as.2017.57.1.60 |issn=0004-4687 |jstor=26367725 |via=JSTOR}}</ref> Hún mætti andstöðu vegna þessara eiginleika og ríkisstjórnin sakaði hana um að vinna gegn sér eftir að hæstirétturinn ógilti útnefningu Jaya Bahadur Chand í embætti ríkislögreglustjóra.<ref>{{Cite web |date=21 March 2017 |title=SC revokes Chand's appointment as Nepal Police chief, paves the way for Silwal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/sc-revokes-jaya-bahadur-chands-appointment-as-nepal-police-chief |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=5 May 2017 |title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":0" /> [[Nepalski kongressflokkurinn]] og [[Kommúnistaflokkur Nepals (maóísk miðja)]] lögðu fram kæru gegn henni til embættissviptingar á þingi í apríl 2017 og hún var sjálfkrafa leyst úr embætti meðan kæran var tekin til umfjöllunar.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":52" /> Auðveldara hafði verið gert að leggja fram embættiskærur gegn dómurum með stjórnarskrárbreytingum árið 2015.<ref name=":8">{{Cite book |title=Asian comparative constitutional law |url=https://archive.org/details/nlsiu.342.5105.bui.i.39177 |date=2023 |publisher=[[Hart Publishing]] |isbn=978-1-5099-4969-4 |editor-last=Bùi |editor-first=Ngọc Sơn |location=Oxford, UK ; New York, NY |pages=425 |editor-last2=Malagodi |editor-first2=Mara}}</ref><ref name=":9" /> Samkvæmt umfjöllun ''[[The Himalayan Times]]'' var víða litið á embættiskæruna sem svo að hún væri lögð fram „af pólitískum ásetningi og henni ætlað að hindra dóma í nokkrum málum sem höfðu vakið mikla athygli“.<ref name=":3" /> Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna, [[Zeid Ra'ad al-Hussein]] sagði að „tilraunin til að leysa hana frá störfum [vekti] alvarlegar áhyggjur af skuldbindingu stjórnarinnar við réttlæti og réttarríki“.<ref>{{Cite web |last=Kafle |first=Sanjeeb |date=5 May 2017 |title=UN condemns move to impeach Nepal's Chief Justice |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/un-high-commissioner-zeid-condemns-impeachment-motion-filed-cj-karki |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref> [[Bimalendra Nidhi]], þáverandi aðstoðarforsætisráðherra og heimamálaráðherra, sagði af sér af óánægju með embættiskæruna gegn Karki<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 May 2017 |title=Nepal's deputy prime minister resigns after country's chief justice is impeached |url=https://scroll.in/latest/836201/nepal-deputy-prime-minister-resigns-over-impeachment-motion-against-chief-justice |access-date=12 September 2025 |website=[[Scroll.in]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 April 2017 |title=Deputy PM, Home Minister Bimalendra Nidhi resigns |url=https://english.onlinekhabar.com/deputy-pm-home-minister-bimalendra-nidhi-resigns.html |access-date=12 September 2025 |website=[[Online Khabar]] |language=en-GB}}</ref> og [[Rastriya Prajatantra-flokkurinn]] sagði sig úr samsteypustjórninni með Kongressflokknum og Kommúnistaflokknum.<ref name=":52">{{cite web |title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment |url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms |archive-date=2 maí 2017 |access-date=2 May 2017 |website=[[The Times of India]] }}</ref> Í maí lét hæstaréttardómarinn [[Cholendra Shumsher JB Rana|Cholendra Shumsher Rana]] fresta málsmeðferðinni.<ref name=":3" /> Almenningsþrýstingur leiddi til þess að samningur var gerður við uppstokkun í stjórninni og stjórnarflokkarnir drógu kærunar til baka.<ref name=":8" /><ref name=":2" /> Karki sagði af sér 6. júní 2017 þegar hún náði lögbundnum 65 ára eftirlaunaaldri.<ref>{{Cite web |last=Kafle |first=Sanjeeb |date=6 June 2017 |title=Chief Justice Karki retires |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/chief-justice-karki-retires |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref> Eftir að Karki lauk störfum gaf hún út sjálfsævisögu um uppruna sinn og störf sem dómari. Í bókinni, sem kom út undir titlinum ''[[Nyaya]]'', færði Karki rök fyrir því að sjálfstæðir dómstólar væru nauðsynlegt skilyrði lýðræðis.<ref>{{Cite web|title=Former CJ Karki's book released|url=https://en.setopati.com/social/130903/|access-date=19 November 2021|website=Setopati}}</ref> Næsta ár gaf hún út skáldsöguna ''Kara''.<ref name=":1" /> ===Starfandi forsætisráðherra Nepals=== [[File:US Nepal Summit for Democracy 2021 - Sushila Karki.jpg|alt=US Nepal Summit for Democracy 2021|thumb|Karki á ráðstefnu Bandaríkjanna og Nepals um lýðræði 2021.]] Eftir að forsætisráðherrann [[K. P. Sharma Oli]] neyddist til að segja af sér vegna [[Mótmæli Z-kynslóðarinnar í Neðal|fjöldamótmæla]] [[Z-kynslóðin|Z-kynslóðarinnar]] var stungið upp á að Karki leiddi bráðabirgðastjórn þar sem hún var talin pólitískt óhlutdræg.<ref>{{Cite news |last=Landrin |first=Sophie |date=13 September 2025 |title=Sushila Karki appointed as Nepal's prime minister with mission to preserve unity |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/09/13/sushila-karki-appointed-as-nepal-s-prime-minister-with-mission-to-preserve-unity_6745361_4.html |access-date=14 September 2025 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref> Eftir skoðanakönnun á samskiptamiðlinum [[Discord]] völdu mótmælendur Karki til að leiða stjórnina.<ref name=":10" /> Fallist var á skipun hennar eftir viðræður við nepalska herinn.<ref name=":22">{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html |access-date=11 September 2025 |website=[[Hindustan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership |access-date=12 September 2025 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref><ref name=":5" /> [[Ram Chandra Poudel]] forseti rauf þing samkvæmt ráðleggingu Karki þann 12. september<ref name=":5">{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal gets first female PM after deadly unrest |url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o |access-date=13 September 2025 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-13 |title=Nepal's major parties say dissolved parliament must be reinstated |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0q71jplqq0o |access-date=2025-09-16 |website=BBC |language=en}}</ref> og Karki sór embættiseið sem starfandi forsætisráðherra í samræmi við 61. grein stjórnarskrár Nepals.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Sushila Karki appointed Prime Minister under Article 61, becomes Nepal's first female head of government |url=https://english.onlinekhabar.com/sushila-karki-appointed-prime-minister-under-article-61-becomes-nepals-first-female-head-of-government.html |access-date=12 September 2025 |website=OnlineKhabar English News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ellis-Petersen |first=Hannah |date=12 September 2025 |title=Nepal appoints its first female PM after historic week of deadly protests |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/12/nepal-appoints-its-first-female-pm-after-historic-week-of-deadly-protests |access-date=12 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hún kynnti ríkisstjórn sína þann 15. september 2025.<ref>{{Cite news |last=Gurubacharya |first=Binaj |date=15 September 2025 |title=Nepal's PM appoints 3 new ministers as interim government prepares to hold fresh elections in March |url=https://apnews.com/article/nepal-new-government-politics-challenges-d86034115a581762c2d1b38780112006 |access-date=15 September 2025 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> Karki er fyrsti kvenforsætisráðherrann í sögu Nepals.<ref name=":5" /> ==Einkahagir== Karki er gift [[Durga Prasad Subedi]], sem var einn þeirra sem stóðu fyrir flugráni á flugvél Royal Nepal Airlines DHC-6 árið 1973, á meðan hann var leiðtogi í ungliðahreyfingu Nepalska kongressflokksins.<ref name=":6">{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM |url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/ |access-date=12 September 2025 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Dahal |first=Binita |title=Justice-in-chief: Legalese |url=https://archive.nepalitimes.com/regular-columns/Legalese/justice-in-chief,804 |access-date=11 September 2025 |website=[[Nepali Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Nepal unrest: Interim PM contender Sushila Karki's husband hijacked plane in 1973; passengers included actor Mala Sinha |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-interim-pm-contender-sushila-karkis-husband-hijacked-plane-in-1973-passengers-included-actor-mala-sinha/articleshow/123830813.cms |access-date=12 September 2025 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> Þau kynntust á meðan þau voru nemendur við Banaras Hindu-háskólann<ref>{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Who is Sushila Karki? Nepal's Gen-Z protesters want ex-chief justice as the interim prime minister |url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-protest-gen-z-protestors-want-former-chief-justice-sushila-karki-as-head-of-state-10241604/ |access-date=12 September 2025 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> og hann var leiðbeinandi hennar.<ref name=":6" /> Þau eiga að minnsta kosti eitt barn.<ref name=":4" /> Auk móðurmáls síns, [[Nepalska|nepölsku]], kann Karki [[hindí]] og [[Enska|ensku]].<ref name=":0" /><ref name="supremecourt" /> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Karki, Sushila}} {{f|1952}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Nepals]] 8ab6prvzsjoz3iprlmkkqijzavabwym 0 189104 1972334 1941611 2026-07-17T08:04:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972334 wikitext text/x-wiki {{Saga Kóreu}}'''Þríríkjatímabil Kóreu''' ([[kóreska]]: 삼국시대; [[Hanja]]: 三國時代; RR: ''Samgukshidae''), einnig kallað '''Samhan Kóreu''', vísar til tímabils í [[Saga Kóreu|kóreskri sögu]] í [[fornöld]] þegar [[Kóreuskagi]]nn skiptist í meginatriðum milli þriggja ríkja: [[Goguryeo]], [[Paekche]] og [[Silla (Kóreu)|Silla]] (einnig kölluð „Samhanríkin“) sem fylgdu [[Frumþríríkjatímabilið|frumþríríkjatímabilinu]]. Þríríkjatímabilið hófst um árið 300 e.Kr. og því lauk árið [[668]]. Samhanríkin kepptu um yfirráð á Kóreuskaga á fornaldartíma kóreskrar sögu. Á þessu tímabili sameinuðust mörg smá ríki og ríkisfélög þar til, eftir að Buyeo var innlimað árið 494 og Kaya árið 562, stóðu aðeins þrjú ríki eftir á skaganum: Goguryeo, Paekche og Silla. „Þrjú konungsríki Kóreu“ lögðu grunninn að því sem síðar varð Kórea; og fólkið í Goguryeo, Paekche og Silla varð kóreska þjóðin.<ref>Benjamin 2015 The Cambridge World History: Volume 4 (p. 427, p. 430)</ref> Ríkin þrjú náðu yfir allan skagann og um það bil helming af [[Mansjúría|Mansjúríu]] (núverandi Norðaustur-Kína og smáhluta af núverandi [[Rússland|rússnesku]] Austur-Asíu).<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_DqBgAAQBAJ&q=Koguryo+Siberia+Russia%27s|title=Rediscovering Russia in Asia: Siberia and the Russian Far East: Siberia and the Russian Far East|last1=Kotkin|first1=Stephen|last2=Wolff|first2=David|date=2015-03-04|publisher=Routledge|isbn=9781317461296|language=en|access-date=15 July 2016}}</ref> Goguryeo stjórnaði norðurhluta skagans, auk Liaodongskaga og Mansjúríu. Paekche og Silla náðu yfir suðurhluta skagans. Eyríkin [[Tamna]] og [[Usan]] voru undirgefin Paekche og Silla, í þeirri röð. Öll þrjú ríkin deildu svipaðri menningu og tungumáli. Paekche og Goguryeo deildu upprunasögnum sem líklega má rekja til [[Buyeo]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DsR3BgAAQBAJ&pg=PA41|title=Encyclopedia of Korean Folk Literature: Encyclopedia of Korean Folklore and Traditional Culture Vol. III|last1=The National Folk Museum of Korea (South Korea)|date=2014|publisher=길잡이미디어|isbn=9788928900848|page=41|language=en|access-date=10 September 2017}}</ref> [[Búddatrú]], sem barst til Kóreu á [[3. öldin|3. öld]] frá [[Indland]]i í gegnum [[Tíbet]] og [[Kína]], varð ríkistrú allra þriggja ríkjanna, fyrst í Goguryeo árið 372 e.Kr.<ref name=":0">{{Cite book|title=Korean History in Maps: From Prehistory to the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/isbn_9781107098466|last=Lee|first=Injae|last2=Miller|first2=Owen|last3=Park|first3=Jinhoon|last4=Yi|first4=Hyun-Hae|date=|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-107-09846-6|editor-last=Shin|editor-first=Michael D|location=Cambridge|publication-date=}}</ref> Þrjú konungsríki Kóreu höfðu öll stétt stríðsmanna, sem var í andstöðu við bókmenntaelítu Kína. [[Mynd:Three Kingdoms of Korea Map-es.svg|thumb|Þríríki Kóreu, við lok 5. aldar.]] Tímabilinu lauk á [[7. öldin|7. öld]] eftir að Silla gerði bandalag við [[Tangveldið]] í Kína og sameinaði skagann í fyrsta sinn í sögu Kóreu. Eftir fall Paekche og Goguryeo stofnaði Tangstjórnin tímabundna herstjórn til að stjórna hluta Kóreuskagans. Silla sameinaðist stuðningsmönnum Goguryeo og Paekche og barðist við Tang um yfirráð á skaganum.<ref>{{Cite book|title=Tang China in Multi-Polar Asia: A History of Diplomacy and War|last=Wang|first=Zhenping|date=|publisher=[[University of Hawaiʻi Press]]|year=2017|isbn=978-0-8248-7284-7|series=|location=Honolulu|pages=95}}</ref> Að lokum var Silla skipt í [[síðari þríríkin]] og loks innlimað af nýja [[Goryeo]] sem byggði á gamla Goguryeo-ríkinu. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Saga Kóreu]] {{sa|300|668}} peszldykchlwqjnwly89on97hgplpim 0 189953 1972324 1950711 2026-07-17T07:33:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972324 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Aleksandr Koltsjak | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Александр Колчак}} | mynd = Kolchak.jpg | myndatexti1 = Koltsjak árið 1919. | titill= Æðsti leiðtogi Rússlands<br>{{small|(umdeilt)}} | stjórnartíð_start = 18. nóvember 1918 | stjórnartíð_end = 7. febrúar 1920 | forveri = ''Fyrstur í embætti'' | eftirmaður = [[Anton Deníkín]] {{small|(í reynd)}} | fæddur= {{fæðingardagur|1874|11|16}} | fæðingarstaður = [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1920|2|7|1874|11|16}} | dánarstaður = [[Írkútsk]], [[Rússneska ríkið (1918–1920)|rússneska ríkinu]] | orsök_dauða = [[Aftaka|Tekinn af lífi]] af [[skotsveit]] | þekktur_fyrir = Að leiða [[Hvíti herinn|hvítliða]] í [[Rússneska borgarastyrjöldin|rússnesku borgarastyrjöldinni]] | starf = Flotaforingi | maki = Sofía Fedorovna Omírova | börn =1 }} '''Aleksandr Vasíljevítsj Koltsjak''' [[flotaforingi]] ([[rússneska]]: Алекса́ндр Васи́льевич Колча́к; 16. nóvember 1874 – 7. febrúar 1920) var [[Rússland|rússneskur]] sjóliðsforingi og heimskautakönnuður sem leiddi [[Hvíti herinn|hvíta herinn]] í [[Rússneska borgarastyrjöldin|rússnesku borgarastyrjöldinni]]. Koltsjak tók sér titil „æðsta leiðtoga Rússlands“ árið 1918<ref name="rb"/> og leiddi [[herforingjastjórn]]<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=A7p9BgAAQBAJ | isbn=978-1-4008-7286-2 | title=Behind the Front Lines of the Civil War: Political Parties and Social Movements in Russia, 1918-1922 | date=8 March 2015 | publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=3gACEAAAQBAJ | isbn=978-1-952715-05-1 | title=The Russian Civil War, 1918–1921: An Operational-Strategic Sketch of the Red Army's Combat Operations | date=30 June 2020 | publisher=Casemate Academic }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=ELDlCAAAQBAJ | isbn=978-1-135-95034-7 | title=International Encyclopedia of Military History | date=December 2004 | publisher=Routledge }}</ref> sem fór með völd á yfirráðasvæði hvítliða í Rússlandi. Koltsjak var fylgjandi rússneskri [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og [[Hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] og var á móti [[lýðræði]] þar sem hann taldi það nátengt [[Friðarhyggja|friðarhyggju]], [[Alþjóðahyggja|alþjóðahyggju]] og [[Sósíalismi|sósíalisma]].<ref>''White Siberia'', N.G.O. Pereira. McGill-Queens University Press, 1996. bls. 109</ref> ==Æviágrip== Aleksandr Koltsjak var kominn af moldóvskum lágaðli.<ref name=stundin>{{Vefheimild|titill=„Siðferðilegt drep“|höfundur=[[Illugi Jökulsson]]|útgefandi=[[Stundin]]|dags= 19. janúar 2020|skoðað=27. febrúar 2026|url=https://heimildin.is/grein/10284/sidferdilegt-drep/}}</ref> Faðir hans var stórskotaliðsforingi í sjóhernum. Koltsjak gegndi þjónustu í [[Keisaralegi rússneski flotinn|keisaralega rússneska flotanum]] og barðist bæði í [[Stríð Rússlands og Japans|stríði Rússlands og Japans]] og í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni.<ref name="rb">{{cite web |author= Yegorov, O. |url= https://www.rbth.com/history/331476-russian-white-generals |title = Meet Russian Imperial officers who almost stopped the Bolsheviks |publisher = Russia Beyond the Headlines |date= 2019-12-27|access-date = 2020-01-29|archive-date = 19 February 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200219194219/https://www.rbth.com/history/331476-russian-white-generals|url-status= live }}</ref> Hann útskrifaðist úr kadettaskóla rússneska sjóhersins og varð kunnur [[haffræði]]ngur og heimskautakönnuður. Hann tók þátt í nokkrum könnunarleiðöngrum til Norður-Rússlands, meðal annars til [[Nýju-Síberíueyjar|Nýju-Síberíueyja]] og varð yngsti varaflotaforinginn í keisaralega flotanum. Þegar Koltsjak sneri aftur til Rússlands biðlaði hann til rússnesku ríkisdúmunnar að efla flotann með því að fjárfesta í kafbátum og flugvélum. Koltsjak var aðgerðastjóri rússneska [[Svartahafsflotinn|Svartahafsflotans]] þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út árið 1914 og var skipaður yfirforingi Svartahafsflotans stuttu fyrir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] 1917.{{sfn|Beevor|2022|page=45}}{{sfn|Boyakova|2005|page=1109}} Þegar [[Nikulás 2.]] Rússakeisari spurði foringja allra deilda rússneska hersins álits um hvort hann ætti að afsala sér krúnunni árið 1917 var Koltsjak sá eini sem var mótfallinn því.<ref>{{Cite web |title=The last Russian emperor Nikolai II abdicated the crown |work=Presidential Library of Russia |url=https://www.prlib.ru/en/history/619096 }}</ref> Í [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltingunni 1917]] varð Koltsjak vinsæll meðal ritstjórna íhaldssamra fréttablaða, sem töldu hann vænlegan til að taka að sér stjórn Rússlands sem einræðisherra.{{sfn|Beevor|2022|page=45}} Eftir að keisarinn var settur af lýsti Koltsjak í fyrstu yfir tryggð við bráðabirgðastjórn [[Aleksandr Kerenskíj|Aleksandrs Kerenskíj]] en Kerenskíj er sagður hafa haft horn í síðu Koltsjaks og vildi því ekki láta hann taka aftur við stjórn flotans. Koltsjak var sendur austur að landamærum Rússlands og Japans og var enn staddur þar þegar [[bolsévíkar]] steyptu Kerenskíj af stóli í [[Októberbyltingin|októberbyltingunni]]. Koltsjak hélt til Síberíu og hóf að safna liði gegn nýju kommúnistastjórninni. Hann fékk meðal annars til liðs við sig [[Tékkóslóvakísku liðssveitirnar|tékkóslóvakísku liðssveitina]], sem hafði orðið innlyksa í Rússlandi á stríðstímanum.<ref>{{Tímarit.is|2278739|Úti um heim: Frá Síberíu og Rússlandi|blað=[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringla]]|útgáfudagsetning=31. desember 1919|blaðsíða=2–3}}</ref> Stuttu eftir að [[rússneska borgarastyrjöldin]] hófst var Koltsjak stuttlega stríðs- og flotamálaráðherra í [[Alrússneska bráðabirgðastjórnin|alrússnesku bráðabirgðastjórninni]], sem var fyrsta ríkisstjórnin sem naut viðurkenningar allra hreyfinga hvítliða austan við [[Úralfjöll]]. Í nóvember 1918 framdi Koltsjak hins vegar valdarán gegn bráðabirgðastjórninni og myndaði sína eigin stjórn.<ref name="Smith">{{cite book |last1=Smith |first1=Stephen Anthony |title=Russia in Revolution: An Empire in Crisis, 1890 to 1928 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-873482-6 |page=170 |url=https://books.google.com/books?id=_4SuDQAAQBAJ}}</ref> Með valdaráninu stuðlaði Koltsjak að því að sumar hófsamari vinstrihreyfingar sem höfðu barist gegn bolsévíkum gengu til liðs við kommúnistastjórnina.<ref name=stundin/> Ríkisstjórn Koltsjaks hafði aðsetur í borginni [[Omsk]] í suðvesturhluta [[Síbería|Síberíu]]. Þegar Koltsjak tók sér titil „æðsta leiðtoga“ viðurkenndu aðrir leiðtogar hvítliða vald hans,<ref name="smele">Jon Smele (2006) ''Civil War in Siberia: The Anti-Bolshevik Government of Admiral Kolchak, 1918–1920'', Cambridge University Press, {{ISBN|0521029074}}. bls. 77</ref><ref name="Smith"/> einkum í ljósi þeirrar virðingar sem Koltsjak naut erlendis,<ref name=stundin/> en [[Anton Deníkín]] var þó í reynd valdameiri.<ref name="Smith"/> Her Koltsjaks varð nokkuð ágengt á móti [[Rauði herinn|rauðliðum]] í byrjun ársins 1919 en honum fataðist brátt flugið vegna skorts á stuðningi alþýðunnar og vegna þess að ekki tókst að skapa samheldni meðal leiðtoga gagnbyltingarhreyfinganna.<ref name="Schild">{{cite book |last1=Schild |first1=Georg |title=Between Ideology and Realpolitik: Woodrow Wilson and the Russian Revolution, 1917–1921 |date=27 June 1995 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-29570-6 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=EzKmEuOU_ywC&dq=%22kolchak%22+%22omsk%22+november+1919&pg=PA109}}</ref> Koltsjak þótti lélegur leiðtogi og hersveitir hans bökuðu sér miklar óvinsældir með hrottaskap sínum gagnvart almennum borgurum á yfirráðasvæði hvítliða.<ref name=stundin/> Rauðliðar hertóku Omsk í nóvember 1919 og Koltsjak neyddist því til að færa höfuðstöðvar sínar til [[Írkútsk]].<ref name="Schild"/> Í desember var Koltsjak svikinn af leiðtoga sendinefndar [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í Síberíu, [[Maurice Janin]], og af tékkóslóvakísku liðssveitinni, sem framseldu hann í hendur borgarstjórnar [[Sósíalíski byltingarflokkurinn|sósíalistabyltingarmanna]] í janúar 1920.<ref>Хандорин, В. Г. [https://rusorel.info/wp-content/uploads/2019/09/%D0%9C%D0%98%D0%A4%D0%AB-%D0%98-%D0%A4%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%AB-1.pdf Мифы и факты о Верховном правителе России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029100517/https://rusorel.info/wp-content/uploads/2019/09/%D0%9C%D0%98%D0%A4%D0%AB-%D0%98-%D0%A4%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%AB-1.pdf |date=29 October 2020 }}. – М.: Общество развития русского исторического просвещения «Двуглавый орёл»; Издательство М. Б. Смолина (ФИВ), 2019. – 200 с. – {{ISBN|978-5-91862-057-1}}., bls. 235</ref><ref>Мельгунов С. П. Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. – Книга вторая: Часть III. – М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. – 496 с. + вклейка 8 с. – (Белая Россия). – {{ISBN|5-8112-0547-3}}. – С. 443, 461.</ref><ref>Флеминг, Питер Судьба адмирала Колчака. 1917—1920 / Пер. с англ. Л.А. Игоревского. – М.: ЗАО Центрполиграф, 2006.— 252 с. – (Россия в переломный момент истории). {{ISBN|5-9524-2530-5}}, bls. 235</ref > [[Bolsévíkar]] tóku Koltsjak af lífi næsta mánuð í Írkútsk.<ref> N. G. O. Pereira, "White Power during the Civil War in Siberia (1918–1920): Dilemmas of Kolchak's 'War Anti-Communism'", in: ''Canadian Slavonic Papers'' (1987) 29#1 bls. 45–62.</ref> Óttast var að her hvítliða væri á leiðinni til að frelsa hann og því var ákveðið að aflífa Koltsjak, þrátt fyrir að stjórn bolsévíka í Moskvu hefði gefið fyrirmæli um að halda honum á lífi. Eftir aftökuna var líki Koltsjaks sparkað niður brekku og út í ána [[Angara]], þar sem það hvarf ofan í vök.<ref name=stundin/> ==Heimildir== * {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |authorlink=Antony Beevor |title=Russia: Revolution and Civil War, 1917–1921 |year=2022 |publisher=Penguin |isbn= 978-0-593-49388-5 }} * {{Cite book |last=Boyakova |first=Sardana |editor=Mark Nuttal |year=2005 |title=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |publisher=Routledge |isbn=1-57958-4365 }} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|saga|Rússland}} {{DEFAULTSORT:Koltsjak, Aleksandr}} {{fd|1874|1920}} [[Flokkur:Fólk tengt rússnesku borgarastyrjöldinni]] [[Flokkur:Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Rússneskir flotaforingjar]] [[Flokkur:Rússneskir landkönnuðir]] gm7un4tvpbyhpimt16bddrh3isu110o 0 190120 1972314 1962827 2026-07-17T07:11:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972314 wikitext text/x-wiki [[Mynd:1795-William-Blake-Naomi-entreating-Ruth-Orpah.jpg|thumb|right|Naomí biður Rut og Orpu um að snúa aftur til Móab. Mynd eftir [[William Blake]] frá 1795.]] '''Rutarbók''' er ein af bókum [[Hebreska Biblían|Hebresku Biblíunnar]] og [[Gamla testamentið|Gamla testamentisins]]. Í Hebresku Biblíunni er hún ein af [[rollurnar fimm|rollunum fimm]] (''Hamesh Megillot'') og höfð með „ritunum“ ([[Ketuvim]]), en í Gamla testamentinu er hún eitt af [[söguritin|söguritunum]] og staðsett milli [[Dómarabókin|Dómarabókarinnar]] og [[Samúelsbók]]ar.<ref>{{cite book|author=Coogan, Michael D.|year=2008|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195332728|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ}}</ref> Rutarbók segir frá Naomí og tengdadætrum hennar, Rut og Orpu, sem snúa aftur til [[Betlehem]] eftir lát eiginmanna sinna. Rut er [[móab]]ísk, en neitar að hverfa frá tengdamóður sinni þótt hún hvetji hana til þess. Hún giftist [[Bóas (Biblían)|Bóasi]] og eignast með honum [[Óbeð]] sem er afi [[Davíð konungur|Davíðs konungs]]. Rut og Bóas koma líka fyrir í ættartölu [[Jesús|Jesú]] í [[Matteusarguðspjall]]i. Rutarbók er rituð á [[hebreska|hebresku]] á tímum [[Akkamenídar|Akkamenída]] (um 550-330 f.Kr.).<ref>{{cite book |last=Schipper |first=Jeremy |title=Ruth: A New Translation with Introduction and Commentary |publisher=Yale University Press |year=2016 |isbn=9780300192155 |url=https://books.google.com/books?id=RhwvCwAAQBAJ |page=22}}</ref> Fræðimenn telja hana yfirleitt vera sögulegan skáldskap.<ref name=":0">{{cite encyclopedia |last=Trible |first=Phyllis |title=Ruth: Bible |encyclopedia=The Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/ruth-bible |access-date=January 5, 2025}}</ref><ref name=":1">{{cite web |last=Koosed |first=Jennifer L. |title=Ruth as a Fairy Tale |url=https://legendmakers.bibleodyssey.com/articles/ruth-as-a-fairy-tale/ |website=Bible Odyssey |access-date=January 5, 2025 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hún er í hávegum höfð af [[gerim|fólki sem hefur snúist til gyðingdóms]]. Hún er lesin á [[viknahátíð]] gyðinga.<ref>{{cite book|author=Atteridge, Harold W.|year=2006|title=The HarperCollins Study Bible|url=https://archive.org/details/harpercollinsstu0000unse_m2w2|publisher=HarperCollins|page=[https://archive.org/details/harpercollinsstu0000unse_m2w2/page/383 383]}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://biblian.is/biblian/rutarbok-1-kafli/ Rutarbók í Biblíu 21. aldar] {{Bækur Biblíunnar}} {{stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Bækur gamla testamentsins]] 47mqcrkgbsbmu0pd4vimjfpwsezl06b 0 190423 1972368 1951853 2026-07-17T09:21:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972368 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Levant_or_Turkey_Company_coat_of_arms.jpg|thumb|right|Merki félagsins. Klettarnir tveir tákna [[Súlur Heraklesar]] við innsiglinguna í [[Gíbraltarsund]].]] '''Austurlandafélagið''' ([[enska]]: ''Levant Company'' eða ''Turkey Company'') var enskt [[verslunarfélag]] sem var stofnað árið [[1592]] með sameiningu [[Feneyjafélagið|Feneyjafélagsins]] (stofnað 1583) og [[Tyrklandsfélagið|Tyrklandsfélagsins]] (stofnað 1581). Leyfi þessara félaga voru útrunnin, en [[Elísabet 1.]] Englandsdrottning vildi halda í verslunarsambönd og pólitísk tengsl við [[Tyrkjaveldi]].<ref name="autogenerated1964">{{cite book|author=Kenneth R. Andrews|year=1964|title=Elizabethan Privateering 1583–1603|url=https://archive.org/details/elizabethanpriva0000kenn|publisher=Cambridge University Press}}</ref> Upphaflega leyfið var veitt fjórum kaupmönnum í London og gilti í sjö ár. Félagið var lykill að tengslum Englands og Tyrkjaveldis á 17. öld. Kaupmenn félagsins voru kallaðir Tyrklandskaupmenn. Enska orðið fyrir [[kalkúnn|kalkún]] er dregið af þessum kaupmönnum þar sem þeir fluttu inn [[perluhæna|perluhænur]] frá Tyrklandi, en nafnið fluttist síðar yfir á ameríska kalkúninn.<ref>{{cite web |url=http://nowiknow.com/how-turkey-got-its-name/ |title=How Turkey Got Its Name |date=23 November 2010 |website=Now I Know }}</ref><ref>{{cite news |last=Forsyth |first=Mark |date=27 November 2013 |title=The Turkey's Turkey Connection |url=https://www.nytimes.com/2013/11/28/opinion/the-turkeys-turkey-connection.html |newspaper=The New York Times }}</ref> Félagið flutti inn romm, krydd, rúsínur, tyrknesk klæðaefni úr bómull og silki, og indigó, meðal annars; og flutti út ensk klæðaefni úr ull, tin, pjátur, blý og silfur (frá Ameríku). Þegar [[enska borgarastyrjöldin]] hófst 1642 fengu fleiri kaupmenn aðgang að félaginu, sem taldi á endanum um 300 félaga.<ref>{{cite book|author=Mortimer Epstein|title=The early history of the Levant Company|year=1908|pages=67–99|url=https://archive.org/details/earlyhistoryofle00epstuoft/page/n6/mode/2up}}</ref> Höfuðstöðvar félagsins voru í London, en félagið rak skrifstofur (faktoríur) í [[Aleppó]], [[Smyrna|Smyrnu]], [[Konstantínópel]] og [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]]. Félaginu tók að hnigna í byrjun 18. aldar og einkaleyfi þess var afnumið 1757. Það starfaði þó áfram þar til það var leyst upp með lögum árið 1825. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ensk verslunarfélög]] {{sa|1592|1825}} 69uxuiofnrs5qu2lnff3lmw6vnzblce 0 190523 1972311 1960085 2026-07-17T06:59:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972311 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:BarryNelsonBondCR1954.jpg|thumb|Barry Nelson í aðalhlutverkinu.]] '''''Royale spilavítið''''' ([[enska]]: ''Casino Royale'') er bandarísk [[sjónvarpsmynd]] frá 1954 gerð eftir fyrstu skáldsögu [[Ian Fleming]] um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Myndin er 50 mínútur að lengd og var einn af leiknum þáttum sjónvarpsþáttaraðarinnar ''[[Climax!]]'' sem var sýnd á [[CBS]] frá 1954 til 1958.<ref>{{Cite book|last=Lindner|first=Christoph|title=The James Bond Phenomenon: a Critical Reader|url=https://books.google.com/books?id=vbIrAQAAIAAJ|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2009|edition=2|isbn=978-0-7190-8095-1}}</ref><ref>{{Cite book|last= Lycett|first= Andrew|author-link=Andrew Lycett|title= Ian Fleming|url= https://archive.org/details/ianfleming0000lyce_f3b7|year=1996|publisher=Phoenix|location=London|isbn= 978-1-85799-783-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Black|first=Jeremy|title=The Politics of James Bond: from Fleming's Novel to the Big Screen|year=2005|publisher=[[University of Nebraska Press]]|isbn=978-0-8032-6240-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/politicsofjamesb0000blac}}</ref> [[Barry Nelson]] lék aðalhlutverkið. Myndin fylgir söguþræði bókarinnar eftir að mestu leyti, en Bond er gerður að bandarískum leyniþjónustumanni, meðan persónan Clarence Leiter ([[Michael Pate]]) er hafður breskur. Valérie Mathis ([[Linda Christian]]) er blanda af persónunum Vesper Lynd og René Mathis. Kynnir þáttarins er [[William Lundigan]]. Myndin hefst á því að Bond sleppur naumlega undan byssumanni þegar hann stígur inn í Royale spilavítið. Þar hittir hann breska tengiliðinn Clarence Leiter sem greinir honum frá verkefninu. Sovéski fulltrúinn Le Chiffre ([[Peter Lorre]]) hefur sóað fjármunum í fjárhættuspilum og hyggst vinna þá aftur í [[bakkarat]]spili. Bond á að vinna Le Chiffre sem mun leiða til þess að Sovétmenn setja hann á „eftirlaun“. Kærasta Le Chiffre, Valérie Mathis, er gömul kærasta Bond, en reynist vera fulltrúi í frönsku leyniþjónustunni. Bond vinnur leikinn, en Le Chiffre og menn hans ná honum á sitt vald. Le Chiffre reynir án árangurs að pynta Bond til að fá ávísunina með vinningsfénu. Bond tekst að yfirbuga menn Le Chiffre og skýtur hann sjálfan. Le Chiffre nær taki á Valérie og hótar að skera hana með rakvélarblaði, en hún víkur sér undan um leið og Bond skýtur Le Chiffre banaskoti. Myndin var flestum gleymd þegar kvikmyndasagnfræðingurinn Jim Schoenberger uppgötvaði hana árið 1981.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Raymond|title=The James Bond Bedside Companion|url=https://archive.org/details/jamesbondbedside0000bens_t5l4|year=1988|publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]]|location=London|isbn=978-0-88365-705-8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rubin|first=Steven Jay|title=The James Bond films: a behind the scenes history|publisher=Arlington House|location=Westport, Conn|year=2002|isbn=978-0-87000-523-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jamesbondfilmsbe0000rubi }}</ref> Til eru tvær svarthvítar [[kinescope]]-upptökur, en upprunalega útsendingareintakið var í lit. Þátturinn er utan höfundarréttar í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite web |title=US Copyright office |url=https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?PostSearchSortBy1=PUB_DATE&HID=12922121&HID=7584765&HID=33583260&HID=33583173&HID=33583455&HID=33583278&HID=31086296&HID=26524502&HID=24067454&HID=24067453&HID=23141187&HID=23141165&HID=23141186&HID=6841411&HID=21996279&HID=21996278&HID=6704168&HID=10834454&HID=12728180&HID=19924617&HID=20644956&HID=22800694&HID=6224643&HID=6275928&HID=6359242&PostSearchSortBy2=NULL&Search_Arg=casino+royale&Search_Code=TALL&ti=1%2C0&CNT=25&PID=zQY7Hvg2HQ-sKBht7Ql3uGl5vjIb0ox&SEQ=20241211192816&REC=0&RD=0&RC=0&MAILADDY=&EMAILADDRESS=None&LIMITBUTTON=0}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Bandarískar sjónvarpsmyndir]] {{K|1954}} 9dvzu3y8kl03engzu8zc0z1ov23enmv 0 190832 1972347 1963370 2026-07-17T08:30:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972347 wikitext text/x-wiki '''''Glasnost''''' ([[kyrillískt letur]]: гласность) er hugtak sem merkir „opnun“ eða „gegnsæi“ á [[Rússneska|rússnesku]]. Orðið hefur ýmsar almennar og sértækar merkingar og vísar meðal annars til pólitískrar gegnsæisstefnu hjá ríkisstofnunum, upplýsingafrelsis og banns við því að þagga niður vandamál. Á níunda áratugnum varð ''glasnost'' þekkt sem pólitískt slagorð [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]], sem reyndi að auka gegnsæi ríkisstjórnar [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] innan ramma stefnunnar ''[[perestrojka]]''. ==Söguleg merking== Í [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] seint á 19. öld var orðið ''glasnost'' notað í beinni merkingu hugtaksins, „opnun“ og „alkunnugleiki“, og notað til að lýsa umbótum [[Alexander 2. Rússakeisari|Alexanders 2. keisara]] á réttarkerfi landsins. Hann heimilaði meðal annars fjölmiðlum og almenningi að vera viðstaddir réttarhöld en eftir tímabil frjálslyndisvæðingar á valdaárum hans var réttarhöldum lokað fyrir almenningi á ný. Mannréttindafrömuðurinn [[Ljúdmíla Aleksejeva]] hefur skrifað um orðið ''glasnost'' að það hafi verið algengt orð á rússnesku í nokkrar aldir: „Það hafði verið í orðabókum og lögbókum frá því að orðabækur og lögbækur urðu til. Þetta var venjulegt, dugmikið og hversdagslegt orð sem var notað til að lýsa ferli, hvaða réttar- eða stjórnsýsluferli sem er, sem fór fram fyrir opnum dyrum.“<ref>{{cite book|title=The Thaw Generation: Coming of Age in the Post-Stalin Era|last1=Alexeyeva|first1=Lyudmila|last2=Goldberg|first2=Paul|publisher=Pennsylvania: University of Pittsburgh Press|year=1990|pages=108–109}}</ref> Á miðjum sjöunda áratug 20. aldar var orðið mikið notað í umræðum um nauðsyn þess að breyta innanlandsstefnu Sovétríkjanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. ==Í Sovétríkjunum== [[File:The Live Ring campaign around the KGB building in Moscow.jpg|thumb|left|Útifundur nærri höfuðstöðvum [[KGB]] á Lúbjanka-torgi í Moskvu til minningar fórnarlamba [[Stalín]]s á degi pólitískra fanga, 30. október 1989.]] ===Andófsmenn=== Þann 5. desember 1965 var haldin svokölluð „glasnost-samkoma“ í Moskvu sem hefur verið talin lykilatburður í uppgangi sovésku borgararéttindahreyfingarinnar.<ref>Peter Reddaway, Uncensored Russia, 1972, "The Case of Sinyavsky and Daniel", bls. 61-71</ref> Mótmælendur á Púshkín-torgi undir forystu [[Aleksandr Jesenín-Volpín|Aleksandrs Jesenín-Volpín]] kröfðust þess að fá að fylgjast með lokuðum réttarhöldum [[Júlíj Daníel]] og [[Andrej Sínjavskíj]]. Mótmælendurnir lögðu fram kröfu um „glasnost“ og áttu þá nánar tiltekið við að veita ætti almenningi, óháðum eftirlitsmönnum og erlendum blaðamönnum aðgang að réttarhöldunum, sem haldin voru samkvæmt nýjum lögum rússneska sovétlýðveldisins um sakamálaréttarfar. Í 111. gr. laganna var kveðið á um að réttarhöld í Sovétríkjunum skyldu, með fáeinum undantekningum, vera opin almenningi. Svipuð mótmæli gegn lokuðum réttarhöldum héldu áfram á árunum eftir dauða Stalíns. [[Andrej Sakharov]] fór til dæmis ekki til [[Ósló]]ar til að taka við [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunum Nóbels]] árið 1976 þar sem hann stóð þá í mótmælum fyrir utan dómshús í Vilníus og krafðist þess að fá að fylgjast með réttarhöldum ritstjórans og aðgerðasinnans [[Sergej Kovalev]].<ref>{{Cite web|url=https://chronicle-of-current-events.com/2016/03/07/38-2-before-the-trials-of-kovalyov-and-tverdokhlebov/|title=Before the Trials of Kovalyov and Tverdokhlebov, March-October 1975 (38.2)|date=7 March 2016}}</ref> ===Gorbatsjov=== Þann 10. desember 1984 flutti [[Míkhaíl Gorbatsjov]], sem þá var í lykilstöðu til að verða næsti [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]], ræðu þar sem hann færði rök fyrir nauðsyn þess að innleiða ''glasnost'' ásamt öðrum umbótum á borð við ''[[perestrojka]]''. Þegar Gorbatsjov varð aðalritari næsta ár hleypti hann af stokkunum glasnost-herferðinni.<ref>{{cite book | last=McNair | first=Brian | title=Glasnost, Perestroika, and the Soviet Media | url=https://archive.org/details/glasnostperestro0000mcna | publisher=Psychology Press | date=1991 | isbn=0-415-03551-1 | page=[https://archive.org/details/glasnostperestro0000mcna/page/42 43]}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Brown | first1=Archie | title=Mikhail Gorbachev and the Politics of Perestroika | journal=Russian History | date=2023 | volume=49 | issue=2–4 | pages=123–145 | doi=10.30965/18763316-12340044 | doi-access=free }}</ref> [[Aleksandr Jakovlev]], formaður áróðursdeildar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokks Sovétríkjanna]], er álitinn hugmyndasmiðurinn á bak við umbótaherferð Gorbatsjovs.<ref name="Chief Ideologue">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20051018.wyakov1018/BNStory/International/ |location=Toronto |work=The Globe and Mail |title=Alexander Yakovlev, 81 |first=Vladimir |last=Isachenkov |date=18 October 2005 |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020010403/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20051018.wyakov1018/BNStory/International/ |archive-date=20 October 2005 |access-date=24 May 2013}}</ref> Glasnost var túlkað sem orð fyrir aukið gegnsæi opinberra stofnana og stjórnarathafna í Sovétríkjunum.<ref>{{cite book | title = Milestones in Glasnost and Perestroyka: Politics and People | publisher = Brookings Institution Press | year = 1991 | url =https://archive.org/details/milestonesinglas00edah| url-access =registration| isbn = 0-8157-3623-1 }}</ref> Með orðinu endurspeglaðist sú stefna Gorbatsjovs að leyfa sovéskum borgurum að ræða vandamál innan stjórnkerfisins á opinberum vettvangi og leggja fram mögulegar lausnir.<ref>{{Cite book|title=The world transformed: 1945 to the present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3|last=Hunt|first=Michael|isbn=9780199371020|page=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3/page/315 315]|oclc=907585907|date = 26 June 2015|publisher=Oxford University Press }}</ref> Gorbatsjov hvatti til opinberrar umræðu og gagnrýni á leiðtoga og til aukinnar umfjöllunar um aðgerðir stjórnvalda í fjölmiðlum.{{sfn|Hunt|2015|p=316}} Sumir gagnrýnendur stjórnvalda, sér í lagi í hópi lögspekinga og andófsmanna, töldu hin nýju slagorð Gorbatsjovs óljós og ófullnægjandi. Aleksej Símonov, forseti Glasnost-varnarstofnunarinnar, skilgreindi glasnost á gagnrýninn máta sem „skjaldböku að skríða í átt að málfrelsi“.<ref>{{Cite web|url=http://www.gdf.ru/|title=Фонд Защиты Гласности|website=www.gdf.ru}}</ref> Á umbótatímanum frá 1985 til 1991 var glasnost gjarnan tengt við aðrar almennar stefnur eins og [[perestrojka]] (bókst. endurskipulagning) og [[demokratízatsíja]] (lýðræðisvæðing). Gorbatsjov vísaði oft til glasnost-stefnunnar þegar hann talaði fyrir stefnum sem áttu að draga úr spillingu á æðstu stöðum í Kommúnistaflokknum og ríkisstjórn Sovétríkjanna og koma í veg fyrir valdníðslu innan miðstjórnar flokksins. Margræðni „glasnost“-hugtaksins var mjög einkennandi fyrir þetta sex ára tímabil<ref>{{cite journal |url=https://academic.oup.com/ia/article-abstract/70/1/173/2470993 |title=Six years that shook the world: perestroika—the impossible project |last=Lane |first=David |journal=International Affairs |date=January 1994 |volume=70 |issue=1 |pp=173–174 |doi=10.2307/2620795|url-access=subscription }}</ref> í aðdraganda hruns Sovétríkjanna. Dregið var úr ritskoðun fyrir útgáfu og útsendingar og [[upplýsingafrelsi]] jókst. Á glasnost-tímabilinu jukust samskipti milli sovéskra ríkisborgara og [[Vesturlönd|vesturlandabúa]], sér í lagi við Bandaríkjamenn. Hömlum á ferðafrelsi margra Sovétmanna var aflétt, sem auðveldaði gagnskipti á milli Sovétríkjanna og Vesturlanda.<ref>{{Cite journal|title=International Tourism In The Soviet Union In The Era Of Glasnost And Perestroyka|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-travel-research_spring-1991_29_4/page/2|journal = Journal of Travel Research|volume = 29|issue = 4|pages = 2–6|doi=10.1177/004728759102900401|year = 1991|last1 = Arefyev|first1 = V.|last2 = Mieczkowski|first2 = Z.|s2cid = 154312740}}</ref> Þótt glasnost sé gjarnan tengt við [[málfrelsi]] var aðalmarkmið stefnunnar sú að gera stjórn Sovétríkjanna gagnsæja og draga úr valdaeinokun fámennrar klíku embættismanna á efnahagi og stjórnsýslu landsins.{{Citation needed|date=May 2022}} Á tíma glasnost-stefnunnar var saga Sovétríkjanna í valdatíð Stalíns endurmetin, ritskoðuð verk urðu aðgengilegri á bókasöfnum<ref>{{cite journal|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm|title=Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen|trans-title=Glasnot in Soviet library|last=Bruhn|first=Peter|journal=Journal for Library and Bibliography|volume=36|year=1989|issue=4|pages=360–366|archive-date=2012-02-07|access-date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207045650/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Совершенно несекретно|trans-title=Completely unclassified|journal=Soviet Bibliography|year=1988|volume=6|issue=231|pages=3–12|last=Shikman|first=Anatoly Pavlovich}}</ref> og málfrelsi jókst meðal borgara og fjölmiðla. Það var á níunda áratugnum sem flest fólk í Sovétríkjunum varð vart við grimmdarverk Stalíns og lærði um fleiri atburði sem höfðu verið þurrkaðir úr sögubókunum. ==Utan Sovétríkjanna== Glasnost-stefna Gorbatsjovs hlaut blendnar viðtökur í öðrum kommúnistaríkjum, einkum utan [[Austurblokkin|austurblokkarinnar]]. ===Stuðningur=== Svipaðar stefnur voru innleiddar í Austur-Evrópu og leiddu til lýðræðisumbóta, einkum í Póllandi og Tékklandi.<ref>{{Cite journal |date=2000-04-01 |title=Gorbachev's glasnost: the Soviet media in the first phase of perestroika |journal=Choice Reviews Online |volume=37 |issue=8 |pages=37–4301–37-4301 |doi=10.5860/choice.37-4301 |doi-broken-date=1 July 2025 |issn=0009-4978}}</ref> Eftirfarandi kommúnistaríki innleiddu glasnost og svipaðar umbótastefnur: * Búlgaría<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/03/world/back-seat-for-glasnost-amid-bulgarian-drive.html | title=Back Seat for Glasnost Amid Bulgarian Drive | work=The New York Times | date=3 October 1987 | last1=Kamm | first1=Henry }}</ref> * Tékkóslóvakía * Austur-Þýskaland<ref>{{cite journal |last1=Hager |first1=Kurt |title=Glasnost Comes to East Germany |journal=World Affairs |date=1990 |volume=152 |issue=4 |pages=198–207 |jstor=20672242 }}</ref> * Ungverjaland<ref>{{cite web | url=https://www.afr.com/politics/hungary-jumps-gun-on-glasnost-19881206-k35a9 | title=Hungary Jumps Gun on Glasnost | date=6 December 1988 }}</ref> * Mongólía<ref>{{cite web | url=https://www.rand.org/pubs/papers/P7598.html | title=Mongolia faces glasnost and perestroika | date=January 1989 | last1=Henze | first1=Paul B. }}</ref> * Pólland<ref>{{cite journal|url=https://www.joc.com/maritime-news/gorbachevs-policy-openness-cheered-polish-leaders_19870224.html|title=GORBACHEV'S POLICY OF OPENNESS CHEERED BY POLISH LEADERS|date=24 February 1987|journal=The Journal of Commerce|url-status=dead|archive-date=9 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109235526/https://www.joc.com/maritime-news/gorbachevs-policy-openness-cheered-polish-leaders_19870224.html}}</ref> * Víetnam<ref name="auto">{{Cite web |last1=Thu |first1=Huong Le |url=https://www.aspi.org.au/opinion/can-vietnams-doi-moi-reforms-be-inspiration-north-korea |title=Can Vietnam's Doi Moi Reforms Be an Inspiration for North Korea? &#124; Australian Strategic Policy Institute &#124; ASPI |access-date=9 November 2022 |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109235514/https://www.aspi.org.au/opinion/can-vietnams-doi-moi-reforms-be-inspiration-north-korea |url-status=dead }}</ref> Í [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] höfðu svipaðar umbótastefnur verið teknar upp, upphaflega í Slóveníu.<ref>{{cite journal | url=https://www.csmonitor.com/1988/0913/ociv2.html | title=Slovenes set reform pace. In Yugoslavia, there is a group for nearly every cause as activists test limits of one-party state | journal=Christian Science Monitor | date=13 September 1988 }}</ref> ===Andstaða=== Eftirfarandi kommúnisaríki tóku ekki upp glasnost eða svipaðar umbætur: * Kína (hafði þegar tekið upp eigin umbótastefnu sem var frábrugðin þeirri sovésku)<ref>{{cite web | url=https://www.aspistrategist.org.au/chinas-gorbachev-phobia/ | title=China's Gorbachev phobia | date=2 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/a-glasnost-moment-unlikely-the-chinese-remember-what-happened-to-the-soviets-8943270.html | title=A glasnost moment? Unlikely. The Chinese remember what happened to the | website=[[Independent.co.uk]] | date=16 November 2013 }}</ref> * Kúba * Laos * Norður-Kórea<ref name="auto"/> * Rúmenía ([[Nicolae Ceaușescu]] var mótfallinn henni)<ref>{{cite journal |last1=TISMANEANU |first1=VLADIMIR |title=Ceausescu Against Glasnost |journal=World Affairs |date=1987 |volume=150 |issue=3 |pages=199–203 |jstor=20672144 }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Míkhaíl Gorbatsjov]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] 0wd5jznefmcmr8oqzz8ctrsohylle4q 0 190975 1972338 1962916 2026-07-17T08:09:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972338 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Keisari Búlgaríu | ætt = Sachsen-Coburg-Gotha-ætt | skjaldarmerki = Larger State Achievement of Bulgaria 1908-1946.svg | nafn = Ferdinand 1. | mynd = Zar Ferdinand Bulgarien.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1861|2|26}} | fæðingarstaður = [[Vín (Austurríki)|Vín]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1948|9|10|1861|2|26}} | dánarstaður = [[Coburg]], [[Þýskaland]]i | ríkisár = 7. júlí 1887 – 5. október 1908 (sem fursti)<br>5. október 1908 – 3. október 1918 (sem keisari) | faðir = [[Ágúst fursti af Sachsen-Coburg og Gotha]] | móðir = [[Klementína prinsessa af Orléans]] | maki = {{ubl|{{gifting|[[María Lovísa af Bourbon-Parma]]|1893|1899|orsök=dó}}|{{gifting|[[Elenóra Reuss af Köstritz]]|1908|1917|orsök=dó}}}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{ubl|[[Boris 3. Búlgaríukeisari]]|[[Kírill fursti af Preslav]]|[[Evdokía Búlgaríuprinsessa|Evdokía prinsessa]]|[[Nadezhda Búlgaríuprinsessa|Nadezhda prinsessa]]}} | undirskrift = Ferdinand I of Bulgaria signature.svg }} '''Ferdinand 1.''' (Ferdinand Maximilian Karl Leopold Maria; 26. febrúar 1861 – 10. september 1948) var þjóðhöfðingi [[Búlgaría|Búlgaríu]] frá 1887 til 1918, fyrst sem [[fursti]] frá 1887 til 1908 og síðan sem [[keisari]]{{efn|Beinþýðing á titli Ferdinands, tsar, er „keisari“ en titillinn var yfirleitt þýddur á önnur Evrópumál sem „konungur“.<ref>[https://www.britannica.com/topic/tsar Tsar] at [[Encyclopedia Britannica]]</ref>}} ([[tsar]]) frá 1908 þar til hann afsalaði sér krúnunni árið 1918. Í valdatíð Ferdinands gekk Búlgaría inn í [[fyrri heimsstyrjöldin]]a í liði með [[Miðveldin|Miðveldunum]] árið 1915.<ref>Stephen Constant, ''Foxy Ferdinand, 1861-1948, Tsar of Bulgaria'' (Sidgwick & Jackson, 1979).</ref> == Bakgrunnur == Ferdinand fæddist í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]] og var af [[Koháry]]-kvísl [[Sachsen-Coburg-Gotha-ætt]]arinnar. Hann ólst upp í fjölþjóðlegu umhverfi [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska]] aðalsins og á ættaróðulum fjölskyldu sinnar í Slóvakíu og Þýskalandi. Koháry-ættin rak uppruna sinn til ríkrar ungverskrar aðalsættar sem hafði meðal annars ráðið yfir furstadæmum í [[Čabraď-kastali|Čabraď]] og [[Sitno-kastali|Sitno]] í Slóvakíu. Ferdinand var sonur [[Ágúst fursti af Sachsen-Coburg og Gotha|Ágústs fursta af Sachsen-Coburg]] og eiginkonu hans, [[Klementína prinsessa af Orléans|Klementínu af Orléans]], sem var dóttir [[Loðvík Filippus|Loðvíks Filippusar Frakkakonungs]]. Ferdinand var skyldur [[Ernst 1. af Sachsen-Coburg-Gotha|Ernst 1.]], hertoga af Sachsen-Coburg-Gotha, og [[Leópold 1. Belgakonungur|Leópold 1.]], fyrsta konungi Belgíu. Faðir hans var bróðir [[Ferdinand 2. Portúgalskonungur|Ferdinands 2. Portúgalskonungs]] og þremenningur [[Viktoría Bretadrottning|Viktoríu Bretadrottningar]], eiginmanns hennar, [[Albert prins|Alberts prins]], [[Karlotta af Belgíu|Karlottu Mexíkókeisaraynju]] og bróður hennar, [[Leópold 2. Belgíukonungur|Leópolds 2. Belgakonungs]]. Þau tvö síðastnefndu, Leópold og Karlotta, voru einnig þremenningar Ferdinands í móðurætt. Ferdinand var þar með einnig fjórmenningur föður síns. Sachsen-Coburg-Gotha-ættin hafði, ýmist í gegnum mægðir eða kjör, náð völdum í mörgum evrópskum konungdæmum á 19. öld. Ferdinand sjálfur hélt áfram þessari fjölskylduhefð með því að stofna eigin konungsætt í Búlgaríu. == Fursti Búlgaríu == Fyrsti þjóðhöfðingi Búlgaríu eftir að landið öðlaðist í reynd sjálfstæði frá [[Tyrkjaveldi]] var [[Alexander af Battenberg]], sem hlaut tign fursta (''knjaz''). Alexander afsalaði sér völdum árið 1886 eftir aðeins sjö ár við völd.<ref name="Finestone227">[[#Finestone1981|Finestone, 1981, ''The Last Courts of Europe'']], bls. 227</ref> Í kjölfarið kaus búlgarska þingið að bjóða Ferdinand að gerast nýr fursti Búlgaríu þann 7. júlí 1887 (samkvæmt [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]).<ref name="Finestone227" /> Áður en Ferdinand þáði boðið hafði þingið boðið ýmsum öðrum að taka við krúnunni, þar á meðal prinsum frá Danmörku og Kákasus og jafnvel konungi Rúmeníu, af ótta við að annars myndu [[Rússneska keisaradæmið|Rússar]] leggja undir sig Búlgaríu.<ref name="Louda297">[[#Louda1981|Louda, 1981, ''Lines of Succession'']], bls. 297</ref> Þegar fregnir bárust af því að Ferdinand hefði þegið krúnuna var fólk vantrúað í flestum konungshirðum Evrópu. Frænka hans, [[Viktoría Bretadrottning]], sagði við forsætisráðherra sinn: „Hann er gersamlega óhæfur&nbsp;... viðkvæmur, sérvitur og kvenlegur&nbsp;... Þetta ætti að stöðva án tafar.“<ref name="Aronson83">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 83</ref> Gagnrýnendum hans til mikillar furðu var Ferdinand farsæll stjórnandi fyrsta áratug sinn við völd í Búlgaríu.<ref name="Aronson83" /> Á fyrstu ríkisárum Ferdinands hafði frjálslyndi stjórnmálaleiðtoginn [[Stefan Stambolov]] tögl og hagldir á innanríkismálum landsins. Utanríkisstefna hans leiddi til þess að samband landsins við Rússa, sem höfðu áður verið álitnir helstu verndarar Búlgara, stirðnaði mjög. == Einkahagir == Talið er að Ferdinand hafi verið [[tvíkynhneigð]]ur en þar til hann var kominn á miðjan aldur átti hann einungis í samböndum við konur.<ref name="Constant96">[[#Constant1986|Constant, 1986, ''Foxy Ferdinand'']], bls. 96</ref> Ferdinand kvæntist [[María Lovísa af Bourbon-Parma|Maríu Lovísu af Bourbon-Parma]] þann 20. apríl 1893 í Villa Pianore í Lucca á Ítalíu. Þau eignuðust eftirfarandi börn: * [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]] (1894–1943) * [[Kírill fursti af Preslav|Kírill]] (1895–1945) * [[Evdokía Búlgaríuprinsessa|Evdokía]] (1898–1985) * [[Nadezhda Búlgaríuprinsessa|Nadezhda]] (1899–1958) María Lovísa lést þann 31. janúar 1899 eftir að hafa fætt yngstu dóttur þeirra Ferdinands. Ferdinand vildi ekki kvænast á ný fyrr en móðir hans, Klementína prinsessa, lést árið 1907. Til þess að skyldum sínum og til þess að einhver gengi börnum hans í móðurstað kvæntist Ferdinand [[Elenóra Reuss af Köstritz|Elenóru Karólínu Gasparínu Lovísu]], prinsessu af Reuss-Köstritz, þann 28. febrúar 1908.<ref name="Aronson85">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 85</ref> Ferdinand fór oft í frí til eyjunnar [[Capri]], sem var á þessum tíma vinsæll áfangastaður auðugra samkynhneigðra karlmanna. Alkunna var í konungshirðum um alla Evrópu að hann var tíður gestur á eyjunni.<ref name="Constant266">[[#Constant1986|Constant, 1986, ''Foxy Ferdinand'']], bls. 266</ref> Þegar Stambolov var settur af (í maí 1894) og síðan tekinn af lífi (í júlí 1895) varð auðveldara fyrir Búlgaríu og Rússland að sættast. Í febrúar 1896 var Boris prins látinn snúast frá [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri kristni]] til [[Rétttrúnaðarkirkjan|kristins rétttrúnaðar]] til að innsigla vinskap ríkjanna. Þessi sinnaskipti reittu kaþólska ættingja Ferdinands í Austurríki, sér í lagi frænda hans, [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara]], mjög til reiði. == Keisari Búlgaríu == Þann 5. október 1908 lýsti Ferdinand formlega yfir sjálfstæði Búlgaríu frá Tyrkjaveldi, þótt landið hafi í reynd verið sjálfstætt frá árinu 1878. Hann lýsti landið jafnframt [[keisaradæmi]] og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]], eða ''[[tsar]]''. Sjálfstæðisyfirlýsingin var lesin upp í Kirkju píslarvottanna fjörutíu í [[Turnovo]]. Tyrkir og önnur stórveldi Evrópu viðurkenndu fljótt sjálfstæði Búlgaríu.<ref name="Louda297" /> Ferdinand þótti skrautlegur persónuleiki. Þegar Ferdinand var í heimsókn hjá [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 2. Þýskalandskeisara]] árið 1909 hallaði hann sér út um glugga í [[Nýja höllin í Potsdam|Nýju höllinni]] í [[Potsdam]] þegar Vilhjálmur læddist upp að honum og rassskellti hann. Ferdinand reiddist yfir hrekknum en Vilhjálmur neitaði að biðjast afsökunar. Ferdinand hefndi sín með því að hætta við vopnasamning sem hann hafði ætlað að gera við [[Krupp]] og gera þess í stað samning við franska vopnaframleiðandann [[Schneider-Cruseot]].<ref name="Aronson8-9">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 8–9</ref> Annað atvik varð þegar Ferdinand var á leið til Bretlands árið 1910 til að vera viðstaddur útför frænda síns, [[Játvarður 7.|Játvarðar 7. konungs]]. Rifrildi braust út um það hvort einkavagn Ferdinands skyldi staðsettur fyrir framan eða aftan vagn austurrísk-ungverska ríkisarfans, [[Frans Ferdinand erkihertogi|Frans Ferdinands erkihertoga]], í járnbrautarlestinni. Erkihertoginn náði sínu fram og vagn hans var settur beint fyrir aftan stýrivagninn en Ferdinands þar á eftir. Þegar Ferdinand sá að vagninn með mötuneytinu var staðsettur fyrir aftan sinn vagn hefndi hann sín með því að meina erkihertoganum að fara í gegnum sinn vagn til þess að borða.<ref name="Aronson7">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 7</ref> Þann 15. júlí sama ár varð Ferdinand fyrsti þjóðhöfðingi í heimi til að fljúga um borð í [[flugvél]] er hann var í heimsókn í Belgíu.<ref>{{Cite web |title=King up in Aeroplane: Ferdinand of Bulgaria First Monarch to Do It – Sons Fly Also |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9B04E1DC1239E433A25755C1A9619C946196D6CF |work=New York Times website |publisher=New York Times |accessdate=2010-07-17 |page=1 |format=Adobe Acrobat |date=16. juli 1910 |}}</ref> == Balkanstríðin == {{Main|Balkanstríðin}} Líkt og margir fyrri leiðtogar ríkja sem aðhylltust kristinn rétttrúnað dreymdi Ferdinand um að stofna „nýtt [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríki]]“.<ref name="Aronson86">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 86</ref> Árið 1912 gekk Ferdinand í [[Balkanskagabandalagið|bandalag ásamt öðrum Balkanskagaríkjum]] til þess að ráðast á Tyrkjaveldi og innlima landsvæði af því. Ferdinand leit á þetta sem nýja [[krossferð]] og lýsti henni sem „réttlátri, góðri og heilagri baráttu krossins gegn hálfmánanum“.<ref name="Aronson87">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 87</ref> Búlgaría lagði til flesta hermenn allra ríkjanna og missti jafnframt flesta. Stórveldin kröfðust þess að [[Albanía]] hlyti sjálfstæði eftir stríðið.<ref name="Louda297" /> Stuttu eftir sigur Balkanskagaríkjanna gegn Tyrkjum gerði Búlgaría árás á bandamenn sína, [[Serbía|Serbíu]] og [[Grikkland]], í von um að tryggja sér meira landsvæði en varð síðan sjálf fyrir árás frá [[Rúmenía|Rúmeníu]] og frá Tyrkjaveldi og varð að semja um frið. Búlgaría varð að gefa eftir nokkuð af landsvæðinu sem hafði verið hernumið í friðarsamningi sem undirritaður var í Búkarest árið 1913. Landið hélt þó eftir litlu landsvæði sem veitti Búlgörum aðgang að [[Eyjahaf]]i.<ref name="Louda297" /> == Fyrri heimsstyrjöldin og afsögn == [[Mynd:2606493.jpg|right|thumb|Keisararnir [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] og Ferdinand 1. í Sófíu árið 1916.]] Þann 11. október 1915 hóf Búlgaría þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. Búlgarski herinn gerði árás á Serbíu eftir að samningur var gerður við [[Austurríki-Ungverjaland]] og [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] um að Búlgaría skyldi fá að innlima landsvæði á kostnað Serba. Ferdinand var hvorki vel til vina við [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara]] né við [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara]], sem hann kallaði „þennan aula, þennan gamla, elliæra Frans Jósef“.<ref name="Aronson126">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 126</ref> Ferdinand gerði engu að síður bandalag við þá í von um að hefna ósigursins í Balkanstríðinu. Þetta þýddi einnig að hann varð að gera bandalag við hinn forna fjanda Búlgaríu, Tyrkjaveldi. Í byrjun gekk stríðið vel, Serbía var sigruð og Búlgaría innlimaði meirihluta umdeilda landsvæðisins í [[Makedónía (svæði)|Makedóníu]]. Næstu tvö ár átti búlgarski herinn hins vegar í vök að verjast gegn her [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamanna]] sem staðsettur var í Grikklandi. Hluti búlgarska hersins tók þátt í innrás í Rúmeníu árið 1916. Haustið 1918 varð búlgarski herinn illa fyrir barðinu í áhlaupi bandamanna frá Grikklandi. Ferdinand ákvað að afsala sér krúnunni til sonar síns, [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Borisar 3.]], þann 3. október 1918.<ref name="Palmer206">[[#Palmer1978|Palmer, 1978, ''The Kaiser'']], bls. 206</ref> Ný ríkisstjórn Búlgaríu samdi fljótt um frið við bandamenn. Vegna ósigursins glataði landið ekki bara landsvæðinu sem það hafði hernumið í styrjöldinni, heldur einnig landsvæðinu sem hafði verið innlimað í Balkanstríðunum sem veitti Búlgörum aðgang að Eyjahafi.<ref name="Palmer206" /> == Útlegð og andlát == Eftir afsögn sína flutti Ferdinand til Coburg í Þýskalandi. Hann hafði með sér mikla fjármuni og gat lifað við töluverðar lystisemdir.<ref name="Aronson201">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 201</ref> Hann leit á útlegðina sem eina áhættu þess sem fylgdi því að vera konungur.<ref name="Aronson201" /> {{Tilvitnun2|Konungar í útlegð eru heimspekilegri frammi fyrir mótlæti en venjulegt fólk; en heimspeki vor er fyrst og fremst afrakstur hefða og kynbóta, og gleymið ekki að stolt er uppistöðuefni við gerð erfðaeinvalds. Vér sætum ströngum aga allt frá fyrstu tíð og oss er kennt að forðast að láta tilfinningar vorar í ljós. Beinagrindin situr ætíð oss við hlið í veislunni. Hún kann að merkja morð, hún kann að merkja afsögn, en hún hefur þann tilgang að minna oss alltaf á hið óvænta. Þess vegna erum vér reiðubúnir og ekkert verður oss að áfalli. Helsti tilgangur tilverunnar er að nálgast sérhvert líkamlegt eða andlegt útlegðarástand með reisn. Ef maður etur með hryggð þarf maður ekki að bjóða heimsbyggðinni að fylgjast með máltíðinni.|Ferdinand 1.<ref name="Aronson175">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 175</ref>}} Ferdinand var feginn því að syni hans hafi verið leyft að taka við krúnunni. Honum leiddist ekki útlegðin og varði mestum tíma sínum í listsköpun, garðyrkju, ferðalög og náttúrufræði. Ferdinand entist hins vegar aldur til að sjá allt ævistarf sitt verða að engu.<ref name="Aronson175" /> Elsti sonur hans og eftirmaður, [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]], lést á dularfullan hátt eftir heimsókn hjá [[Adolf Hitler|Hitler]] í Þýskalandi árið 1943. Sonur Borisar, [[Simeon Sachsen-Coburg-Gotha|Símeon 2.]], tók barnungur við krúnunni en var settur af árið 1946, þegar búlgarska keisaradæmið var lagt niður. Þess í stað var [[Alþýðulýðveldið Búlgaría]] stofnað og eftirlifandi sonur Ferdinands, [[Kírill fursti af Preslav|Kírill]], var tekinn af lífi. Þegar Ferdinand heyrði af dauða Kírils sagði hann: „Allt er að hrynja í kringum mig“.<ref name="Aronson202">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 202</ref> Hann lést bugaður maður í Bürglaß-Schlösschen 10. september 1948 í Coburg í Bæjaralandi, hinu gamla ættarlandi Sachsen-Coburg-Gotha-ættarinnar. Hinsta ósk Ferdinands var að vera grafin í Búlgaríu og því var líkkista hans geymd ógrafin inni í grafhvelfingu fjölskyldunnar í Kirkju Heilags Ágústínusar í Coburg.<ref name="LoudaT149">[[#Louda1981|Louda, 1981, ''Lines of Succession'']], tafla 149</ref> Það var ekki fyrr en árið 2024 sem kistan var loks grafin í Búlgaríu, skammt frá Sófíu.<ref>{{cite web |title=Mortal Remains of Bulgarian King Ferdinand I Brought to Bulgaria from Germany |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/679464-mortal-remains-of-bulgarian-king-ferdinand-i-brought-to-bulgaria-from-germany |website=Bulgarian News Agency |access-date=31 May 2024}}</ref> ==Heimildir== * {{Cite book | last = Aronson | first = Theo | authorlink = Theo Aronson | coauthors = | title = Crowns In Conflict: The Triumph And The Tragedy Of European Monarchy, 1910–1918 | publisher = [[J.Murray]] | year= 1986 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/crownsinconflict0000aron_x8d7 | doi = | isbn = 0719542790 | ref=Aronson1986}} * {{Cite book | last = Finestone | first = Jeffrey | authorlink = Jeffrey Finestone | coauthors = | title = The Last Courts of Europe | publisher = [[J.M.Dent & Sons Ltd]] | year= 1981 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine | doi = | isbn = 0460045199 | ref=Finestone1981}} * {{Cite book | last = Louda | first = Jiri | authorlink = Jiri Louda | coauthors = Michael Maclagan | title = Lines of Succession | publisher = [[Orbis Publishing Ltd]] | year= 1981 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine | doi = | isbn = 0460045199 | ref=Louda1981}} * {{Cite book | last = Constant | first = Stephen | authorlink = Stephen Constant | coauthors = | title = Foxy Ferdinand, 1861–1948, Tsar of Bulgaria | publisher = [[Sidgwick and Jackson]] | year= 1986 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/foxyferdinand1860000cons | doi = | isbn = 0283985151 | ref=Constant1986}} * {{Cite book | last = Palmer | first = Alan | authorlink = Alan Palmer | coauthors = | title = The Kaiser: Warlord Of The Second Reich | publisher = [[Weidenfeld and Nicolson]] | year= 1978 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/kaiserwarlordofs0000palm | doi = | isbn = 0297773933 | ref=Palmer1978}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Fursti Búlgaríu | frá = 7. júlí 1887 | til = 5. október 1908 | fyrir = [[Alexander af Battenberg|Alexander]] | eftir = Hann sjálfur sem keisari | }} {{Erfðatafla | titill = Keisari Búlgaríu | frá = 5. október 1908 | til =3. október 1918 | fyrir = Hann sjálfur sem fursti | eftir = [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]] | }} {{Töfluendir}} {{fd|1861|1948}} [[Flokkur:Keisarar Búlgaríu]] [[Flokkur:Sachsen-Coburg-Gotha-ætt]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 2c3ccflk16vrm8s6e1nitkv5tkcqv5g 0 191025 1972269 1963185 2026-07-16T20:52:23Z Salvor 70 1972269 wikitext text/x-wiki Jólastjarna<ref>{{Cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John C.|publisher=Longman|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|location=Harlow, England}} entry "poinsettia"</ref><ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/poinsettia|title=poinsettia|website=Dictionary.com|access-date=December 15, 2012}}</ref> (''Euphorbia pulcherrima'') er blómplanta af mjólkurjurtaætt<nowiki/>[[Mjólkurjurtaætt|Euphorbiaceae]]. Jurtin kemur frá Mexíkó og Mið-Ameríku og henni var fyrst lýst af Evrópumönnum árið 1834. Innfæddir nefndu þar jurtina "'''cuetlaxōchitl'''". Jólastjarna er þekkt fyrir rautt og grænt laufskrúð og er mikið notuð til blómaskreytinga á jólum. Jólastjörnur eru í heimkynnum sínum runnar eða lítil tré 0.6 til 4 metra há. Jólastjarna er talin eitruð eins og flestar mjólkursafajurtir en þó að í blöðum hennar sé ertandi efni þá er það ekki talið svo mikið að plantan sé hættuleg fyrir gæludýr og börn. Jólastjörnur vaxa villtar frá Mexíkó til suðurhluta Gvatemala og vaxa á miðjum hæðum sem snúa að Kyrrahafinu. Eitt afbrigði sem vex í fylkinu Guerrero lengra frá sjó er talið vera forfaðir flestra ræktaðra afbrigða. Villtar jólarósir vaxa á dreifðum svæðum og búsvæði þeirra á undir högg að sækja vegna óhefts skógarhöggs. [[Astekar|Aztekar]] ræktuðu jólarósir sem lækningajurtir. Jólarósir urðu seinna tengdar [[jól|jólahaldi]] og vinsælar til skreytinga á jólum. Árlega seljast í Bandaríkjunum um 70 milljónir margs konar afbrigða jólarósa á sex vikna tímabili. Margar af þessum jólarósum eru ræktaðar af Paul Ecke Ranch, sem hefur um helming af alþjóðlegum markaði og 70 prósent af bandarískum markaði. == Tegundargreining == Jólarós var lýst sem nýrri tegund árið 1834 af þýska vísindamanninum Johann Friedrich Klotzsch.<ref>{{Cite journal |last=Klotzsch |first=J. F. |year=1834 |title=Beschreibung zweier neuen Euphorbien aus Mexico |trans-title=Description of two new Euphorbia from Mexico |url=https://biodiversitylibrary.org/page/14572585 |journal=Allgemeine Gartenzeitung |language=de |volume=2 |page=27}}</ref> == Lýsing == [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_(Barlovento)_04.jpg|alt=A cluster of red and green leaves leans toward the viewer on long, bent branches bursting out from a main plant on the base of a rock wall.|thumb|Fullvaxta sýnishorn af ''E. pulcherrima'']] [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_Blanco1.167-cropped.jpg|alt=A colored illustration shows the tip of a wild poinsettia branch. The leaves are less densely clustered. Leaves are long and ovate; most are red but one is green, and one is red at the base and green at the tip.|thumb|Vísindaleg mynd af ''E. pulcherrima'', ca. 1880]] ''Euphorbia pulcherrima'' er runni eða lítið tré, venjulega um 0,6-4 metra hátt (2-13 fet). Laufblöðin eru dökkgræn 6-16 sentimetrar (2.4-6.3 in) að lengd. Litir laufblaða - sem eru venjulega skærrauðir en einnig með ræktunarafbrigðum geta verið appelsínugul, fölgræn, rjómalituð, bleik, hvít eða í marmaralitum - eru oft ranglega taldir blómblöð vegna lita og blaðskipunar en eru í rauninni háblöð, sem eru eins konar milliblöð á milli laufblaða og blómblaða.<ref name="Poinsettia Facts">{{Cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/poinsettia/facts.cfm|title=Poinsettia Facts|last=Seltzer, Erica D.|last2=Spinner, MaryAnne|website=The Poinsettia Pages|publisher=[[University of Illinois]] Extension|access-date=January 30, 2017}}</ref><ref name="UoVE">{{Cite web|url=http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|title=Fun Facts About Poinsettia|last=Perry, Leonard|website=Perry's Perennial Pages|publisher=[[University of Vermont]] Extension, Department of Plant and Soil Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914050502/http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|archive-date=September 14, 2019|access-date=May 7, 2014}}</ref> Litir umbreyttu háblaðanna eru kallaðir fram til með ljóslotuskiptum, sem þýðir að jólastjörnur þurfa að vera í myrkri í að minnsta kosti fjórtán klukkustundir í einu í samfellt 6-8 vikur í röð) til að breyta lit. Plönturnar þurfa einnig mikla dagsbirtu til að fá skæran lit.<ref>{{Cite web|url=https://extension.sdstate.edu/are-you-photoperiodic-poinsettias-are|title=Are you Photoperiodic? Poinsettias Are|last=Graper|first=David|date=4 December 2018|website=SDSU Extension|publisher=South Dakota State University}}</ref> Jólastjörnur er að sígrænar að hluta til og missa yfirleitt flest laufblöðin á veturna. ==Tilvísanir== qx0sz1hpzztg3a4icm36vbblp9rfmwc 1972270 1972269 2026-07-16T20:54:42Z Salvor 70 1972270 wikitext text/x-wiki Jólastjarna<ref>{{Cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John C.|publisher=Longman|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|location=Harlow, England}} entry "poinsettia"</ref><ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/poinsettia|title=poinsettia|website=Dictionary.com|access-date=December 15, 2012}}</ref> (''Euphorbia pulcherrima'') er blómplanta af mjólkurjurtaætt<nowiki/>[[Mjólkurjurtaætt|Euphorbiaceae]]. Jurtin kemur frá [[Mexíkó]] og Mið-Ameríku og henni var fyrst lýst af Evrópumönnum árið 1834. Innfæddir nefndu þar jurtina "'''cuetlaxōchitl'''". Jólastjarna er þekkt fyrir rautt og grænt laufskrúð og er mikið notuð til blómaskreytinga á jólum. Jólastjörnur eru í heimkynnum sínum runnar eða lítil tré 0.6 til 4 metra há. Jólastjarna er talin eitruð eins og flestar [[mjólkursafajurtir]] en þó að í blöðum hennar sé ertandi efni þá er það ekki talið svo mikið að plantan sé hættuleg fyrir gæludýr og börn. Jólastjörnur vaxa villtar frá Mexíkó til suðurhluta [[Gvatemala]] og vaxa á miðjum hæðum sem snúa að Kyrrahafinu. Eitt afbrigði sem vex í fylkinu Guerrero lengra frá sjó er talið vera forfaðir flestra ræktaðra afbrigða. Villtar jólarósir vaxa á dreifðum svæðum og búsvæði þeirra á undir högg að sækja vegna óhefts skógarhöggs. [[Astekar|Aztekar]] ræktuðu jólarósir sem lækningajurtir. Jólarósir urðu seinna tengdar [[jól|jólahaldi]] og vinsælar til skreytinga á jólum. Árlega seljast í Bandaríkjunum um 70 milljónir margs konar afbrigða jólarósa á sex vikna tímabili. Margar af þessum jólarósum eru ræktaðar af Paul Ecke Ranch, sem hefur um helming af alþjóðlegum markaði og 70 prósent af bandarískum markaði. == Tegundargreining == Jólarós var lýst sem nýrri tegund árið 1834 af þýska vísindamanninum Johann Friedrich Klotzsch.<ref>{{Cite journal |last=Klotzsch |first=J. F. |year=1834 |title=Beschreibung zweier neuen Euphorbien aus Mexico |trans-title=Description of two new Euphorbia from Mexico |url=https://biodiversitylibrary.org/page/14572585 |journal=Allgemeine Gartenzeitung |language=de |volume=2 |page=27}}</ref> == Lýsing == [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_(Barlovento)_04.jpg|alt=A cluster of red and green leaves leans toward the viewer on long, bent branches bursting out from a main plant on the base of a rock wall.|thumb|Fullvaxta sýnishorn af ''E. pulcherrima'']] [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_Blanco1.167-cropped.jpg|alt=A colored illustration shows the tip of a wild poinsettia branch. The leaves are less densely clustered. Leaves are long and ovate; most are red but one is green, and one is red at the base and green at the tip.|thumb|Vísindaleg mynd af ''E. pulcherrima'', ca. 1880]] ''Euphorbia pulcherrima'' er runni eða lítið tré, venjulega um 0,6-4 metra hátt (2-13 fet). Laufblöðin eru dökkgræn 6-16 sentimetrar (2.4-6.3 in) að lengd. Litir laufblaða - sem eru venjulega skærrauðir en einnig með ræktunarafbrigðum geta verið appelsínugul, fölgræn, rjómalituð, bleik, hvít eða í marmaralitum - eru oft ranglega taldir blómblöð vegna lita og blaðskipunar en eru í rauninni háblöð, sem eru eins konar milliblöð á milli laufblaða og blómblaða.<ref name="Poinsettia Facts">{{Cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/poinsettia/facts.cfm|title=Poinsettia Facts|last=Seltzer, Erica D.|last2=Spinner, MaryAnne|website=The Poinsettia Pages|publisher=[[University of Illinois]] Extension|access-date=January 30, 2017}}</ref><ref name="UoVE">{{Cite web|url=http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|title=Fun Facts About Poinsettia|last=Perry, Leonard|website=Perry's Perennial Pages|publisher=[[University of Vermont]] Extension, Department of Plant and Soil Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914050502/http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|archive-date=September 14, 2019|access-date=May 7, 2014}}</ref> Litir umbreyttu háblaðanna eru kallaðir fram til með ljóslotuskiptum, sem þýðir að jólastjörnur þurfa að vera í myrkri í að minnsta kosti fjórtán klukkustundir í einu í samfellt 6-8 vikur í röð) til að breyta lit. Plönturnar þurfa einnig mikla dagsbirtu til að fá skæran lit.<ref>{{Cite web|url=https://extension.sdstate.edu/are-you-photoperiodic-poinsettias-are|title=Are you Photoperiodic? Poinsettias Are|last=Graper|first=David|date=4 December 2018|website=SDSU Extension|publisher=South Dakota State University}}</ref> Jólastjörnur er að sígrænar að hluta til og missa yfirleitt flest laufblöðin á veturna. ==Tilvísanir== 7r8ua655m983eaujij39hqglttdohc9 1972271 1972270 2026-07-16T20:56:30Z Salvor 70 1972271 wikitext text/x-wiki Jólastjarna<ref>{{Cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John C.|publisher=Longman|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|location=Harlow, England}} entry "poinsettia"</ref><ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/poinsettia|title=poinsettia|website=Dictionary.com|access-date=December 15, 2012}}</ref> (''Euphorbia pulcherrima'') er blómplanta af mjólkurjurtaætt [[Mjólkurjurtaætt|Euphorbiaceae]]. Jurtin kemur frá [[Mexíkó]] og Mið-Ameríku og henni var fyrst lýst af Evrópumönnum árið 1834. Innfæddir nefndu þar jurtina "'''cuetlaxōchitl'''". Jólastjarna er þekkt fyrir rautt og grænt laufskrúð og er mikið notuð til blómaskreytinga á jólum. Jólastjörnur eru í heimkynnum sínum runnar eða lítil tré 0.6 til 4 metra há. Jólastjarna er talin eitruð eins og flestar [[mjólkursafajurtir]] en þó að í blöðum hennar sé ertandi efni þá er það ekki talið svo mikið að plantan sé hættuleg fyrir gæludýr og börn. Jólastjörnur vaxa villtar frá Mexíkó til suðurhluta [[Gvatemala]] og vaxa á miðjum hæðum sem snúa að Kyrrahafinu. Eitt afbrigði sem vex í fylkinu Guerrero lengra frá sjó er talið vera forfaðir flestra ræktaðra afbrigða. Villtar jólarósir vaxa á dreifðum svæðum og búsvæði þeirra á undir högg að sækja vegna óhefts skógarhöggs. [[Astekar|Aztekar]] ræktuðu jólarósir sem lækningajurtir. Jólarósir urðu seinna tengdar [[jól|jólahaldi]] og vinsælar til skreytinga á jólum. Árlega seljast í Bandaríkjunum um 70 milljónir margs konar afbrigða jólarósa á sex vikna tímabili. Margar af þessum jólarósum eru ræktaðar af Paul Ecke Ranch, sem hefur um helming af alþjóðlegum markaði og 70 prósent af bandarískum markaði. == Tegundargreining == Jólarós var lýst sem nýrri tegund árið 1834 af þýska vísindamanninum Johann Friedrich Klotzsch.<ref>{{Cite journal |last=Klotzsch |first=J. F. |year=1834 |title=Beschreibung zweier neuen Euphorbien aus Mexico |trans-title=Description of two new Euphorbia from Mexico |url=https://biodiversitylibrary.org/page/14572585 |journal=Allgemeine Gartenzeitung |language=de |volume=2 |page=27}}</ref> == Lýsing == [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_(Barlovento)_04.jpg|alt=A cluster of red and green leaves leans toward the viewer on long, bent branches bursting out from a main plant on the base of a rock wall.|thumb|Fullvaxta sýnishorn af ''E. pulcherrima'']] [[Mynd:Euphorbia_pulcherrima_Blanco1.167-cropped.jpg|alt=A colored illustration shows the tip of a wild poinsettia branch. The leaves are less densely clustered. Leaves are long and ovate; most are red but one is green, and one is red at the base and green at the tip.|thumb|Vísindaleg mynd af ''E. pulcherrima'', ca. 1880]] ''Euphorbia pulcherrima'' er runni eða lítið tré, venjulega um 0,6-4 metra hátt (2-13 fet). Laufblöðin eru dökkgræn 6-16 sentimetrar (2.4-6.3 in) að lengd. Litir laufblaða - sem eru venjulega skærrauðir en einnig með ræktunarafbrigðum geta verið appelsínugul, fölgræn, rjómalituð, bleik, hvít eða í marmaralitum - eru oft ranglega taldir blómblöð vegna lita og blaðskipunar en eru í rauninni háblöð, sem eru eins konar milliblöð á milli laufblaða og blómblaða.<ref name="Poinsettia Facts">{{Cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/poinsettia/facts.cfm|title=Poinsettia Facts|last=Seltzer, Erica D.|last2=Spinner, MaryAnne|website=The Poinsettia Pages|publisher=[[University of Illinois]] Extension|access-date=January 30, 2017}}</ref><ref name="UoVE">{{Cite web|url=http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|title=Fun Facts About Poinsettia|last=Perry, Leonard|website=Perry's Perennial Pages|publisher=[[University of Vermont]] Extension, Department of Plant and Soil Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914050502/http://pss.uvm.edu/ppp/articles/points.htm|archive-date=September 14, 2019|access-date=May 7, 2014}}</ref> Litir umbreyttu háblaðanna eru kallaðir fram til með ljóslotuskiptum, sem þýðir að jólastjörnur þurfa að vera í myrkri í að minnsta kosti fjórtán klukkustundir í einu í samfellt 6-8 vikur í röð) til að breyta lit. Plönturnar þurfa einnig mikla dagsbirtu til að fá skæran lit.<ref>{{Cite web|url=https://extension.sdstate.edu/are-you-photoperiodic-poinsettias-are|title=Are you Photoperiodic? Poinsettias Are|last=Graper|first=David|date=4 December 2018|website=SDSU Extension|publisher=South Dakota State University}}</ref> Jólastjörnur er að sígrænar að hluta til og missa yfirleitt flest laufblöðin á veturna. ==Tilvísanir== 4vvi9t8w7yf3muveoz2t1xganar1j99 0 191212 1972344 1965087 2026-07-17T08:25:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972344 wikitext text/x-wiki [[Mynd:New_Zealand_vs._South_Africa,_2024_Summer_Olympic_rugby_sevens,_men's_quarter-final,_2024-07-25_(53).jpg|thumb|right|Nýja-Sjáland og Suður-Afríka eigast við í sjö manna ruðningi 2024.]] '''Sjö manna ruðningur''' er afbrigði af [[sambandsruðningur|sambandsruðningi]] með sjö leikmenn í hvoru liði (í stað 15), þar sem hvor hálfleikur er sjö mínútur (í stað 40). Heimssambandið [[World Rugby]] fer með yfirumsjón með mótum. Sjö manna ruðningur er vinsæl útgáfa af [[ruðningur|ruðningi]] og sú sem hefur jafnasta dreifingu um heiminn. Upphaf sjö manna ruðnings má rekja til skoska bæjarins [[Melrose]]<ref>{{cite web|url=https://scottishsevens.sport.blog/2022/06/09/davie-sanderson/|title=Davie Sanderson|date=8 June 2022}}</ref> þar sem enn er haldið árlegt mót í íþróttinni. Íþróttin náði enn meiri útbreiðslu þegar mótið [[Hong Kong Sevens]] hófst á 8. áratug 20. aldar.<ref>{{cite book|editor=Starmer-Smith, Nigel|title=Rugby – A Way of Life, An Illustrated History of Rugby|url=https://archive.org/details/rugbywayoflifeil0000unse|publisher=Lennard Books|year=1986|isbn=0-7126-2662-X}}</ref> Á [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikunum]] var fyrst keppt í íþróttinni í karlaflokki árið 1998 og kvennaflokki 2018. Heimsmótaröð var sett upp af World Rugby í karlaflokki árið 1999 og kvennaflokki árið 2012. Keppt var í sjö manna ruðningi í fyrsta sinn á [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Sumarólympíuleikunum 2016]] og [[Smáþjóðaleikarnir|Smáþjóðaleikunum]] 2023. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Ruðningur]] ev68krf6cekn8yd1mp6h0tfj8ebeye3 0 191925 1972364 1970733 2026-07-17T09:12:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260717)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1972364 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Machig_Labdron,_the_Tibetan_Yogini_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Machig Labdrön sýnd sem ''yogini'' á 19. aldar helgimynd.]] '''Machig Labdrön''' ([[tíbeska]]: : མ་གཅིག་ལབ་སྒྲོན་ ''ma gcig lab sgron'' „einstök móðir, kyndill frá Lab“; [[1055]]–[[1149]]) var [[búddatrú|búddanunna]] frá [[Tíbet]] og upphafskona [[Chöd]]-hefðarinnar innan [[tíbeskur búddismi|tíbesks búddisma]]. Hún var talin vera endurholdgun [[Yeshe Tsogyal]].<ref name="edou" /> Machig Labdrön var [[Vajrayana]]-búddisti og lærði hjá ýmsum kennurum í búddaklaustrum í [[Tíbet]]. Hún lærði hjá indverska jóganum [[Dampa Sangye]] og hóf feril sem [[tantra]]kennari ([[yogini]]), spákona og heilari. Hún hóf síðar sambúð með kennaranum Topa Bhadra og eignaðist með honum börn.<ref>{{cite book|author=Harding, Sarah |year=2013|title=Machik's Complete Explanation: Clarifying the Meaning of Chod|publisher=Shambhala Publications|isbn=978-0-8348-2908-4}}</ref> Hún gerðist aftur nunna 37 ára gömul og tók við nemendum sem fjölgaði ört, þar sem hún hugleiddi í hellum við [[Sangri]]. Chöd-hefðin þróaðist utan klaustranna, en var síðan tekin upp af þeim sem innlend tíbesk hefð. Deilt er um að hve miklu leyti Chöd-hefð Machig Labdrön tengist tíbeskum sjamanisma ([[Bön]]).<ref name="edou">{{cite book|author=Edou, Jérôme|year=1996|title=Machig Labdrön and the Foundations of Chöd|url=https://archive.org/details/machiglabdronfou0000edou|publisher=Snow Lion Publications|isbn=978-1-55939-039-2}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Lamar]] [[Flokkur:Tíbeskir búddistar]] [[Flokkur:Kvenkyns jógar]] ryclnu6j5gr2utxcu9hjc0yxh2r3gom 0 192049 1972268 1971799 2026-07-16T20:40:39Z Salvor 70 1972268 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A_depiction_of_needle.JPG|thumb|right|Saumnál.]] '''Saumnál''' er verkfæri fyrir [[saumur|handsauma]]. Saumnálar eru mjóar og oddhvassar, með lykkju í einum enda þar sem saumþráður er þræddur í gegn. Elstu saumnálar voru úr viði eða beini, en í dag eru þær gerðar úr [[smíðastál]]i sem er [[nikkel]]- eða [[gull]]húðað til að verja þær tæringu. Hágæðaútsaumsnálar eru húðaðar með [[platína|platínu]] og [[títan]]i. Nálar eru geymdar í nálapúðum, nálhúsum, eða saumakössum sem eru oft skrautmunir.<ref>{{cite journal|title=Nálar og nálhús|journal=Hugur og hönd|year=1978|volume=13|number=1|pages=8-9|url=https://timarit.is/gegnir/991007093049706886}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Saumar]] [[Flokkur:Hannyrðir]] [[Flokkur:Verkfæri]] lp0yv5jy8x83cs02qx2kyqtwvjqrrm6 2 192065 1972256 1971925 2026-07-16T16:01:14Z Halli Thorkelsson 118544 Myndum bætt við (nýkomnar á Commons) 1972256 wikitext text/x-wiki <!-- Drög að grein um Eimverk. Höfundur hefur hagsmunatengsl (stofnandi/eigandi) — sjá yfirlýsingu á [[Notandi:Halli Thorkelsson]]. Óskað er eftir yfirferð óháðra notenda áður en greinin fer í aðalnafnrými. --> [[Mynd:Flóki Icelandic young malt whisky at Eimverk Distillery.jpg|thumb|Flóki viskí frá Eimverk]] '''Eimverk''' (Eimverk Distillery) er íslensk eimingarverksmiðja í [[Garðabær|Garðabæ]] sem framleiðir fyrsta íslenska [[viskí]]ið undir vörumerkinu '''Flóki''', auk Vor gins og Víti brennivíns. Fyrirtækið er fjölskyldufyrirtæki og eina viskíframleiðsla landsins.<ref name="whiskymag">{{vefheimild|url=https://whiskymag.com/articles/harnessing-icelands-elements-at-eimverk-distillery/|titill=Harnessing Iceland's elements at Eimverk Distillery|útgefandi=Whisky Magazine|höfundur=Jacopo Mazzeo|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|ár=2024|tungumál=enska}}</ref><ref name="visir2014">{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2014701179977/islenskt-viski-og-gin-vaentanlegt-a-markad|titill=Íslenskt viskí og gin væntanlegt á markað|útgefandi=Vísir|höfundur=Gunnar Leó Pálsson|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|ár=2014}}</ref> == Saga == Vöruþróun á íslensku viskíi hófst um 2009 undir forystu Haraldar Þorkelssonar, félagið var stofnað 2011, framleiðsla hófst 2012 og fyrstu vörurnar komu á markað 2014.<ref name="visir2014" /> Flóki var fyrsta íslenska „single malt“ viskíið (einmöltungur) og jafnframt það norðlægasta í heimi þegar það kom fram.<ref name="visir2014" /> Viskíið er nefnt eftir landkönnuðinum [[Hrafna-Flóki Vilgerðarson|Hrafna-Flóka Vilgerðarsyni]].<ref name="whiskymag" /> Fyrirtækið hlaut [[Vaxtarsprotinn|Vaxtarsprotann]] árið 2016. Árið 2021 beitti Eimverk sér fyrir upprunavernd á heitinu „íslenskt viskí“.<ref name="mbl2021">{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2021/09/15/vilja_vernd_fyrir_viski/|titill=Vilja vernd fyrir viskí|útgefandi=mbl.is|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|ár=2021}}</ref> Um 90% framleiðslunnar eru seld erlendis.<ref name="mbl2022">{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2022/12/05/aetla_ad_hundradfalda_framleidsluna/|titill=Ætla að hundraðfalda framleiðsluna|útgefandi=mbl.is|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|ár=2022}}</ref> Árið 2025 var tilkynnt að starfsemin flyttist í nýja aðstöðu í Bjálmholti í Holtum í [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]].<ref name="mbl2025">{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2025/10/31/flytja_ur_gardabaenum/|titill=Flytja úr Garðabænum|útgefandi=mbl.is|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|ár=2025}}</ref> == Framleiðsla == [[Mynd:Eimverk Distillery copper pot still.jpg|thumb|Eimingartæki Eimverks]] [[Mynd:Sheep dung fired malt smoking oven at Eimverk farm.jpg|thumb|Malt reykt við tað á bæ Eimverks]] Öll framleiðslan byggir á íslensku [[bygg]]i, einkum af yrkinu Kríu, að hluta úr eigin ræktun nálægt [[Hella|Hellu]].<ref name="whiskymag" /> Jarðvarmi er notaður við framleiðsluna og þroskast viskíið hraðar en í meginlandsloftslagi; rýrnun („angel's share“) er um 4% á ári samanborið við um 2% í Skotlandi.<ref name="whiskymag" /> Á meðal afbrigða Flóka er taðreykt viskí, þar sem maltið er reykt við tað að gömlum íslenskum sið — fyrsta viskí heims sem framleitt er með þeirri aðferð.<ref name="whiskyadvocate">{{vefheimild|url=https://whiskyadvocate.com/sheep-dung-smoked-whisky-is-real-and-its-actually-pretty-good|titill=Sheep Dung-Smoked Whisky Is Real And It's Actually Pretty Good|útgefandi=Whisky Advocate|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> Önnur afbrigði eru meðal annars þroskuð í tunnum með íslensku birki og í bjórtunnum, og hluti tunnanna er geymdur í helli við Hellu.<ref name="whiskymag" /><ref name="dfs">{{vefheimild|url=https://www.dfs.is/frettir/frett/floki-viski-litur-dagsins-ljos-eftir-fimm-ara-throskun-i-hellunum-a-hellu/|titill=Flóki viskí lítur dagsins ljós eftir fimm ára þroskun í Hellunum á Hellu|útgefandi=DFS.is|mánuðurskoðað=13. júlí|árskoðað=2026}}</ref> Auk viskís framleiðir Eimverk Vor gin og Víti [[brennivín]] úr íslensku hráefni.<ref name="visir2014" /> == Tilvísanir == <references /> <!-- Flokkar — virkja þegar greinin fer í aðalnafnrými: [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] [[Flokkur:Garðabær]] --> s7ss2t7y7e91gnv3c9moid0tikyj8rr 2 192073 1972241 1972150 2026-07-16T12:35:18Z Kaupahéðinn 116104 1972241 wikitext text/x-wiki = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna og var fjöldi starfsmanna 250. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónasson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland).<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-maett-adalmarkad/|title=Kvika mætt á Aðalmarkað|website=www.vb.is|access-date=2026-07-15}}</ref> == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == 4yz31wyyc86lvbsgpq5627et1lmoodl 1972246 1972241 2026-07-16T14:20:41Z Kaupahéðinn 116104 1972246 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kvika hq.jpg|thumb|Höfuðstöðvar Kviku banka við Katrínartún í Reykjavík.]] = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna og var fjöldi starfsmanna 250. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónasson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland).<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-maett-adalmarkad/|title=Kvika mætt á Aðalmarkað|website=www.vb.is|access-date=2026-07-15}}</ref> == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == 3zitwoqtmy32jxqrhzy6mca3foq82m9 1972372 1972246 2026-07-17T09:44:03Z Kaupahéðinn 116104 1972372 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kvika hq.jpg|thumb|Höfuðstöðvar Kviku banka við Katrínartún í Reykjavík.]] = Kvika banki hf. = Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna og var fjöldi starfsmanna 250. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónsson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. Ármann Þorvaldsson hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland).<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-maett-adalmarkad/|title=Kvika mætt á Aðalmarkað|website=www.vb.is|access-date=2026-07-15}}</ref> == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn Tryggvason, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára .<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga.“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 == Tilvísanir == c4zosbh5kgh0ste2het5a8hckob5rrz 0 192104 1972244 2026-07-16T13:59:45Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „'''NBA Jam''' er tölvuleikjasería sem upprunalega var gefin af [[Midway Games]] árið 1993. Serían lagði áherslu á skemmtanagildi fram yfir raunsæiLeikirnir og var þekkt fyrir ýktar hreyfingar, hraðann leikstíl þar sem leikmenn framkvæmdu ómöguleg tilþrif eins og risahopp og eldfimar troðslur.<ref name="oklahoman">{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/sports/nba/2018/10/14/at-25-years-old-nba-jam-is-still-on-fire/60495320007/|title=At 25...“ 1972244 wikitext text/x-wiki '''NBA Jam''' er tölvuleikjasería sem upprunalega var gefin af [[Midway Games]] árið 1993. Serían lagði áherslu á skemmtanagildi fram yfir raunsæiLeikirnir og var þekkt fyrir ýktar hreyfingar, hraðann leikstíl þar sem leikmenn framkvæmdu ómöguleg tilþrif eins og risahopp og eldfimar troðslur.<ref name="oklahoman">{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/sports/nba/2018/10/14/at-25-years-old-nba-jam-is-still-on-fire/60495320007/|title=At 25 years old, 'NBA Jam' is still 'on fire'|last=Kemp|first=Adam|website=The Oklahoman|language=en-US|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/video/2017/07/11/nba-jam-history-impact|title=Boomshakalaka: NBA Jam's history and impact|date=2017-07-11|website=SI|language=en-US|access-date=2026-07-16}}</ref> Fyrsti leikurinn, ''NBA Jam'' (1993), kom fyrst út í [[Spilakassi|spilakassa]] og sló í gegn með gríðarlegri sölu og vinsældum. Fyrsta árið þénaði hann 1 milljarð bandaríkjadollara í spilakössum.<ref name="oklahoman"/> Hann var síðar gefinn út á fjölmörgum leikjatölvum, þar á meðal [[Super Nintendo]], [[Sega Genesis]] og [[Game Boy]]. Vinsældir hans leiddu til fjölda framhaldsleikja, þar á meðal ''NBA Jam Tournament Edition'' (1994), ''NBA Hangtime'' (1996) og ''NBA Jam'' (2010) frá [[Electronic Arts|EA Sports]].<ref>{{Cite web|url=https://www.inverse.com/gaming/nba-jam-nintendo-snes-30-year-retrospective|title=30 Years Ago, An Iconic Nintendo Port Changed Sports Games Forever|date=2024-04-29|website=Inverse|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:NBA tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] llk0qxq3oqzsrpnfel1n1to291o6a0r 1972245 1972244 2026-07-16T14:00:30Z Alvaldi 71791 1972245 wikitext text/x-wiki '''''NBA Jam''''' er tölvuleikjasería sem upprunalega var gefin af [[Midway Games]] árið 1993. Serían lagði áherslu á skemmtanagildi fram yfir raunsæiLeikirnir og var þekkt fyrir ýktar hreyfingar, hraðann leikstíl þar sem leikmenn framkvæmdu ómöguleg tilþrif eins og risahopp og eldfimar troðslur.<ref name="oklahoman">{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/sports/nba/2018/10/14/at-25-years-old-nba-jam-is-still-on-fire/60495320007/|title=At 25 years old, 'NBA Jam' is still 'on fire'|last=Kemp|first=Adam|website=The Oklahoman|language=en-US|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/video/2017/07/11/nba-jam-history-impact|title=Boomshakalaka: NBA Jam's history and impact|date=2017-07-11|website=SI|language=en-US|access-date=2026-07-16}}</ref> Fyrsti leikurinn, ''NBA Jam'' (1993), kom fyrst út í [[Spilakassi|spilakassa]] og sló í gegn með gríðarlegri sölu og vinsældum. Fyrsta árið þénaði hann 1 milljarð bandaríkjadollara í spilakössum.<ref name="oklahoman"/> Hann var síðar gefinn út á fjölmörgum leikjatölvum, þar á meðal [[Super Nintendo]], [[Sega Genesis]] og [[Game Boy]]. Vinsældir hans leiddu til fjölda framhaldsleikja, þar á meðal ''NBA Jam Tournament Edition'' (1994), ''NBA Hangtime'' (1996) og ''NBA Jam'' (2010) frá [[Electronic Arts|EA Sports]].<ref>{{Cite web|url=https://www.inverse.com/gaming/nba-jam-nintendo-snes-30-year-retrospective|title=30 Years Ago, An Iconic Nintendo Port Changed Sports Games Forever|date=2024-04-29|website=Inverse|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:NBA tölvuleikir]] [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] gbpu2xkgve2fuu6zjbgsc8b49tqbsf9 0 192105 1972251 2026-07-16T15:21:35Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Eduard Sjevardnadse]] á [[Edúard Sjevardnadse]] 1972251 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Edúard Sjevardnadse]] hc1nldwviu61ii8bne98algrik5b3tq 0 192106 1972258 2026-07-16T17:34:59Z MyraMidnight 41218 Hepburn umritunarkerfið fyrir japönsku 1972258 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kana & Romaji Chart.svg|alt=Hepburn umritunarkerfið|thumb|Hepburn umritunarkerfið]] '''Hepburn kerfið''' var þróað af lækninum [[James Curtis Hepburn]] til að umrita [[Japanska|japanskt letur]] yfir á [[latneskt stafróf]] þegar hann gaf út fyrsta japönsku-ensku orðabókina, en hann hafði komið til Japans árið 1859.<ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/34392|titill=Matasaburō, sonur vindsins|höfundur=Helga Björg Arnarsdóttir|útgefandi=Skemman.is|ár=2019|bls=7}}</ref> Árið 2025 var staðlaða umritunarkerfið í Japan uppfært frá því að nota Kunrei kerfið yfir í Hepburn kerfið, þar sem það var þá þegar vel þekkt og notað til að alþjóðavæða skilti og upplýsingar í Japan á mörgum stöðum og var talið að eina byltingin við þá uppfærslu yrði í námskerfinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://mainichi.jp/english/articles/20250822/p2a/00m/0na/018000c|titill=Japan updating rules for romanized characters, but 'Ohtani' OK as exception|útgefandi=The Mainichi|mánuður=25. ágúst|ár=2025|mánuðurskoðað=16.júlí|árskoðað=2026|tungumál=Enska}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur/málfræði}} [[Flokkur:Japanska]] 9a056t8mr8ju5u6mez1kj7zywufflgt 1972259 1972258 2026-07-16T17:38:24Z MyraMidnight 41218 Árið sem kerfið kom út 1972259 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kana & Romaji Chart.svg|alt=Hepburn umritunarkerfið|thumb|Hepburn umritunarkerfið]] '''Hepburn kerfið''' var þróað af lækninum [[James Curtis Hepburn]] til að umrita [[Japanska|japanskt letur]] yfir á [[latneskt stafróf]] þegar hann gaf út fyrsta japönsku-ensku orðabókina árið 1867, en hann hafði komið til Japans árið 1859.<ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/34392|titill=Matasaburō, sonur vindsins|höfundur=Helga Björg Arnarsdóttir|útgefandi=Skemman.is|ár=2019|bls=7}}</ref> Árið 2025 var staðlaða umritunarkerfið í Japan uppfært frá því að nota Kunrei kerfið yfir í Hepburn kerfið, þar sem það var þá þegar vel þekkt og notað til að alþjóðavæða skilti og upplýsingar í Japan á mörgum stöðum og var talið að eina byltingin við þá uppfærslu yrði í námskerfinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://mainichi.jp/english/articles/20250822/p2a/00m/0na/018000c|titill=Japan updating rules for romanized characters, but 'Ohtani' OK as exception|útgefandi=The Mainichi|mánuður=25. ágúst|ár=2025|mánuðurskoðað=16.júlí|árskoðað=2026|tungumál=Enska}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur/málfræði}} [[Flokkur:Japanska]] of7dfxqqylpnysf0sn1ekmauly4zezy 1972266 1972259 2026-07-16T19:35:44Z Berserkur 10188 1972266 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kana & Romaji Chart.svg|alt=Hepburn umritunarkerfið|thumb|Hepburn umritunarkerfið]] '''Hepburn kerfið''' var þróað af lækninum [[James Curtis Hepburn]] til að umrita [[Japanska|japanskt letur]] yfir á [[latneskt stafróf]] þegar hann gaf út fyrsta japönsku-ensku orðabókina árið 1867, en hann hafði komið til Japans árið 1859.<ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/34392|titill=Matasaburō, sonur vindsins|höfundur=Helga Björg Arnarsdóttir|útgefandi=Skemman.is|ár=2019|bls=7}}</ref> Árið 2025 var staðlaða umritunarkerfið í Japan uppfært frá því að nota Kunrei kerfið yfir í Hepburn kerfið, þar sem það var þá þegar vel þekkt og notað til að alþjóðavæða skilti og upplýsingar í Japan á mörgum stöðum og var talið að eina byltingin við þá uppfærslu yrði í námskerfinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://mainichi.jp/english/articles/20250822/p2a/00m/0na/018000c|titill=Japan updating rules for romanized characters, but 'Ohtani' OK as exception|útgefandi=The Mainichi|mánuður=25. ágúst|ár=2025|mánuðurskoðað=16.júlí|árskoðað=2026|tungumál=Enska}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur/málfræði}} {{S|1867}} [[Flokkur:Japanska]] 814d0gkhcavfp4fnpmofb605xc5c95g 1972275 1972266 2026-07-16T23:18:01Z MyraMidnight 41218 Bæti við að hepburn kerfið henti betur enskum framburði 1972275 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kana & Romaji Chart.svg|alt=Hepburn umritunarkerfið|thumb|Hepburn umritunarkerfið]] '''Hepburn kerfið''' var þróað af [[Bandaríkin|bandaríska]] lækninum [[James Curtis Hepburn]] til að umrita [[Japanska|japanskt letur]] yfir á [[latneskt stafróf]] þegar hann gaf út fyrsta japönsku-ensku orðabókina árið 1867, en hann hafði komið til Japans árið 1859. Hepburn kerfið var gert til að henta betur [[Enska|enskum]] framburði en önnur umritunarkerfi sem voru til staðar, eins og Nihon-kerfið og Kunrei-kerfið.<ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/34392|titill=Matasaburō, sonur vindsins|höfundur=Helga Björg Arnarsdóttir|útgefandi=Skemman.is|ár=2019|bls=7}}</ref> Árið 2025 var staðlaða umritunarkerfið í Japan uppfært frá því að nota Kunrei kerfið yfir í Hepburn kerfið, þar sem það var þá þegar vel þekkt og notað til að alþjóðavæða skilti og upplýsingar í Japan á mörgum stöðum og var talið að eina byltingin við þá uppfærslu yrði í námskerfinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://mainichi.jp/english/articles/20250822/p2a/00m/0na/018000c|titill=Japan updating rules for romanized characters, but 'Ohtani' OK as exception|útgefandi=The Mainichi|mánuður=25. ágúst|ár=2025|mánuðurskoðað=16.júlí|árskoðað=2026|tungumál=Enska}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur/málfræði}} {{S|1867}} [[Flokkur:Japanska]] hoomujirvyhqmv7m7xz5ph4poxkieor