Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 662 1976187 1973593 2026-08-21T20:57:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976187 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Pólland | nafn_á_frummáli = Rzeczpospolita Polska | nafn_í_eignarfalli = Póllands | fáni = Flag of Poland.svg | skjaldarmerki = Herb Polski.svg | staðsetningarkort = EU-Poland_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[pólska]] | höfuðborg = [[Varsjá]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Póllands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Póllands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karol Nawrocki]] | nafn_leiðtoga2 = [[Donald Tusk]] | ESBaðild=[[2004]] | stærðarsæti = 69 | flatarmál = 312.696 | hlutfall_vatns = 1,48 | mannfjöldaár = 2020 | mannfjöldasæti = 38 | fólksfjöldi = 38.268.000 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.363 | VLF_sæti = 19 | VLF_á_mann = 35.957 | VLF_á_mann_sæti = 39 | íbúar_á_ferkílómetra = 123 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Kristnitakan í Póllandi|Kristnitakan]] | dagsetning1 = [[14. apríl]] [[966]] | atburður2 = [[Konungsríkið Pólland]] | dagsetning2 = [[1. maí]] [[992]] | atburður3 = [[Pólsk-litáíska samveldið]] | dagsetning3 = [[1. júlí]] [[1569]] | atburður4 = [[Skiptingar Póllands]] | dagsetning4 = [[24. október]] [[1795]] | atburður5 = [[Hertogadæmið Varsjá]] | dagsetning5 = [[22. júlí]] [[1807]] | atburður6 = [[Sameining Póllands]] | dagsetning6 = [[11. nóvember]] [[1918]] | atburður7 = [[Innrásin í Pólland]] | dagsetning7 = [[1. september]] [[1939]] | atburður8 = [[Alþýðulýðveldið Pólland]] | dagsetning8 = [[8. apríl]] [[1945]] | atburður9 = [[Lýðveldið Pólland]] | dagsetning9 = [[13. september]] [[1989]] | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.880 | VÞL_sæti = 35 | gjaldmiðill = [[Pólskt slot|Pólskt slot (zł)]] (PLN) | tímabelti = [[UTC]]+1 (UTC+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Mazurek Dąbrowskiego]]<br /> | tld = pl | símakóði = 48 }} '''Pólland''' ([[pólska]]: ''Polska''), formlega '''Lýðveldið Pólland''', er land í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]]. Það á landamæri að [[Þýskaland]]i í vestri, [[Tékkland]]i og [[Slóvakía|Slóvakíu]] í suðri, [[Úkraína|Úkraínu]], [[Hvíta-Rússland]]i og [[Litáen]] í austri og [[Rússland]]i ([[Kalíníngrad]]) í norðri.<ref>{{Cite web|url=https://geohistory.today/poland/|title=Poland|date=28. febrúar 2017}}</ref> Landið á strönd að [[Eystrasalt]]i og renna þar árnar [[Odra]] og [[Visla]] í sjó. Pólland er landfræðilega fjölbreytt land sem nær að [[Súdetaland]]i og [[Karpatafjöll]]um í suðri. Pólland er 312.679 ferkílómetrar að flatarmáli og er níunda stærsta land Evrópu. Íbúar Póllands eru rúmlega 38 milljónir og það er sjötta fjölmennasta ríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. [[Varsjá]] er höfuðborg landsins og stærsta borgin. Aðrar helstu borgir Póllands eru [[Kraká]], [[Łódź]], [[Wrocław]], [[Poznań]], [[Gdańsk]] og [[Szczecin]]. [[Saga Póllands]] nær þúsundir ára aftur í tímann. Á [[síðfornöld]] settust ýmsir þjóðflokkar og ættbálkar að á [[Norður-Evrópusléttan|Norður-Evrópusléttunni]]. [[Vestur-Pólanar]] lögðu hluta svæðisins undir sig og landið dregur nafn sitt af þeim. Stofnun ríkis í Póllandi má rekja til ársins 966 þegar [[Mieszko 1.]], fursti yfir landsvæði sem samsvarar nokkurn veginn núverandi ríki, tók [[kristni]] og snerist til [[rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskrar trúar]]. [[Konungsríkið Pólland]] var stofnað árið 1025 og árið 1569 gekk það í konungssamband við [[Stórhertogadæmið Litáen]] með [[Lublinsamningurinn|Lublinsamningnum]]. [[Pólsk-litáíska samveldið]] var eitt af stærstu og fjölmennustu ríkjum Evrópu á 16. og 17. öld með [[Gullna frelsið|einstaklega frjálslynt]] stjórnkerfi sem tók upp fyrstu [[stjórnarskrá]] Evrópu.<ref>Norman Davies, ''Europe: A History'', Pimlico 1997, p. 554: ''Poland-Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe''</ref><ref>{{cite book|author=Piotr Stefan Wandycz|title=The price of freedom: a history of East Central Europe from the Middle Ages to the present|url=https://books.google.com/books?id=m5plR3x6jLAC&pg=PA66|access-date=13. ágúst 2011|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-25491-5|page=66}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Gehler|first1=Michael|url=https://books.google.com/books?id=V0rW0pBr2SAC&q=Michael+Gehler%2C+%E2%80%8ERolf+Steininger+%C2%B7+2005|title=Towards a European Constitution: A Historical and Political Comparison with the United States|last2=Steininger|first2=Rolf|date=2005|publisher=Böhlau Verlag Wien|isbn=978-3-205-77359-7|pages=13|language=en|quote=Poland had actually managed to pass a first progressive constitution on 3, May 1795; this was Europes first written constitution.}}</ref> [[Pólska gullöldin]] leið undir lok við [[skiptingar Póllands]] af hálfu nágrannaríkja undir lok 18. aldar. Landið fékk aftur sjálfstæði þegar [[Annað pólska lýðveldið]] var stofnað eftir [[Versalasamningarnir|Versalasamningana]] 1918. Eftir röð átaka um yfirráðasvæði komst Pólland til áhrifa í evrópskum stjórnmálum á ný. [[Síðari heimsstyrjöldin]] hófst með [[innrásin í Pólland|innrás Þjóðverja í Pólland]] og síðan innrás [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í kjölfarið, samkvæmt [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum]] milli ríkjanna. Um sex milljón Pólverjar, þar á meðal þrjár milljónir [[Helförin|gyðinga]], týndu lífinu í styrjöldinni.<ref>{{cite book|author1=Tatjana Tönsmeyer|author2=Peter Haslinger|author3=Agnes Laba|title=Coping with Hunger and Shortage under German Occupation in World War II|url=https://books.google.com/books?id=qbBhDwAAQBAJ&pg=PA188|date= 2018|publisher=Springer|isbn=978-3-319-77467-1|page=188}}</ref> Eftir stríðið varð Pólland hluti af [[Austurblokkin]]ni og [[Pólska alþýðulýðveldið]] var stofnað. Landið var einn af stofnaðilum [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] í [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]]. Árið 1989 hófust mótmæli gegn kommúnistastjórninni og verkföll verkalýðsfélaga [[Samstaða (verkalýðsfélag)|Samstöðu]]. Stjórn [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]] féll og Póllandi var breytt úr [[flokksræði]] í [[forsetaþingræði]]. Pólland er með [[þróað markaðshagkerfi]]<ref>{{cite web|url=https://emerging-europe.com/news/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/#:~:text=Global%20index%20provider%20FTSE%20Russell,%2C%20France%2C%20Japan%20and%20Australia. |title=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |last= |first= |date=September 2018 |website=Emerging Europe |publisher= |access-date=1. janúar 2021 |quote=}}</ref> og telst til [[miðveldi|miðvelda]]. Hagkerfi Póllands er það sjötta stærsta í Evrópusambandinu að nafnvirði og það fimmta stærsta kaupmáttarjafnað.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12. apríl 2019|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> Póllandi situr hátt á lista yfir lönd eftir [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæðum]], og skorar hátt fyrir öryggi<ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/en/countries/profiles/POL |title=Human Development Indicators – Poland |date=2020 |website=Human Development Reports |publisher=United Nations Development Programme |access-date=16. desember 2020}}</ref> og [[viðskiptafrelsi]].<ref>{{cite web|url=http://www.city-safe.com/danger-rankings/|title=World's Safest Countries Ranked — CitySafe|access-date=14. apríl 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415012741/http://www.city-safe.com/danger-rankings/|archive-date=15. apríl 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenews.pl/1/9/Artykul/272767,Poland-25th-worldwide-in-expat-ranking|title=Poland 25th worldwide in expat ranking|access-date=14. apríl 2017|archive-date=2018-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106140617/http://www.thenews.pl/1/9/Artykul/272767,Poland-25th-worldwide-in-expat-ranking|url-status=dead}}</ref> [[Menntun í Póllandi|Háskólamenntun]] og [[heilbrigðisþjónusta í Póllandi|heilbrigðisþjónusta]] eru opinber og gjaldfrjáls.<ref>{{cite web|url=https://eures.praca.gov.pl/en/index.php?option=com_content&view=article&id=81&Itemid=114|title=Social security in Poland|last=Administrator|access-date=24. apríl 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312084711/https://eures.praca.gov.pl/en/index.php?option=com_content&view=article&id=81&Itemid=114|archive-date=12 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europe-cities.com/destinations/poland/health/|title=Healthcare in Poland – Europe-Cities|access-date=24. apríl 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424181021/http://www.europe-cities.com/destinations/poland/health/|archive-date=24. apríl 2017|url-status=dead}}</ref> Pólland á aðild að [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Höfin þrjú|Höfunum þremur]], [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]] og [[NATO]]. == Heiti == Á [[pólska|pólsku]] heitir landið ''Polska''.<ref name="Thompson">{{cite book |last=Thompson |first=Wayne C. |date=2021 |title=Nordic, Central, and Southeastern Europe 2020-2022 |url=https://books.google.com/books?id=lttJEAAAQBAJ&dq=name+poland+%22polska%22+derived&pg=PA322 |location=Blue Ridge Summit |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=322 |isbn=9781475856262}}</ref> Nafnið er dregið af heiti [[Pólanar|Pólana]], [[Vestur-Slavar|vesturslavnesks]] þjóðarbrots sem bjó við [[Warta-á]] frá 6. til 8. aldar.<ref name="Lukowski & Zawadzki">{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |last2=Zawadzki |first2=Hubert |date=2001 |title=A Concise History of Poland |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&dq=polanie+poland+warta+history&pg=PA4 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=4 |isbn=0521551099}}</ref> Heiti þjóðarbrotsins er dregið af [[frumslavneska]] orðinu ''pole'' sem merkir „akur“ og er dregið af frumindóevrópska orðinu ''*pleh₂-'' „flatlendi“.<ref name="Lehr-Spławiński">{{cite book |last=Lehr-Spławiński |first=Tadeusz |date=1978 |title=Język polski. Pochodzenie, powstanie, rozwój |url=https://books.google.com/books?id=EjJHAAAAIAAJ&q=Je%CC%A8zyk+polski+:+pochodzenie,+powstanie,+rozwo%CC%81j |location=Warszawa|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |page=64 |oclc=4307116 |language=pólska}}</ref> Orðið vísar til landfræði svæðisins og flatlendrar sléttunnar í [[Pólland hið meira|Póllandi hinu meira]].<ref name="Potkański">{{cite book |last=Potkański |first=Karol |orig-date=1922 |date=2004 |title=Pisma pośmiertne. Granice plemienia Polan |volume=1 & 2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Pisma_po%C5%9Bmiertne/b78eAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=p%C5%82aska%20wielkopolska%20polanie |location=Kraków |publisher=Polska Akademia Umiejętności |page=423 |isbn=9788370634117 |language=pólska}}</ref><ref name="Heath">{{cite book |last=Everett-Heath |first=John |author-link=John Everett-Heath |date=2019 |title=The Concise Dictionary of World Place-Names |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ufkFEAAAQBAJ&dq=poland+field+polanie&pg=PT1498 |location=Oxford |publisher=University Press |chapter=Poland (Polska) |isbn=9780191905636}}</ref> Landið hét áður fyrr Pólínaland og íbúar þess Pólínar á [[íslenska|íslensku]], en frá miðri 19. öld var farið að notast við orðmyndina Pólland. Nafn landsins var þýtt sem „Sléttumannaland“ í 4. hefti ''Fjölnis''.<ref>{{vísindavefur|77051|Af hverju skrifa Íslendingar Pólland með tveimur L-um?}}</ref> Latneska heitið ''Polonia'' var almennt notað í Evrópu á miðöldum.<ref name="Buko">{{cite book |last=Buko |first=Andrzej |date=2014 |title=Bodzia. A Late Viking-Age Elite Cemetery in Central Poland |url=https://www.google.com.au/books/edition/Bodzia/VAOjBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Leiden |publisher=Brill |pages=36, 62 |isbn=9789004281325}}</ref> Annað fornt norrænt heiti á íbúum landsins er Læsir, dregið af forna heitinu ''Lechia'' sem er uppruni heitis Póllands á [[ungverska|ungversku]], [[litáíska|litáísku]] og [[persneska|persnesku]].<ref name="Hannan">{{cite book |last=Hannan |first=Kevin |date=1994 |title=Language and Identity in a West Slavic Borderland: The Case of Teschen Silesia |url=https://books.google.com/books?id=YmrlAAAAMAAJ&q=poland+persian+lithuanian+hungarian+lechitic |location=Austin |publisher=University of Texas |page=127 |oclc=35825118}}</ref> Nafnið er dregið af sagnkonungnum [[Lech og Czech|Lech]] sem átti að hafa stofnað ríki í [[Pólland hið minna|Póllandi hinu minna]].<ref name="Dabrowski 2014">{{cite book |last=Dabrowski |first=Patrice M. |date=2014 |title=Poland. The First Thousand Years |url=https://www.google.com.au/books/edition/Poland/X__-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Cornell University Press |isbn=9781501757402}}</ref><ref name="Kamusella">{{cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |date=2022 |title=Words in Space and Time: A Historical Atlas of Language Politics in Modern Central Europe |url=https://books.google.com/books?id=spRUEAAAQBAJ&dq=lendians+lech+poland&pg=PA9 |location=Budapest |publisher=Central European University Press |page=9 |isbn=9789633864180}}</ref> Orðið er skylt [[fornpólska]] orðinu ''lęda'' „slétta“.<ref>{{cite book |last=Małecki |first=Antoni |date=1907 |title=Lechici w świetle historycznej krytyki |url=https://books.google.com/books?id=dYwBAAAAMAAJ&q=Lechici+w+%C5%9Bwietle+historycznej+krytyki |location=Lwów (Lviv) |publisher=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |page=37 |isbn=9788365746641 |language=pólska}}</ref> Bæði nöfnin ''Lechia'' og ''Polonia'' voru notuð af sagnariturum á miðöldum.<ref name="Andersson & Morkinskinna">{{cite book |last1=Andersson |first1=Theodore Murdock |last2=Morkinskinna |first2=Ellen Gade |date=2000 |title=The Earliest Icelandic Chronicle of the Norwegian Kings (1030-1157) |url=https://books.google.com/books?id=lrdcDwAAQBAJ&dq=The+Earliest+Icelandic+Chronicle+of+the+Norwegian+Kings+%281030-1157%29+2000&pg=PR4 |location=Ithaca |publisher=Cornell University Press |page=471 |isbn=9780801436949}}</ref> == Saga == === Forsögulegur tími === Elstu merki um mannabyggð (''[[Homo erectus]]'') á svæðinu eru um það bil 500.000 ára gömul, en ísaldir sem fylgdu í kjölfarið hafa gert varanlega byggð ómögulega.<ref>{{cite book |last=Fabisiak |first=Wojciech |date=2002 |title=Dzieje powiatu wrocławskiego |url=https://www.google.com.au/books/edition/Dzieje_powiatu_wroc%C5%82awskiego/g_8jAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=500%20000%20lat%20temu%20polska%20homo%20erectus |location=Wrocław |publisher=Starostwo Powiatowe |page=9 |isbn=9788391398531 |language=pl}}</ref> Vísbendingar eru um að hópar [[neanderdalsmenn|neanderdalsmanna]] hafi hafst við í suðurhéruðum Póllands á [[Eem]]-hlýskeiðinu (128.000-115.000 f.o.t.) og næstu árþúsund.<ref>{{cite book |last=Chwalba |first=Andrzej |date=2002 |title=Kalendarium dziejów Polski (Chronology of Polish History) |location=Kraków |publisher=Wydawnictwo Literackie |page=7 |isbn=9788308031360 |language=pl}}</ref> Koma [[nútímamaður|nútímamanna]] fór saman við lok [[Síðasta ísöld|síðustu ísaldar]] (10.000 f.Kr.) þegar Pólland varð byggilegt.<ref>{{cite book |last=Jurek |first=Krzysztof |date=2019 |title=Poznać przeszłość 1. Karty pracy ucznia. Poziom podstawowy |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Nowa Era |page=93 |isbn=9788326736537 |language=pl}}</ref> Minjar frá [[nýsteinöld]] sýna umtalsverða þróun mannabyggða á svæðinu; elstu dæmi um [[ostagerð]] í Evrópu (5500 f.Kr.) fundust í [[Kujavía|Kujavíu]],<ref>{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020 |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature News |first=Nidhi |last=Subbaraman |date=12. desember 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020|s2cid=180646880 | issn=0028-0836}}</ref> og [[Bronicice-potturinn]] er grafinn með mynstri sem gæti verið elstu þekktu myndir af [[hjól]]i (3400 f.Kr.).<ref>{{cite journal |last1=Attema |first1=P. A. J. |last2=Los-Weijns |first2=Ma |last3=Pers |first3=N. D. Maring-Van der |title=Bronocice, Flintbek, Uruk, Jebel Aruda and Arslantepe: The Earliest Evidence Of Wheeled Vehicles In Europe And The Near East |journal=Palaeohistoria |date=Desember 2006 |volume=47/48 |publisher=[[University of Groningen]] |pages=10–28 (11)}}</ref> [[Bronsöld]] hófst í Póllandi um 2400 f.Kr. en [[járnöld]] hófst um 750 f.Kr.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2GLUAAAAMAAJ&q=epoka+zelaza+w+polsce+700 |title=Archeologia i pradzieje Polski |first1=Aleksander |last1=Gardawski |first2=Zdzisław |last2=Rajewski |first3=Jerzy |last3=Gąssowski |date=6. september 1957 |publisher=Państwowe Zakł. Wydawn. |language=pl}}</ref> Á þessum tíma varð [[Lúsatíumenningin]], sem nær frá bronsöld til járnaldar, áberandi á svæðinu. Frægasti fornleifafundur frá forsögulegum tíma í Póllandi er víggirta byggðin í [[Biskupin]] (endurbyggð sem útisafn), sem er frá Lúsatíumenningunni á síðbronsöld, um 748 f.Kr.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&q=biskupin&pg=PA96|title=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Noelle |last2=Watson |first3=Paul |last3=Schellinger |date=28 October 2013 |publisher=Routledge |access-date=31. mars 2019 |isbn=9781136639449 |language=en}}</ref> Mörg aðskilin menningarsamfélög settust að á svæðinu á [[Klassísk fornöld|klassískri fornöld]], sérstaklega [[Keltar]], [[Skýþar]], [[Germanar]], [[Sarmatar]], [[Slavar]] og [[Eystrasaltsbúar]].<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |date=2001 |title=Heart of Europe. The Past in Poland's Present |url=https://www.google.com.au/books/edition/Heart_of_Europe/mkcSDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |page=247 |isbn=9780192801265 |language=en}}</ref> Fornleifarannsóknir hafa auk þess staðfest að [[Rómaveldi|rómverskar]] herdeildir hafi komið til svæðisins.<ref>{{cite web |url=https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C29296%2Carcheolog-mamy-dowody-na-obecnosc-rzymskich-legionistow-na-terenie-polski |title=Archeolog: mamy dowody na obecność rzymskich legionistów na terenie Polski |last=Zdziebłowski |first=Szymon |date=27. apríl 2018 |website=Nauka w Polsce |publisher=Ministerstwo Edukacji i Nauki |access-date=8. ágúst 2021 |language=pl}}</ref> Þetta hafa líklega verið könnunarsveitir sendar til að verja flutninga [[raf]]s um [[Rafleiðin]]a. [[Pólskir ættbálkar]] komu fram á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]] um miðja 6. öld.<ref>{{cite book | language=pl | url=http://www.muzeumczestochowa.pl/wp-content/uploads/2012/11/folder.pdf | title=Z mroku dziejów. Kultura Łużycka | publisher=Muzeum Częstochowskie. Rezerwat archeologiczny (Museum of Częstochowa) | year=2007 | access-date=9. janúar 2013 | author1=Maciej Kosiński | author2=Magdalena Wieczorek-Szmal | pages=3–4 | quote=Możemy jedynie stwierdzić, że kultura łużycka nie tworzyła jednej zwartej całości. Jak się wydaje, jej skład etniczny był niejednorodny. | isbn=978-83-60128-11-4 | archive-date=2021-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210507170443/http://www.muzeumczestochowa.pl/wp-content/uploads/2012/11/folder.pdf | url-status=dead }}</ref> Þetta voru aðallega [[Vestur-Slavar]] og [[Lekítar]] að uppruna, en blönduðust öðrum hópum sem búið höfðu á svæðinu í þúsundir ára.<ref>{{Citation |first=Marta |last=Mielnik-Sikorska |year=2013 |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=1 |pages=e54360 |title=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |display-authors=etal |pmc=3544712 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |pmid=23342138 |bibcode=2013PLoSO...854360M}}</ref> Elstu ættbálkasamfélögin gætu tengst [[Wielbark-menningin|Wielbark-menningunni]] og [[Przeworsk-menningin|Przeworsk-menningunni]].<ref>{{cite journal | last1 = Brather | first1 = Sebastian | year = 2004 | title = The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) | journal = East Central Europe | volume = 31 | issue = 1| pages = 78–81 | doi = 10.1163/187633004x00116}}</ref><ref>Trubačev, O. N. 1985. ''Linguistics and Ethnogenesis of the Slavs: The Ancient Slavs as Evidenced by Etymology and Onomastics''. [https://www.jies.org/ ''Journal of Indo-European Studies'' (JIES)], 13: 203–256.</ref> === Piast-ætt === [[File:Poland960.png|thumb|200px|left|Pólland undir stjórn [[Mieszko 1.]], en kristnun hans markar upphaf ríkis í Póllandi árið 966.]] Ríki tók að myndast í Póllandi um miðja 10. öld þegar [[Piast-ætt]] barðist til valda.<ref>{{cite book |last=Dabrowski |first=Patrice |date=2014 |title=Poland: The First Thousand Years |location=Ithaca |publisher=Cornell University Press |pages=21–22 |isbn=9781501757402}}</ref> Árið 966 tók [[Mieszko 1.]] [[kristni]] og gerði að ríkistrú.<ref>{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina |date=2017 |title=The Catholic Church in Polish History. From 966 to the Present |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Catholic_Church_in_Polish_History/D2gpDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |page=15 |isbn=978-1-137-40281-3}}</ref> Bréf um hann frá um 1080 sem ber titilinn ''[[Dagome iudex]]'' skilgreinir landamæri Póllands, segir höfuðborgina vera [[Gniezno]] og staðfestir að konungur landsins sé undir verndarvæng [[Páfadómur|Páfadóms]].<ref name="Curta">{{cite book |last1=Curta |first1=Florin |last2=Holt |first2=Andrew |date=2016 |title=Great Events in Religion |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&dq=dagome+iudex+gniezno+poland&pg=PA468 |location=Santa Barbara |publisher= ABC-CLIO |pages=468, 480–481 |isbn=9781610695664}}</ref> Saga Póllands var fyrst sögð af sagnaritaranum [[Gallus Anonymus]] í ritinu ''[[Gesta principum Polonorum]]''.<ref>{{Citation |editor-last=Knoll |editor-first=Paul W. |editor2-last=Schaer |editor2-first=Frank |title=Gesta Principum Polonorum / The Deeds of the Princes of the Poles |place=Budapest/ New York |publisher=Central European University Press |year=2003 |series=Central European Medieval Texts, General Editors János M. Bak, Urszula Borkowska, Giles Constable & Gábor Klaniczay, Volume 3 |isbn=978-963-9241-40-4 |pages=87–211}}</ref> Mikilvægur atburður á miðöldum var þegar [[Aðalbert af Prag]] var myrtur af heiðingjum árið 997 og líkamsleifar hans keyptar fyrir þyngd þeirra í gulli af eftirmanni Mieszkos, [[Bolesław 1.]]<ref name="Curta" /> Árið 1000 lagði Bolesław grunninn að því sem síðar varð [[Konungsríkið Pólland|sjálfstætt konungsríki]]. Hann fékk [[skrýðing]]arleyfi frá [[Ottó 3. keisari|Ottó 3. keisara]] sem samþykkti stofnun [[biskupsdæmi|biskupsdæma]].<ref name="Curta" /> Fyrstu pólsku biskupsdæmin voru stofnuð í [[Kraká]], [[Kołobrzeg]] og [[Wrocław]].<ref>{{cite book |last=Ożóg |first=Krzysztof |date=2009 |title=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Role_of_Poland_in_the_Intellectual_D/VbouAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=gniezno%20krakow%20wroclaw%20ko%C5%82obrzeg |location=Kraków |publisher=Societas Vistulana |page=7 |isbn=978-83-61033-36-3}}</ref> Á [[þingið í Gniezno|þinginu í Gniezno]] gaf Ottó Bolesław konungstákn og eftirmynd af [[spjótið helga|spjótinu helga]] fyrir krýningu hans sem fyrsta konungs Póllands í kringum 1025.<ref>{{Cite book |last= Davies |first= Norman |author-link= Norman Davies |year= 2005a |title= God's Playground: A History of Poland, Volume&nbsp;I |edition= 2nd |location= Oxford |publisher= [[Oxford University Press]] |isbn= 978-0-231-12817-9 |title-link= God's Playground |pages=27–28 }}</ref> Bolesław stækkaði ríkið umtalsvert með því að hertaka hluta af [[Lúsatía|Lúsatíu]], [[Mæri]], [[Efra-Ungverjaland]]i og svæði sem [[Garðaríki]] réði yfir.<ref>{{cite book |last1=Kumor |first1=Bolesław |last2=Obertyński |first2=Zdzisław |date=1974 |title=Historia Kościoła w Polsce |url=https://www.google.com.au/books/edition/Historia_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_w_Polsce/3LrYAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=boles%C5%82aw%20morawy%20%C5%82u%C5%BCyce%20w%C4%99gry |location=Poznań |publisher=Pallottinum |page=12 |oclc=174416485}}</ref> [[File:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|upright|right|[[Kasimír 3.]] er eini pólski konungurinn sem hefur hlotið auknefnið „hinn mikli“. Hann reisti margar byggingar og endurbætti her Póllands og lögbók í valdatíð sinni.]] Umskiptin frá [[slavnesk heiðni|slavneskri heiðni]] til kristni í Póllandi urðu ekki umsvifalaus og leiddu til andspyrnu pólskra heiðingja á 4. áratug 11. aldar.<ref>{{cite book |author=Gerard Labuda |title=Mieszko II król Polski: 1025–1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |access-date=26 October 2014 |year=1992 |publisher=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |page=112 |quote=... w wersji Anonima Minoryty mówi się znowu, iż w Polsce "paliły się kościoły i klasztory", co koresponduje w przekazaną przez Anonima Galla wiadomością o zniszczeniu kościołów katedralnych w Gnieźnie...}}</ref> Árið 1031 missti [[Mieszko 2.]] konungstitilinn og flúði eftir átök.<ref>{{cite book |last=Krajewska |first=Monika |date=2010 |title=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich9 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Integracja_i_dezintegracja_pa%C5%84stwa_Pias/BnlGAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=mieszko%20II%20w%201031%20utraci%C5%82%201032%20ksi%C4%85%C5%BC%C4%99 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=W. Neriton |page=82 |isbn=978-83-909852-1-3 |language=pl}}</ref> Ófriðurinn leiddi til þess að höfuðborgin var flutt til Krakár af [[Kasimír 1.]]<ref>{{cite book |author=Anita J. Prazmowska |title=A History of Poland |url=https://books.google.com/books?id=r_0-BjHIkh4C&pg=PT28 |access-date=26 October 2014 |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-34537-9 |pages=34–35 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 1076 endurreisti [[Bolesław 2.]] konungdæmið, en var síðan bannfærður árið 1079 fyrir að myrða andstæðing sinn, [[Stanislaus frá Szczepanów|Stanislaus biskup]].<ref>{{cite book |last=Melton |first=J. Gordon |date=2011 |title=Religious Celebrations. An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |url=https://www.google.com.au/books/edition/Religious_Celebrations_An_Encyclopedia_o/lD_2J7W_2hQC?hl=en&gbpv=0 |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |page=834 |isbn=978-1-59884-206-7}}</ref> Árið 1138 var landinu skipt í fimm furstadæmi þegar [[Bolesław 3.]] skipti því milli sona sinna.<ref name="Dabrowski 2014"/> Þessi furstadæmi voru [[Pólland hið meira]], [[Pólland hið minna]], [[Slésía]], [[Masóvía]] og [[Sandomierz]], sem stundum náði líka yfir [[Pommern]].<ref>{{cite book |last=Hourihane |first=Colum |date=2012 |title=The Grove encyclopedia of medieval art and architecture |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&dq=1138+%22five%22+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania&pg=RA4-PA14 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=14 |isbn=9780195395365}}</ref> Árið 1226 bað [[Konráður 1. af Masóvíu]] [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddarana]] að hjálpa sér gegn hinum heiðnu baltnesku [[Prússar hinir fornu|Prússum]]. Sú ákvörðun leiddi á endanum til stríðs gegn riddurunum.<ref>{{cite book |last1=Biber |first1=Tomasz |last2=Leszczyński |first2=Maciej |date=2000 |title=Encyklopedia Polska 2000. Poczet władców |url=https://www.google.com.au/books/edition/Encyklopedia_Polska_2000/AbYjAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=konrad%20mazowiecki%20krzy%C5%BCacy%20sprowadzi%C5%82 |location=Poznań |publisher=Podsiedlik-Raniowski |page=47 |isbn=978-83-7212-307-7}}</ref> Um miðja 13. öld reyndu [[Hinrik hinn skeggjaði]] og [[Hinrik hinn frómi]] að sameina hertogadæmin, en [[innrás Mongóla í Pólland]] og lát Hinriks fróma í [[orrustan við Legnica|orrustunni við Legnica]] komu í veg fyrir sameiningu.<ref>{{cite book |last=Krasuski |first=Jerzy |date=2009 |title=Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |url=https://www.google.com.au/books/edition/Polska_Niemcy/vBcsAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=henryk%20pobo%C5%BCny%20zjednoczenie |location=Wrocław |publisher=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |page=53 |isbn=978-83-04-04985-7}}</ref><ref>{{cite book |last=Maroń |first=Jerzy |date=1996 |title=Legnica 1241 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Legnica_1241/CASkn7zoJj8C?hl=en&gbpv=0 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Bellona |isbn=978-83-11-11171-4 |language=pl}}</ref> Eyðilegging og mannfækkun í kjölfar innrásanna og eftirspurn eftir faglærðu vinnuafli leiddu til innflutnings þýskra og flæmskra handverksmanna til Póllands, sem pólsku hertogarnir studdu.<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |date=2010 |orig-date=1996 |title=Europe: A History |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion&pg=PA366 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=366 |isbn=9780198201717}}</ref> Árið 1264 fengu Gyðingar mikið sjálfstæði með [[Kalisz-sáttmálinn|Kalisz-sáttmálanum]].<ref name="Dembkowski/Lublin">{{cite book |title=The union of Lublin, Polish federalism in the golden age |first=Harry E. |last=Dembkowski |publisher=East European Monographs |isbn= 978-0-88033-009-1 |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |year =1982 }}</ref> Árið 1320 varð [[Vladislás 1. af Póllandi]] fyrsti konungur sameinaðs Póllands frá 1296<ref>{{cite book |last=Kula |first=Marcin |date=2000 |title=Zupełnie normalna historia, czyli, Dzieje Polski zanalizowane przez Marcina Kulę w krótkich słowach, subiektywnie, ku pożytkowi miejscowych i cudzoziemców |url=https://www.google.com.au/books/edition/Zupe%C5%82nie_normalna_historia_czyli_Dzieje/VBa1AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%C5%82okietek%201320%20zjednoczenie |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Więzi |pages=58–59 |isbn=978-83-88032-27-1}}</ref> og var sá fyrsti sem var krýndur í [[Dómkirkjan í Wawel|Wawel-dómkirkju]] í Kraká.<ref>{{cite book |last=Wróblewski |first=Bohdan |date=2006 |title=Jaki znak twój? Orzeł Biały |url=https://www.google.com.au/books/edition/Jaki_znak_tw%C3%B3j_Orze%C5%82_Bia%C5%82y/unEWAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%C5%82okietek%201320%20szczerbiec |location=Piekary Śląskie |publisher=ZP Grupa |page=28 |isbn=978-83-922944-3-6}}</ref> [[Kasimír 3.]] hóf að reisa net [[Arnarhreiðraslóðin|kastala]], bæta herinn og laga- og dómskerfi landsins og efla [[Krakárþingið|alþjóðatengsl]].<ref name="Sokol1992-60">{{cite book|author=Stanley S. Sokol|title=The Polish Biographical Dictionary: Profiles of Nearly 900 Poles who Have Made Lasting Contributions to World Civilization|url=https://archive.org/details/polishbiographic00soko|url-access=registration|year=1992|publisher=Bolchazy-Carducci Publishers|isbn=978-0-86516-245-7|page=[https://archive.org/details/polishbiographic00soko/page/60 60]}}</ref><ref>{{cite book|author=Britannica Educational Publishing|title=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland|url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA139|year=2013|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1-61530-991-7|page=139}}</ref> Undir hans stjórn gerðist Pólland stórveldi í Evrópu. Hann lagði [[Rúþenía|Rúþeníu]] undir pólska stjórn árið 1340 og setti reglur um [[sóttkví]] sem komu í veg fyrir útbreiðslu [[svarti dauði|svarta dauða]].<ref>{{cite book | editor-last = Frucht | editor-first = Richard C. | author-last = Wróbel | author-first = Piotr | title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture | chapter = Poland | chapter-url = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C | access-date = 8 April 2013 | date = 2004 | publisher = ABC-CLIO | volume = 1 | isbn = 978-1-57607-800-6 | page = [https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/10 10] | quote = At the same time, when most of Europe was decimated by the Black Death, Poland developed quickly and reached the levels of the wealthiest countries of the West in its economy and culture. | url = https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/10}}</ref><ref>{{cite book |last=Magill |first=Frank N. |date=2012 |title=The Middle Ages. Dictionary of World Biography |volume=2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Middle_Ages/aBHSc2hTfeUC?hl=en&gbpv=0 |location=Hoboken |publisher=Taylor & Francis |page=210 |isbn=978-1-136-59313-0}}</ref> Árið 1364 stofnaði hann [[Jagiellon-háskóli|háskóla í Kraká]] sem er ein af elstu háskólastofnunum Evrópu.<ref>{{cite book |last=Watson |first=Noelle |date=2013 |title=Northern Europe. International Dictionary of Historic Places |url=https://www.google.com.au/books/edition/Northern_Europe/yfPYAQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Routledge, Taylor & Francis |page=388 |isbn=978-1-136-63944-9}}</ref> Andlát hans árið 1370 markaði endalok valdatíðar Piast-ættar.<ref>{{Harvnb|Magill|2012|p=64}}</ref> Eftirmaður hans var næsti karlkyns ættingi hans, [[Loðvík 1. af Ungverjalandi|Loðvík af Anjou]], sem ríkti yfir Póllandi, [[Ungverjaland]]i og [[Króatía|Króatíu]] með [[konungssamband]]i.<ref name="Davies 2001 256">{{Harvnb|Davies|2001|p=256}}</ref> Yngri dóttir Loðvíks, [[Jadwiga]], varð fyrsta ríkjandi drottning Póllands árið 1384.<ref name="Davies 2001 256"/> === Jagiellon-ætt === [[File:Battle of Tannenberg.jpg|left|thumb|200px|Í [[orrustan við Grunwald|orrustunni við Grunwald]] barðist pólska konungsríkið gegn [[Þýsku riddararnir|þýsku riddurunum]] og hafði sigur þann 15. júlí 1410.]] Árið 1386 gekk Jadwiga af Póllandi að eiga [[Władysław 2. Jagiełło]], [[stórhertogadæmið Litháen|stórhertoga af Litháen]]. Þar með tók [[Jagiellon-ætt]] við völdum í konungssambandi sem nefndist [[Pólsk-litháíska sambandið]] og ríkti frá lokum [[síðmiðaldir|síðmiðalda]] til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]].<ref name="OHalecki">{{cite book |last=Halecki |first=Oscar |author-link=Oscar Halecki |year=1991 |title=Jadwiga of Anjou and the Rise of East-Central Europe |publisher=Polish Institute of Arts and Sciences of America |isbn=978-0-88033-206-4 |pages=116–117, 152}}</ref> Stórhertogadæmið var þá miklu stærra en [[Litáen]] er í dag og átti seinna eftir að verða enn stærra. Pólsk-litháíska sambandið varð þannig eitt af stærstu og fjölbreyttustu ríkjum Evrópu á þeim tíma.<ref>{{cite book |last=Griessler |first=Christina |date=2020 |title=The Visegrad Four and the Western Balkans |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Visegrad_Four_and_the_Western_Balkan/inb4DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Baden-Baden |publisher=Nomos |page=173 |isbn=978-3-7489-0113-6}}</ref> Átök Pólverja og Litháa við [[þýsku riddararnir|þýsku riddarana]] héldu áfram og náðu hámarki í [[orrustan við Grunwald|orrustunni við Grunwald]] árið 1410, þar sem sameinaður her gersigraði riddarana.<ref name="Wyrozumski">Jerzy Wyrozumski – ''Historia Polski do roku 1505'' (History of Poland until 1505), Państwowe Wydawnictwo Naukowe ([[Polish Scientific Publishers PWN]]), Warszawa 1986, {{ISBN|978-83-01-03732-1}}</ref> Árið 1466, eftir [[þrettán ára stríðið]], gekk [[Kasimír 4. Jagiellon]] að [[Thorn-friðurinn|Thorn-friðnum]] sem leiddi til stofnunar [[hertogadæmið Prússland|hertogadæmis í Prússlandi]] undir pólska konungdæminu og neyddi ráðamenn í Prússlandi til að greiða skatt.<ref name="Dabrowski 2014"/> Jagiellon-ættin náði líka yfirráðum yfir konungsríkjum í [[Bæheimur|Bæheimi]] og Ungverjalandi.<ref name="Europe: a history">{{cite book|author=Norman Davies|title=Europe: a history|year=1996|page=[https://archive.org/details/europehistory00davi_0/page/428 428]|url =https://archive.org/details/europehistory00davi_0|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820171-7|quote=By 1490 the Jagiellons controlled Poland–Lithuania, Bohemia, and Hungary, but not the Empire.}}</ref> Í suðri barðist ríkið gegn [[Tyrkjaveldi]] og [[Krímkanatið|Krímkanatinu]], og í austri gegn [[Stórhertogadæmið Moskva|Rússlandi]].<ref name="Dabrowski 2014"/> Pólland breyttist í [[lénsveldi]] sem byggðist á landbúnaði með sífellt valdameiri [[lendur aðall|lendan aðal]] þar sem bændur unnu sem [[leiguliði|leiguliðar]] á stórjarðeignum.<ref name="RFrost">{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |date=2018 |title=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569 |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility&pg=PA242 |location=Oxford |publisher=University Press |page=242 |isbn=9780198800200}}</ref> Árið 1493 samþykkti [[Jóhann 1. Albert]] stofnun [[þing]]s í tveimur deildum: [[Sejm]] (neðri deild) og [[öldungadeild Póllands|öldungadeild]].<ref>{{cite book |last=Graves |first=M. A. R. |date=2014 |title=The Parliaments of Early Modern Europe |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Parliaments_of_Early_Modern_Europe/R2rJAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Hoboken |publisher=Taylor & Francis |page=101 |isbn=978-1-317-88433-0}}</ref> ''[[Nihil novi]]'' voru lög sem pólska þingið samþykkti árið 1505 og fólu í sér að [[löggjafarvald]] fluttist frá konungi til þingsins. Sá atburður markar upphaf svokallaðs [[gyllta frelsið|gyllts frelsis]], þegar landið breyttist í samveldi [[szlachta|pólskra aðalsmanna]] sem voru jafningjar að nafninu til.<ref>{{Harvnb|Graves|2014|pp=101, 197}}</ref> [[File:Wawel (crop).jpg|thumb|upright=1.3|[[Wawel-kastali]] í [[Kraká]] var höfuðstöðvar pólskra konunga frá 1038 þar til höfuðborgin var flutt til [[Varsjá]]r árið 1596.]] Á 16. öld náðu [[siðaskiptin]] til Póllands og leiddu til aukins trúfrelsis, sem var einstakt í evrópsku samhengi.<ref name="LouthanCohen2011" /> Það varð til þess að landið slapp við trúarátök og styrjaldir sem á þeim tíma einkenndu aðra hluta Evrópu.<ref name="LouthanCohen2011">{{cite book |author=Paul W. Knoll |chapter=Religious Toleration in Sixteenth-Century Poland. Political Realities and Social Constrains. |editor1=Howard Louthan |editor2=Gary B. Cohen|editor3=Franz A.J. Szabo |title=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500–1800 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |year=2011 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |pages=30–45}}</ref> [[Pólska bræðralagið]] boðaði [[andþrenningartrú]] og skildi sig frá [[kalvínismi|kalvínskum]] rótum sínum. Bræðralagið átti seinna þátt í stofnun [[únítarismi|únítarahreyfingarinnar]].<ref>{{cite book |last=Houlden |first=J. L. |date=2015 |title=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia |url=https://www.google.com.au/books/edition/Jesus_in_History_Legend_Scripture_and_Tr/mf7WCQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Denver, Colorado |publisher=ABC-CLIO |pages=577–578 |isbn=978-1-61069-804-7}}</ref> Í valdatíð [[Sigmundur 1. gamli|Sigmundar gamla]] og [[Sigmundur 2. Ágústus|Sigmundar 2.]] barst [[endurreisnin]] til Póllands og leiddi til upphafs [[pólska gullöldin|pólsku gullaldarinnar]] þegar efnahagur og menningarlíf blómstraði í landinu.<ref name="Dabrowski 2014"/> Eiginkona Sigmundar gamla, [[Bona Sforza]], dóttir hertogans af Mílanó, [[Gian Galeazzo Sforza]], hafði mikil áhrif á [[pólskur arkitektúr|pólskan arkitektúr]], [[pólsk matargerð|pólska matargerð]], tungumál og hirðsiði í [[Wawel-kastala]].<ref name="Dabrowski 2014"/> === Pólsk-litháíska samveldið === [[File:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|upright=1.3|Pólsk-litháíska samveldið þegar það var stærst, árið 1619.]] [[Pólsk-litháíska samveldið]] var stofnað með [[Lublin-samningurinn|Lublin-samningnum]] árið 1569. Þetta var sameinað lénsveldi með [[kjörkonungur|kjörkonung]], sem aðallinn ríkti yfir að mestu.<ref name="Butterwick">{{cite book |last=Butterwick |first=Richard |date=2021 |title=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Polish_Lithuanian_Commonwealth_1733/g2cOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |publisher=Yale University Press |pages=21, 14 |isbn=978-0-300-25220-0}}</ref> Stofnunin fór saman við uppgangstíma í sögu landsins sem varð leiðandi afl og menningarmiðstöð með mikil áhrif um alla [[Mið-Evrópa|Mið-]], [[Austur-Evrópa|Austur-]] og [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]].<ref>{{cite book |last=Parker |first=Geoffrey |date=2017 |title=Global Crisis. War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |url=https://www.google.com.au/books/edition/Global_Crisis/1GMlDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |page=122 |isbn=978-0-300-21936-4}}</ref><ref>{{Harvnb|Parker|2017|p=122}}</ref> Innanlands fór fram [[pólskuvæðing]] sem mætti andstöðu, sérstaklega í löndum sem nýlega höfðu verið innlimuð í ríkið og meðal trúarlegra minnihlutahópa.<ref name="Butterwick" /> Árið 1573 fullgilti fyrsti kjörkonungurinn, [[Hinrik 3. Frakkakonungur|Hinrik af Valois]], [[Hinriksgreinarnar]] sem skuldbundu framtíðarkonunga landsins til að virða réttindi aðalsins.<ref>{{cite book |last1=Ward |first1=Adolphus |last2=Hume |first2=Martin |date=2018 |title=The Wars of Religion in Europe |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Wars_of_Religion_in_Europe/nrJ4DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Vachendorf |publisher=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8}}</ref> Eftirmaður hans, [[Stefán Báthory]], gerði innrás í [[Lífland]] í [[Líflandsstríðið|Líflandsstríðinu]] og stækkaði þannig ríkið norður eftir strönd Eystrasalts.<ref>{{cite book |last=O'Connor |first=Kevin |date=2015 |title=The History of the Baltic States |volume=2nd Edition |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_History_of_the_Baltic_States_2nd_Edi/OOdjCAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Westport |publisher=ABC-CLIO |pages=37–38 |isbn=978-1-61069-916-7}}</ref> Stjórn ríkisins var að mestu í höndum [[kanslari Póllands|kanslarans]], [[Jan Zamoyski]].<ref name="Lerski678">{{cite book|author=Halina Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966-1945|url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678|access-date=2 July 2012|date=30 January 1996|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-03456-5|page=678}}</ref> Árið 1592 tók [[Sigmundur 3. af Póllandi]] við af föður sínum, [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhanni Vasa]], sem [[konungur Svíþjóðar]].<ref>{{cite book |last=Szujski |first=Józef |date=1894 |title=Dzieła Józefa Szujskiego. Dzieje Polski |volume=3 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Dzie%C5%82a_J%C3%B3zefa_Szujskiego/JlAFSS-12xwC?hl=en&gbpv=0 |location=Kraków |publisher=Szujski-Kluczycki |language=Polish |pages=162–163 |oclc=717123162}}</ref> [[Pólsk-sænska bandalagið]] stóð til 1599 þegar Svíar settu hann frá völdum.<ref>{{cite book |last=Peterson |first=Gary Dean |date=2014 |title=Warrior Kings of Sweden. The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |url=https://www.google.com.au/books/edition/Warrior_Kings_of_Sweden/FtFDthqmB2wC?hl=en&gbpv=0 |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |page=107 |isbn=978-1-4766-0411-4}}</ref> [[File:Jan III Schultz.jpg|thumb|upright|left|[[Jóhann 3. Sobieski]] sigraði [[Tyrkjaveldi]] í [[orrustan um Vín|orrustunni um Vín]] 12. september 1683.]] Árið 1609 gerði Sigmundur [[stríð Póllands og Moskvu|innrás]] í [[Rússaveldi]] þar sem [[rósturtímarnir í Rússlandi|rósturtímarnir]] stóðu yfir.<ref name="Dabrowski 2014"/> Ári síðar hertóku [[vængjaðir húsarar]], undir stjórn [[Stanisław Żółkiewski]], [[Moskva|Moskvu]], og héldu henni í tvö ár eftir ósigur Rússa í [[orrustan við Klusjino|orrustunni við Klusjino]].<ref name="Dabrowski 2014"/> Sigmundur barðist líka gegn [[Tyrkjaveldi]] í suðaustri. [[Jan Karol Chodkiewicz]] vann afgerandi sigur gegn Tyrkjum í [[orrustan um Khotyn|orrustunni um Khotyn]] árið 1621, sem flýtti fyrir falli soldánsins [[Ósman 2.|Ósmans 2.]]<ref>{{cite book |last=Dyer |first=Thomas Henry |date=1861 |title=The History of Modern Europe |volume=From the Fall of Constantinople, in 1453, to the War in the Crimea, in 1857. Volume 2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_History_of_Modern_Europe/kQZOAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0 |location=London |publisher=J. Murray |page=504 |isbn=978-3-337-75029-9}}</ref><ref>{{cite book |last=Dzięgielewski |first=Jan |date=1994 |title=Encyklopedia historii Polski: A-M |url=https://www.google.com.au/books/edition/Encyklopedia_historii_Polski/qRAsAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Bitwa%20pod%20Chocimiem%2050%20tysi%C4%99cy%201621 |location=Polska |publisher=Morex |isbn=978-83-902522-1-6 |language=Polish |page=101}}</ref> Löng valdatíð Sigmundar í Póllandi var kölluð „silfuröld“.<ref>{{cite book |last=Kizwalter |first=Tomasz |date=1987 |title=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |url=https://www.google.com.au/books/edition/Kryzys_O%C5%9Bwiecenia_a_pocz%C4%85tki_konserwat/p7JFAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=srebrn%20wiek%20%20z%C5%82oty%20waz%C3%B3w |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=Polish |page=21 |oclc=23942204}}</ref> Hinn frjálslyndi konungur [[Vladislás 4. Vasa]] náði að viðhalda yfirráðum Póllands yfir löndum sínum, en eftir lát hans tóku innri átök og stöðugur hernaður að draga úr mætti ríkisins.<ref>{{cite book |last=Scott |first=H. M. |date=2015 |title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750 |volume=2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Oxford_Handbook_of_Early_Modern_Euro/Jb4DCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=409–413 |isbn=978-0-19-102000-1}}</ref><ref>{{cite book| first=Władysław |last=Czapliński |author-link=Władysław Czapliński |title=Władysław IV i jego czasy |trans-title=Władysław IV and His Times |publisher=PW "Wiedza Poweszechna" |location=Warsaw |year=1976 |language=pl |pages=170, 217–218}}</ref> Árið 1648 var [[Kmelnitskíjuppreisnin]] gerð í [[Úkraína|Úkraínu]]<ref>{{Harvnb|Scott|2015|p=409}}</ref> og þar á eftir fylgdi [[Sænska syndaflóðið]] sem olli mikill eyðileggingu.<ref name="Scott 2015 409–413">{{Harvnb|Scott|2015|pp=409–413}}</ref> [[Prússland]] varð sjálfstætt 1657 með [[Brombergsáttmálinn|Brombergsáttmálanum]].<ref name="Scott 2015 409–413"/> Árið 1683 sýndi [[Jóhann 3. Sobieski]] fram á hernaðarmátt ríkisins að nýju þegar hann stöðvaði innrás Tyrkjaveldis í [[orrustan um Vín|orrustunni um Vín]].<ref>{{Harvnb|Scott|2015|p=411}}</ref> Eftir hans tíð tók [[Wettin-ætt]] við völdum og í valdatíð [[Ágústus 2. sterki|Ágústusar 2.]] og [[Ágústus 3. af Póllandi|Ágústusar 3.]] efldust nágrannalönd Póllands eftir [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinn mikla]] (1700) og [[Pólska erfðastríðið]] (1733).<ref>{{Harvnb|Scott|2015|pp=409–412, 666}}</ref> === Upplausn === [[File:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|upright|right|[[Stanislás 2. Ágústus]], síðasti [[konungur Póllands]], sem ríkti frá 1764 fram að afsögn sinni 25. nóvember 1795.]] [[Konungskjör í Póllandi]] 1764 varð til þess að [[Stanislás 2. Ágústus]] varð konungur.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=88}}</ref> Framboð hans var styrkt af fyrrum ástkonu hans, [[Katrín mikla|Katrínu miklu]] keisaraynju Rússlands.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=83–88}}</ref> Nýi konungurinn sveiflaðist milli þess að koma á nútímalegri stjórnháttum og halda frið við nágrannaríkin.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=89–91}}</ref> Umbætur hans leiddu til uppreisnar aðalsmanna í [[Barbandalagið|Barbandalaginu]] gegn honum og erlendum áhrifum almennt, sem sóttust eftir að viðhalda sérréttindum aðalsins.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=108–109}}</ref> Misheppnaðar tilraunir til umbóta í stjórnkerfinu og innanlandsófriður urðu til þess að nágrannaríkin kusu að grípa inn í.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=108–116}}</ref> Árið 1772 var [[fyrsta skipting Póllands]] samþykkt af Prússlandi, Rússlandi og Austurríki. Pólska þingið samþykkti hana sem orðinn hlut eftir mikinn þrýsting.<ref name="wydawnictwo">Józef Andrzej Gierowski – ''Historia Polski 1764–1864'' [History of Poland 1764–1864], Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Polish Scientific Publishers PWN), Warszawa 1986, {{ISBN|978-83-01-03732-1}}, pp. 1–74</ref> Árið 1773 var gerð áætlun um róttækar umbætur í landinu þar sem meðal annars var stofnuð fyrsta opinbera menntastofnun Evrópu, [[Menntaráð Póllands]].<ref>{{cite book|author1=Ted Tapper|author2=David Palfreyman|title=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives On Access|url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140|access-date=17 March 2013|year=2005|publisher=RoutledgeFalmer|isbn=978-0-415-35491-2|page=140}}</ref> Líkamlegar refsingar gegn börnum voru bannaðar með lögum árið 1783. Stanislás var leiðandi í [[pólska upplýsingin|pólsku upplýsingunni]], hvatti til iðnþróunar og studdi við byggingarlist í [[nýklassískur stíll|nýklassískum anda]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=176}}</ref> Vegna þessa var hann gerður að félaga í [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélaginu]].<ref>{{cite book |author=Polska Akademia Nauk |title=Nauka polska |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |access-date=30 August 2021 |year=1973 |publisher=Polska Akademia Nauk |page=151}}</ref> Árið 1791 samþykkti stórþingið [[Stjórnarskrá Póllands 1791|Maístjórnarskrána]], fyrstu stjórnarskrá landsins sem kom á [[þingbundin konungsstjórn|þingbundinni konungsstjórn]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=260}}</ref> [[Targowica-bandalagið]], samtök aðalsmanna sem voru andsnúnir stjórnarskránni, sneri sér til Katrínar miklu sem hóf [[stríð Póllands og Rússlands 1792]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=310}}</ref> Rússar og Prússar óttuðust vaxandi styrk Pólverja og framkvæmdu því [[önnur skipting Póllands|aðra skiptingu Póllands]] 1793. Eftir það var landið rúið sínum mikilvægustu landsvæðum og í reynd ófært um að viðhalda sjálfstæði sínu. Eftir [[Þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]] 24. október 1795 var landið ekki lengur til.<ref name="gierowski3">Józef Andrzej Gierowski – ''Historia Polski 1764–1864'' (History of Poland 1764–1864), pp. 74–101</ref><ref>{{Cite journal|last=Bertholet|first=Auguste|date=2021|title=Constant, Sismondi et la Pologne|url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html|journal=Annales Benjamin Constant|volume=46|pages=65–85}}</ref> Síðasti konungur Póllands, Stanislás Ágústus, sagði af sér þann 25. nóvember 1795.<ref>{{cite book |last = Schulz-Forberg| first =Hagen| title = Unravelling Civilisation: European Travel and Travel Writing| year = 2005| publisher =Peter Lang| page = 162|isbn =9052012350}}</ref> === Uppreisnir === [[File:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|right|upright=1.3|[[Skiptingar Póllands]] milli Prússlands (blár), Rússlands (brúnn) og Austurríkis (grænn).]] Pólverjar gerðu nokkrar uppreisnir gegn hernámsliðum ríkjanna sem höfðu skipt landinu milli sín. Árið 1794 var [[Kościuszko-uppreisnin]] gerð, þar sem vinsæll herforingi, [[Tadeusz Kościuszko]], sem hafði áður barist með [[George Washington]] í [[frelsisstríð Bandaríkjanna|frelsisstríði Bandaríkjanna]], leiddi uppreisnarmenn.<ref name="auto1">{{cite book |last=Storozynski |first=Alex |title=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |publisher=St. Martin's Press, 352 pages |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4299-6607-8 |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |format= Google Books}}</ref> Þrátt fyrir sigur í [[orrustan við Racławice|orrustunni við Racławice]] varð ósigur hans á endanum til þess að vonin um endurheimt sjálfstæðis dó.<ref>{{cite book |last=Gardner |first=Monica Mary |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm#CHAPTER_VII |title=The Rising of Kościuszko (Chapter VII) |work=Kościuszko: A Biography |publisher=G. Allen & Unwin., ltd, 136 pages |year=1942 |format=Project Gutenberg}}</ref> Árið 1806 leiddi [[Jan Henryk Dąbrowski]] uppreisn rétt fyrir innrás [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] inn í Rússland í [[Fjórða bandalagsstríðið|fjórða bandalagsstríðinu]]. Með [[Tilsitsáttmálinn|Tilsitsáttmálanum]] lýsti Napóleon yfir stofnun [[hertogadæmið Varsjá|hertogadæmisins Varsjár]] 1807. Hertogadæmið var leppríki undir stjórn bandamanns hans, [[Friðrik Ágúst 1. af Saxlandi|Friðriks af Saxlandi]]. Pólverjar studdu franska herinn í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]], sérstaklega lið undir stjórn [[Józef Poniatowski]] sem varð [[hermarskálkur]] skömmu fyrir andlát sitt í [[orrustan um Leipzig|orrustuna um Leipzig]] 1813.<ref>{{cite book |last=Nicholls |first=David |date=1999 |title=Napoleon |url=https://www.google.com.au/books/edition/Napoleon/PmCdv91zPS0C?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=ABC-CLIO |page=204 |isbn=978-0-87436-957-1}}</ref> Eftir að Napóleon var hrakinn í útlegð var hertogadæmið Varsjá lagt niður á [[Vínarþingið|Vínarþinginu]] 1815 og landi þess skipt milli [[Kongressríkið Pólland|Kongresskonungsríkisins Póllands]] undir stjórn Rússlands, [[Stórhertogadæmið Posen|Stórhertogadæmisins Posen]] undir stjórn Prússlands, og [[Austurríska Pólland]] með [[fríríkið Kraká|fríríkinu Kraká]].<ref>{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |last2=Zawadzki |first2=W.H. |ref=Lukowski2001 |title=A Concise History of Poland |publisher=Cambridge University Press |page=313 |location=Cambridge |year=2001 |isbn=978-0-521-55917-1 |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&q=1807&pg=PA115}}</ref> Árið 1830 hófu foringjaefni úr herforingjaskóla í Varsjá [[Nóvemberuppreisnin]]a.<ref>{{cite book |author1=Carolina Armenteros |author2=Dawn Dodds |author3=Isabel Divanna |author4=Tim Blanning |date=2008 |title=Historicising the French Revolution |url=https://www.google.com.au/books/edition/Historicising_the_French_Revolution/A4hJDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Newcastle |publisher=Cambridge Scholars |page= 247|isbn=978-1-4438-1157-6}}</ref> Eftir að hún var brotin á bak aftur missti Kongressríkið Pólland sjálfstæði sitt, her og löggjafarþing.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&q=congress+poland+integration+paskevich&pg=PA249|title=The Russian Empire: A Multi-ethnic History|first=Andreas|last=Kappeler|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56810-0|via=Google Books}}</ref> Byltingarárið [[1848]] gerðu Pólverjar enn [[Stór-Póllandsuppreisnin|uppreisn]] gegn [[þýskuvæðing]]u vesturhéraðanna. Í kjölfarið varð stórhertogadæmið Posen að einföldu héraði sem var innlimað í [[Þýska keisaradæmið]] 1871.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&q=1848+prussia+uprising+posen&pg=PA140|title=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880–2004)|first1=Leo|last1=Lucassen|first2=David|last2=Feldman|first3=Jochen|last3=Oltmer|date=6 September 2006|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-5356-883-5|via=Google Books}}</ref> Í Rússlandi var [[Janúaruppreisnin]] 1863-1864 barin niður með hörku og leiddi til brottflutnings Pólverja og pólskra gyðinga. Undir lok 19. aldar átti sér stað mikil iðnvæðing í Kongress-Póllandi og helstu útflutningsafurður urðu [[kol]], [[sink]], [[járn]] og [[textíll]].<ref>{{cite book |last=Restivo |first=Sal |date=2005 |title=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&dq=economy+of+Russian+poland+zinc+textiles&pg=PA613 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=613 |isbn=1280835133}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&q=january+uprising+economic&pg=PA181|title=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004|first=Piotr|last=Koryś|date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-97126-1}}</ref> === Annað pólska lýðveldið === [[File:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|right|[[Józef Piłsudski]] var sjálfstæðishetja Pólverja og helsti stjórnmálamaður landsins frá 1918 til dauðadags 1935.]] Eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a samþykktu [[bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamenn]] að endurreisa Pólland með [[Versalasamningarnir|Versalasamningunum]] í júní 1919.<ref>''Paris 1919: Six Months that Changed the World'' (2001), p. 208.</ref> Alls börðust 2 milljónir pólskra hermanna með hernámsliðunum þremur, og yfir 450.000 létu lífið.<ref>{{cite book|last=Curtis|first=Glenn E.|title=Poland: A Country Study|date=1994|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|location=[[Washington, D.C.]]|volume=550|issue=162–994|page=29|edition=3|isbn=978-0-844-40827-9}}</ref> Eftir undirritun vopnahlés við Þýskaland í nóvember 1918 lýstu Pólverjar yfir stofnun [[Annað pólska lýðveldið|annars pólska lýðveldisins]].<ref>{{cite journal|last=Wandycz|first=Piotr S.|title=The Second Republic, 1921-1939|date=2009|volume=54|number=2|journal=[[The Polish Review]]|publisher=[[University of Illinois Press]]|pages=159–171|jstor=25779809}}</ref> Næstu ár var sjálfstæði þess staðfest í röð stríðsátaka, sérstaklega [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]] þar sem Pólverjar gersigruðu [[Rauði herinn|rauða herinn]] í [[orrustan um Varsjá (1920)|orrustunni um Varsjá]] árið 1920.<ref>{{cite journal|last=Kukiel|first=Marjan|title=The Polish-Soviet Campaign of 1920|journal=[[The Slavonic and East European Review]]|year=1929|volume=8|number=22|pages=48–65|publisher=[[Modern Humanities Research Association]]|jstor=4202361}}</ref> Á þessum tíma tókst pólska lýðveldinu að sameina löndin sem áður höfðu skipst milli þriggja ríkja, í eitt þjóðríki. Á millistríðsárunum fór í hönd nýtt tímabil í pólskum stjórnmálum. Áratugina á undan höfðu pólskir stjórnmálaleiðtogar mátt þola ritskoðun, og nú þurfti að skapa nýja stjórnmálaumræðu. Margir útlægir pólskir aðgerðasinnar, eins og [[Ignacy Jan Paderewski|Ignacy Paderewski]] (sem síðar varð forsætisráðherra), sneru nú aftur heim og margir þeirra gegndu lykilstöðum í stjórnkerfinu. Árið 1922 var fyrsti [[forseti Póllands]], [[Gabriel Narutowicz]], myrtur í Varsjá af hægriöfgamanninum [[Eligiusz Niewiadomski]].<ref name="bitter">Bitter glory: Poland and its fate, 1918 to 1939; p. 179</ref> Árið 1926 leiddi herforinginn og þjóðhetjan [[Józef Piłsudski]] [[Maívaldaránið (Pólland)|valdarán]] og fól [[Sanacja]]-hreyfingunni stjórn landsins til að koma í veg fyrir að róttækar stjórnmálahreyfingar til hægri og vinstri næðu völdum.<ref>{{cite journal|last=Machray|first=Robert|title=Pilsudski, the Strong Man of Poland|jstor=45333442|publisher=[[University of California Press]]|date=November 1930|volume=33|number=2|journal=[[Current History]]|pages=195–199|doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 }}</ref> Seint á 4. áratugnum varð óttinn við rótttækar hreyfingar svo mikill að stjórnvöld beittu sífellt meiri hörku og bönnuðu marga stjórnmálaflokka, þar á meðal kommúnista og þjóðernissinnaða flokka sem þau töldu ógna stöðugleikanum.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jEKMAgAAQBAJ&q=sanacja++communism+banned&pg=PT98|title=Poland in the Modern World: Beyond Martyrdom|first=Brian|last=Porter-Szücs|date=6 January 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-59808-5|via=Google Books}}</ref> === Seinni heimsstyrjöld === [[File:7TP Polish Tank.png|thumb|left|[[7TP]]-skriðdrekar [[pólski herinn|pólska hersins]] á heræfingu skömmu fyrir innrásina í Pólland 1939.]] [[Síðari heimsstyrjöld]] hófst þegar [[Þriðja ríkið]] gerði [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] 1. september 1939. Í kjölfarið fylgdi [[innrás Sovétmanna í Pólland]] 17. september. Þann 28. september [[umsátrið um Varsjá (1939)|féll Varsjá]]. Samkvæmt [[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn|Mólotov-Ribbentrop-samningnum]] var Póllandi skipt í tvennt milli hernámsliðanna. Frá 1939 til 1941 flutti Sovétherinn þúsundir Pólverja burt. Sovéska innanríkisráðuneytið [[NKVD]] myrti þúsundir pólskra stríðsfanga í [[Katyn-fjöldamorðin|Katyn-fjöldamorðunum]] áður en Þjóðverjar réðust á Sovétríkin í [[Barbarossa-aðgerðin]]ni.<ref name="bbc">"[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11845315 Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre]". BBC News. 26 November 2010</ref> Í þýskum áætlunum var talað um „útrýmingu Pólverja“ árið 1939 og [[Generalplan Ost]] fól í sér [[þjóðarmorð]].<ref>{{cite book|author=Michael Geyer|title=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared|url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-89796-9|pages=152–153}}</ref> [[File:Pilots of No. 303 (Polish) Squadron RAF with one of their Hawker Hurricanes, October 1940. CH1535.jpg|thumb|right|Pólskir flugmenn í [[No. 303 Polish Fighter Squadron]] í [[orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]] í október 1940.]] Pólverjar lögðu til fjórða stærsta herlið Evrópu<ref name="ZalogaHook1982">{{cite book|author1=Steven J. Zaloga|author2=Richard Hook|title=The Polish Army 1939–45|url=https://books.google.com/books?id=AAdYFeW2fnoC&pg=PA3|access-date=6 March 2011|year=1982|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-0-85045-417-8|pages=3–|via=Google Books}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Lerski1996">{{cite book|author=Jerzy Jan Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18|access-date=6 March 2011|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26007-0|page=18 |via=Google Books}}</ref> <ref name="Walters1988">{{cite book|author=E. Garrison Walters|title=The other Europe: Eastern Europe to 1945|url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276|access-date=6 March 2011|year=1988|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2440-0|pages=276– |via=Google Books}}</ref> og pólskir hermenn börðust fyrir bæði [[útlagastjórn Póllands]] í vestri og [[Póllandsher]] undir stjórn Sovétríkjanna í austri. Pólskir hermenn léku stór hlutverk í [[Overlord-aðgerðin]]ni, [[Ítalíuherförin]]ni og [[Norður-Afríkuherförin]]ni, og er sérstaklega minnst fyrir framgöngu sína í [[orrustan um Monte Cassino|orrustunni um Monte Cassino]]. Pólskir njósnarar reyndust bandamönnum ómetanleg uppspretta upplýsinga innan úr Evrópu<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&q=22%2C047+Polish&pg=PA234 |title=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |first=Halik |last=Kochanski |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0-674-06814-8}}</ref> og pólskum dulmálssérfræðingum tókst að ráða í [[Enigma-dulmálið]].<ref>Gordon Welchman, The Hut Six Story, 1982, p. 289.</ref> Í austri barðist [[pólski fyrsti herinn]] með Sovéthernum í orrustum um Varsjá og Berlín.<ref name="Lerski1996-2">{{cite book|author=Jerzy Jan Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26007-0|page=34 |via=Google Books}}</ref> [[Pólska andspyrnuhreyfingin]] og [[Armia Krajowa]] („heimaherinn“) börðust gegn hernámi Þjóðverja og störfuðu eins og neðanjarðarríki, með virku menntakerfi og dómskerfi.<ref name="Salm42">Stanisław Salmonowicz, ''Polskie Państwo Podziemne'', Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 1994, {{ISBN|978-83-02-05500-3}}, p. 37</ref> Andspyrnan leit á útlagastjórnina sem réttmæta stjórn landsins og hafnaði hugmyndinni um kommúnistastjórn yfir Póllandi. Af þeim orsökum hóf hún [[Stormaðgerðin]]a 1944, en [[uppreisnin í Varsjá]] er þekktasti angi þeirrar aðgerðar.<ref name="Lerski1996-2" /><ref name="Soviets_and_AK">[https://www.polandinexile.com/rising.htm The Warsaw Rising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251123031342/http://www.polandinexile.com/rising.htm |date=2025-11-23 }}, polandinexile.com</ref> [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|thumb|left|Kort af [[helförin]]ni í Póllandi sem sýnir helstu flutningsleiðir og fjöldamorð. Helstu gettó gyðinga eru merkt með gulum stjörnum. Útrýmingarbúðir nasista eru merktar með hauskúpum í svörtum reitum. Landamærin milli Þýskalands og Sovétríkjanna 1941 eru merkt með rauðu.]] Samkvæmt skipunum [[Adolf Hitler|Hitlers]] reistu Þjóðverjar sex [[útrýmingarbúðir]] á hernámssvæðinu í Póllandi, þar á meðal [[útrýmingarbúðirnar í Treblinka|Treblinka]], [[útrýmingarbúðirnar í Majdanek|Majdanek]] og [[útrýmingarbúðirnar í Auschwitz|Auschwitz]]. Þjóðverjar fluttu milljónir gyðinga alls staðar að úr Evrópu til búðanna þar sem þeir voru myrtir.<ref>{{Cite book| publisher = University of Nebraska Press| isbn = 978-0-8032-1327-2| last1 = Browning| first1 = Christopher R.| last2 = Matthäus| first2 = Jürgen| title = The origins of the Final Solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 – March 1942| url = https://archive.org/details/originsoffinalso00brow| location = Lincoln| series = Comprehensive history of the Holocaust| date = 2004}}</ref><ref>{{Cite book| edition = First | publisher = Tim Duggan Books| isbn = 978-1-101-90345-2| last = Snyder| first = Timothy| title = Black earth: the Holocaust as history and warning| url = https://archive.org/details/blackearthholoca0000snyd | location = New York| date = 2015}}</ref> Talið er að um 3 milljónir pólskra gyðinga<ref>{{harvp|Materski|Szarota|2009}} ''Quote:'' Liczba Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia, obywateli II Rzeczypospolitej, zamordowanych przez Niemców sięga 2,7- 2,9 mln osób.''Source:'' IPN.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yadvashem.org/righteous/stories/poland-historical-background.html|title=Poland Historical Background}}</ref> – um 90% af öllum gyðingum í Póllandi - og milli 1,8 og 2,8 aðrir Pólverjar<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims|title=Polish Victims|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{cite web|url=http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|title=Poland World War II casualties (in thousands)|last=Piotrowski|first=Tadeusz|access-date=2022-08-31|archive-date=2007-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418175341/http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvp|Materski|Szarota|2009}} ''Quote:'' Łączne straty śmiertelne ludności polskiej pod okupacją niemiecką oblicza się obecnie na ok. 2 770 000.</ref> hafi verið myrtir meðan á [[hernám Póllands (1939-1945)|hernámi Póllands]] stóð, þar á meðal voru milli 50 og 100.000 pólskir menntamenn (háskólakennarar, læknar, lögfræðingar, aðalsmenn og prestar). Í uppreisninni í Varsjá einni voru 150.000 pólskir borgarar drepnir, flestir myrtir af Þjóðverjum í [[fjöldamorðin í Wola|Wola]] og [[fjöldamorðin í Ochota|Ochota]].<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution|title=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wardzyńska |first=Maria |year=2009 |title=Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion |trans-title=The Year was 1939: Operation of German Security Police in Poland. Intelligenzaktion |publisher=[[Institute of National Remembrance]] |isbn=978-83-7629-063-8 |language=pl |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |quote=Oblicza się, że akcja „Inteligencja” pochłonęła ponad 100 tys. ofiar. ''Translation:'' It is estimated that ''Intelligenzaktion'' took the lives of 100,000 Poles. |access-date=4 January 2020 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |url-status=dead }}</ref> Um 150.000 pólskir almennir borgarar voru myrtir af Sovétmönnum milli 1939 og 1941 meðan á hernámi Sovétríkjanna í austurhluta Póllands stóð, og eins er talið að um 100.000 Pólverjar hafi verið myrtir af [[Uppreisnarher Úkraínu]] milli 1943 og 1944 í [[fjöldamorð á Pólverjum í Volhynia og Austur-Galisíu|Volhynia og Austur-Galisíu]].<ref>Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji "Wisła". Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947. Kraków 2011, p. 447. See also: Book review by Tomasz Stańczyk: "Grzegorz Motyka oblicza, że w latach 1943–1947 z polskich rąk zginęło 11–15 tys. Ukraińców. Polskie straty to 76–106 tys. zamordowanych, w znakomitej większości podczas rzezi wołyńskiej i galicyjskiej."</ref><ref>{{cite web |publisher=Institute of National Remembrance |year=2013 |website=1943 Wołyń Massacres Truth and Remembrance |url=http://www.volhyniamassacre.eu/ |title=What were the Volhynian Massacres? |access-date=2022-08-31 |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813063016/http://www.volhyniamassacre.eu/ |url-status=dead }}</ref> Talið er að Pólland hafi misst hæsta hlutfall íbúa sinna í stríðinu, um 6 milljónir, yfir 1/6 af íbúafjöldanum fyrir stríð. Helmingur þeirra voru gyðingar.<ref name="szma">{{harvp|Materski|Szarota|2009}}</ref><ref>[https://www.remember.org/forgotten/ Holocaust: Five Million Forgotten: Non-Jewish Victims of the Shoah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125075356/http://remember.org/forgotten |date=25 January 2018 }} Remember.org.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|title=Polish experts lower nation's WWII death toll|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|archive-date=18 August 2019|url-status=dead}}</ref> Árið 1945 voru bæði austur- og vesturlandamæri Póllands flutt í vesturátt. Yfir 2 milljónir pólskra íbúa [[Kresy]] voru reknir yfir [[Curzon-línan|Curzon-línuna]] af [[Jósef Stalín]].<ref>[[Bogumiła Lisocka-Jaegermann]] (2006). "Post-War Migrations in Poland". In: Mirosława Czerny. ''Poland in the geographical centre of Europe.'' Hauppauge, New York: Nova Science Publishers. pp. 71–87. {{ISBN|978-1-59454-603-7}}. [https://books.google.com/books?id=KGYrq9qAeskC&q=%22so+called+Curzon+Line%22 Google Books preview.]</ref> Vesturlandamærin voru sett við [[Oder-Neisse-línan|Oder-Neisse-línuna]]. Afleiðingin var að Pólland minnkaði um 20% eða 77.500 km². Þessi breyting leiddi til stórfelldra fólksflutninga Pólverja, Þjóðverja, Úkraínumanna og Gyðinga.<ref>{{Cite book|url=http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|url-status=dead|archive-date=26 June 2015|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|access-date=2022-08-31|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc5">"[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml European Refugee Movements After World War Two]". BBC – History.</ref> === Kommúnistastjórnin === [[File:Solidarity_petition,_Edinburgh.JPG|thumb|upright|Stúdentar í Skotlandi safna undirskriftum handa Samstöðu í Edinborg árið 1981.]] Samkvæmt kröfum Stalíns á [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnunni]] var mynduð ný samsteypustjórn í Póllandi sem var hliðholl kommúnistum, en pólska útlagastjórnin í London hunsuð. Margir Pólverjar litu á þetta sem [[svik Vesturveldanna]]. Árið 1944 hafði Stalín heitið [[Winston Churchill]] og [[Franklin D. Roosevelt]] að virða fullveldi Póllands og heimila lýðræðislegar kosningar, en eftir að sigur vannst 1945 stóðu sovésk hernámsyfirvöld fyrir fölsun kosningaúrslita til að réttlæta yfirráð Sovétríkjanna yfir Póllandi. Sovétríkin komu á nýrri [[kommúnistaríki|kommúnistastjórn]] í Póllandi eins og annars staðar í [[Austurblokkin]]ni. Vopnuð andspyrna gegn hernámi Sovétmanna stóð fram á 6. áratuginn.<ref>{{cite web| url = https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |title=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D.: The soldiers of Polish freedom |access-date = 6 March 2022}}</ref> Þrátt fyrir mótmæli samþykkti pólska stjórnin innlimun austurhéraða Póllands í Sovétríkin<ref name="indianapolis">[[Arthur Bliss Lane]] ''[[I saw Poland betrayed]]: An American Ambassador Reports to the American People''. Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1948.</ref> (sérstaklega borgirnar [[Wilno]] og [[Lwów]]) og samþykkti varanlegar herstöðvar [[rauði herinn|rauða hersins]] í Póllandi. Með [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] voru hernaðarlegir hagsmunir Póllands og Sovétríkjanna sameinaðir.<ref>{{cite web| url = https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |title=Warsaw Pact: Definition, History, and Significance |access-date = 6 March 2022}}</ref> Nýja kommúnistastjórnin tók upp [[litla stjórnarskráin 1947|litlu stjórnarskrána]] þann 19. febrúar 1947. [[Pólska alþýðulýðveldið]] (''Polska Rzeczpospolita Ludowa'') var formlega stofnað árið 1952. Árið 1956, eftir andlát [[Bolesław Bierut]], tók stjórn [[Władysław Gomułka]] við völdum sem var eilítið frjálslyndari um tíma, lét marga lausa úr fangelsi og jók einstaklingsfrelsi. Stjórnin batt líka enda á hina misheppnuðu [[samyrkjubú|samyrkjuvæðingu]] í pólskum landbúnaði. Svipað gerðist í valdatíð [[Edward Gierek]] á 8. áratugnum, en lengst af héldu ofsóknir gegn stjórnarandstöðu áfram. Þrátt fyrir það var Pólland oft talið minnsta alræðisríkið í Austurblokkinni.<ref name="PWN_historia">{{cite web |language=pl |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |title=Polska. Historia |work=[[Internetowa encyklopedia PWN|PWN Encyklopedia]] |access-date=11 July 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |archive-date=1 October 2006 |url-status=dead }}</ref> Vinnudeilur árið 1980 leiddu til stofnunar verkalýðsfélagsins [[Samstaða (verkalýðsfélag)|Samstöðu]] (''Solidarność'') sem varð með tímanum að stjórnmálaafli. Þrátt fyrir ofsóknir og setningu [[herlögin í Póllandi|herlaga]] árið 1981, gróf hún undan stjórn [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]] og árið 1989 voru [[þingkosningar í Póllandi 1989|fyrstu frjálsu kosningarnar]] haldnar í landinu frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Leiðtogi Samstöðu, [[Lech Wałęsa]], sigraði forsetakosningar árið 1990.<ref>{{cite web |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |title=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |date=September 2020 |access-date=6 March 2022 |archive-date=28 mars 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |url-status=dead }}</ref> === Eftir 1989 === [[File:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|170px|thumb|Blóm við [[forsetahöllin í Varsjá|forsetahöllina í Varsjá]] eftir [[Flugslysið í Póllandi 2010|flugslysið 2010]] þar sem margir pólskir ráðamenn fórust.]] Snemma á 10. áratugnum hóf [[Leszek Balcerowicz]] [[lostmeðferð (hagfræði)|lostmeðferð]] til að breyta efnahagslífi landsins úr sósíalískum [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] í [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]].<ref>{{cite journal|last1=Hunter Jr.|first1=Richard J.|last2=Ryan|first2=Leo V.|title=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?"|url=https://archive.org/details/sim_polish-review_2006_51_2/page/147|jstor=25779611|volume=51|number=2|date=2006|pages=147–171|publisher=[[University of Illinois Press]]|journal=[[The Polish Review]]}}</ref> Líkt og önnur fyrrum kommúnistaríki gekk Pólland í gegnum tímabil þar sem lífsgæði, efnahagur og félagsleg þjónusta drógust saman eftir fall kommúnistastjórnarinnar,<ref>{{Cite book | last = Kowalik | first = Tadeusz | year = 2011 | title = From Solidarity to Sell-Out: The Restoration of Capitalism in Poland | url = https://archive.org/details/fromsolidarityto0000kowa | location = New York, NY | publisher = Monthly Review Press}}</ref> en landið varð síðan það fyrsta sem endurheimti verga landsframleiðslu frá því fyrir 1989 út af miklum hagvexti strax árið 1995.<ref>{{cite journal|last=Spieser|first=Catherine|title=Labour Market Policies in Post-communist Poland: Explaining the Peaceful Institutionalisation of Unemployment|date=April 2007|pages=97–132|volume=21|number=1|doi=10.3917/poeu.021.0097|journal=Politique européenne}}</ref> Pólland gerðist aðili að [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]] árið 1991<ref>{{cite journal|last=Poláčková|first=Hana|title=Regional Cooperation in Central Europe: Poland, Hungary, Czech Republic and Slovakia: from Visegrad to CEFTA|jstor=23615759|pages=117–129|number=3|journal=Perspectives|date=1994|publisher=[[SAGE Publishers]]}}</ref> og gekk í [[NATO]] árið 1999.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839|title=After 20 years in NATO, Poland still eager to please|work=[[DW News]]|publisher=[[Deutsche Welle]]|last=Sieradzka|first=Monika|date=3 November 2019|access-date=26 March 2022|quote=Poland's NATO accession in 1999 was meant to provide protection from Russia.}}</ref> Pólska þjóðin kaus síðan að ganga í [[Evrópusambandið]] í þjóðaratkvæðagreiðslu 2003<ref>{{cite journal|last=Szczerbiak|first=Aleks|title=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum|url=https://archive.org/details/sim_west-european-politics_2004-09_27_4/page/671|volume=27|number=4|date=September 2004|pages=671–690|journal=West European Politics|doi=10.1080/0140238042000249876|s2cid=153998856}}</ref> og landið varð fullgildur meðlimur 1. maí 2004 eftir [[stækkun Evrópusambandsins 2004]].<ref>{{cite journal|last=Kundera|first=Jaroslaw|title=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership|journal=Rivista di Studi Politici Internazionali|volume=81|number=3|date=September 2014|pages=377–396|jstor=43580712}}</ref> Pólland gekk í [[Schengen-samstarfið]] árið 2007 og opnaði landamæri sín að öðrum Evrópusambandsríkjum.<ref name="Europe's border-free zone expands">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7153490.stm|title=Europe's border-free zone expands|work=BBC News|date=21 December 2007|access-date=28 July 2011}}</ref> Þann 10. apríl 2010 fórst [[forseti Póllands]], [[Lech Kaczyński]], ásamt 89 hátt settum pólskum ráðamönnum í [[flugslysið í Póllandi 2010|flugslysi]] nærri [[Smolensk]] í Rússlandi.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia|title=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president?|work=[[The Guardian]]|date=7 February 2016|access-date=26 March 2022|location=[[Warsaw]]|last=Smith|first=Alex Duval}}</ref> Árið 2011 sigraði [[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaralegur vettvangur]] þingkosningarnar.<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/2011/10/10/ruling-civic-platform-wins-parliamentary-elections-in-poland-pub-45703|title=Ruling Civic Platform Wins Parliamentary Elections in Poland|first1=Andrzej|last1=Turkowski|website=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> Árið 2014 varð forsætisráðherra Póllands, [[Donald Tusk]], forseti [[Evrópska ráðið|Evrópska ráðsins]] og sagði af sér embætti forsætisráðherra í kjölfarið.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164|title=Donald Tusk named next president of European Council|first=Suzanne|last=Lynch|newspaper=The Irish Times}}</ref> Íhaldsflokkurinn [[Lög og réttlæti]] með formanninum [[Jarosław Kaczyński]] sigraði þingkosningarnar árin 2015 og 2019.<ref>{{Cite news|title=Poland elections: Conservatives secure decisive win|date=25 October 2015 |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34631826}}</ref><ref>{{Cite news|title=Poland's populist Law and Justice party win second term in power|date=14 October 2019 |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/14/poland-populist-law-and-justice-party-increases-majority }}</ref> Það hefur leitt til vaxandi andstöðu við stefnu Evrópusambandsins og [[stjórnarskrárkreppan í Póllandi 2015|gagnrýni frá sambandinu]] fyrir að vega að rétti kvenna, samkynhneigðra og dómskerfinu.<ref name=":2">{{cite web|last=|first=|date=|title=Rule of Law: European Commission acts to defend judicial independence in Poland|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_17_5367|access-date=15 November 2020|website=European Commission|language=en}}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=10 March 2020|title=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take|url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/|access-date=15 November 2020|website=Verfassungsblog|language=en-US}}</ref> Í desember 2017 varð [[Mateusz Morawiecki]] nýr forsætisráðherra. Forsetinn [[Andrzej Duda]] rétt náði endurkjöri í forsetakosningum 2020.<ref>{{Cite news|date=13 July 2020|title=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021}}</ref> [[Innrás Rússlands í Úkraínu 2022]] olli því að yfir 5 milljón flóttamenn frá Úkraínu komu til Póllands.<ref>{{cite news |title=Number of people who crossed the Polish border from the war-stricken Ukraine as of July 2022, by date of report |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |work=Statista |date=28 July 2022}}</ref> == Landfræði == [[File:Poland topo.jpg|thumb|right|Hæðakort af Póllandi.]] Pólland er stórt land, og nær yfir um 312.696 ferkílómetra. 98,52% af þeim eru þurrlendi og 1,48% eru ár og vötn.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|website=stat.gov.pl}}</ref> Landið er það 9. stærsta í Evrópu og í 69. sæti á heimsvísu. Pólland er landfræðilega fjölbreytt land með aðgang að sjó í norðri, fjöll í suðri og flatlenda sléttu í miðið.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/|title=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia|access-date=2021-08-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/|url-status=dead}}</ref> Megnið af miðhlutanum er flöt slétta, en annars staðar eru mörg stöðuvötn, ár, hæðir, mýrar og skógar.<ref name="auto5"/> Í Póllandi er ein af fáum evrópskum eyðimörkum, [[Błędów-eyðimörkin]]. Pólland á strönd við [[Eystrasalt]] í norðri, sem nær frá [[Pommernflói|Pommernflóa]] að [[Gdańsk-vík]]. Út frá ströndinni liggja margar [[eyri (landform)|eyrar]], strandlón og [[sandalda|sandöldur]]. <ref>https://1001miejsc.pl/odkryj-cuda-natury-w-polsce-9-najciekawszych/3/#:~:text=Mierzeja%20Helska,Kaszubi%2C%20silnie%20kultywuj%C4%85cy%20swoje%20tradycje {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212013550/https://1001miejsc.pl/odkryj-cuda-natury-w-polsce-9-najciekawszych/3/#:~:text=Mierzeja%20Helska,Kaszubi%2C%20silnie%20kultywuj%C4%85cy%20swoje%20tradycje |date=2021-12-12 }}.</ref> Ströndin er að mestu bein, en [[Szczecin-lón]], [[Puck-flói]] og [[Vistula-lón]] ganga inn í hana. Mið- og norðurhluti landsins eru á [[Norður-Evrópusléttan|Norður-Evrópusléttunni]]. Ofan við hana eru hæðótt svæði mynduð úr [[jökulruðningur|jökulruðningum]] og [[jökullón]] sem mynduðust eftir síðustu [[ísöld]], einkum í vatnasvæðinu í [[Pommern]], vatnasvæðinu í [[Stóra-Pólland]]i, vatnasvæðinu í [[Kassúbía|Kassúbíu]] og [[Masúríuvötn]]um.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://regiony-projekt.gozych.edu.pl/strony/pojezierza.html|title=Podróż przez regiony geograficzne Polski|website=regiony-projekt.gozych.edu.pl|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212223109/https://regiony-projekt.gozych.edu.pl/strony/pojezierza.html|url-status=dead}}</ref> Stærst þessara fjögurra vatnasvæða er Masúríuvatnasvæðið sem nær yfir megnið af norðausturhluta Póllands. Vatnasvæðin mynda röð jökulgarða meðfram suðurströnd Eystrasalts.<ref name="auto6"/> Sunnan við Norður-Evrópusléttuna eru héruðin [[Lúsatía]], [[Slesía]] og [[Masóvía]], sem eru breiðir ísaldardalir.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/European-Plain|title=European Plain &#124; plain, Europe|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Syðsti hluti Póllands er fjalllendur; hann nær frá [[Súdetafjöll]]um í vestri að [[Karpatafjöll]]um í austri. Hæsti hluti Karpatafjalla eru [[Tatrafjöll]] við suðurlandamæri Póllands.<ref>{{Cite web|url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|title=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich|website=www.polskie-gory.pl|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|url-status=dead}}</ref> Hæsti tindur Póllands er á fjallinu [[Rysy]], 2.499 metrar. == Stjórnmál == Pólland er [[lýðveldi]] með [[fulltrúalýðræði]] þar sem [[forseti Póllands]] er þjóhöfðingi.<ref name="Government">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/civilservice/basic-information-about-poland |title=Civil Service; Basic information about Poland |author=Serwis Rzeczypospolitej Polskiej |date=n.d. |website=www.gov.pl |publisher=Government of the Republic of Poland |access-date=8 March 2022 |language=en}}</ref> [[Ráðherraráð Póllands]] fer með framkvæmdavaldið og [[forsætisráðherra Póllands]] er stjórnarleiðtogi.<ref name="Government" /> Ráðherrar í ráðherraráðinu eru valdir af forsætisráðherra, skipaðir af forseta með fulltingi þingsins.<ref name="Government" /> Forsetinn er kosinn í almennum kosningum til fimm ára í senn.<ref>{{cite book |last=Stanisz |first=Piotr |date=2020 |title=Religion and Law in Poland |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&q=duda&pg=PT14 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |page=13 |isbn=9789403529738 |language=en}}</ref> Núverandi forseti er [[Karol Nawrocki]] og [[Donald Tusk]] er forsætisráðherra.<ref>{{cite book |author=Central Intelligence Agency |date=2021 |title=CIA World Factbook 2021-2022 |url=https://books.google.com/books?id=NyUFEAAAQBAJ&dq=morawiecki+duda+2022&pg=PT3299 |location=New York |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=9781510763814 |language=en}}</ref> [[Pólska þingið]] kemur saman í tveimur deildum, með neðri deild ([[Sejm]]) með 460 þingmönnum, og efri deild ([[öldungadeild Póllands|öldungadeild]]) með 100 þingmönnum.<ref>{{cite book |date=2021 |title=Foundations of Law: The Polish Perspective |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&dq=sejm+460++senate+100&pg=PA127 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Wolters Kluwer Polska |page=127 |isbn=9788382231731 |language=en}}</ref> Þingmenn eru kosnir í Sejm með [[hlutfallskosning]]u þar sem þingsætum er úthlutað með [[d'Hondt-aðferðin]]ni.<ref>{{cite book |last=Gwiazda |first=Anna |date=2015 |title=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&dq=sejm++d%27Hondt&pg=PA67 |location=Florence |publisher=Taylor and Francis |page=67 |isbn=9781315680118}}</ref> Öldungadeildarþingmenn eru kosnir með [[meirihlutakosning]]u í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]].<ref name="ConPol">{{cite book |last1=Granat |first1=Mirosław |last2=Granat |first2=Katarzyna |date=2021 |title=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=poland+senate+first-past-the-post+100&pg=PA52 |location=Oxford |publisher=Hart Publishing |pages=51, 52, 221 |isbn=9781509913947}}</ref> Öldungadeildin getur breytt eða hafnað lögum sem Sejm samþykkir, en Sejm getur fellt þá ákvörðun úr gildi með einföldum meirihluta.<ref name="Machnikowski">{{cite book |author1=Piotr Machnikowski |author2=Justyna Balcarczyk |author3=Monika Drela |date=2017 |title=Contract law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&dq=poland+voting+age+eighteen&pg=PT19 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter= Political System (III) |isbn=9789041189332 |oclc=1046634087 |language=en}}</ref> [[File:Zgromadzenie Narodowe 4 czerwca 2014 Kancelaria Senatu 01.JPG|thumb|right|[[Sejm]] er neðri deild pólska þingsins.]] Fyrir utan þjóðernisminnihlutahópa þurfa listar stjórnmálaflokka í Póllandi að fá minnst 5% atkvæða á landsvísu til að fá þingfulltrúa á Sejm.<ref name="ConPol" /> Þingmenn beggja deilda eru kosnir til fjögurra ára í senn og njóta [[þinghelgi]].<ref name="Jasinski">{{cite book |last1=Jasiński |first=Wojciech |last2=Kremens |first2=Karolina |date=2019 |title=Criminal law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&dq=sejm+poland+four+year&pg=PT21 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter=Political System and Administrative Structure (IV) |isbn=9789403513249 |language=en}}</ref> Samkvæmt núverandi lögum þarf frambjóðandi að hafa náð 21 árs aldri til að verða þingmaður, 30 til að verða öldungadeildarþingmaður og 35 til að bjóða sig fram til forseta.<ref name="Jasinski" /> Báðar deildir mynda saman [[þjóðþing Póllands]].<ref name="Bien">{{cite book |last1=Bień-Kacała |first1=Agnieszka |last2=Młynarska-Sobaczewska |first2=Anna |date=2021 |title=Constitutional law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&dq=national+assembly+poland++president+oath&pg=PT126 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter=The Speaker, Presidium, and Convent of Seniors, Parliamentary Committees (II), s. 281 |isbn=9789403533001 |language=en}}</ref> Þjóðþingið kemur saman af þrennu tilefni: þegar nýr forseti tekur við embætti, ef forseti sætir ákæru fyrir [[landsréttur (Póllandi)|landsrétti]], og ef því er lýst yfir að forseti geti ekki uppfyllt skyldur sínar vegna heilsufars.<ref name="Bien" /> === Héruð === {{aðalgrein|Héruð í Póllandi}} Við endurreisn Póllands eftir heimsstyrjöldina síðari var landinu skipt upp í 14 héruð (pl: ''województwo'' - þýðir upphaflega ''hertogadæmi''). 1950 var þeim fjölgað í 17. Árið 1975 var stjórnkerfinu breytt og stjórnstigum fækkað um eitt. Héruðin urðu þá 49 talsins og hélst svo til næstu stjórnkerfisbreytingar árið 1999. Var héruðum þá aftur fækkað, að þessu sinni í 16: {| class="wikitable" ! Hérað || Pólskt heiti || Höfuðborg |- | [[Neðri-Slesía (hérað)|Neðri-Slesía]]<ref>http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=490658</ref> || Województwo dolnośląskie || [[Wrocław]] |- | [[Kujavíska-Pommern (hérað)|Kujavíska-Pommern]] || Województwo kujawsko-pomorskie || [[Bydgoszcz]] og [[Toruń]] |- | [[Lublin (hérað)|Lublin]] || Województwo lubelskie || [[Lublin]] |- | [[Lubusz (hérað)|Lubusz]] || Województwo lubuskie || [[Gorzów Wielkopolski]] og [[Zielona Góra]] |- | [[Łódź (hérað)|Łódź]] || Województwo łódzkie || [[Łódź]] |- | [[Litla-Pólland (hérað)|Litla-Pólland]]<ref>http://www.icelandonline.is/ferdaheimurisl/polland.htm</ref> || Województwo małopolskie || [[Kraká]] (Kraków) |- | [[Masóvía (hérað)|Masóvía]]<ref name="fararheill">{{cite web |url=http://fararheill.is/afangastadir/evropa/polland |title=Geymd eintak |access-date=2011-10-25 |archive-date=2011-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114141044/http://fararheill.is/afangastadir/evropa/polland |url-status=dead }}</ref> || Województwo mazowieckie || [[Varsjá]] (Warszawa) |- | [[Opole (hérað)|Opole]] || Województwo opolskie || [[Opole]] |- | [[Neðri-Karpatía (hérað)|Neðri-Karpatía]]<ref name="fararheill"/> || Województwo podkarpackie || [[Rzeszów]] |- | [[Podlasía (hérað)|Podlasía]] || Województwo podlaskie || [[Białystok]] |- | [[Pommern (hérað)|Pommern]] || Województwo pomorskie || [[Gdańsk]] |- | [[Slesía (hérað)|Slesía]]<ref>http://snara.is/vefbaekur/g.aspx?dbid=2&action=search&sw=Sles%C3%ADa</ref> || Województwo śląskie || [[Katowice]] |- | [[Święty Krzyż (hérað)|Święty Krzyż]] || Województwo świętokrzyskie || [[Kielce]] |- | [[Ermland-Masúría (hérað)|Ermland-Masúría]]<ref>http://snara.is/s4.aspx?sw=ermland&dbid=Íslenska&action=search{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> || Województwo warmińsko-mazurskie || [[Olsztyn]] |- | [[Stóra-Pólland (hérað)|Stóra-Pólland]] || Województwo wielkopolskie || [[Poznań]] |- | [[Vestur-Pommern (hérað)|Vestur-Pommern]] || Województwo zachodniopomorskie || [[Szczecin]] |} == Efnahagslíf == Hagkerfi Póllands mælt í [[verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] er nú það sjötta stærsta innan Evrópusambandsins að nafnvirði og það fimmta stærsta með [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuði]]. Það er líka það hagkerfi innan sambandsins sem er í örustum vexti.<ref>Jan Cienski, Warsaw, [https://web.archive.org/web/20120817112701/http://www.ft.com/cms/s/0/99bb5b68-c13d-11e1-8eca-00144feabdc0.html Poland's growth defies eurozone crisis] ''Financial Times'', 1 July 2012. Internet Archive.</ref> Um 61% mannaflans starfa innan [[þriðji geirinn|þriðja geirans]], 31% í framleiðsluiðnaði og 8% í landbúnaði.<ref>{{cite web|url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|title=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach &#124; RynekPracy.org|access-date=28 May 2020|archive-date=25 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|url-status=dead}}</ref> Pólland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innra markaði Evrópusambandsins]], en hefur þó ekki tekið upp [[evra|evruna]] og opinber gjaldmiðill er enn [[pólskur złoty]] (zł, PLN). Pólland er leiðandi efnahagsveldi í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] með um 40% af 500 stærstu fyrirtækjum heimshlutans (miðað við tekjur) og háa [[hnattvæðingarvísitala|hnattvæðingarvísitölu]].<ref name="Polish economy seen as stable and competitive">{{cite news|url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html|title=Polish economy seen as stable and competitive|newspaper=Warsaw Business Journal|date=9 September 2010|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100913203601/http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html|archive-date=13 September 2010}}</ref> Stærstu fyrirtæki landsins eru hlutar af hlutabréfavísitölunum [[WIG20]] og [[WIG30]] í [[Kauphöllin í Varsjá|Kauphöllinni í Varsjá]]. Samkvæmt skýrslum til [[Seðlabanki Póllands|Seðlabanka Póllands]] var andvirði beinna erlendra fjárfestinga í Póllandi næstum 300 milljarðar pólsk zloty undir lok árs 2014. [[Tölfræðistofnun Póllands]] áætlaði að árið 2014 hefðu 1.437 pólsk fyrirtæki átt hlut í 3.194 erlendum fyrirtækjum.<ref>{{cite web|url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/|title=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade|language=en|work=Central European Financial Observer|date=5 April 2016|author=Dorota Ciesielska-Maciągowska|access-date=17 June 2017|archive-date=13 apríl 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413020602/http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/|url-status=dead}}</ref> Bankakerfið í Póllandi er það stærsta í Mið-Evrópu<ref name="TWI-2011">Thomas White International (September 2011), [https://web.archive.org/web/20130913074250/http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ Prominent Banks in Poland.] Emerging Market Spotlight. Banking Sector in Poland (Internet Archive). Retrieved 6 November 2014.</ref> með 32,3 útibú á 100.000 fullorðna íbúa.<ref>Worldbank.org, [http://siteresources.worldbank.org/EXTGLOBALFINREPORT/Resources/8816096-1361888425203/9062080-1364927957721/GFDR-2014_Statistical_Appendix_B.pdf Global Financial Development Report 2014.] Appendix B. Key Aspects of Financial Inclusion (PDF file, direct download). Retrieved 6 November 2014.</ref> Pólska hagkerfið var það eina í Evrópu sem komst hjá [[alþjóðlega fjármálakreppan 2008|alþjóðlegu fjármálakreppunni 2008]].<ref name="The Global Competitiveness Report 2010–2011">{{cite web|last=Schwab|first=Klaus|title=The Global Competitiveness Report 2010–2011|url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=25 April 2011|pages=27 (41/516)}}</ref> Landið er 20. stærsti útflytjandi á vörum og þjónustu í heiminum.<ref name="auto7">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.GNFS.CD|title=Exports of goods and services (BoP, current US$) &#124; Data|website=data.worldbank.org}}</ref> Útflutningur á vörum og þjónustu var talinn vera 56% af vergri landsframleiðslu árið 2020.<ref>{{cite web |title=Exports of goods and services (% of GDP) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS |website=data.worldbank.org |access-date=6 September 2021}}</ref> Í september 2018 var atvinnuleysi áætlað 5,7% sem var með því lægsta sem gerðist í Evrópusambandinu.<ref>{{cite web|url=https://businessinsider.com.pl/finanse/makroekonomia/bezrobocie-w-polsce-wrzesien-2018-r/437gjnh|title=GUS podał najnowsze dane dot. bezrobocia w Polsce|date=23 October 2018|access-date=28 October 2018}}</ref> Árið 2019 voru sett lög í Póllandi sem gáfu launafólki undir 26 ára aldri undanþágu frá [[tekjuskattur|tekjuskatti]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl/index.html|title=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax|author=Ivana Kottasová|website=CNN|date=30 July 2019|access-date=30 July 2019}}</ref> == Íbúar == Íbúar Póllands voru rúmlega 38 milljónir árið 2021 og landið er því níunda fjölmennasta land Evrópu og fimmta stærsta aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]].<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=2021 |title=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=1 |language=en}}</ref> Íbúaþéttleiki er 122 á ferkílómetra.<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=2021 |title=Area and population in the territorial profile |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=20 |language=en, pl}}</ref> [[Frjósemishlutfall]] var talið vera 1,42 börn á konu árið 2019, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=PL|title=Fertility rate, total (births per woman) - Poland|work=[[World Bank]]|access-date=12 March 2022}}</ref> Að auki eru íbúar Póllands að eldast töluvert og [[miðaldur]] er um 42 ár.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison|title=Median age|work=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=12 March 2022|archive-date=23 maí 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> [[File:Population of Poland.svg|upright=1.1|thumb|Íbúar Póllands frá 1990 til 2010 taldir í milljónum.]] Um 60% af íbúum búa í þéttbýli eða stórborgum og 40% í sveitahéruðum.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=PL|title=Urban population (% of the population) - Poland|work=[[World Bank]]|access-date=13 March 2022}}</ref> Árið 2020 bjó yfir helmingur Pólverja í [[einbýlishús]]um og 44,3% í íbúðum.<ref>{{cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |title=Distribution of population by degree of urbanisation, dwelling type and income group - EU-SILC survey |date=2020 |website=European Statistical Office "Eurostat" |publisher=European Commission |access-date=6 April 2022 |archive-date=21 janúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services |url-status=dead }}</ref> Fjölmennasta sýsla Póllands er [[Masóvía (hérað)|Masóvía]] og fjölmennasta borgin er höfuðborgin, [[Varsjá]], með 1,8 milljón íbúa og aðrar 2-3 milljónir á stórborgarsvæðinu.<ref>[http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf Funkcje Metropolitalne Pięciu Stolic Województw Wschodnich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |date=27 March 2009 }} - [[:pl:Tadeusz Markowski (ekonomista)|Markowski]]</ref><ref>[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf ''World Urbanization Prospects''] - [[United Nations]] - Department of Economic and Social Affairs / Population Division, The 2003 Revision (data of 2000)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx Urban Audit database] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |date=6 April 2011 }}, accessed on 12 March 2009. Data for 2004.</ref> Stærsta þéttbýlissvæðið er stórborgarsvæði [[Katowice]] þar sem íbúar eru milli 2,7 milljón<ref>{{cite web |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |title=Major Metropolitan Areas in Europe |last=Cox |first=Wendell |date=2013 |website=New Geography |publisher=Joel Kotkin and Praxis Strategy Group}}</ref> og 5,3 milljón.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], [https://www.espon.eu/sites/default/files/attachments/fr-1.4.3_April2007-final.pdf Study on Urban Functions (Project 1.4.3)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf|date=24 September 2015}}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref> Íbúaþéttleiki er meiri í suðurhluta landsins og er mestur milli borganna [[Wrocław]] og [[Kraká]].<ref>{{cite journal |last=Jażdżewska |first=Iwona |title=Changes in population density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |date=September 2017 |volume=21 |number=3 |pages=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 |issn=2084-6118 |journal=Miscellanea Geographica |publisher=Sciendo|s2cid=134111630 }}</ref> Í manntali árið 2011 töldu 37.310.341 sig vera [[Pólverji|Pólverja]], 846.719 sögðust vera [[Slesíubúar]], 232.547 [[Kasúbíubúar]] og 147.814 [[Þjóðverjar]]. Aðrir minnihlutahópar töldu 163.363 manns (0,41%) og 521.470 (1,35%) gáfu ekki upp neitt þjóðerni.<ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> Opinberar tölur um íbúa innihalda ekki farandverkafólk án dvalarleyfis eða [[Karta Polaka]] (ríkisborgaraskírteini).<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=n.d. |title=The Concept of the International Migration. Statistics System in Poland. |url=https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/p_inter_migration_stat_system_in_poland.pdf |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=5 |language=en}}</ref> Yfir 1,7 milljón úkraínskir ríkisborgarar störfuðu löglega í Póllandi árið 2017.<ref>{{cite news |title=Filling Poland's labour gap |url=https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |access-date=24 March 2019 |work=Poland Today |archive-date=12 maí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512144010/https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |url-status=dead }}</ref> Fjöldi aðfluttra fer ört vaxandi og ríkið samþykkti 504.172 atvinnuleyfisumsóknir útlendinga árið 2021.<ref>{{cite web |author=Departament Rynku Pracy MRPiPS |date=2021 |title=Zezwolenia na pracę cudzoziemców |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |website=psz.praca.gov.pl |language=pl}}</ref> === Borgir og bæir === [[Bielsko-Biała]], [[Białystok]], [[Bydgoszcz]], [[Częstochowa]], [[Gdańsk]], [[Gdynia]], [[Gniezno]], [[Goleniów]], [[Karpacz]], [[Katowice]], [[Kielce]], [[Kołobrzeg]], [[Koszalin]], [[Kraká]], [[Lublin]], [[Łowicz]], [[Łódź]], [[Malbork]], [[Nowe Warpno]], [[Olsztyn]], [[Opole]], [[Police]], [[Poznań]], [[Radom]], [[Sopot]], [[Stargard Szczeciński]], [[Szczecin]], [[Świnoujście]], [[Toruń]], [[Varsjá]], [[Wolin (borg)|Wolin]], [[Wrocław]], [[Zakopane]] == Menning == [[Mynd:0003 kotlet schabowy 2013, photo by Silar.JPG|thumb|220px|[[Kotlet schabowy]] með ýmsum salötum]] === Matargerð === {{aðalgrein|Pólsk matargerð}} Pólsk matargerð hefur breyst í gegnum tíma vegna breytilegra aðstæðna í landinu. Hún er svipuð öðrum eldunarhefðum sem er að finna annars staðar í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og jafnvel í [[Frakkland]]i og á [[Ítalía|Ítalíu]]. Áhersla er lögð á [[kjöt]], sérstaklega svínakjöt, nautakjöt og kjúkling (mismunandi eftir svæðum), og vetrar[[grænmeti]] svo sem kál, ásamt [[krydd|kryddi]]. Ýmiss konar [[núðla|núðlur]] er líka að finna í mörgum réttum, meðal þeirra helstu eru ''[[kluski]]'', auk [[korn]]plantna eins og ''[[kasza]]''. Pólsk matargerð er almennt vegleg og mikið er notað af [[egg]]jum og [[rjómi|rjóma]]. Hefðbundnu réttirnir krefjast mikils undirbúnings. Margir Pólverjar eyða miklum tíma í að undirbúa og borða hátíðarrétti sína, sérstaklega um [[jól]] og [[páskar|páska]]. Þá getur tekið nokkra daga til að búa til alla réttina. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Pólland}} * [http://www.gov.pl Vefur pólska ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705094141/http://www.gov.pl/ |date=2022-07-05 }} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Pólland| ]] g4ewiay3co8ozt3zifghjsxzgl1led9 0 3427 1976178 1976089 2026-08-21T18:39:42Z ~2026-43459-24 119812 /* Íslensk stafrófsljóð */ 1976178 wikitext text/x-wiki {{Stafrófið}} '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]], og hefur stafurinn [[Þ]] verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. {{Tilvitnun2|A, B, C, D, E, F, G<br/> eftir kemur H, I, J, K<br/> L, M, N, O, einnig P,<br/> ætla eg Q þar standi hjá.<br/><br/> R, S, T, U, V eru þar næst<br/> X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/> allt stafrófið er svo læst<br/> í erindi þessi lítil tvö. |[[Gunnar Pálsson]]}} Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga "Ah! vous dirai-je, maman" (sama lag og "Twinkle, Twinkle, Little Star" eða enska stafrófslagið). {{Tilvitnun2|A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/> F, G, H, I, Í, J, K.<br/> L, M, N, O, Ó og P,<br/> eiga þar að standa hjá. <br/><br/> R, S, T, U, Ú, V næst,<br/> X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/> Íslenskt stafróf er hér læst<br/> í erindi þessi skrítin tvö.|[[Þórarinn Eldjárn]]}} === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] gcf1p7kqpvhpd0hlamsaooyucn1odma 1976183 1976178 2026-08-21T19:56:39Z MyraMidnight 41218 Tek út aukastafrófstenglana 1976183 wikitext text/x-wiki '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]], og hefur stafurinn [[Þ]] verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. {{Tilvitnun2|A, B, C, D, E, F, G<br/> eftir kemur H, I, J, K<br/> L, M, N, O, einnig P,<br/> ætla eg Q þar standi hjá.<br/><br/> R, S, T, U, V eru þar næst<br/> X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/> allt stafrófið er svo læst<br/> í erindi þessi lítil tvö. |[[Gunnar Pálsson]]}} Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga "Ah! vous dirai-je, maman" (sama lag og "Twinkle, Twinkle, Little Star" eða enska stafrófslagið). {{Tilvitnun2|A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/> F, G, H, I, Í, J, K.<br/> L, M, N, O, Ó og P,<br/> eiga þar að standa hjá. <br/><br/> R, S, T, U, Ú, V næst,<br/> X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/> Íslenskt stafróf er hér læst<br/> í erindi þessi skrítin tvö.|[[Þórarinn Eldjárn]]}} === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] pvz0e3nvyroezc3dwlq43yu7k8o245a 1976192 1976183 2026-08-21T22:46:04Z MyraMidnight 41218 Prófa setja stafrófsljóðin tvö í töflu hlið við hlið 1976192 wikitext text/x-wiki '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]], og hefur stafurinn [[Þ]] verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. {| style="margin:auto;" ! Gamla vísan frá 1782 !! Nýja vísan frá 1991 |- |<blockquote>A, B, C, D, E, F, G<br/> eftir kemur H, I, J, K<br/> L, M, N, O, einnig P,<br/> ætla eg Q þar standi hjá. R, S, T, U, V eru þar næst<br/> X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/> allt stafrófið er svo læst<br/> í erindi þessi lítil tvö. -[[Gunnar Pálsson]]</blockquote> |<blockquote>A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/> F, G, H, I, Í, J, K.<br/> L, M, N, O, Ó og P,<br/> eiga þar að standa hjá. R, S, T, U, Ú, V næst,<br/> X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/> Íslenskt stafróf er hér læst<br/> í erindi þessi skrítin tvö. -[[Þórarinn Eldjárn]]</blockquote> |} Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga "Ah! vous dirai-je, maman" (sama lag og "Twinkle, Twinkle, Little Star" eða enska stafrófslagið). === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] papswueq6qx64nsstl0povbxp91gr3p 1976193 1976192 2026-08-21T22:48:48Z MyraMidnight 41218 fann lausn á ójöfnu línubili sem myndaðist á milli lína í blockquote 1976193 wikitext text/x-wiki '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]], og hefur stafurinn [[Þ]] verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. {| style="margin:auto;" ! Gamla vísan frá 1782 !! Nýja vísan frá 1991 |- |<blockquote>A, B, C, D, E, F, G<br/>eftir kemur H, I, J, K<br />L, M, N, O, einnig P,<br />ætla eg Q þar standi hjá. R, S, T, U, V eru þar næst<br/>X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/>allt stafrófið er svo læst<br/>í erindi þessi lítil tvö. -[[Gunnar Pálsson]]</blockquote> |<blockquote>A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/>F, G, H, I, Í, J, K.<br/>L, M, N, O, Ó og P,<br/>eiga þar að standa hjá. R, S, T, U, Ú, V næst,<br/>X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/>Íslenskt stafróf er hér læst<br/>í erindi þessi skrítin tvö. -[[Þórarinn Eldjárn]]</blockquote> |} Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga "Ah! vous dirai-je, maman" (sama lag og "Twinkle, Twinkle, Little Star" eða enska stafrófslagið). === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] 172uljc56y5xguxjpfcga1bh3g2m2i6 1976195 1976193 2026-08-21T23:18:09Z MyraMidnight 41218 Íslenskar gæsalappir, laga texta smá og fann heimild af íslenska stafrófinu úr kennslubók frá 1909. 1976195 wikitext text/x-wiki '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ]] (þorn) og [[Ð]] (eð), og hefur stafurinn Þ verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa. ''Nýja stafrófskverið: fyrri hluti'' sem var gefið út 1909 innihélt þessa erlendu stafi, en hafði hafði [[Ø]] í staðinn fyrir stórt Ö.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Nýja Stafrófskverið: Fyrri hluti|höfundur=Laufey Vilhjálmsdóttir|url=https://baekur.is/bok/bd7dfc47-145c-40c9-8c78-e0d8dcf10ff5/1/38/Nyja#page/n37/mode/1up|ár=1909|útgefandi=Prentsmiðja Martius Thuelsen í Kaupmannahöfn|bls=42}}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga „''Ah! vous dirai-je, maman“'' (sama lag og „''Twinkle, Twinkle, Little Star“'' eða enska stafrófslagið). {| style="margin:auto;" ! Gamla vísan frá 1782 !! Nýja vísan frá 1991 |- |<blockquote>A, B, C, D, E, F, G<br/>eftir kemur H, I, J, K<br />L, M, N, O, einnig P,<br />ætla eg Q þar standi hjá. R, S, T, U, V eru þar næst<br/>X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/>allt stafrófið er svo læst<br/>í erindi þessi lítil tvö. -[[Gunnar Pálsson]]</blockquote> |<blockquote>A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/>F, G, H, I, Í, J, K.<br/>L, M, N, O, Ó og P,<br/>eiga þar að standa hjá. R, S, T, U, Ú, V næst,<br/>X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/>Íslenskt stafróf er hér læst<br/>í erindi þessi skrítin tvö. -[[Þórarinn Eldjárn]]</blockquote> |} === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] rj9xoub3a0a7uo7ojk3zeskcyjod2rm 1976196 1976195 2026-08-21T23:18:41Z MyraMidnight 41218 fjarlægji óvart endurtekið orð 1976196 wikitext text/x-wiki '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ]] (þorn) og [[Ð]] (eð), og hefur stafurinn Þ verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur niður úr almennri stafsetningu til einföldunar þar sem hljóðið hafði sameinast S og er nú talað og skrifað sem S. Eftir það var þó heimilt að nota hann í mannanöfnum eins og hann var fyrir notkun starfsmanna. <ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa. ''Nýja stafrófskverið: fyrri hluti'' sem var gefið út 1909 innihélt þessa erlendu stafi, en hafði [[Ø]] í staðinn fyrir stórt Ö.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Nýja Stafrófskverið: Fyrri hluti|höfundur=Laufey Vilhjálmsdóttir|url=https://baekur.is/bok/bd7dfc47-145c-40c9-8c78-e0d8dcf10ff5/1/38/Nyja#page/n37/mode/1up|ár=1909|útgefandi=Prentsmiðja Martius Thuelsen í Kaupmannahöfn|bls=42}}</ref> == Íslensk stafrófsljóð == Í margar kynslóðir sungu Íslendingar eldra stafrófsljóð frá 1782 eftir Gunnar Pálsson. Hins vegar, þar sem þetta sögulega ljóð innihélt erlenda stafi sem eru ekki hluti af íslenska stafrófinu eins og C, Q og Z en sleppti innfæddum stöfum eins og Á, É og Ð, og var það þá ekki að kenna börnum rétt stafróf. Á málvísindaráðstefnu árið 1986 harmuðu fræðimenn að Ísland skorti nákvæmt stafrófsljóð. [[Þórarinn Eldjárn]] tók áskoruninni og birti þessa endanlegu útgáfu í ljóðabók sinni Óðfluga frá 1991. Það er nú sungið af börnum um allt Ísland við lag hinnar hefðbundnu frönsku þjóðlaga „''Ah! vous dirai-je, maman“'' (sama lag og „''Twinkle, Twinkle, Little Star“'' eða enska stafrófslagið). {| style="margin:auto;" ! Gamla vísan frá 1782 !! Nýja vísan frá 1991 |- |<blockquote>A, B, C, D, E, F, G<br/>eftir kemur H, I, J, K<br />L, M, N, O, einnig P,<br />ætla eg Q þar standi hjá. R, S, T, U, V eru þar næst<br/>X, Y, Ý, Z, Þ, Æ, Ö<br/>allt stafrófið er svo læst<br/>í erindi þessi lítil tvö. -[[Gunnar Pálsson]]</blockquote> |<blockquote>A, Á, B, D, Ð, E, É, <br/>F, G, H, I, Í, J, K.<br/>L, M, N, O, Ó og P,<br/>eiga þar að standa hjá. R, S, T, U, Ú, V næst,<br/>X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br/>Íslenskt stafróf er hér læst<br/>í erindi þessi skrítin tvö. -[[Þórarinn Eldjárn]]</blockquote> |} === Málfræðileg þýðing textanna === "Eiga þar að standa hjá": Eldjárn valdi þessa setningu vegna þess að hin hefðbundna laglína knýr fram þungt rytmískt hlé. Með því að flokka sérhljóða með áherslu (O, Ó) rétt við hliðina á hvort öðru, viðurkenna textarnir á leikandi hátt hversu þéttpakkað hinir aðgreindu nútímaíslensku sérhljóðar hljóta að vera. „Erindi þessi skrítin tvö“: Skáldið kallar eigin erindi með yfirvísun „undarleg“. Þetta er snjöll vísun í þann einstaka takt sem þarf til að troða öllum 32 opinberum nútímastöfum saman í laglínu sem upphaflega þurfti aðeins að rúma 26. „Íslenskt stafróf er hér læst“: Þessi lína þjónar stafrófslegum tilgangi. Með því að lýsa stafrófinu „læst“ í þessum tveimur erindum, styrkir hún fyrir skólabörnum að staðlaða 32 stafa röðin er opinberlega föst, alveg lokuð fyrir erlendum viðbótum eins og C eða W, og stærðfræðilega leyst. === Stafrófsskrár og brottfall Z í móðurmálsnotkun === Íslenskar stafrófsskrár sýna greinilega hvernig stafrófið hefur þróast með tímanum. Fyrir stafsetninguna árið 1973 sungu landsmenn oft hefðbundna stafrófssönginn eftir Gunnar Pálsson í Hjarðarholti frá 1782. Það lag með erlendu stafina C, Q og Z, en slepptu séríslenskum bókstöfum eins og Á, É og Ð: Þegar bókstafurinn Z var tekinn út úr íslenskri notkun myndaðist gjá í hrynjandi vísunnar þar sem bókstafurinn Z stóð á milli Ý og Þ. Til að vista taktinn og halda réttum takti (sjö atkvæði í línunni) var fylliorðinu „svo“ bætt af handahófi í skarðið á leikvöllum landsins („X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö”). Þegar Þórarinn Eldjárn skrifaði nútíma opinbera stafrófsversið árið 1991 til að fella inn rétta, nútíma stafrófsröð, hélt hann línunni óbreyttri af ásettu ráði sem vísun í þessa sögulegu staðreynd og hvernig þjóðin brúaði bilið eftir að Z var hætt að nota í móðurmáli. == Fleirri stafrófsvísur og lög == Fleirri hafa reynt við það verk að koma stafrófinu í vísur og söng. === Stafrófið (2006) === Vísan ''Stafrófið'' eftir [[Kristján Hreinsson]] sem var gefin út á barnaplötunni „''Barnalög: mig langar að læra''“ sem kom út 2006.<ref>{{Vefheimild|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/stafrofid/|titill=Stafrófið|höfundur=Helgi J|útgefandi=Glatkistan|mánuður=16. nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4148329#page/n63/mode/2up|titill=Eitthvað fyrir krakka - káta krakkalakka|höfundur=Arnar Eggert Thoroddsen|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=16. desember|ár=2006|bls=64}}</ref> {{Tilvitnun2|A, á, b, d, ð, e, é,<br/> f, g, h, i, í, j, k,<br/> l, m, n, o, ó, p,<br/> r, s, t, u, ú, v, þá:<br/> x, y, og þ og æ,<br/> ö ég síðast nefna fæ.<br/><br/> Stórkostlega stafrófið<br/> svo sterkt það fær að lifa,<br/> það leikur sér ef lærum við<br/> að lesa eða skrifa.<br/> |[[Kristján Hreinsson]]}} === S.T.A.F.R.Ó.F. (2014) === Lagið ''S.T.A.F.R.Ó.F.'' með Memfismafían, [[Bragi Valdimar Skúlason|Braga Valdimar]] og [[Ágústa Eva Erlendsdóttir|Ágústu Evu]] kom fram í sjónvarpsþættinum ''Orðbragð'' árið 2014 og gefið út á plötunni ''Karnivalía''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fyrsta-islenska-stafrofslagid|titill=Fyrsta íslenska stafrófslagið|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=18. september|ár=2014|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] qmewloqxaw6kpz6jvph2tugr8lexl75 0 11998 1976189 1953849 2026-08-21T21:31:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976189 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RichardFrancisBurton.jpeg|thumb|right|[[Portrett]] af Burton eftir [[Frederic Leighton]], [[National Portrait Gallery]], [[London]]. ]] '''Richard Francis Burton''' ([[19. mars]] [[1821]] – [[19. október]] [[1890]]) var [[Bretland|breskur]] [[landkönnuður]], [[þýðandi]], [[rithöfundur]] og [[Austurlandafræði]]ngur. Hann varð frægur fyrir ævintýralega könnunarleiðangra sína um [[Mið-Austurlönd]] og [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] sem hann skrifaði um margar bækur, og einnig fyrir þýðingar sínar á ritum eins og ''[[Þúsund og ein nótt|Þúsund og einni nótt]]'' og ''[[Kama Sútra]]''. Þekktustu ferðir hans voru þegar hann ferðaðist, dulbúinn sem [[pastúnar|pastúni]], til [[Mekka]], ferðir hans um Austur-Afríku ásamt [[John Hanning Speke]] til að leita upptaka [[Hvíta Níl|Hvítu Nílar]], og heimsókn hans til [[Brigham Young]] í [[Salt Lake City]]. Hann var annálaður [[Fjöltyngi|málamaður]] og [[skylmingar|skylmingamaður]]. Burton heimsótti [[Ísland]] sumarið 1873 og skrifaði ferðasögu þess efnis.<ref>{{Cite book|url=https://baekur.is/bok/f70eb0f5-34ac-47f1-a531-cd4d055f2eec|title=Ultima Thule; or, A summer in Iceland|last=Burton|first=Richard F[rancis] Sir|date=1875|publisher=London, Edinburgh, W.P. Nimmo|others=University of Michigan}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Að síðustu gekk hann í bresku [[utanríkisþjónusta|utanríkisþjónustuna]] og varð [[ræðismaður]] í [[Damaskus]], [[Fernando Po]] og [[Trieste]]. Hann var [[aðall|aðlaður]] af [[Viktoría Bretadrottning|Viktoríu Bretadrottningu]] árið [[1886]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=419116&pageSelected=3&lang=0 ''Richard Burton''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.isidore-of-seville.com/burton/ Sir Richard F. Burton on the Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219214754/http://www.isidore-of-seville.com/burton/ |date=2009-02-19 }} * [http://etext.library.adelaide.edu.au/aut/burton_richard.html Netútgáfur af verkum Burtons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704222239/http://etext.library.adelaide.edu.au/aut/burton_richard.html |date=2008-07-04 }} * [http://www.miskatonic.org/history/burton-gordon.html Sir Richard Francis Burton og Gordon höfuðsmaður] * [http://answering-islam.org.uk/Books/Jeffery/mecca_travel.htm Evrópskir (kristnir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012121304/http://answering-islam.org.uk/Books/Jeffery/mecca_travel.htm |date=2006-10-12 }} [http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/varthema.html ferðamenn til Mekka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617222339/http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/varthema.html |date=2012-06-17 }}. {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1821|1890|Burton, Richard Francis}} [[Flokkur:Breskir landkönnuðir|Burton, Richard Francis]] [[Flokkur:Könnun Afríku|Burton, Richard Francis]] [[Flokkur:Breskir rithöfundar|Burton, Richard Francis]] [[Flokkur:Austurlandafræðingar|Burton, Richard Francis]] biqtzsrk6kq71b0pwcop8ng5pvmshn2 0 21865 1976210 1942380 2026-08-22T03:26:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976210 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Victor Hugo | mynd = Victor Hugo.jpg | myndastærð = 250px | myndalýsing = {{small|Victor Hugo árið 1875.}} | dulnefni = | fæðingardagur = [[26. febrúar]] [[1802]] | fæðingarstaður = [[Besançon]], [[Doubs]], [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakkland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1885|5|22|1802|2|26}} | dauðastaður = [[París]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]]i | starf = Rithöfundur, stjórnmálamaður | þjóðerni = [[Frakkland|Franskur]] | virkur = | tegund = | umfangsefni = | stefna = [[Rómantík]] | frumraun = | þekktasta verk = ''[[Maríukirkjan í París]]'' (1831)<br>''[[Vesalingarnir]]'' (1862) | undiráhrifumfrá = | hafðiáhrifá = | maki = Adèle Foucher (g. 1822; d. 1868) | börn = Léopold Victor Hugo<br>Léopoldine Hugo<br>Charles Hugo<br>François-Victor Hugo<br>Adèle Hugo | undirskrift = Victor Hugo Signature.svg | vefsíða = | neðanmálsgreinar = }} '''Victor Hugo''' ([[26. febrúar]] [[1802]], [[Besançon]], [[Frakkland]]i – [[22. maí]] [[1885]], [[París]]) var [[Frakkland|franskur]] [[ljóð]]a-, [[Skáldsaga|skáldsagna-]] og [[leikrit]]ahöfundur og einn af áhrifamestu skáldum [[Frönsk rómantík|frönsku rómantíkurinnar]]. Þekktustu verk hans eru ''[[Vesalingarnir]]'' (''Les Misérables'') og ''[[Maríukirkjan í París]]'' (''Notre-Dame de Paris''). Hann var íhaldssamur í æsku en varð síðar mikill stuðningsmaður lýðveldisstefnu. Verk hans snertu á helstu málefnum og stefnum ríkjandi í [[stjórnmál]]um og [[list]] á æviferli hans. == Árdagar == [[Mynd:Victor Hugo-Young.jpg|frame|left|Victor Hugo ungur að árum]] Hugo var yngstur þriggja sona hjónanna Joseph Léopold Sigisbert Hugo ([[1773]]–[[1828]]) og Sophie Trébuchet ([[1772]]–[[1821]]). Hann fæddist árið [[1802]] í Besançon (borg í [[Franche-Comté]] fylki) og bjó mestan hluta ævi sinnar í Frakklandi. Ókyrrð einkenndi æsku Hugo, en skömmu fyrir fæðingu hans endaði valdatíð [[Búrbónar|Búrbóna]] í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]], ríkisstéttaþing var sett saman og svo síðar lagt af þegar [[Napóleon Bónaparte]] gerði Frakkland að [[Fyrra franska keisaraveldið|keisaraveldi]] en þá var Hugo orðinn tveggja ára. Skömmu fyrir átján ára afmæli var konungsveldi Búrbóna svo endurreist. Skoðanir foreldra hans einkenndu þær [[hugmyndafræði]]legu og trúarlegu andstæður sem voru ríkjandi allt hans líf; faðir hans var [[hermaður]], [[trúleysi|trúlaus]] lýðræðissinni og dyggur stuðningsmaður Napoleóns en móðir hans var [[Kaþólska|kaþólikki]] og konungssinni. Sophie, móðir Hugo, fylgdi eiginmanni sínum á varðstaði til [[Ítalía|Ítalíu]] og [[Spánn|Spánar]]. Hún fékk leið á herlíferninu og stanslausum ferðalögum, auk þess að vera upp á kant við ótryggan eiginmann sinn. Hún ákvað því að skilja við hann og flutti til Parísar. Íhaldssemi Hugo á yngri árum má því rekja til þess að móðir hans ól hann upp en í fyrstu verkum hans má greina ástríðufulla hollustu við konung og trúna. Það var ekki fyrr en í kjölfarið á [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltingunni]] [[1848]] sem hann fór að gagnrýna [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]] og fór að berjast fyrir lýðræði og [[frjáls hugsun|frjálsri hugsun]]. Hugo varð einn heitasti stuðningsmaður [[lýðveldi]]shyggju í Frakklandi eftir byltinguna 1848. Þegar [[Napóleon 3.|Louis-Napoléon Bonaparte]], fyrsti forseti [[Annað franska lýðveldið|annars franska lýðveldisins]], framdi valdarán árið 1852 og tók sér keisaratign undir nafninu Napóleon 3. gerðist Hugo einn harðasti gagnrýnandi hans. Hugo fór í sjálfskipaða útlegð á tíma [[Síðara franska keisaraveldið|síðara franska keisaraveldisins]] og neitaði að snúa heim jafnvel þegar keisarinn bauð andstæðingum sínum almenna sakaruppgjöf þar sem Hugo vildi ekki veita keisarastjórninni viðurkenningu sína og búa við ritskoðun á stjórnmálaritum sínum. Hugo sneri ekki aftur til Frakklands fyrr en eftir að síðara keisaraveldið hrundi í miðju [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] árið 1870 og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] var stofnað í París. Stuttu eftir að Hugo sneri aftur til Parísar hófu Prússar umsátur um borgina. Á meðan á umsátrinu stóð varð matarskortur svo mikill að Parísarbúar neyddust til þess að borða dýragarðsdýr og rottur. Hugo skrifaði um reynslu sína: „Við erum ekki einu sinni að borða hesta lengur. Kannski er þetta hundur? Kannski er þetta rotta? Ég er farinn að fá magapínu. Við leggjum okkur hið óþekkta til munns.“<ref>Victor Hugo, ''Choses vues 1849-1885'', Paris, Gallimard, 1997, 1014 bls., bls. 597, 605.</ref> Eftir að stríðinu lauk tók Hugo virkan þátt í stjórnmálum þriðja lýðveldisins. Hann sat á þingi fyrir Signukjördæmi frá 30. janúar 1876 til dauðadags og átti í samskiptum við ýmsa helstu áhrifamenn Frakklands á þessum tíma, meðal annars [[Adolphe Thiers]], [[Léon Gambetta]] og [[Georges Clemenceau]].<ref name="éclat d'un siècle-Impossible">Annette Rosa, ''Victor Hugo, l'éclat d'un siècle'' - [http://groupugo.div.jussieu.fr/Groupugo/Textes_et_documents/Eclat_d%27un_si%C3%A8cle.htm#c4_6 Victor Hugo est impossible 1885 - 1985], sur le site du [http://groupugo.div.jussieu.fr/ Groupe Hugo].</ref> == Frumverk == Eins og mörg ung skáld á þessum tíma var Hugo undir miklum áhrifum [[François-René de Chateaubriand]], upphafsmans [[rómantík]]ur og eitt af afburðarskáldum Frakka á [[18. öld]]. Hugo ákvað ungur að hann skyldi vera eins og Chateaubriand eða vera annars ekki neitt en sú varð raunin að mörgu leiti, hann hélt áfram að breiða út rómantík, tók þátt í stjórnmálum sem lýðræðissinni og fyrir vikið lenti í útleigð, ekki ólíkt Chateaubriand. Bráðþroska eldmóður og mælska í fyrstu verkum Hugo gerðu hann frægan ungan að aldri. Fyrsta ljóðasafn hans ([[Nouvelles Odes et Poésies Diverses]]) var gefið út [[1824]], þegar hann var aðeins tuttugu og tveggja ára gamall og ávann sér þannig konunglega ölmusu frá [[Lúðvík XVIII]]. Ljóðasafnið sem kom tveimur árum síðar ([[Odes et Ballades]]) gerði hann þó enn frægari og þar sýndi hann fram á náttúrulega hæfileika sína sem skáld. Þrátt fyrir að vera gegn óskum móður hans, varð Hugo ástfangin og [[trúlofun|trúlofaðist]] leynilega bernsku kærustu sinni, [[Adéle Foucher]] ([[1803]]-[[1868]]). Hann var óvenjulega náin móður sinni og giftist því ekki Foucher fyrr en eftir að móðir hans lést árið [[1822]]. Hann gaf út fyrstu skáldsöguna sína næsta ár ([[Han d'Islande]], [[1823]]) og aðra skáldsögu þrem árum síðar ([[Bug-Jargal]], [[1826]]). Á árunum [[1829]] til [[1840]] gaf hann út fimm ljóðarit í viðbót ([[Les Orientales]], [[1829]]; [[Les Feuilles d'automne]], [[1831]]; [[Les Chants du crépuscule]], [[1835]]; [[Les Voix intérieures]], [[1837]]; and [[Les Rayons et les ombres]], [[1840]]) og mótaði orðspor sitt sem eitt helsta [[harmljóð]]a- og ljóðaskáld síns tíma. == Verk Hugo == === Útgefið á æviferli hans === * ''[[Nouvelles Odes]]'' (1824) * ''[[Bug-Jargal]]'' (1826) * ''[[Odes et Ballades]]'' (1826) * ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' ([[1827]]) * ''[[Les Orientales]]'' ([[1829]]) * ''[[Le Dernier jour d'un condamné]]'' (1829) * ''[[Hernani]]'' ([[1830]]) * ''[[Notre-Dame de Paris]]'' ([[1831]]) (ísl. útg. 1945: ''Esmeralda''; 1948: ''Maríukirkjan í París''; 1996: ''Hringjarinn í Notre-Dame'') * ''[[Marion Delorme (Hugo)|Marion Delorme]]'' ([[1831]]) * ''[[Les Feuilles d'automne]]'' ([[1831]]) * ''[[Le roi s'amuse]]'' ([[1832]]) * ''[[Lucrèce Borgia]]'' ([[1833]]) * ''[[Marie Tudor]]'' (1833) * ''Étude sur [[Honoré Mirabeau|Mirabeau]]'' ([[1834]]) * ''[[Littérature et philosophie mêlées]]'' (1834) * ''[[Claude Gueux]]'' (1834) * ''[[Angelo]]'' ([[1835]]) * ''[[Les Chants du crépuscule]]'' (1835) * ''[[Les Voix intérieures]]'' ([[1837]]) * ''[[Ruy Blas]]'' ([[1838]]) * ''[[Les Rayons et les ombres]]'' ([[1840]]) * ''[[Le Rhin]]'' ([[1842]]) * ''[[Les Burgraves]]'' ([[1843]]) * ''[[Napoléon le Petit]]'' ([[1852]]) * ''[[Les Châtiments]]'' ([[1853]]) * ''[[Lettres à Louis Bonaparte]]'' ([[1855]]) * ''[[Les Contemplations]]'' ([[1856]]) * ''[[La Légende des siècles]]'' ([[1859]]) * ''[[Les Misérables]]'' ([[1862]]) (ísl. útg. 1925: ''Vesalingarnir'') * ''[[William Shakespeare (ritgerð)]]'' ([[1864]]) * ''[[Les Chansons des rues et des bois]]'' ([[1865]]) * ''[[Les Travailleurs de la Mer]]'' ([[1866]]) * ''[[Paris-Guide]]'' ([[1867]]) * ''[[L'Homme qui rit]]'' ([[1869]]) (ísl. útg. 1932: ''Maðurinn sem hlær'') * ''[[L'Année terrible]]'' ([[1872]]) * ''[[Quatre-vingt-treize]]'' ([[1874]]) * ''[[Mes Fils]]'' (1874) * ''[[Actes et paroles]] — [[Avant l'exil]]'' ([[1875]]) * ''Actes et paroles - [[Pendant l'exil]]'' (1875) * ''Actes et paroles - [[Depuis l'exil]]'' ([[1876]]) * ''La Légende des Siècles 2e série'' ([[1877]]) * ''[[L'Art d'être grand-père]]'' (1877) * ''[[Histoire d'un crime]]'' 1re partie (1877) * ''Histoire d'un crime'' 2e partie ([[1878]]) * ''[[Le Pape]]'' (1878) * ''[[Religions et religion]]'' ([[1880]]) * ''[[L'Âne]]'' (1880) * ''[[Les Quatres vents de l'esprit]]'' ([[1881]]) * ''[[Torquemada]]'' ([[1882]]) * ''La Légende des siècles'' Tome III ([[1883]]) * ''[[L'Archipel de la Manche]]'' (1883) === Útgefin eftir andlát === * ''Théâtre en liberté'' ([[1886]]) * ''[[La fin de Satan]]'' ([[1886]]) * ''Choses vues - 1re série'' ([[1887]]) * ''Toute la lyre'' ([[1888]]) * ''Alpes et Pyrénées'' ([[1890]]) * ''Dieu'' ([[1891]]) * ''France et Belgique'' ([[1892]]) * ''Toute la lyre - nouvelle série'' ([[1893]]) * ''Correspondances - Tome I'' ([[1896]]) * ''Correspondances - Tome II'' ([[1898]]) * ''Les années funestes'' (1898) * ''Choses vues - 2e série'' ([[1900]]) * ''Post-scriptum de ma vie'' ([[1901]]) * ''Dernière Gerbe'' ([[1902]]) * ''Mille francs de récompense'' ([[1934]]) * ''Océan. Tas de pierres'' ([[1942]]) * ''Pierres'' ([[1951]]) === Rit á netinu === * [http://www.online-literature.com/victor_hugo/les_miserables/ ''Les Misérables'' online] * [http://www.online-literature.com/victor_hugo/hunchback_notre_dame/ ''The Hunchback of Notre Dame'' online] * [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/search?amode=start&author=Hugo%2c%20Victor E-texts of some of Hugo's works from various sources] * [http://www.gavroche.org/vhugo/ E-texts of Hugo's work, contemporary and modern reviews, and biographical material] * [http://www.ellopos.net/politics/eu_hugo.html Political speeches by Victor Hugo: Victor Hugo, My Revenge is Fraternity!] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm Biography and speech from 1851] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808003845/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm |date=2007-08-08 }} * [http://www.gavroche.org/vhugo/sitemap.shtml Victor Hugo Central] * [https://web.archive.org/web/20000510224348/http://www.geocities.com/Paris/LeftBank/9640/works.html A list of works by Victor Hugo] * [http://www.french-literature-online.com/victor-hugo/ Victor Hugo ebooks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222071703/http://www.french-literature-online.com/victor-hugo/ |date=2005-12-22 }} Read Victor Hugo's works online in an easy to read HTML format == Heimildir == === Heimildir á netinu === * Afran, Charles (1997). [http://www.discoverfrance.net/France/Theatre/Hugo/hugo.shtml “Victor Hugo: French Dramatist”]. Website: Discover France. (Originally published in ''Grolier Multimedia Encyclopedia'', 1997, v.9.0.1.) Retrieved November 2005. * Bates, Alan (1906). [http://www.theatrehistory.com/french/hugo001.html “Victor Hugo”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 11-13.) Retrieved November 2005. * Bates, Alfred (1906). [http://www.theatrehistory.com/french/hugo006.html “Hernani”]. Website: Threatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 20-23.) Retrieved November 2005. * Bates, Alfred (1906). [http://www.theatrehistory.com/french/hugo005.html “Hugo’s Cromwell”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 18-19.) Retrieved November 2005. * Bittleston, Misha (uncited date). [http://www.mishabittleston.com/artists/victor_hugo/ "Drawings of Victor Hugo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322220758/http://www.mishabittleston.com/artists/victor_hugo/ |date=2010-03-22 }}. Website: Misha Bittleston. Retrieved November 2005. * Burnham, I.G. (1896). [http://www.theatrehistory.com/french/hugo008.html “Amy Robsart”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''Victor Hugo: Dramas''. Philadelphia: The Rittenhouse Press, 1896. pp. 203-6, 401-2.) Retrieved November 2005. * Columbia Encyclopedia, 6th Edition (2001-05). [http://aol.bartleby.com/65/hu/Hugo-Vic.html “Hugo, Victor Marie, Vicomte”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516093903/http://aol.bartleby.com/65/hu/Hugo-Vic.html |date=2008-05-16 }}. Website: Bartleby, Great Books Online. Retrieved November 2005. Retrieved November 2005. * Fram-Cohen, Michelle (2002). [http://www.objectivistcenter.org/navigator/articles/nav+mframcohen_romanticism-dead-long-live-romanticism.asp “Romanticism is Dead! Long Live Romanticism!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009221049/http://www.objectivistcenter.org/navigator/articles/nav%20mframcohen_romanticism-dead-long-live-romanticism.asp |date=2004-10-09 }}. ''The New Individualist, An Objectivist Review of Politics and Culture''. Website: The Objectivist Center. Retrieved November 2005. * Haine, W. Scott (1997). [http://www.cats.ohiou.edu/~Chastain/dh/hugo.htm “Victor Hugo”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411025136/http://www.cats.ohiou.edu/~Chastain/dh/hugo.htm |date=2008-04-11 }}. Encyclopedia of 1848 Revolutions. Website: Ohio University. Retrieved November 2005. * Illi, Peter (2001-2004). [http://www.hugo-online.org/050000.htm “Victor Hugo: Plays”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415135602/http://www.hugo-online.org/050000.htm |date=2009-04-15 }}. Website: The Victor Hugo Website. Retrieved November 2005. * Karlins, N.F. (1998). [http://www.artnet.com/Magazine/features/karlins/karlins5-5-98.asp "Octopus With the Initials V.H."] Website: ArtNet. Retrieved November 2005. * Liukkonen, Petri (2000). [http://www.kirjasto.sci.fi/vhugo.htm “Victor Hugo (1802-1885)”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324184201/http://www.kirjasto.sci.fi/vhugo.htm |date=2014-03-24 }}. Books and Writers. Website: Pegasos: A Literature Related Resource Site. Retrieved November 2005. * Meyer, Ronald Bruce (date not cited). [https://web.archive.org/web/20060508103328/http://www.ronaldbrucemeyer.com/rants/0226almanac.htm “Victor Hugo”]. Website: Ronald Bruce Meyer. Retrieved November 2005. * Robb, Graham (1997). [http://www.nytimes.com/books/first/r/robb-hugo.html “A Sabre in the Night”]. Website: New York Times (Books). (Exerpt from Graham, Robb (1997). ''Victor Hugo: A Biography''. New York: W.W. Norton & Company.) Retrieved November 2005. * Roche, Isabel (2005). [http://www.barnesandnoble.com/writers/writerdetails.asp?cid=30497 “Victor Hugo: Biography”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319092617/http://www.barnesandnoble.com/writers/writerdetails.asp?cid=30497 |date=2008-03-19 }}. Meet the Writers. Website: Barnes & Noble. (From the Barnes & Noble Classics edition of ''The Hunchback of Notre Dame'', 2005.) Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm “Victor Hugo”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808003845/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm |date=2007-08-08 }}. Website: Spartacus Educational. Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2004/09/20/victor_hugo_timeline_feature.shtml “Timeline of Victor Hugo”]. Website: BBC. Retrieved November 2005. * Uncited Author. (2000-2005). [http://www.online-literature.com/victor_hugo/ “Victor Hugo”]. Website: The Literature Network. Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.victorhugo.education.fr/ressources/caricature.htm "Hugo Caricature"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020128084404/http://www.victorhugo.education.fr/ressources/caricature.htm |date=2002-01-28 }}. Website: Présence de la Littérature a l’école. Retrieved November 2005. === Frekara lesefni === * Barbou, Alfred (1882). ''Victor Hugo and His Times''. University Press of the Pacific: 2001 paper back edition. ISBN 0-89875-478-X. * Brombert, Victor H. (1984). ''Victor Hugo and the Visionary Novel''. Boston: Harvard University Press. ISBN 0-674-93550-0. * Davidson, A.F. (1912). ''Victor Hugo: His Life and Work''. University Press of the Pacific: 2003 paperback edition. ISBN 1-4102-0778-1. * Dow, Leslie Smith (1993). ''Adele Hugo: La Miserable''. Fredericton: Goose Lane Editions. ISBN 0-86492-168-3. * Falkayn, David (2001). ''Guide to the Life, Times, and Works of Victor Hugo''. University Press of the Pacific. ISBN 0-89875-465-8. * [[Martin Feller]], ''Der Dichter in der Politik. Victor Hugo und der deutsch-französische Krieg von 1870/71. Untersuchungen zum französischen Deutschlandbild und zu Hugos Rezeption in Deutschland.'' Marburg 1988. * Frey, John Andrew (1999). ''A Victor Hugo Encyclopedia''. Greenwood Press. ISBN 0-313-29896-3. * Grant, Elliot (1946). ''The Career of Victor Hugo''. Harvard University Press. Out of print. * Halsall, A.W. et al (1998). ''Victor Hugo and the Romantic Drama''. University of Toronto Press. ISBN 0-8020-4322-4. * Hart, Simon Allen (2004). ''Lady in the Shadows : The Life and Times of Julie Drouet, Mistress, Companion and Muse to Victor Hugo.'' Publish American. ISBN 1-4137-1133-2. * Houston, John Porter (1975). ''Victor Hugo''. New York: Twayne Publishers. ISBN 0-8057-2443-5. * Ireson, J.C. (1997). ''Victor Hugo: A Companion to His Poetry''. Clarendon Press. ISBN 0-19-815799-1. * Maurois, Andre (1966). ''Victor Hugo and His World''. London: Thames and Hudson. Out of print. * Robb, Graham (1997). ''Victor Hugo: A Biography''. W.W. Norton & Company: 1999 paperback edition. ISBN 0-393-31899-0. ([http://www.wwnorton.com/catalog/spring99/victorhugo.htm description/reviews]) * Tonazzi, Pascal (2007) ''Florilège de Notre-Dame de Paris (anthologie)'' Editions Arléa, Paris, ISBN 2-86959-795-9 ===Tilvísanir=== <references/> == Tenglar == {{wikiquote}} {{wikisource author}} {{commonscat|Victor Hugo}} * {{gutenberg author| id=Victor+Hugo | name=Victor Hugo}} * [http://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255 France of Victor Hugo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329135841/https://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255/ |date=2017-03-29 }} * [http://www.victorhugo.gg Opinber vefsíða Guernsey’s um Victor Hugo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408091638/http://www.victorhugo.gg/ |date=2008-04-08 }} * [http://gavroche.org/vhugo Victor Hugo Central] * [http://www.hugo-online.org Vefsíða Victor Hugo] {{DEFAULTSORT:Hugo, Victor}} {{fd|1802|1885}} [[Flokkur:Frönsk leikskáld]] [[Flokkur:Frönsk ljóðskáld]] [[Flokkur:Franskir skáldsagnahöfundar]] [[Flokkur:Franskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Rómantísk skáld]] dm0tk8qj0h3z3jpu34qfi3zfmp4q4ti 0 25498 1976185 1486444 2026-08-21T20:36:53Z Berserkur 10188 1976185 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1460]]|[[1461]]|[[1462]]|[[1463]]|[[1464]]|[[1465]]|[[1466]]| [[1451–1460]]|[[1461–1470]]|[[1471–1480]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1463''' ('''MCDLXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) ==Ísland== * [[Hinrik Kepken]], síðar hirðstjóri, kom fyrst til Íslands. ===Fædd=== ===Dáin=== == Erlendis == * [[26. mars]] - [[Mehmed 2.]], soldán Ottómanveldisins lét handtaka síðasta keisara [[Trapzon]] fyrir að skipuleggja samsæri gegn sér. Hann var síðar hálshögvinn. * [[25. maí]] - Konungsríkið [[Bosnía]] féll til Ottómana og var Stefán konungur tekinn af lífi. * [[19. júlí]] - [[Konungsríkið Ungverjaland]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] gerðu friðarsáttmála í [[Wiener Neustadt]]. * [[28. júlí]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] kaus að fara í stríð við [[Ottómanveldið]]. * [[27. nóvember]] - [[Skanderbeg]], leiðtogi Albana, lýsti stríði á hendur Ottómönum og réðst á þá við [[Ohrid]] (í núverandi Norður-Makedóníu). === Fædd === * [[17. janúar]] - [[Friðrik 3. af Saxlandi]], kjörfursti í Saxlandi (d. [[1525]]) * [[24. febrúar]] - [[Giovanni Pico della Mirandola]], ítalskur heimspekingur (d. [[1494]]). === Dáin === [[Flokkur:1463]] [[Flokkur:1461-1470]] q2tzc4iohnvvlol5h0xiubwmyktjpg4 0 28014 1976194 1956839 2026-08-21T23:00:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976194 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Serbía | nafn_á_frummáli = Република Србија<br />Republika Srbija | nafn_í_eignarfalli = Serbíu | fáni =Flag_of_Serbia.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Serbia.svg | staðsetningarkort = Serbia_(orthographic_projection).svg | þjóðsöngur = [[Bože Pravde]] | tungumál = [[Serbneska]] | höfuðborg = [[Belgrad]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Serbíu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Serbíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Aleksandar Vučić]] | nafn_leiðtoga2 = [[Đuro Macut]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Tyrkjaveldi]] | dagsetning1 = [[13. júlí]] [[1878]] | atburður2 = [[Konungdæmi Serba, Króata og Slóvena]] | dagsetning2 = [[1. desember]] [[1918]] | atburður3 = Upplausn [[Serbía og Svartfjallaland|Serbíu og Svartfjallalands]] | dagsetning3 = [[5. júní]] [[2006]] | stærðarsæti = 111 | flatarmál = 88.499 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 107 | fólksfjöldi = 6.647.003 | íbúar_á_ferkílómetra = 85,8 | VLF_ár = 2023 | VLF = 164,8 | VLF_sæti = 80 | VLF_á_mann = 23.534 | VLF_á_mann_sæti = 80 | VÞL = {{hækkun}} 0.802 | VÞL_sæti = 63 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[serbneskur dínar|dínar]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 á sumrin) | símakóði = 381 | tld = rs }} '''Serbía''' ([[serbneska]]: ''Србија'' / ''Srbija''), opinbert heiti '''Lýðveldið Serbía''' (serbneska: ''Република Србија'' / ''Republika Srbija'') er [[landlukt]] land á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] á mótum [[Mið-Evrópa|Mið-]] og [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]]. Serbía á landamæri að [[Ungverjaland]]i í norðri, [[Rúmenía|Rúmeníu]] og [[Búlgaría|Búlgaríu]] í austri, [[Norður-Makedónía|Makedóníu]], [[Svartfjallaland]]i, [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og [[Króatía|Króatíu]] í vestri og gerir tilkall til landamæra að [[Albanía|Albaníu]] þar eð Serbía viðurkennir ekki landsréttindi [[Kosóvó|Kósóvó]] í suðri. Íbúar Serbíu eru um 7 milljónir. Höfuðborgin, [[Belgrad]], er með elstu og stærstu borgum Suðaustur-Evrópu. Eftir að [[Slavar]] fluttust til Balkanskagans á [[6. öld]] stofnuðu [[Serbar]] nokkur ríki þar á [[ármiðaldir|ármiðöldum]]. [[Róm]] og [[Austrómverska ríkið]] viðurkenndu [[Konungsríki Serba (miðaldir)|konungsríki Serba]] árið 1217. Það náði hátindi sínum með skammlífu [[Keisaraveldi Serba]] árið 1346. Um miðja [[16. öld]] hafði [[Tyrkjaveldi]] hernumið allt það landsvæði sem í dag er Serbía. Serbía var vettvangur átaka milli Tyrkjaveldis og [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldisins]] sem skömmu síðar hóf að þenjast út til suðurs. Snemma á 19. öld var [[Furstadæmið Serbía]] stofnað í [[Serbneska byltingin|Serbnesku byltingunni]] og hóf röð landvinninga. Eftir mikið mannfall í [[fyrri heimsstyrjöld]] og sameiningu við [[Vojvodina]] sem áður tilheyrði Habsborgurum, tók Serbía þátt í stofnun [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] ásamt öðrum suðurslavneskum þjóðum á Balkanskaga. Júgóslavía leystist upp á [[1991-2000|10. áratug 20. aldar]] vegna [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|borgarastyrjaldarinnar í Júgóslavíu]]. Eftir að styrjöldinni lauk voru aðeins [[Serbía og Svartfjallaland]] eftir í laustengdu ríkjasambandi sem leystist upp árið 2006. Syðsta hérað Serbíu, [[Kosóvó]], sem hafði verið undir stjórn [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] frá lokum [[Kosóvóstríðið|Kosóvóstríðsins]] 1998-1999, lýsti einhliða yfir sjálfstæði árið 2008 og síðan hafa mörg ríki viðurkennt sjálfstæði þess. Serbía gerir enn tilkall til héraðsins. Serbía er aðili að fjölda alþjóðasamtaka eins og Sameinuðu þjóðunum, [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Samstarf í þágu friðar|Samstarfi í þágu friðar]], [[Efnahagssamstarf Svartahafsríkja|Efnahagssamstarfi Svartahafsríkja]] og [[Fríverslunarsamtök Mið-Evrópuríkja|Fríverslunarsamtökum Mið-Evrópuríkja]]. Serbía sótti formlega um aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] 2012 og á í aðildarviðræðum við [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]ina. Serbía er miðtekjuland sem situr ofarlega á ýmsum vísitölulistum eins og [[Vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]], [[Vísitala um samfélagsþróun|vísitölu um samfélagsþróun]] og [[Friðarvísitalan|friðarvísitölunni]]. Stærsti geiri efnahagslífsins er þjónustugeirinn. Þar á eftir koma iðnaður og [[landbúnaður]]. == Heiti == Uppruni og merking heitisins „Serbía“ eru nokkuð óljós. Heimildir minnast á [[Serbar|Serba]] (''Srbi'' / Срби) og [[Sorbar|Sorba]] í austurhluta Þýskalands ([[hásorbíska]]: ''Serbja''; [[lágsorbíska]]: ''Serby''), en skrifa heitið á ýmsan hátt, eins og ''Cervetiis'' eða ''Servetiis'', ''gentis (S)urbiorum'', ''Suurbi'', ''Sorabi'', ''Soraborum'', ''Sorabos'', ''Surpe'' o.s.frv.<ref name="Łuczyński" /><ref name="Schuster">{{cite web|last=Schuster-Šewc|first=Heinz|title=Порекло и историја етнонима Serb "Лужички Србин"|publisher=Пројекат Растко – Будишин|translator=Petrović, Tanja|website=rastko.rs|language=sr|url=https://www.rastko.rs/rastko-lu/jezik/hsuster-srbin.html}}</ref> Þessi heiti vísa til bæði Serba og Sorba á þeim svæðum þar sem vitað er að þeir bjuggu, en svipuð heiti koma líka fyrir annars staðar (til dæmis í [[Sarmatía|Sarmatíu]] í [[Kákasus]]). Helstu kenningar um uppruna þjóðarheitisins eru tvær: Annars vegar að orðið ''*Sŕbъ'' (ft. ''*Sŕby'') komi úr [[frumslavneska|frumslavnesku]] máli og merki „ættartengsl“ eða „bandalag“, og hins vegar að orðið komi úr [[skýþísk mál|skýþískum málum]] þar sem það gæti hafa haft ýmsar merkingar.<ref name="Łuczyński">{{cite journal |last=Łuczyński |first=Michal |date=2017 |title="Geograf Bawarski" — nowe odczytania |trans-title="Bavarian Geographer" — New readings |url=https://rcin.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/64469?id=64469 |language=pl |journal=Polonica |volume=XXXVII |issue=37 |page=71 |doi=10.17651/POLON.37.9 |access-date=4 August 2020}}</ref><ref name="Rudnicki1959">{{cite book|last=Rudnicki|first=Mikołaj|author-link=Mikołaj Rudnicki|title=Prasłowiańszczyzna, Lechia-Polska|url=https://books.google.com/books?id=R9IeAAAAMAAJ|year=1959|publisher=Państwowe wydawn. naukowe, Oddzia ︢w Poznaniu|language=pl|page=182}}</ref> [[Konstantínus 7. Porfýrógenítus]] ritaði á 10. öld að Serbar hafi komið frá [[Hvíta Serbía|Hvítu Serbíu]] í nágrenni við [[Frankía|Frankíu]]. Samkvæmt honum klofnuðu Hvítir Serbar í tvo hópa, og annar hópurinn settist að í löndum Austrómverska ríkisins. Frá 1815 til 1882 var opinbert heiti Serbíu [[Furstadæmið Serbía]]. Frá 1882 til 1918 var landið nefnt [[Konungsríkið Serbía]]. Eftir 1945 var landið nefnt Alþýðulýðveldið Serbía og seinna [[Sósíalíska lýðveldið Serbía]] frá 1963. Frá 1990 hefur opinbert heiti landsins verið Lýðveldið Serbía. == Landfræði == [[File:Serbien topo.png|thumb|upright=1.3|right|Hæðakort af Serbíu, með Kósovó.]] Serbía er [[landlukt land]] á mörkum Mið-<ref name="Serbia: On the Way to EU Accession">{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/results/2013/04/08/serbia-on-the-way-to-eu-accession|title=Serbia: On the Way to EU Accession|publisher=World Bank Group|access-date=21 October 2014|archive-date=20 maí 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520191507/http://www.worldbank.org/en/results/2013/04/08/serbia-on-the-way-to-eu-accession|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globaledge.msu.edu/countries/serbia|title=Serbia: Introduction|publisher= Michigan State University|access-date=3 October 2014}}</ref> og [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]]. Serbía er á [[Balkanskagi|Balkanskaga]], á [[Pannóníusléttan|Pannóníusléttunni]] á milli 41. og 47. breiddargráðu norður og 18. og 23. lengdargráðu austur. Landið er 88.499 km² að stærð með Kósovó. Án Kósovó er Serbía 77.474 km² að stærð.<ref name=cia_profile>{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |title = The World Factbook: Serbia |publisher = [[Central Intelligence Agency]] |date = 20 June 2014 |access-date = 18 December 2014 |archive-date = 4 febrúar 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210204144154/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kovačević |first=Miladin |date=2021 |title=Statistical Yearbook of Serbia 2021 |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2021/Pdf/G20212054.pdf |journal=Statistical Yearbook of Serbia |location=[[Belgrade]] |publisher=[[Statistical Office of the Republic of Serbia]]}}</ref> Serbía á landamæri að Albaníu, Bosníu og Hersegóvínu, Búlgaríu, K;róatíu, Ungverjalandi, Norður-Makedóníu, Svartfjallalandi og Rúmeníu.<ref name=cia_profile/> Landamæri Kósovó eru þó undir stjórn landamæralögreglu Kósovó.<ref>{{cite web |url=http://www.kosovopolice.com/?page=2,22 |title=Border Police Department |publisher=Kosovo Police |access-date=8 January 2015 |archive-date=8 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108150416/http://www.kosovopolice.com/?page=2,22 |url-status=dead }}</ref> Serbía lítur á landamærin að Kósovó sem mörk héraða innan Serbíu. Þau eru undir sameiginlegri stjórn serbnesku lögreglunnar og landamæralögreglu Kósovó.<ref>{{cite web |url=http://demo.paragraf.rs/combined/Old/t/t2011_12/t12_0319.htm |title=Uredba o kontroli prelaska administrativne linije prema Autonomnoj pokrajini Kosovo i Metohija |publisher=Official gazette of the Republic of Serbia |issue=98/2011 |language=sr |access-date=8 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108112819/http://demo.paragraf.rs/combined/Old/t/t2011_12/t12_0319.htm |archive-date=8 January 2015 }}</ref> Nyrsti þriðjungur landsins ([[Vojvodina]] og [[Mačva]]) eru á Pannóníusléttunni,<ref>{{cite report |url=http://www.sgd.org.rs/publikacije/glasnik/2009_4/10_Carevic.I._e.pdf |first1=Ivana |last1=Carevic |first2=Velimir |last2=Jovanovic |title=STRATIGRAPHIC-STRUCTURAL CHARACTERISTICS OF MAČVA BASIN |docket=UDC 911.2:551.7(497.11) |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830065104/http://www.sgd.org.rs/publikacije/glasnik/2009_4/10_Carevic.I._e.pdf |archive-date=30 August 2016 |url-status=dead }}</ref> en austasti hlutinn nær inn á [[Vallakíusléttan|Vallakíusléttuna]]. Miðhluti landsins, í kringum héraðið [[Šumadija]], er hæðóttur með mörgum ám. Suðurhlutinn er fjalllendur. [[Dínarísku Alparnir]] fylgja árfarvegum ánna [[Drína|Drínu]] og [[Íbar]] í vestri og suðvestri. [[Karpatafjöll]] og [[Balkanfjöll]] liggja í norður-suður eftir austurhluta landsins.<ref>{{cite web |url=http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |title=About the Carpathians – Carpathian Heritage Society |publisher=Carpathian Heritage Society |access-date=28 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |archive-date=6 April 2010 }}</ref> Í suðausturhluta landsins eru gömul fjöll sem tilheyra [[Hródópufjöll]]um. Hæsta fjall Serbíu er [[Midžor]] í Balkanfjöllum, 2.169 metrar á hæð, en lægsti punktur landsins er [[Prahovo]] við [[Dóná]], 17 metrar yfir sjávarmáli.<ref>{{cite web|url=http://www.turistickimagazin.com/index.php/sr/srbija-sr/2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325112229/http://www.turistickimagazin.com/index.php/sr/srbija-sr/2 |url-status=dead |archive-date=25 March 2012 |title=O Srbiji |publisher=Turistickimagazin.com }}</ref> [[Đerdap-vatn]] er stærsta stöðuvatn Serbíu, 163 km² á stærð, og [[Dóná]] er lengsta áin sem rennur um landið (587,35 km). [[Morava]] er önnur stór á sem rennur um Serbíu og er ein af þverám Dónár. ==Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Serbía er [[einingarríki]]<ref>{{cite web|url=http://www.ccre.org/en/membres/Serbie.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604031513/http://www.ccre.org/en/membres/Serbie.htm|title=CCRE: Serbia|archive-date=4 June 2012|url-status=dead}}</ref> sem skiptist í 145 [[sveitarfélag|sveitarfélög]] (''opštine'') og 29 [[borg]]ir (''gradovi''), að [[Belgrad]] meðtaldri.<ref name="zakon">{{cite web|url=http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/cir/pdf/zakoni/2007/4308-07-cir.zip|title=Law on Territorial Organization|language=sr|publisher=National Assembly of the Republic of Serbia|date=29 December 2007|access-date=6 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012035526/http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/cir/pdf/zakoni/2007/4308-07-cir.zip|archive-date=12 October 2013|url-status=dead}}</ref> Að auki er landinu skipt í 29 [[umdæmi Serbíu|umdæmi]] (''okruzi''), auk borgarinnar Belgrad sem hefur sams konar stöðu og umdæmi, þrátt fyrir að vera borg. Umdæmin hafa engin sjálfstæð völd og eru aðeins stjórnsýslutæki.<ref name="zakon"/> Í [[stjórnarskrá Serbíu]] er kveðið á um tvö sjálfstjórnarhéruð, [[Vojvodina]] í norðri og umdeilda héraðið [[Kósovó og Metohija]] í suðri.<ref name="zakon"/> Eftir [[Kósovóstríðið]] tók friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna yfir stjórn Kósovó og Metohija. Ríkisstjórn Serbíu viðurkennir ekki sjálfstæði Kósovó sem lýst var yfir í febrúar 2008 og telur yfirlýsinguna bæði ólöglega og ólögmæta.<ref>[https://www.srbija.gov.rs/kosovo-metohija/index.php?id=43159 Decision on the annulment of the illegitimate acts of the provisional institutions of self-government in Kosovo and Metohija on their declaration of unilateral independence] Government of Serbia, 2008</ref> [[File:Statistical regions of Serbia NUTS 2.svg|250px|left]] {{div col|colwidth=20em}} #[[Bor-umdæmi|Bor]] #[[Braničevo-umdæmi|Braničevo]] #[[Belgrad]] #[[Zaječar-umdæmi|Zaječar]] #[[West Bačka-umdæmi|West Bačka]] #[[Zlatibor-umdæmi|Zlatibor]] #[[Jablanica-umdæmi|Jablanica]] #[[Suður-Banat-umdæmi|Suður-Banat]] #[[Suður-Bačka-umdæmi|South Bačka]] #[[Kolubara-umdæmi|Kolubara]] #[[Kosovo-umdæmi|Kosovo]] #[[Kosovska Mitrovica-umdæmi(Serbíu)|Kosovska Mitrovica]] #[[Kosovo-Pomoravlje-umdæmi|Kosovo-Pomoravlje]] #[[Mačva-umdæmi|Mačva]] #[[Moravica-umdæmi|Moravica]] #[[Nišava-umdæmi|Nišava]] #[[Peć-umdæmi (Serbíu)|Peć]] #[[Pirot-umdæmi|Pirot]] #[[Podunavlje-umdæmi|Podunavlje]] #[[Pomoravlje-umdæmi|Pomoravlje]] #[[Prizren-umdæmi (Serbíu)|Prizren]] #[[Pčinja-umdæmi|Pčinja]] #[[Rasina-umdæmi|Rasina]] #[[Raška-umdæmi|Raška]] #[[Norður-Banat-umdæmi|Norður-Banat]] #[[Norður-Bačka-umdæmi|North Bačka]] #[[Mið-Banat-umdæmi|Central Banat]] #[[Srem-umdæmi|Srem]] #[[Toplica-umdæmi|Toplica]] #[[Šumadija-umdæmi|Šumadija]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:NIS-ova zgrada - panoramio (1).jpg|thumb|upright=1.0|Höfuðstöðvar orkufyrirtækisins [[Naftna Industrija Srbije|NIS]] í [[Novi Sad]].]] Serbía er [[nýmarkaðsland]] með efri-millitekjur.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income|title=Upper-middle-income economies|publisher=The World Bank}}</ref> Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] var verg landsframleiðsla árið 2022 65,697 milljarðar dala að nafnvirði, eða 9.561 dalir á mann, en 153,076 milljarðar kaupmáttarjafnað, eða 22.278 dalir á mann.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=942,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database – Serbia |publisher=International Monetary Fund |date=April 2021 |access-date=9 May 2022}}</ref> [[Þjónusta|Þjónustugeirinn]] er langstærstur og stendur undir 67,9% af landsframleiðslu.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2018/PdfE/G20181271.pdf |title=Gross Domestic Product (GDP) 2005–2017 – Revised Data Series |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |date=10 January 2018 |access-date=1 November 2021 }}</ref> Opinber gjaldmiðill Serbíu er [[serbneskur dínar]] ([[ISO 4217]]-kóði: RSD) og [[Landsbanki Serbíu]] er seðlabanki landsins. [[Kauphöllin í Belgrad]] er eina kauphöll landsins, með skráð hlutabréf upp á 8,65 milljarða og hlutabréfavísitöluna [[BELEX15]] sem nær yfir 15 helstu handbæru eignarhlutina.<ref>{{cite web|title=Belgrade Stock Exchange jsc, Belgrade|url=http://www.belex.rs/eng/o_berzi/o_berzi_pregled|website=belex.rs|access-date=5 August 2014}}</ref> Landið er í 52. sæti á [[vísitala um félagsþróun|vísitölu um félagsþróun]]<ref>{{cite web|url=https://www.socialprogress.org/index/global/results|title=Global Index: Results}}</ref> og í 51. sæti [[friðarvísitalan|friðarvísitölunnar]].<ref>{{cite web |url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2020/10/GPI_2020_web.pdf |title=Global Peace Index 2020: Measuring Peace in a Complex World |publisher=Institute for Economics and Peace |date=June 2020 |access-date=1 November 2021 }}</ref> [[Alþjóðlega fjármálakreppan]] hafði mikil áhrif á efnahagslíf Serbíu. Eftir nær áratug af miklum hagvexti (4,45% meðalársvexti) varð 3% samdráttur 2009 og aftur 2012 og 2014.<ref>{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects: Serbia GDP growth rate|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=7&c=942&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|website=imf.org|access-date=5 August 2014}}</ref> Aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að takast á við kreppuna hafa tvöfaldað ríkisskuldir: frá 30% af landsframleiðslu í 70% (en hafa nýlega lækkað í um 50%).<ref>{{cite web|url=https://www.021.rs/story/Info/Biznis-i-ekonomija/129346/Kako-je-Srbija-dosla-do-javnog-duga-od-248-milijardi-evra.html|title=Kako je Srbija došla do javnog duga od 24,8 milijardi evra|date=21 February 2016}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.javnidug.gov.rs/eng/default.asp?P=46&MenuItem=4 | title=Public Debt Administration – Public Debt Stock and Structure | access-date=26 July 2019 | archive-date=20 October 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191020230949/http://www.javnidug.gov.rs/eng/default.asp?P=46&MenuItem=4 | url-status=dead }}</ref> Fjöldi á vinnumarkaði er 3,2 milljónir. Þar af starfa 56% í þjónustugeiranum, 28,1% í iðnaði og 15,9% í landbúnaði.<ref name="auto1">{{cite journal |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2019/PdfE/G20195646.pdf |title=Bulletin: Labour Force Survey in The Republic of Serbia, 2018 |journal=Bilten |publisher=Statistical Office of The Republic of Serbia |location=Belgrade |date=2019 |issn=0354-3641}}</ref> Meðallaunin voru 47.575 dínarar eða 525 bandaríkjadalir í maí 2019.<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.rs/en-US/vesti/20190725-prosecne-zarade-po-zaposlenom-maj-2019 |title = Average salaries and wages per employee, May 2019 |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia}}</ref> Atvinnuleysi var 12,7% árið 2018.<ref name="auto1"/> Frá árinu 2000 hefur Serbía fengið yfir 40 milljarða dala í beinar erlendar fjárfestingar.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |title=Europe :: Serbia — the World Factbook – Central Intelligence Agency |date=26 October 2021 |access-date=18 september 2023 |archive-date=4 febrúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204144154/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ |url-status=dead }}</ref> Traust fyrirtæki sem hafa fjárfest í landinu eru meðal annars [[Fiat Chrysler Automobiles]], [[Siemens]], [[Robert Bosch GmbH|Bosch]], [[Philip Morris International|Philip Morris]], [[Michelin]], [[Coca-Cola]], [[Carlsberg Group|Carlsberg]] og fleiri.<ref name="belgrade.usembassy.gov">{{cite web | url=http://belgrade.usembassy.gov/partnership/invest.html | title=US embassy: private sector investments | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093003/http://belgrade.usembassy.gov/partnership/invest.html | archive-date=27 May 2010 | df=dmy-all }}</ref> Rússnesku orkurisarnir [[Gazprom]] og [[Lukoil]] hafa komið inn með stórar fjárfestingar<ref name="economy.gov.ru">{{cite web | url=http://www.economy.gov.ru/wps/wcm/myconnect/economylib/mert/welcome_eng/pressservice/eventschronicle/doc1229612064630 | title=Ministry of economic relations, Russian Federation}}</ref> og kínversku stál- og koparfyrirtækin [[Hesteel]] og [[Zijin Mining]] hafa keypt lykilstarfsemi í landinu.<ref>{{cite web | url=https://www.ekapija.com/en/news/2383107/mining-a-new-ace-up-the-sleeve-for-serbia | title=Mining, a new "ace up the sleeve" for Serbia?}}</ref> Serbía býr við óhagstæðan viðskiptajöfnuð þar sem innflutningur er 25% umfram útflutning. Útflutningur frá Serbíu hefur hins vegar vaxið stöðugt síðustu ár og náði 19,2 milljörðum dala árið 2018.<ref>{{cite journal |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdfE/G20191198.pdf |title=Statistical Release: Statistics of external trade |journal=Labour Force Survey |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia |number=198 |date=16 July 2019 |issn=0353-9555}}</ref> Serbía er með [[fríverslunarsamningur|fríverslunarsamning]] við [[EFTA]] og [[CEFTA]], og nýtur viðskiptafríðinda hjá Evrópusambandinu og tollívilnana hjá Bandaríkjunum. Auk þess er landið með fríverslunarsamninga við [[Rússland]], Belarús, Kasakstan og [[Tyrkland]].<ref name="SIEPA - Liberalized Trade">{{cite web|title=LIBERALIZED TRADE|url=http://www.siepa.gov.rs/site/en/home/1/investing_in_serbia/liberalized_trade/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429234809/http://www.siepa.gov.rs/site/en/home/1/investing_in_serbia/liberalized_trade/|archive-date=29 April 2012|website=siepa.gov.rs|access-date=3 August 2014}}</ref> ==Íbúar== ===Trúarbrögð=== Serbía er [[veraldlegt ríki]] samkvæmt stjórnarskrá landsins sem kveður á um [[trúfrelsi]]. 84,5% íbúa tilheyra [[serbneska rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] sem er stærsta og elsta kirkjudeild landsins. Innan hennar eru aðallega [[Serbar]]. Aðrar rétttrúnaðarkirkjur þjónusta minnihlutahópa í landinu eins og [[Makedónar|Makedóna]], [[Vallakar|Vallaka]] og [[Búlgarar|Búlgara]]. Um 6% íbúa aðhyllast [[rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólska trú]], aðallega í [[Vojvodina]] þar sem stórir hópar [[Ungverjar|Ungverja]] búa. Um 1% íbúa aðhyllist [[mótmælendatrú]], aðallega [[Slóvakar]] og Ungverjar í Vojvodina. [[Rútenar]] í Vojvodina eru í [[gríska rétttrúnaðarkirkjan|grísku rétttrúnaðarkirkjunni]]. Í suðurhéruðum Serbíu eru margir [[Íslam|múslimar]], um 3% íbúa landsins. [[Bosníumenn]] og hluti [[Rómafólk]]s eru múslimar. Aðeins 578 íbúar eru [[Gyðingar]]. Rétt rúmlega 1% íbúa telur sig [[trúleysi|trúlausan]] eða [[guðleysi|guðlausan]]. ===Tungumál=== Opinbert tungumál Serbíu er [[serbneska]] sem 88% íbúa á að móðurmáli. Serbneska er eina evrópska tungumálið sem er ritað til jafns með tveimur ólíkum stafrófum; [[kýrillískt stafróf|kýrillísku]] og [[latneskt stafróf|latnesku stafrófi]]. Serbneska kýrillíska stafrófið er opinber ritháttur en latneska stafrófið er í opinberri notkun. [[Vuk Karadžić]].smíðaði kýrillíska stafrófið árið 1814. Könnun frá 2014 sýndi að 47% íbúa vildu heldur nota latneska stafrófið en 36% það kýrillíska en 17% var sama. Viðurkennd minnihlutamál eru [[ungverska]], [[bosníska]], [[króatíska]], [[albanska]], [[rúmenska]], [[búlgarska]] og [[rusynska|rútenska]]. Öll þessi mál eru notuð sem opinber mál í sveitarfélögum þar sem viðkomandi þjóðarbrot er yfir 15% íbúa. Í sjálfstjórnarhéraðinu Vojvodina notar héraðsstjórnin fimm mál auk serbnesku (ungversku, slóvakísku, króatísku, rúmensku og rútensku). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.srbija.gov.rs/ Vefur ríkisstjórnar Serbíu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211114072331/https://www.srbija.gov.rs/ |date=2021-11-14 }} * [https://www.serbia.travel/en Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} [[Flokkur:Serbía| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 29fxpodlxvzk20f74ckpvvwvy238yq4 0 34666 1976214 1907362 2026-08-22T06:53:26Z Masae 538 /* Skrælingjar á Grænlandi */ 1976214 wikitext text/x-wiki '''Skrælingja''' nefndu norrænir menn á [[Miðaldir|miðöldum]] þá þjóðflokka sem þeir hittu fyrir á þeim landsvæðum sem þeir nefndu [[Helluland]], [[Markland]] og [[Vínland]] og síðar meir einnig á [[Grænland]]i. Orðið skrælingi hefur öðlast sjálfstæðan sess í [[Íslenska|íslensku]] sem fúkyrði eða niðurlægandi hugtak. == Skrælingjar á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi == [[Mynd:Arctic_cultures_900-1500.png|right|thumb|250px|Fólksfluttningar á árunum 900 til 1500. Græni liturinn sýnir Dorset-fólk, blái Thule-inuíta, rauði norræna menn, guli Innu-indjána og appelsínugule Beothuk-indjána]] Elstu ummæli um skrælingja eru úr [[Íslendingabók Ara fróða]]. Þar segir eftir að lýst hefur verið landnámi [[Eiríkur rauði|Eiríks rauða]] (orðrétt eftir elsta varðveitta handriti ''Íslendingabókar - AM 113 a fol.'' samkvæmt útgáfu Finns Jónssonar 1930): „Þeir fundo þar manna vister bæþi austr oc vestr á landi. oc kæipla brot oc steinsmiþi þat es af þvi má scilia at þar hafþi þess conar þióþ farit es Vinland hefir bygt oc Grœnlenndingar calla Scræliŋa. [http://www.heimskringla.no/dansk/finnurjonsson/islendingabok/tekstmedkom.php]“ (Sjá einnig [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/islendingabok.php]) Af þessu má skilja að Ari hefur gert ráð fyrir að lesendur hafi heyrt talað um skrælingja svo óþarfi sé að lýsa þeim nánar og einnig að norrænir menn hafi ekki fyrirhitt þá á Grænlandi. Fer það heim og saman við fundi fornleifafræðinga. Í Íslendingasögum koma þessir skrælingjar nokkrum sinnum við sögu. Meðal annars í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] þar sem þeim er svo lýst: „Þeir váru svartir menn ok illiligir ok höfðu illt hár á höfði. Þeir váru mjök eygðir ok breiðir í kinnum. [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/eirikssagarauda.php]“ Þeir koma einnig við sögu í [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþætti]]. Í þessum sögum er sagt bæði frá verslunarviðskiptum og blóðugum skærum norrænna manna og skrælingja. Margir, bæði fræðimenn og leikmenn, hafa reynt að lesa úr lýsingum þessum hvaða þjóðflokka hafi hér verið um að ræða og sýnist þar sitt hverjum. Þrátt fyrir að fáar ritaðar heimildir séu til um samskipti yfir Davíðssund bendir fjöldi fornleifafunda til að þau hafi átt sér stað um langan tíma og kanski verið umfangsmikil. Við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandi]]<nowiki/>num hafa meðal annars fundist hár af [[Feldur|feldi]] [[Bjarndýr|brúnbjarnar]] (Ursus arctos) og [[Vísundi|vísunda]] (Bison bison) sem hafa sennilega borist þangað í verslunarviðskiptum við skrælingja. Á þeim öldum sem byggð norrænna manna stóð á Grænlandi urðu talsverð menningarleg umskipti og tilflutningur fólks á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi fyrir utan sjálft Grænland. En þeir þjóðflokkar sem sennilegast hafa átt samskipti við norræna Grænlendinga eru: '''[[Dorset-menning]]'''. Dorset-fólk sem er forn heimskautamenning sem var forveri Thule-menningarinnar og nútíma Ínuíta. Dorset-fólk lifði á því svæði sem nú er austurhluti kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á fyrstu öldum norræna landnámsins á Grænlandi, frá um það bil 1000 fram til 1200. Þetta fólk hafði ekki [[Hundur|hunda]] og þar af leiðandi ekki [[Hundasleði|hundasleða]], þeir notuðu heldur ekki [[Bogi (vopn)|boga]] og [[Ör|örvar]] og því ósennilegt að þeir hafi verið skæðir norrænum könnuðum og veiðimönnum. Þeir lifðu í fámennum fjölskylduhópum og veiddu [[Selir|seli]], [[Ísbjörn|ísbirni]] og [[Rostungur|rostunga]] (en ekki [[Hvalir|hvali]]) auk fisks, fugla, [[Hreindýr|hreindýra]] og [[sauðnaut]]a. Fundist hefur mikið af útskornum myndum af mönnum og dýrum frá þessu fólki. Ýmsir hlutir af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna og bútar af ofnu efni úr sauðarull, héra-, vísunda og geitarhári hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks við [[Hudson-flói|Hudson-flóa]], á [[Baffins-eyja|Baffins-eyju]] og á Norðvestur-Grænlandi. Að auki hafa fundist útskorin trélíkneski á [[Skrælingjaey]]ju sem hafa evrópskt andlitslag og klæðnað og eitt þeirra með krossmark framan á sér. '''[[Inuítar|Thule-menning]]'''. Upp úr aldamótunum 1200 fer ný menning inuíta sem kennd er við Thule að breiðast út vestan frá [[Alaska]] og leggur undir sig norðurhluta núverandi [[Kanada]] og Grænland á skömmum tíma. Thule-inuítar voru mun betur búnir til bæði veiða og ferðalaga en Dorset-fólkið hafði verið. Þeir veiddu stórhveli og rostunga og notuðu hunda og hundasleða og bjuggu þar að auki oft í stærri samfélögum. Bogar þeirra hafa eflaust verið hættulegir í skærum við norræna keppinauta. Mikið af hlutum af norrænum uppruna hafa fundist hér og þar um allan austurhluta kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á búsetusvæðum Thule-inuíta. Mætti því álíta að það sýni að miklu meiri samskipti hafi verið milli norrænna manna og Thule-inuíta en við Dorset-fólk. En sagnfræðingum og fornleifafræðingum ber ekki saman um hvernig beri að túlka þessa fundi. Sumir halda því fram að þetta sýni óefað að mikil samskipti hafi átt sér stað en aðrir halda því fram að megnið af þessum hlutum gæti hafa komið frá einu eða fleiri skipum norrænna manna sem hafi brotnað í ís. '''[[Innu-indjánar]]'''. Ef Markland hefur verið það sem nú heitir [[Labrador]] hafa hinir norrænu Grænlendingar að öllum líkindum hitt fyrir Innu-indjána sem þar bjuggu. Engir hlutir af norrænum uppruna hafa fundist í fornum bústöðum þeirra. Hins vegar fannst örvaroddur úr steini við uppgröft á [[Sandnes í Vestribyggð|Sandnesi í Vestribyggð]] sem að öllum líkindum kom frá Labrador og var af þeirri gerð sem Innu-indjánar notuðu. Hvernig þessi örvaroddur barst til Grænlands er algjörlega óvíst. Innu-indjánar bjuggu í skinntjöldum og lifðu aðallega á því að veiða hreindýr og önur hjartardýr. '''[[Beothuk-indjánar]]'''. Þeir bjuggu í fámennum fjölskylduhópum á eyju þeirri sem nú heitir [[Nýfundnaland]]. Þeir lifðu aðallega á sel- og hreindýraveiðum. Beothuk-indjánar máluðu sig gjarnan með rauðum lit og er hugtakið rauðskinni dregið af því. '''[[Mikmaq-indjánar]]'''. Á þessum tima bjuggu þeir þar sem nú er [[Nova Scotia]] og [[New Brunswick]] í Kanada og í hluta af [[Quebec]], og einnig þar sem nú er [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þeir veiddu [[Elgir|elgi]], [[dádýr]], hreindýr og birni auk þess að vera miklir fiskimenn. Aðallega var það [[lax]], [[þorskur]] og [[skelfiskur]] sem þeir veiddu. Í fornum bústað Mikmaq-indjána í Penobscot Bay í Maine fannst silfurmynt slegin í [[Noregur|Noregi]] á valdatíma [[Ólafur kyrri|Ólafs kyrra]] á síðari hluta 11. aldar. Með öllu er óvíst hvernig þessi peningur hefur borist þangað en flestir fræðimenn hallast að því að hann hafi fengist í vöruskiptaverslun við Dorset-fólk. == Skrælingjar á Grænlandi == Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við [[Smith sund|Smith-sund]], nyrst á Grænlandi, sem Dorset-fólk hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. Skælingjar á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar. Í ritinu ''Historia Norvegiae'' sem sennilega var skráð í upphafi 12. aldar segir: „''Trans Viridenses ad aquilonem quidam homunciones á venatoribus reperiuntur, quos Scrælinga appellant''“, það er að segja „''Norðan við Grænlendingana hafa veiðimenn fundið nokkrar litlar mannverur, sem þeir kalla Skrælingja''". Að öllum líkindum hafa þetta verið Dorset-menn og sennilegast hefur fundum borið saman mjög norðanlega á vesturströndinni og þetta er elsta heimildin um samskipti norrænna manna og skrælingja á Grænlandi. Í [[Hauksbók]], sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið [[1266]] hafi menn komið úr [[Norðurseta|Norðursetu]] sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn. Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu Thule-inuítar land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu [[Ívar Bárðarson|Ívars Bárðarsonar]] eru skrælingjar sestir að í [[Vestribyggð]] um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins. == Skrælingjar í nútímaíslensku == Á nútímaíslensku hefur orðið skrælingi einungis niðurlægjandi merkingu sem samheiti við barbari, ósiðmenntaður maður eða villimaður. Sennilega hefur orðið fljótlega fengið merkinguna ''maður af ósiðmenntaðri þjóð eða þjóðflokki''. Eru til um það heimildir allt frá miðja 18. öld. == Orðsifjar == Orðið skrælingi er hvergi þekkt úr miðaldaritum nema í samband við Grænland og ferðir Grænlendinga hinna fornu. Því má áætla að þeir hafi skapað þetta orð og er það sennilega það eina sem hefur varðveist af þeirri grænlensku mállýsku eða máli sem þeir hljóta að hafa skapað á þeim nærri 500 árum sem þeir bjuggu í landinu (ritað í Íslendingabók á Íslandi, löngu fyrir lok búsetu á Grænlandi). Sennilegast á orðið uppruna í '''skrá''', sem í fornnorrænu (og íslensku) þýddi þurrt skorpið skinn og [[sögn]]in að ''skrá'' í merkingunni að rita er einnig tengd þessu orði. Orðið ''skræða'' sem haft er um um [[bók]] er skylt nafnorðinu ''skrá'' sem og hákarla''skrápur''. Grænlendingar hinir fornu gengu bæði í [[vaðmál]]sklæðum (samanber fatafundi á [[Herjólfsnes]]i) en sem hlífðarfatnað höfðu þeir skinnklæði, eins og skrælingjaþjóðir þær sem að ofan eru nefndar og Íslendingar til sjós. Tilgátur hafa verið um að orði skrælingi sé dregið af orðinu ''skral'' sem til er í [[Danska|dönsku]], [[Norska|norsku]] og [[Sænska|sænsku]] og þýðir aumingjalegur eða við slæma heilsu. Nútíma málvísindamenn hafa sýnt fram á að það getur ekki verið vegna þessa að það orð berst inn í dönsku (og þaðan í norsku) og sænsku á 17. öld úr [[Lágþýska|lágþýsku]] og virðist vera óþekkt í norrænu miðaldamáli. Bæta má við að grænlenska orðið ''Kalaalleq'', sem nútíma Grænlendingar kalla sjálfa sig á sínu máli, er sennilega dregið af orðinu skrælingi (eða klæði). Það er alla vega ekki af inuítauppruna og hefur enga þýðingu í sjálfu sér. == Heimildir == * ''Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5 == Ítarefni == * [http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html Víkingar í vesturvegi frá Smithsonian Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124085420/http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html |date=2012-01-24 }} * [http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html Frumbyggjar Labrador og Nýfundnalands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103083410/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html |date=2007-01-03 }} [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] kv6wjx61md6utcfw6fhuyse0sf6purg 0 35036 1976186 1962184 2026-08-21T20:50:32Z Berserkur 10188 lagfæri. 1976186 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Vallakíufursti | ætt = Drăculești-ætt | skjaldarmerki = Coa Romania Family Vlad Țepeș v2.svg | nafn = Vlad Drakúla | mynd = Vlad Ţepeş, the Impaler, Prince of Wallachia (1456-1462) (died 1477).jpg | skírnarnafn = Vlad Drăculea | fæðingardagur = [[1431]] | fæðingarstaður = Sighișoara, Ungverjalandi | dánardagur = [[1476]] | dánarstaður = | grafinn = | ríkisár = 1448; 1456–1462; 1476 | undirskrift = Vlad the Impaler signature.svg | faðir = [[Vlad Drakúl]] | móðir = Evpraxía af Moldavíu (?) | maki = Óþekkt fyrri kona, [[Jusztina Szilágyi]] | titill_maka = Kona | börn = [[Mihnea cel Rău]] }} '''Vlad 3. Dracula''', einnig þekktur undir viðurnefninu '''Vlad Ţepeş''' eða '''Vlad stjaksetjari''' ([[1431]] – [[1476]]) var [[fursti]] í [[Vallakía|Vallakíu]] (sem nú er eitt af þremur [[hérað|héruðum]] [[Rúmenía|Rúmeníu]]). Hann léði nafn sitt titilpersónunni í bók [[Bram Stoker]]s, ''[[Drakúla]]'', en ólíklegt þykir að Stoker hafi mikið þekkt til sögu hans annað en nafnið.<ref>{{Vísindavefurinn|2696|Hver var Drakúla?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=9. september 2002|skoðað=4. apríl 2024}}</ref> Nafnið Drakúla merkir „sonur drekans“ og vísar til þess að faðir Vlads var kallaður Drakúl, sem þýðir dreki. ==Æviágrip== Árið 1431 í nóvember eða desember fæddist í [[Transylvanía|transylvanísku]] borginni [[Sighisoara]]. Á þeim tíma var faðir hans, [[Vlad Drakúl]], í útleigð frá heimalandi þeirra, Vallakíu. Nefna má að húsið sem að hann fæddist í stendur ennþá og er til sýnis. Lítið er vitað um æsku Vlads. Hann átti tvo bræður: eldri bróður Mircea og yngri bróður Radu hinn myndarlega (sem er viðurnefni sem hann fékk frá Tyrkjum á seinni tímum). Vlad var alinn upp og menntaður af móðurætt sinni sem var transylvanísk aðalsfjölskylda. Menntun hans sem kristins aðalsmanns byrjaði árið 1436 þegar faðir hans náði völdum aftur í Vallakíu eftir að hafa rutt í burtu keppinautum sína, Danesti-ættinni. Vlad lærði allar bardaga- og stjórnaraðferðir sem að sæmdi kristnum aðalsmanni. Fyrsti kennari hans var gamall aðalsmaður sem að hafði barist á móti Tyrkjum í bardaganum við [[Níkólópolis]]. Árið 1444 þegar Vlad var 13 ára, sendi faðir hans Radu og Vlad til [[Tyrkjasoldán|soldánsins í Tyrklandi]] sem gísla til að tryggja frið á milli þjóðanna. Vlad var þar til ársins 1448 þegar Tyrkir slepptu honum. Bróðir hans Radu kaus að vera eftir í Tyrklandi, og hafði stuðning Tyrkja til að verða næsti konungur Vallakíu á móti bróður sínum Vlad. Faðir Vlads og eldri bróðir hans Mircea voru sviknir af aðalsmönnum í Vallakíu í hendurnar á Tyrkjum árið 1447. Faðir Vlads var stjaksettur og eldri bróðirinn Mircea var grafinn lifandi. Þetta þurfti Vlad Drakúla að horfast við, og á þeim tíma sór hann að ná hefndum, beint eða óbeint. Þetta sást á grimmdarverkum hans á seinni tímum. Upphafleg stjórnartíð Vlads III var mjög stutt eða tveir mánuðir, vegna óvinskapar hans til Tyrkja og frá Tyrkjum til hans. Það var ekki fyrr en árið 1456 að hann komst til valda fyrir alvöru, með stuðningi [[Jóhann Hunyadi|Hunyadi]] konungs Ungverjalands. Þá útnefndi hann [[Tirgoviste]] sem höfuðborg Vallakíu og byggði svo kastala sinn nálægt Arges ánni. Flest frægðarverk Vlads gerðust á þessum tíma. Vlad Drakúla III þekktastur fyrir ómennsk grimmdarverk. [[Stjaksetning]] var uppáhalds pyntingarleið hans og var hægur og sársaukamikill dauðadagi. Vlad notaði stjaksetningu ekki bara leið til að pynta og drepa óvini sína heldur líka til að hræða þá í burtu. Til dæmis er til ein saga um það þegar Tyrkir ætluðu að gera innrás inní Vallakíu. [[Mehmed 2.]], soldán Tyrkjaveldis, sem var þekktur fyrir grimmd sína og miskunnarleysi flúði þegar að hann sá tugi þúsunda af stjaksettum líkum tyrkneskra fanga. Árið 1476 eftir langa og harða baráttu við Tyrki heyrði Vlad að þeir ætluðu að gera útaf við hann eitt skipti fyrir öll. Eftir að hafa heyrt þetta safnaði Vlad öllum sínum mönnum saman og fékk hjálp frá bandamönnum sínum í Ungverjalandi. Orrustan endaði með sigri Tyrkja og féll Vlad. Ekki er vitað hvernig Vlad var drepinn í orrustunni. Sumir halda að hann hafi verið drepinn af óvininum, sumir halda að hann hafi verið drepinn af ungverskum bandamönnum sínum og sumir að hann hafi óvart verið drepinn af sínum eigin mönnum.<ref>{{Tímarit.is|1694180|Dracula snýr aftur|blaðsíða=12–14|útgáfudagsetning=4. desember 1988|höfundur=Guðmundur Halldórsson|blað=[[Morgunblaðið]]}}</ref> Vallakíumenn börðust til hins síðasta manns og engir fangar voru teknir. ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1431|1476}} [[Flokkur:Vallakíufurstar]] gc1pdcqrsk4ojkeijdcs1745ohfyzxh 0 36354 1976199 1953766 2026-08-22T01:03:31Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976199 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = '''Landhelgisgæsla Íslands''' | merki = Coast Guard of Iceland.svg | gerð = Opinber stofnun | slagorð = Við erum til taks | hjáheiti = Landhelgisgæslan, gæslan | stofnað = 1. júlí 1926<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/sagan/sagan</ref> | stofnandi = | örlög = | staðsetning = Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, 105 [[Reykjavík]] | lykilmenn = [[Georg Kr. Lárusson]], forstjóri | starfsemi = Eftirlit, löggæsla, leit og björgun | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = Um 280 manns<ref>https://www.lhg.is/um-okkur</ref> | vefur = lhg.is }} '''Landhelgisgæsla Íslands''' er opinber stofnun [[Ísland|íslenska]] ríkisins sem sinnir eftirliti og löggæslu í 12 sjómílna [[landhelgi]] Íslands og 200 sjómílna efnahagslögsögu. Landhelgisgæslan er ábyrgðaraðili vegna leitar og björgunar að skipum og flugvélum á mun stærra hafsvæði sem teygir sig langleiðina til Grænlands, norður fyrir Jan Mayen og austur fyrir Færeyjar. Landhelgisgæslan heldur því úti björgunarmiðstöð sjófarenda og loftfara sem kallast á ensku Joint Rescue Coordination Center (JRCC Iceland). Innan verksviðs landhelgisgæslunnar er einnig sprengjueyðing, en í kringum [[Keflavíkurstöðin]]a finnast oft sprengjur og sprengjuefni. Einnig kemur fyrir að [[tundurdufl]] skoli á land eða festist í veiðarfærum veiðiskipa. Þá sér Landhelgisgæslan einnig um sjómælingar við Ísland og útgáfu sjókorta í samræmi við alþjóðlega staðla og kröfur. Frá byrjun árs 2011 hefur loftrýmiseftirlit og rekstur ratsjárstöðva verið í höndum Landhelgisgæslunnar auk umsjár öryggissvæða á Keflavíkurflugvelli. Hjá Landhelgisgæslunni starfa um 280 manns. Samkvæmt lögum er varðskipunum ætlað að veita afskekktum stöðum þjónustu, en einnig heilum byggðarlögum þegar samgöngur bregðast vegna [[náttúruhamfarir|náttúruhamfara]]. Dæmi um hið síðastnefnda eru [[Vestmannaeyjagosið]] 1973 og snjóflóðin á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] árið 1995. Forstjóri er [[Georg Kr. Lárusson]]. == Saga Landhelgisgæslunnar == Landhelgisgæslan var upphaflega stofnuð [[1. júlí]] [[1926]]. Tveimur vikum fyrr hafði [[gufuskip]]ið ''[[Varðskipið Óðinn (1926)|Óðinn]]'', fyrsta sérsmíðaða íslenska varðskipið, vopnað tveimur 57 [[millímetri|mm]] fallbyssum komið til landsins. Fyrir það hafði íslenskri landhelgisgæslu verið sinnt misjafnlega með leiguskipum eða af [[Danmörk|Dönum]]. Um margar aldir höfðu útlendingar veitt við strendur Íslands og stundum með [[botnvarpa|botnvörpur]] án þess að sýna Íslendingum tillitsemi þannig að veiðarfæri þeirra löskuðust. Stundum urðu átök vegna þessa og frægt er dæmi þess á árinu [[1899]] þegar [[Hannes Hafstein]] vildi taka breskan togara í landhelgi ásamt nokkrum mönnum en þrír þeirra drukknuðu. Eftir að Íslendingar fengu [[heimastjórn]] [[1904]] gerðu danir út eftirlitsskipið ''[[Islands Falk]]'' og [[1913]] var [[Landhelgissjóður Íslands]] stofnaður. Í sjóðinn áttu að safnast fésektir fyrir ólöglegar veiðar sem síðan yrðu nýttar til þess að fjármagna landhelgisgæsluna. Með [[sambandslögin|sambandslögunum]] árið [[1918]] og fullveldinu sem þeim fylgdi var ákveðið að Danir myndu áfram sinna landhelgisgæslu við Ísland sem kæmi til endurskoðunar eftir 25 ár. Á næstu árum voru tekin skip á leigu eftir setningu laga um landhelgisvörn [[1919]]. Árið [[1920]] keypti [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] danska togarann ''Thor'' sem var nefndur ''[[Þór (skip)|Þór]]'' og nýttur til eftirlits með fiskveiðibátum Eyjamanna. Fjórum árum síðar var 47 mm fallbyssu komið fyrir á Þór og síðar keypti ríkið Þór að fullu. Þann [[14. júlí]] [[1929]] var skipið [[Varðskipið Ægir (1929)|Ægir]] keypt. Árið [[1930]] var landhelgisgæslan færð undir [[Skipaútgerð ríkisins]]. Á meðan á [[seinni heimsstyrjöldin]]ni stóð var lítið um erlend veiðiskip eins og gefur að skilja. Landhelgisgæslan hafði þó í ýmsu að snúast m.a. mikil björgunarstörf, eyðing tundurdufla og margs konar flutningar á fólki og vörum, vegna almenns skipaskorts. Eftir stríð, árið [[1948]], samþykkti [[Alþingi]] nokkuð sérstök lög um verndun og nýtingu [[landgrunnur|landgrunnsins]]. Landhelgisgæslan varð sjálfstæð stofnun árið [[1952]] og sérstakur forstjóri ráðinn. Þá var landhelgin færð út um eina [[sjómíla|sjómílu]] í fjórar sjómílur og við það ríflega tvöfaldaðist fiskveiðilandhelgin úr 25 þúsund km² í 43 þúsund km². [[Bretland|Bretar]] tóku þessu afar illa og meinuðu íslenskum skipum að landa í höfnum sínum. Árið [[1958]] var fiskveiðilandhelgin færð út í 12 sjómílur og við það stækkaði hún úr 43 þúsund km² í 70 þúsund km². Þá hófust [[þorskastríðin]] svonefndu þegar Bretar sendu herskip til fylgdar við veiðiskip sín. Bretar hótuðu að skjóta á íslensk skip en ekkert varð úr því og viðurkenndu þeir lögsöguna gegn því að fá að veiða takmarkað þar. Árið [[1972]] færðu Íslendingar fiskveiðilögsögu sína enn út og nú í 50 sjómílur og aftur [[1975]] í 200 sjómílur. Við það stækkaði lögsagan úr 75 þúsund km² í 216 þúsund km² árið 1972 og í 758 þúsund km² árið 1975. Í það skiptið sendu Bretar flota herskipa og aðstoðarskipa til fylgdar við veiðiskip sín. Þeir beittu dráttarbátum til þess að sigla á íslensku varðskipin og eyðileggja. Íslendingar notuðu sérstakar [[togvíraklippur]] til þess að skera á veiðarfæri bresku togaranna. Varðskipin sigldu þá þvert fyrir aftan bresku togarana og drógu klippurnar á eftir sér. Reyndu þá bæði togarar og verndarskip þeirra, herskip og dráttarbátar, að sigla varðskipin niður. Árið 1983 fórst þyrla Landhelgisgæslunar, [[TF-RÁN]], í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] með fjögurra manna áhöfn.<ref name="lhg-2013">{{cite news|title=Minnast áhafnar þyrlunnar TF-RAN sem fórst fyrir þrjátíu árum|url=http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Landhelgisgæsla Íslands]]|date=8. Nóvember 2013|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108112556/http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Þúst kom inn á dýptarmæla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2482725|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Dagblaðið Vísir]]|date=10. Nóvember 1983}}</ref> Árið 2015 tók Landhelgisgæslan þátt í samevrópsku verkefni við að bjarga [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamönnum af Miðjarðarhafi]]. == Floti Landhelgisgæslunnar == [[File:Icelandic Coast Guard TF-GNA IMG 3236.jpg|thumb|TF-GNA(III) Airbus H225 á Sumburgh Flugvelli á leið sinni til Íslands árið 2019]] [[File:Bombardier Dash 8-Q314, Iceland - Coast Guard JP7656625.jpg|thumb|TF-SIF eftirlitsflugvél á flugi á Grikklandi árið 2013]] Flugdeild Landhelgisgæslunnar samanstendur af þremur þyrlum og einni flugvél. Flugvélin er af gerðinni De-Havilland DHC-8-Q314, TF-SIF(4), og kom hún til landsins sumarið 2009. Landhelgisgæslan gerir út þrjár þyrlur af gerðinni Airbus H225 sem eru á leigu frá Knut Axel Ugland Holding.<ref>https://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/tf-gna-kemur-i-thjonustu-landhelgisgaeslunnar-um-aramot</ref> Þyrlurnar þrjár bera einkennisstafina TF-EIR, TF-GRO og TF-GNA. Allar þyrlurnar eru mjög vel búnar til leitar- og björgunarstarfa.<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/taekjakostur/loftfor/</ref> Skipafloti Landhelgisgæslunnar samanstendur af tveimur varðskipum, einu eftirlits- og mælingaskipi og einum aðgerðarbát. [[Varðskipið Þór (2009)|Varðskipið ''Þór'']] er stærsta skip flotans, jafnframt flaggskip Landhelgisgæslunnar. Það var smíðað af Asmar skipasmíðastöðinni í Chile. [[Varðskipið Freyja|Varð skipið''Freyja'']] er nýjasta skipið, smíðað árið 2010 en keypt til Íslands árið 2021. Mælingarskipið ''Baldur'' var smíðaður af Vélsmiðju [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] árið [[1991]] og er notaður til eftirlits á grunnslóð, sjómælinga auk ýmissa annarra verkefna. Um borð er léttbátur búinn til sjómælinga á grunnsævi. Baldur er ekki búinn vopnum. Aðgerðabáturinn ''Óðinn'' er yfirbyggður harðbotna slöngubátur sem m.a. er nýttur af séraðgerðasviði LHG en einnig til eftirlits og æfinga. [[Mynd:2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|thumb|240px|Varðskipið [[Þór IV (skip)|V/s Þór]] [[2011]]]] ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://www.lhg.is/sagan/|titill=Saga LHG|mánuðurskoðað=18. janúar|árskoðað=2007}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Icelandic Coast Guard | mánuðurskoðað = 20. janúar | árskoðað = 2007}} == Tilvísanir == <references/> ==Tenglar== {{Commonscat|Icelandic Coast Guard}} {{Commons|Þór IV|Þór IV}} * [http://www.lhg.is Landhelgisgæsla Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2006052.html Lög um Landhelgisgæslu Íslands] {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} {{S|1926}} [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 2rx8l8rbyvm5eqecw4paw179qa2xpet 1976200 1976199 2026-08-22T01:06:48Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976200 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = '''Landhelgisgæsla Íslands''' | merki = Coast Guard of Iceland.svg | gerð = Opinber stofnun | slagorð = Við erum til taks | hjáheiti = Landhelgisgæslan, gæslan | stofnað = 1. júlí 1926<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/sagan/sagan</ref> | stofnandi = | örlög = | staðsetning = Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, 105 [[Reykjavík]] | lykilmenn = [[Georg Kr. Lárusson]], forstjóri | starfsemi = Eftirlit, löggæsla, leit og björgun | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = Um 280 manns<ref>https://www.lhg.is/um-okkur</ref> | vefur = lhg.is }} '''Landhelgisgæsla Íslands''' er opinber stofnun [[Ísland|íslenska]] ríkisins sem sinnir eftirliti og löggæslu í 12 sjómílna [[landhelgi]] Íslands og 200 sjómílna efnahagslögsögu. Landhelgisgæslan er ábyrgðaraðili vegna leitar og björgunar að skipum og flugvélum á mun stærra hafsvæði sem teygir sig langleiðina til Grænlands, norður fyrir Jan Mayen og austur fyrir Færeyjar. Landhelgisgæslan heldur því úti björgunarmiðstöð sjófarenda og loftfara sem kallast á ensku Joint Rescue Coordination Center (JRCC Iceland). Innan verksviðs landhelgisgæslunnar er einnig sprengjueyðing, en í kringum [[Keflavíkurstöðin]]a finnast oft sprengjur og sprengjuefni. Einnig kemur fyrir að [[tundurdufl]] skoli á land eða festist í veiðarfærum veiðiskipa. Þá sér Landhelgisgæslan einnig um sjómælingar við Ísland og útgáfu sjókorta í samræmi við alþjóðlega staðla og kröfur. Frá byrjun árs 2011 hefur loftrýmiseftirlit og rekstur ratsjárstöðva verið í höndum Landhelgisgæslunnar auk umsjár öryggissvæða á Keflavíkurflugvelli. Hjá Landhelgisgæslunni starfa um 280 manns. Samkvæmt lögum er varðskipunum ætlað að veita afskekktum stöðum þjónustu, en einnig heilum byggðarlögum þegar samgöngur bregðast vegna [[náttúruhamfarir|náttúruhamfara]]. Dæmi um hið síðastnefnda eru [[Vestmannaeyjagosið]] 1973 og snjóflóðin á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] árið 1995. Forstjóri er [[Georg Kr. Lárusson]]. == Saga Landhelgisgæslunnar == Landhelgisgæslan var upphaflega stofnuð [[1. júlí]] [[1926]]. Tveimur vikum fyrr hafði [[gufuskip]]ið ''[[Varðskipið Óðinn (1926)|Óðinn]]'', fyrsta sérsmíðaða íslenska varðskipið, vopnað tveimur 57 [[millímetri|mm]] fallbyssum komið til landsins. Fyrir það hafði íslenskri landhelgisgæslu verið sinnt misjafnlega með leiguskipum eða af [[Danmörk|Dönum]]. Um margar aldir höfðu útlendingar veitt við strendur Íslands og stundum með [[botnvarpa|botnvörpur]] án þess að sýna Íslendingum tillitsemi þannig að veiðarfæri þeirra löskuðust. Stundum urðu átök vegna þessa og frægt er dæmi þess á árinu [[1899]] þegar [[Hannes Hafstein]] vildi taka breskan togara í landhelgi ásamt nokkrum mönnum en þrír þeirra drukknuðu. Eftir að Íslendingar fengu [[heimastjórn]] [[1904]] gerðu danir út eftirlitsskipið ''[[Islands Falk]]'' og [[1913]] var [[Landhelgissjóður Íslands]] stofnaður. Í sjóðinn áttu að safnast fésektir fyrir ólöglegar veiðar sem síðan yrðu nýttar til þess að fjármagna landhelgisgæsluna. Með [[sambandslögin|sambandslögunum]] árið [[1918]] og fullveldinu sem þeim fylgdi var ákveðið að Danir myndu áfram sinna landhelgisgæslu við Ísland sem kæmi til endurskoðunar eftir 25 ár. Á næstu árum voru tekin skip á leigu eftir setningu laga um landhelgisvörn [[1919]]. Árið [[1920]] keypti [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] danska togarann ''Thor'' sem var nefndur ''[[Þór (skip)|Þór]]'' og nýttur til eftirlits með fiskveiðibátum Eyjamanna. Fjórum árum síðar var 47 mm fallbyssu komið fyrir á Þór og síðar keypti ríkið Þór að fullu. Þann [[14. júlí]] [[1929]] var skipið [[Varðskipið Ægir (1929)|Ægir]] keypt. Árið [[1930]] var landhelgisgæslan færð undir [[Skipaútgerð ríkisins]]. Á meðan á [[seinni heimsstyrjöldin]]ni stóð var lítið um erlend veiðiskip eins og gefur að skilja. Landhelgisgæslan hafði þó í ýmsu að snúast m.a. mikil björgunarstörf, eyðing tundurdufla og margs konar flutningar á fólki og vörum, vegna almenns skipaskorts. Eftir stríð, árið [[1948]], samþykkti [[Alþingi]] nokkuð sérstök lög um verndun og nýtingu [[landgrunnur|landgrunnsins]]. Landhelgisgæslan varð sjálfstæð stofnun árið [[1952]] og sérstakur forstjóri ráðinn. Þá var landhelgin færð út um eina [[sjómíla|sjómílu]] í fjórar sjómílur og við það ríflega tvöfaldaðist fiskveiðilandhelgin úr 25 þúsund km² í 43 þúsund km². [[Bretland|Bretar]] tóku þessu afar illa og meinuðu íslenskum skipum að landa í höfnum sínum. Árið [[1958]] var fiskveiðilandhelgin færð út í 12 sjómílur og við það stækkaði hún úr 43 þúsund km² í 70 þúsund km². Þá hófust [[þorskastríðin]] svonefndu þegar Bretar sendu herskip til fylgdar við veiðiskip sín. Bretar hótuðu að skjóta á íslensk skip en ekkert varð úr því og viðurkenndu þeir lögsöguna gegn því að fá að veiða takmarkað þar. Árið [[1972]] færðu Íslendingar fiskveiðilögsögu sína enn út og nú í 50 sjómílur og aftur [[1975]] í 200 sjómílur. Við það stækkaði lögsagan úr 75 þúsund km² í 216 þúsund km² árið 1972 og í 758 þúsund km² árið 1975. Í það skiptið sendu Bretar flota herskipa og aðstoðarskipa til fylgdar við veiðiskip sín. Þeir beittu dráttarbátum til þess að sigla á íslensku varðskipin og eyðileggja. Íslendingar notuðu sérstakar [[togvíraklippur]] til þess að skera á veiðarfæri bresku togaranna. Varðskipin sigldu þá þvert fyrir aftan bresku togarana og drógu klippurnar á eftir sér. Reyndu þá bæði togarar og verndarskip þeirra, herskip og dráttarbátar, að sigla varðskipin niður. Árið 1983 fórst þyrla Landhelgisgæslunar, [[TF-RÁN]], í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] með fjögurra manna áhöfn.<ref name="lhg-2013">{{cite news|title=Minnast áhafnar þyrlunnar TF-RAN sem fórst fyrir þrjátíu árum|url=http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Landhelgisgæsla Íslands]]|date=8. Nóvember 2013|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108112556/http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Þúst kom inn á dýptarmæla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2482725|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Dagblaðið Vísir]]|date=10. Nóvember 1983}}</ref> Árið 2015 tók Landhelgisgæslan þátt í samevrópsku verkefni við að bjarga [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamönnum af Miðjarðarhafi]]. == Floti Landhelgisgæslunnar == [[File:Icelandic Coast Guard TF-GNA IMG 3236.jpg|thumb|TF-GNA(III) Airbus H225 á Sumburgh Flugvelli á leið sinni til Íslands árið 2019]] [[File:Bombardier Dash 8-Q314, Iceland - Coast Guard JP7656625.jpg|thumb|TF-SIF eftirlitsflugvél á flugi á Grikklandi árið 2013]] Flugdeild Landhelgisgæslunnar samanstendur af þremur þyrlum og einni flugvél. Flugvélin er af gerðinni De-Havilland DHC-8-Q314, TF-SIF(4), og kom hún til landsins sumarið 2009. Landhelgisgæslan gerir út þrjár þyrlur af gerðinni Airbus H225 sem eru á leigu frá Knut Axel Ugland Holding.<ref>https://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/tf-gna-kemur-i-thjonustu-landhelgisgaeslunnar-um-aramot</ref> Þyrlurnar þrjár bera einkennisstafina TF-EIR, TF-GRO og TF-GNA. Allar þyrlurnar eru mjög vel búnar til leitar- og björgunarstarfa.<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/taekjakostur/loftfor/</ref> Skipafloti Landhelgisgæslunnar samanstendur af tveimur varðskipum, einu eftirlits- og mælingaskipi og einum aðgerðarbát. [[Varðskipið Þór (2009)|Varðskipið ''Þór'']] er stærsta skip flotans, jafnframt flaggskip Landhelgisgæslunnar. Það var smíðað af Asmar skipasmíðastöðinni í Chile. [[Varðskipið Freyja|Varð skipið''Freyja'']] er nýjasta skipið, smíðað árið 2010 en keypt til Íslands árið 2021. Sjómælingaskipið ''Baldur'' var smíðað af Vélsmiðju [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] árið [[1991]] og er notað til sjómælinga vegna sjókortagerðar, eftirlits á grunnslóð, æfinga og þjálfunar auk ýmissa annarra verkefna. Um borð er léttbátur búinn til sjómælinga á grunnsævi. Baldur er ekki búinn vopnum. Aðgerðabáturinn ''Óðinn'' er yfirbyggður harðbotna slöngubátur sem m.a. er nýttur af séraðgerðasviði LHG en einnig til eftirlits og æfinga. [[Mynd:2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|thumb|240px|Varðskipið [[Þór IV (skip)|V/s Þór]] [[2011]]]] ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://www.lhg.is/sagan/|titill=Saga LHG|mánuðurskoðað=18. janúar|árskoðað=2007}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Icelandic Coast Guard | mánuðurskoðað = 20. janúar | árskoðað = 2007}} == Tilvísanir == <references/> ==Tenglar== {{Commonscat|Icelandic Coast Guard}} {{Commons|Þór IV|Þór IV}} * [http://www.lhg.is Landhelgisgæsla Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2006052.html Lög um Landhelgisgæslu Íslands] {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} {{S|1926}} [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 0mfmt8z9lve87da1wjngxxtxnd2mi4k 1976201 1976200 2026-08-22T01:07:50Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976201 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = '''Landhelgisgæsla Íslands''' | merki = Coast Guard of Iceland.svg | gerð = Opinber stofnun | slagorð = Við erum til taks | hjáheiti = Landhelgisgæslan, gæslan | stofnað = 1. júlí 1926<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/sagan/sagan</ref> | stofnandi = | örlög = | staðsetning = Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, 105 [[Reykjavík]] | lykilmenn = [[Georg Kr. Lárusson]], forstjóri | starfsemi = Eftirlit, löggæsla, leit og björgun | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = Um 280 manns<ref>https://www.lhg.is/um-okkur</ref> | vefur = lhg.is }} '''Landhelgisgæsla Íslands''' er opinber stofnun [[Ísland|íslenska]] ríkisins sem sinnir eftirliti og löggæslu í 12 sjómílna [[landhelgi]] Íslands og 200 sjómílna efnahagslögsögu. Landhelgisgæslan er ábyrgðaraðili vegna leitar og björgunar að skipum og flugvélum á mun stærra hafsvæði sem teygir sig langleiðina til Grænlands, norður fyrir Jan Mayen og austur fyrir Færeyjar. Landhelgisgæslan heldur því úti björgunarmiðstöð sjófarenda og loftfara sem kallast á ensku Joint Rescue Coordination Center (JRCC Iceland). Innan verksviðs landhelgisgæslunnar er einnig sprengjueyðing, en í kringum [[Keflavíkurstöðin]]a finnast oft sprengjur og sprengjuefni. Einnig kemur fyrir að [[tundurdufl]] skoli á land eða festist í veiðarfærum veiðiskipa. Þá sér Landhelgisgæslan einnig um sjómælingar við Ísland og útgáfu sjókorta í samræmi við alþjóðlega staðla og kröfur. Frá byrjun árs 2011 hefur loftrýmiseftirlit og rekstur ratsjárstöðva verið í höndum Landhelgisgæslunnar auk umsjár öryggissvæða á Keflavíkurflugvelli. Hjá Landhelgisgæslunni starfa um 280 manns. Samkvæmt lögum er varðskipunum ætlað að veita afskekktum stöðum þjónustu, en einnig heilum byggðarlögum þegar samgöngur bregðast vegna [[náttúruhamfarir|náttúruhamfara]]. Dæmi um hið síðastnefnda eru [[Vestmannaeyjagosið]] 1973 og snjóflóðin á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] árið 1995. Forstjóri er [[Georg Kr. Lárusson]]. == Saga Landhelgisgæslunnar == Landhelgisgæslan var upphaflega stofnuð [[1. júlí]] [[1926]]. Tveimur vikum fyrr hafði [[gufuskip]]ið ''[[Varðskipið Óðinn (1926)|Óðinn]]'', fyrsta sérsmíðaða íslenska varðskipið, vopnað tveimur 57 [[millímetri|mm]] fallbyssum komið til landsins. Fyrir það hafði íslenskri landhelgisgæslu verið sinnt misjafnlega með leiguskipum eða af [[Danmörk|Dönum]]. Um margar aldir höfðu útlendingar veitt við strendur Íslands og stundum með [[botnvarpa|botnvörpur]] án þess að sýna Íslendingum tillitsemi þannig að veiðarfæri þeirra löskuðust. Stundum urðu átök vegna þessa og frægt er dæmi þess á árinu [[1899]] þegar [[Hannes Hafstein]] vildi taka breskan togara í landhelgi ásamt nokkrum mönnum en þrír þeirra drukknuðu. Eftir að Íslendingar fengu [[heimastjórn]] [[1904]] gerðu danir út eftirlitsskipið ''[[Islands Falk]]'' og [[1913]] var [[Landhelgissjóður Íslands]] stofnaður. Í sjóðinn áttu að safnast fésektir fyrir ólöglegar veiðar sem síðan yrðu nýttar til þess að fjármagna landhelgisgæsluna. Með [[sambandslögin|sambandslögunum]] árið [[1918]] og fullveldinu sem þeim fylgdi var ákveðið að Danir myndu áfram sinna landhelgisgæslu við Ísland sem kæmi til endurskoðunar eftir 25 ár. Á næstu árum voru tekin skip á leigu eftir setningu laga um landhelgisvörn [[1919]]. Árið [[1920]] keypti [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] danska togarann ''Thor'' sem var nefndur ''[[Þór (skip)|Þór]]'' og nýttur til eftirlits með fiskveiðibátum Eyjamanna. Fjórum árum síðar var 47 mm fallbyssu komið fyrir á Þór og síðar keypti ríkið Þór að fullu. Þann [[14. júlí]] [[1929]] var skipið [[Varðskipið Ægir (1929)|Ægir]] keypt. Árið [[1930]] var landhelgisgæslan færð undir [[Skipaútgerð ríkisins]]. Á meðan á [[seinni heimsstyrjöldin]]ni stóð var lítið um erlend veiðiskip eins og gefur að skilja. Landhelgisgæslan hafði þó í ýmsu að snúast m.a. mikil björgunarstörf, eyðing tundurdufla og margs konar flutningar á fólki og vörum, vegna almenns skipaskorts. Eftir stríð, árið [[1948]], samþykkti [[Alþingi]] nokkuð sérstök lög um verndun og nýtingu [[landgrunnur|landgrunnsins]]. Landhelgisgæslan varð sjálfstæð stofnun árið [[1952]] og sérstakur forstjóri ráðinn. Þá var landhelgin færð út um eina [[sjómíla|sjómílu]] í fjórar sjómílur og við það ríflega tvöfaldaðist fiskveiðilandhelgin úr 25 þúsund km² í 43 þúsund km². [[Bretland|Bretar]] tóku þessu afar illa og meinuðu íslenskum skipum að landa í höfnum sínum. Árið [[1958]] var fiskveiðilandhelgin færð út í 12 sjómílur og við það stækkaði hún úr 43 þúsund km² í 70 þúsund km². Þá hófust [[þorskastríðin]] svonefndu þegar Bretar sendu herskip til fylgdar við veiðiskip sín. Bretar hótuðu að skjóta á íslensk skip en ekkert varð úr því og viðurkenndu þeir lögsöguna gegn því að fá að veiða takmarkað þar. Árið [[1972]] færðu Íslendingar fiskveiðilögsögu sína enn út og nú í 50 sjómílur og aftur [[1975]] í 200 sjómílur. Við það stækkaði lögsagan úr 75 þúsund km² í 216 þúsund km² árið 1972 og í 758 þúsund km² árið 1975. Í það skiptið sendu Bretar flota herskipa og aðstoðarskipa til fylgdar við veiðiskip sín. Þeir beittu dráttarbátum til þess að sigla á íslensku varðskipin og eyðileggja. Íslendingar notuðu sérstakar [[togvíraklippur]] til þess að skera á veiðarfæri bresku togaranna. Varðskipin sigldu þá þvert fyrir aftan bresku togarana og drógu klippurnar á eftir sér. Reyndu þá bæði togarar og verndarskip þeirra, herskip og dráttarbátar, að sigla varðskipin niður. Árið 1983 fórst þyrla Landhelgisgæslunar, [[TF-RÁN]], í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] með fjögurra manna áhöfn.<ref name="lhg-2013">{{cite news|title=Minnast áhafnar þyrlunnar TF-RAN sem fórst fyrir þrjátíu árum|url=http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Landhelgisgæsla Íslands]]|date=8. Nóvember 2013|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108112556/http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Þúst kom inn á dýptarmæla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2482725|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Dagblaðið Vísir]]|date=10. Nóvember 1983}}</ref> Árið 2015 tók Landhelgisgæslan þátt í samevrópsku verkefni við að bjarga [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamönnum af Miðjarðarhafi]]. == Floti Landhelgisgæslunnar == [[File:Icelandic Coast Guard TF-GNA IMG 3236.jpg|thumb|TF-GNA(III) Airbus H225 á Sumburgh Flugvelli á leið sinni til Íslands árið 2019]] [[File:Bombardier Dash 8-Q314, Iceland - Coast Guard JP7656625.jpg|thumb|TF-SIF eftirlitsflugvél á flugi á Grikklandi árið 2013]] Flugdeild Landhelgisgæslunnar samanstendur af þremur þyrlum og einni flugvél. Flugvélin er af gerðinni De-Havilland DHC-8-Q314, TF-SIF(4), og kom hún til landsins sumarið 2009. Landhelgisgæslan gerir út þrjár þyrlur af gerðinni Airbus H225 sem eru á leigu frá Knut Axel Ugland Holding.<ref>https://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/tf-gna-kemur-i-thjonustu-landhelgisgaeslunnar-um-aramot</ref> Þyrlurnar þrjár bera einkennisstafina TF-EIR, TF-GRO og TF-GNA. Allar þyrlurnar eru mjög vel búnar til leitar- og björgunarstarfa.<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/taekjakostur/loftfor/</ref> Skipafloti Landhelgisgæslunnar samanstendur af tveimur varðskipum, einu eftirlits- og mælingaskipi og einum aðgerðarbát. [[Varðskipið Þór (2009)|Varðskipið ''Þór'']] er stærsta skip flotans, jafnframt flaggskip Landhelgisgæslunnar. Það var smíðað af Asmar skipasmíðastöðinni í Chile. [[Varðskipið Freyja|Varð skipið''Freyja'']] er nýjasta skipið, smíðað árið 2010 en keypt til Íslands árið 2021. Sjómælingaskipið ''Baldur'' var smíðað af Vélsmiðju [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] árið [[1991]] og er notað til sjómælinga vegna sjókortagerðar, eftirlits á grunnslóð, æfinga og þjálfunar auk ýmissa annarra verkefna. Um borð er léttbátur búinn til sjómælinga á grunnsævi. Baldur er ekki búinn vopnum. Aðgerðabáturinn ''Óðinn'' er yfirbyggður harðbotna slöngubátur sem m.a. er nýttur af séraðgerðasviði LHG en einnig til eftirlits og æfinga. [[Mynd:2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|thumb|240px|Varðskipið [[Þór IV (skip)|V/s Þór]] [[2011]]]] ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://www.lhg.is/sagan/|titill=Saga LHG|mánuðurskoðað=18. janúar|árskoðað=2007}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Icelandic Coast Guard | mánuðurskoðað = 20. janúar | árskoðað = 2007}} == Tilvísanir == <references/> ==Tenglar== {{Commonscat|Icelandic Coast Guard}} {{Commons|Þór IV|Þór IV}} * [http://www.lhg.is Landhelgisgæsla Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2006052.html Lög um Landhelgisgæslu Íslands] {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} {{S|1926}} [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] tgbn7sdlgft1lenwfgaeqfxjwa9ohr0 1976202 1976201 2026-08-22T01:09:09Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976202 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = '''Landhelgisgæsla Íslands''' | merki = Coast Guard of Iceland.svg | gerð = Opinber stofnun | slagorð = Við erum til taks | hjáheiti = Landhelgisgæslan, gæslan | stofnað = 1. júlí 1926<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/sagan/sagan</ref> | stofnandi = | örlög = | staðsetning = Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, 105 [[Reykjavík]] | lykilmenn = [[Georg Kr. Lárusson]], forstjóri | starfsemi = Eftirlit, löggæsla, leit og björgun | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = Um 280 manns<ref>https://www.lhg.is/um-okkur</ref> | vefur = lhg.is }} '''Landhelgisgæsla Íslands''' er opinber stofnun [[Ísland|íslenska]] ríkisins sem sinnir eftirliti og löggæslu í 12 sjómílna [[landhelgi]] Íslands og 200 sjómílna efnahagslögsögu. Landhelgisgæslan er ábyrgðaraðili vegna leitar og björgunar að skipum og flugvélum á mun stærra hafsvæði sem teygir sig langleiðina til Grænlands, norður fyrir Jan Mayen og austur fyrir Færeyjar. Landhelgisgæslan heldur því úti björgunarmiðstöð sjófarenda og loftfara sem kallast á ensku Joint Rescue Coordination Center (JRCC Iceland). Innan verksviðs landhelgisgæslunnar er einnig sprengjueyðing, en í kringum [[Keflavíkurstöðin]]a finnast oft sprengjur og sprengjuefni. Einnig kemur fyrir að [[tundurdufl]] skoli á land eða festist í veiðarfærum veiðiskipa. Þá sér Landhelgisgæslan einnig um sjómælingar við Ísland og útgáfu sjókorta í samræmi við alþjóðlega staðla og kröfur. Frá byrjun árs 2011 hefur loftrýmiseftirlit og rekstur ratsjárstöðva verið í höndum Landhelgisgæslunnar auk umsjár öryggissvæða á Keflavíkurflugvelli. Hjá Landhelgisgæslunni starfa um 280 manns. Samkvæmt lögum er varðskipunum ætlað að veita afskekktum stöðum þjónustu, en einnig heilum byggðarlögum þegar samgöngur bregðast vegna [[náttúruhamfarir|náttúruhamfara]]. Dæmi um hið síðastnefnda eru [[Vestmannaeyjagosið]] 1973 og snjóflóðin á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] árið 1995. Forstjóri er [[Georg Kr. Lárusson]]. == Saga Landhelgisgæslunnar == Landhelgisgæslan var upphaflega stofnuð [[1. júlí]] [[1926]]. Tveimur vikum fyrr hafði [[gufuskip]]ið ''[[Varðskipið Óðinn (1926)|Óðinn]]'', fyrsta sérsmíðaða íslenska varðskipið, vopnað tveimur 57 [[millímetri|mm]] fallbyssum komið til landsins. Fyrir það hafði íslenskri landhelgisgæslu verið sinnt misjafnlega með leiguskipum eða af [[Danmörk|Dönum]]. Um margar aldir höfðu útlendingar veitt við strendur Íslands og stundum með [[botnvarpa|botnvörpur]] án þess að sýna Íslendingum tillitsemi þannig að veiðarfæri þeirra löskuðust. Stundum urðu átök vegna þessa og frægt er dæmi þess á árinu [[1899]] þegar [[Hannes Hafstein]] vildi taka breskan togara í landhelgi ásamt nokkrum mönnum en þrír þeirra drukknuðu. Eftir að Íslendingar fengu [[heimastjórn]] [[1904]] gerðu danir út eftirlitsskipið ''[[Islands Falk]]'' og [[1913]] var [[Landhelgissjóður Íslands]] stofnaður. Í sjóðinn áttu að safnast fésektir fyrir ólöglegar veiðar sem síðan yrðu nýttar til þess að fjármagna landhelgisgæsluna. Með [[sambandslögin|sambandslögunum]] árið [[1918]] og fullveldinu sem þeim fylgdi var ákveðið að Danir myndu áfram sinna landhelgisgæslu við Ísland sem kæmi til endurskoðunar eftir 25 ár. Á næstu árum voru tekin skip á leigu eftir setningu laga um landhelgisvörn [[1919]]. Árið [[1920]] keypti [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] danska togarann ''Thor'' sem var nefndur ''[[Þór (skip)|Þór]]'' og nýttur til eftirlits með fiskveiðibátum Eyjamanna. Fjórum árum síðar var 47 mm fallbyssu komið fyrir á Þór og síðar keypti ríkið Þór að fullu. Þann [[14. júlí]] [[1929]] var skipið [[Varðskipið Ægir (1929)|Ægir]] keypt. Árið [[1930]] var landhelgisgæslan færð undir [[Skipaútgerð ríkisins]]. Á meðan á [[seinni heimsstyrjöldin]]ni stóð var lítið um erlend veiðiskip eins og gefur að skilja. Landhelgisgæslan hafði þó í ýmsu að snúast m.a. mikil björgunarstörf, eyðing tundurdufla og margs konar flutningar á fólki og vörum, vegna almenns skipaskorts. Eftir stríð, árið [[1948]], samþykkti [[Alþingi]] nokkuð sérstök lög um verndun og nýtingu [[landgrunnur|landgrunnsins]]. Landhelgisgæslan varð sjálfstæð stofnun árið [[1952]] og sérstakur forstjóri ráðinn. Þá var landhelgin færð út um eina [[sjómíla|sjómílu]] í fjórar sjómílur og við það ríflega tvöfaldaðist fiskveiðilandhelgin úr 25 þúsund km² í 43 þúsund km². [[Bretland|Bretar]] tóku þessu afar illa og meinuðu íslenskum skipum að landa í höfnum sínum. Árið [[1958]] var fiskveiðilandhelgin færð út í 12 sjómílur og við það stækkaði hún úr 43 þúsund km² í 70 þúsund km². Þá hófust [[þorskastríðin]] svonefndu þegar Bretar sendu herskip til fylgdar við veiðiskip sín. Bretar hótuðu að skjóta á íslensk skip en ekkert varð úr því og viðurkenndu þeir lögsöguna gegn því að fá að veiða takmarkað þar. Árið [[1972]] færðu Íslendingar fiskveiðilögsögu sína enn út og nú í 50 sjómílur og aftur [[1975]] í 200 sjómílur. Við það stækkaði lögsagan úr 75 þúsund km² í 216 þúsund km² árið 1972 og í 758 þúsund km² árið 1975. Í það skiptið sendu Bretar flota herskipa og aðstoðarskipa til fylgdar við veiðiskip sín. Þeir beittu dráttarbátum til þess að sigla á íslensku varðskipin og eyðileggja. Íslendingar notuðu sérstakar [[togvíraklippur]] til þess að skera á veiðarfæri bresku togaranna. Varðskipin sigldu þá þvert fyrir aftan bresku togarana og drógu klippurnar á eftir sér. Reyndu þá bæði togarar og verndarskip þeirra, herskip og dráttarbátar, að sigla varðskipin niður. Árið 1983 fórst þyrla Landhelgisgæslunar, [[TF-RÁN]], í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] með fjögurra manna áhöfn.<ref name="lhg-2013">{{cite news|title=Minnast áhafnar þyrlunnar TF-RAN sem fórst fyrir þrjátíu árum|url=http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Landhelgisgæsla Íslands]]|date=8. Nóvember 2013|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108112556/http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Þúst kom inn á dýptarmæla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2482725|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Dagblaðið Vísir]]|date=10. Nóvember 1983}}</ref> Árið 2015 tók Landhelgisgæslan þátt í samevrópsku verkefni við að bjarga [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamönnum af Miðjarðarhafi]]. == Floti Landhelgisgæslunnar == [[File:Icelandic Coast Guard TF-GNA IMG 3236.jpg|thumb|TF-GNA(III) Airbus H225 á Sumburgh Flugvelli á leið sinni til Íslands árið 2019]] [[File:Bombardier Dash 8-Q314, Iceland - Coast Guard JP7656625.jpg|thumb|TF-SIF eftirlitsflugvél á flugi á Grikklandi árið 2013]] Flugdeild Landhelgisgæslunnar samanstendur af þremur þyrlum og einni flugvél. Flugvélin er af gerðinni De-Havilland DHC-8-Q314, TF-SIF(4), og kom hún til landsins sumarið 2009. Landhelgisgæslan gerir út þrjár þyrlur af gerðinni Airbus H225 sem eru á leigu frá Knut Axel Ugland Holding.<ref>https://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/tf-gna-kemur-i-thjonustu-landhelgisgaeslunnar-um-aramot</ref> Þyrlurnar þrjár bera einkennisstafina TF-EIR, TF-GRO og TF-GNA. Allar þyrlurnar eru mjög vel búnar til leitar- og björgunarstarfa.<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/taekjakostur/loftfor/</ref> Skipafloti Landhelgisgæslunnar samanstendur af tveimur varðskipum, einu eftirlits- og mælingaskipi og einum aðgerðarbát. [[Varðskipið Þór (2009)|Varðskipið ''Þór'']] er stærsta skip flotans, jafnframt flaggskip Landhelgisgæslunnar. Það var smíðað af Asmar skipasmíðastöðinni í Chile. [[Varðskipið Freyja]] er nýjasta skipið, smíðað árið 2010 en keypt til Íslands árið 2021. Sjómælingaskipið ''Baldur'' var smíðað af Vélsmiðju [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] árið [[1991]] og er notað til sjómælinga vegna sjókortagerðar, eftirlits á grunnslóð, æfinga og þjálfunar auk ýmissa annarra verkefna. Um borð er léttbátur búinn til sjómælinga á grunnsævi. Baldur er ekki búinn vopnum. Aðgerðabáturinn ''Óðinn'' er yfirbyggður harðbotna slöngubátur sem m.a. er nýttur af séraðgerðasviði LHG en einnig til eftirlits og æfinga. [[Mynd:2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|thumb|240px|Varðskipið [[Þór IV (skip)|V/s Þór]] [[2011]]]] ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://www.lhg.is/sagan/|titill=Saga LHG|mánuðurskoðað=18. janúar|árskoðað=2007}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Icelandic Coast Guard | mánuðurskoðað = 20. janúar | árskoðað = 2007}} == Tilvísanir == <references/> ==Tenglar== {{Commonscat|Icelandic Coast Guard}} {{Commons|Þór IV|Þór IV}} * [http://www.lhg.is Landhelgisgæsla Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2006052.html Lög um Landhelgisgæslu Íslands] {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} {{S|1926}} [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 30n7fxxwcsyoat84uibvpvbo4i9yzo0 1976203 1976202 2026-08-22T01:10:06Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976203 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = '''Landhelgisgæsla Íslands''' | merki = Coast Guard of Iceland.svg | gerð = Opinber stofnun | slagorð = Við erum til taks | hjáheiti = Landhelgisgæslan, gæslan | stofnað = 1. júlí 1926<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/sagan/sagan</ref> | stofnandi = | örlög = | staðsetning = Björgunarmiðstöðin Skógarhlíð 14, 105 [[Reykjavík]] | lykilmenn = [[Georg Kr. Lárusson]], forstjóri | starfsemi = Eftirlit, löggæsla, leit og björgun | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = Um 280 manns<ref>https://www.lhg.is/um-okkur</ref> | vefur = lhg.is }} '''Landhelgisgæsla Íslands''' er opinber stofnun [[Ísland|íslenska]] ríkisins sem sinnir eftirliti og löggæslu í 12 sjómílna [[landhelgi]] Íslands og 200 sjómílna efnahagslögsögu. Landhelgisgæslan er ábyrgðaraðili vegna leitar og björgunar að skipum og flugvélum á mun stærra hafsvæði sem teygir sig langleiðina til Grænlands, norður fyrir Jan Mayen og austur fyrir Færeyjar. Landhelgisgæslan heldur því úti björgunarmiðstöð sjófarenda og loftfara sem kallast á ensku Joint Rescue Coordination Center (JRCC Iceland). Innan verksviðs landhelgisgæslunnar er einnig sprengjueyðing, en í kringum [[Keflavíkurstöðin]]a finnast oft sprengjur og sprengjuefni. Einnig kemur fyrir að [[tundurdufl]] skoli á land eða festist í veiðarfærum veiðiskipa. Þá sér Landhelgisgæslan einnig um sjómælingar við Ísland og útgáfu sjókorta í samræmi við alþjóðlega staðla og kröfur. Frá byrjun árs 2011 hefur loftrýmiseftirlit og rekstur ratsjárstöðva verið í höndum Landhelgisgæslunnar auk umsjár öryggissvæða á Keflavíkurflugvelli. Hjá Landhelgisgæslunni starfa um 280 manns. Samkvæmt lögum er varðskipunum ætlað að veita afskekktum stöðum þjónustu, en einnig heilum byggðarlögum þegar samgöngur bregðast vegna [[náttúruhamfarir|náttúruhamfara]]. Dæmi um hið síðastnefnda eru [[Vestmannaeyjagosið]] 1973 og snjóflóðin á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] árið 1995. Forstjóri er [[Georg Kr. Lárusson]]. == Saga Landhelgisgæslunnar == Landhelgisgæslan var upphaflega stofnuð [[1. júlí]] [[1926]]. Tveimur vikum fyrr hafði [[gufuskip]]ið ''[[Varðskipið Óðinn (1926)|Óðinn]]'', fyrsta sérsmíðaða íslenska varðskipið, vopnað tveimur 57 [[millímetri|mm]] fallbyssum komið til landsins. Fyrir það hafði íslenskri landhelgisgæslu verið sinnt misjafnlega með leiguskipum eða af [[Danmörk|Dönum]]. Um margar aldir höfðu útlendingar veitt við strendur Íslands og stundum með [[botnvarpa|botnvörpur]] án þess að sýna Íslendingum tillitsemi þannig að veiðarfæri þeirra löskuðust. Stundum urðu átök vegna þessa og frægt er dæmi þess á árinu [[1899]] þegar [[Hannes Hafstein]] vildi taka breskan togara í landhelgi ásamt nokkrum mönnum en þrír þeirra drukknuðu. Eftir að Íslendingar fengu [[heimastjórn]] [[1904]] gerðu danir út eftirlitsskipið ''[[Islands Falk]]'' og [[1913]] var [[Landhelgissjóður Íslands]] stofnaður. Í sjóðinn áttu að safnast fésektir fyrir ólöglegar veiðar sem síðan yrðu nýttar til þess að fjármagna landhelgisgæsluna. Með [[sambandslögin|sambandslögunum]] árið [[1918]] og fullveldinu sem þeim fylgdi var ákveðið að Danir myndu áfram sinna landhelgisgæslu við Ísland sem kæmi til endurskoðunar eftir 25 ár. Á næstu árum voru tekin skip á leigu eftir setningu laga um landhelgisvörn [[1919]]. Árið [[1920]] keypti [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] danska togarann ''Thor'' sem var nefndur ''[[Þór (skip)|Þór]]'' og nýttur til eftirlits með fiskveiðibátum Eyjamanna. Fjórum árum síðar var 47 mm fallbyssu komið fyrir á Þór og síðar keypti ríkið Þór að fullu. Þann [[14. júlí]] [[1929]] var skipið [[Varðskipið Ægir (1929)|Ægir]] keypt. Árið [[1930]] var landhelgisgæslan færð undir [[Skipaútgerð ríkisins]]. Á meðan á [[seinni heimsstyrjöldin]]ni stóð var lítið um erlend veiðiskip eins og gefur að skilja. Landhelgisgæslan hafði þó í ýmsu að snúast m.a. mikil björgunarstörf, eyðing tundurdufla og margs konar flutningar á fólki og vörum, vegna almenns skipaskorts. Eftir stríð, árið [[1948]], samþykkti [[Alþingi]] nokkuð sérstök lög um verndun og nýtingu [[landgrunnur|landgrunnsins]]. Landhelgisgæslan varð sjálfstæð stofnun árið [[1952]] og sérstakur forstjóri ráðinn. Þá var landhelgin færð út um eina [[sjómíla|sjómílu]] í fjórar sjómílur og við það ríflega tvöfaldaðist fiskveiðilandhelgin úr 25 þúsund km² í 43 þúsund km². [[Bretland|Bretar]] tóku þessu afar illa og meinuðu íslenskum skipum að landa í höfnum sínum. Árið [[1958]] var fiskveiðilandhelgin færð út í 12 sjómílur og við það stækkaði hún úr 43 þúsund km² í 70 þúsund km². Þá hófust [[þorskastríðin]] svonefndu þegar Bretar sendu herskip til fylgdar við veiðiskip sín. Bretar hótuðu að skjóta á íslensk skip en ekkert varð úr því og viðurkenndu þeir lögsöguna gegn því að fá að veiða takmarkað þar. Árið [[1972]] færðu Íslendingar fiskveiðilögsögu sína enn út og nú í 50 sjómílur og aftur [[1975]] í 200 sjómílur. Við það stækkaði lögsagan úr 75 þúsund km² í 216 þúsund km² árið 1972 og í 758 þúsund km² árið 1975. Í það skiptið sendu Bretar flota herskipa og aðstoðarskipa til fylgdar við veiðiskip sín. Þeir beittu dráttarbátum til þess að sigla á íslensku varðskipin og eyðileggja. Íslendingar notuðu sérstakar [[togvíraklippur]] til þess að skera á veiðarfæri bresku togaranna. Varðskipin sigldu þá þvert fyrir aftan bresku togarana og drógu klippurnar á eftir sér. Reyndu þá bæði togarar og verndarskip þeirra, herskip og dráttarbátar, að sigla varðskipin niður. Árið 1983 fórst þyrla Landhelgisgæslunar, [[TF-RÁN]], í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] með fjögurra manna áhöfn.<ref name="lhg-2013">{{cite news|title=Minnast áhafnar þyrlunnar TF-RAN sem fórst fyrir þrjátíu árum|url=http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Landhelgisgæsla Íslands]]|date=8. Nóvember 2013|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108112556/http://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/nr/2670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Þúst kom inn á dýptarmæla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2482725|accessdate=24. Ágúst 2018|work=[[Dagblaðið Vísir]]|date=10. Nóvember 1983}}</ref> Árið 2015 tók Landhelgisgæslan þátt í samevrópsku verkefni við að bjarga [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamönnum af Miðjarðarhafi]]. == Floti Landhelgisgæslunnar == [[File:Icelandic Coast Guard TF-GNA IMG 3236.jpg|thumb|TF-GNA(III) Airbus H225 á Sumburgh Flugvelli á leið sinni til Íslands árið 2019]] [[File:Bombardier Dash 8-Q314, Iceland - Coast Guard JP7656625.jpg|thumb|TF-SIF eftirlitsflugvél á flugi á Grikklandi árið 2013]] Flugdeild Landhelgisgæslunnar samanstendur af þremur þyrlum og einni flugvél. Flugvélin er af gerðinni De-Havilland DHC-8-Q314, TF-SIF(4), og kom hún til landsins sumarið 2009. Landhelgisgæslan gerir út þrjár þyrlur af gerðinni Airbus H225 sem eru á leigu frá Knut Axel Ugland Holding.<ref>https://www.lhg.is/frettir-og-fjolmidlar/frettasafn/frettayfirlit/tf-gna-kemur-i-thjonustu-landhelgisgaeslunnar-um-aramot</ref> Þyrlurnar þrjár bera einkennisstafina TF-EIR, TF-GRO og TF-GNA. Allar þyrlurnar eru mjög vel búnar til leitar- og björgunarstarfa.<ref>https://www.lhg.is/um-okkur/taekjakostur/loftfor/</ref> Skipafloti Landhelgisgæslunnar samanstendur af tveimur varðskipum, einu eftirlits- og mælingaskipi og einum aðgerðarbát. [[Varðskipið Þór (2009)|Varðskipið ''Þór'']] er stærsta skip flotans, jafnframt flaggskip Landhelgisgæslunnar. Það var smíðað af Asmar skipasmíðastöðinni í Chile. [[Varðskipið Freyja]] er nýjasta skipið, smíðað árið 2010 en keypt til Íslands árið 2021. Sjómælingaskipið ''Baldur'' var smíðað af Vélsmiðju [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] árið [[1991]] og er notað til sjómælinga vegna sjókortagerðar, eftirlits á grunnslóð, æfinga og þjálfunar auk ýmissa annarra verkefna. Um borð er léttbátur búinn til sjómælinga á grunnsævi. Baldur er ekki búinn vopnum. Aðgerðabáturinn ''Óðinn'' er yfirbyggður harðbotna slöngubátur sem m.a. er nýttur af séraðgerðasviði LHG en einnig til eftirlits og æfinga. [[Mynd:2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|thumb|240px|Varðskipið [[Þór IV (skip)|V/s Þór]] [[2011]]]] ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://www.lhg.is/sagan/|titill=Saga LHG|mánuðurskoðað=18. janúar|árskoðað=2007}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Icelandic Coast Guard | mánuðurskoðað = 20. janúar | árskoðað = 2007}} == Tilvísanir == <references/> ==Tenglar== {{Commonscat|Icelandic Coast Guard}} {{Commons|Þór IV|Þór IV}} * [http://www.lhg.is Landhelgisgæsla Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2006052.html Lög um Landhelgisgæslu Íslands] {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} {{S|1926}} [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 7qw2qu3ugbww5rrios25zjcma7wb80p 0 38637 1976222 1832727 2026-08-22T10:35:56Z MyraMidnight 41218 40 ára afmælistónleikar á menningarnótt 1976222 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bylgjan logo.jpg|thumb|Merki Bylgjunnar.]] '''Bylgjan''' er [[Ísland|íslensk]] [[útvarp]]sstöð sem hóf útsendingar [[28. ágúst]] [[1986]]. Bylgjan er fyrsta löglega einkarekna útvarpsstöðin á Íslandi. [[Dagskrárgerð]]arfólk var blanda af reyndu fyrrum starfsfólki [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] og fólki sem var nýkomið úr námi. Útvarpsstöðin var upphaflega stofnuð af [[Íslenska útvarpsfélagið|Íslenska útvarpsfélaginu]]. Það gekk inn í fjölmiðlasamsteypuna [[Norðurljós (fyrirtæki)|Norðurljós]] og varð svo hluti af [[365 miðlar|365 miðlum]]. Nú er Bylgjan í eigu [[Sýn (fyrirtæki)|Sýnar]]. == 40 ára afmæli == Bylgjan heldur upp á 40 ára afmæli stöðvarinnar með tónleikum í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarðinum]] á [[Menningarnótt]] 2026.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923712d/bylgjan-fagnar-40-arum-med-stor-veislu-a-menningar-nott|titill=Bylgjan fagnar 40 árum með stórveislu á Menningarnótt|höfundur=Bylgjan|útgefandi=Vísir|mánuður=21. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Frægir skemmtiþættir á Bylgjunni == * [[Betri stofan]] * [[Bibba á Brávallagötunni]] * [[Bylgjulestin]] * [[Harrý og Heimir]] * [[N á tali hjá Hemma Gunn]] * [[Simmi og Jói]] {{Stubbur|dægurmenning}} {{365 miðlar}} [[Flokkur:Bylgjan| ]] {{s|1986}} ice2kdshtbr7m9b1a5zf4jq062bqq0g 0 42381 1976197 1906526 2026-08-21T23:26:54Z MyraMidnight 41218 danskt ö 1976197 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Latin Letter Ø.svg|thumb|right|150px]] '''Ø''' eða '''ø''' (stundum kallað '''danskt ö''') er [[bókstafur]] sem notaður er í [[danska|dönsku]], [[færeyska|færeysku]] og [[norska|norsku]]. Í [[íslenska|íslensku]], [[sænska|sænsku]], [[tyrkneska|tyrknesku]], [[finnska|finnsku]], [[aserbaídsjanska|aserbaídsjönsku]], [[tatar]], [[túrkmen]], [[þýska|þýsku]], [[eistneska|eistnesku]], [[rúmverska|rúmversku]] og [[ungverska|ungversku]] er notast við stafinn [[Ö]] í stað Ø. Sambærilegt tákn, ∅, er notað í [[stærðfræði]] til að tákna [[tómamengið]]. {{Stubbur|málfræði}} [[Flokkur:Stafróf]] [[Flokkur:Færeyska]] 94os793jvuk571xumg8enzsdr94zb8g 1976198 1976197 2026-08-21T23:55:00Z MyraMidnight 41218 Endurorða part af inngangi 1976198 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Latin Letter Ø.svg|thumb|right|150px]] '''Ø''' eða '''ø''' (stundum kallað '''danskt ö''') er [[bókstafur]] sem notaður er í [[danska|dönsku]], [[færeyska|færeysku]] og [[norska|norsku]]. Íslenska notast við Ö í stað Ø, en fleirri tungumál gera slíkt hið sama og má nefna [[sænska|sænsku]], [[tyrkneska|tyrknesku]], [[finnska|finnsku]], [[aserbaídsjanska|aserbaídsjönsku]], [[tatar]], [[túrkmen]], [[þýska|þýsku]], [[eistneska|eistnesku]], [[rúmverska|rúmversku]] og [[ungverska|ungversku]]. Sambærilegt tákn, ∅, er notað í [[stærðfræði]] til að tákna [[tómamengið]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|málfræði}} [[Flokkur:Stafróf]] [[Flokkur:Færeyska]] 2mv1zgjzonzu2woh5fqqcqb6wefiqa6 0 50888 1976154 1968188 2026-08-21T12:42:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976154 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Jorja Fox | image = JorjaFox.jpg | birthname = Jorja-An Fox | birthdate = [[7. júlí]] [[1968]] | height = 1,78 m | location = {{USA}} [[New York (borg)|New York]], [[New York (fylki)|New York]], [[Bandaríkin]] | othername = Jorjan Fox | homepage = http://www.jorjafox.org | notable role = '''Sara Sidle''' í ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' }} '''Jorja-An Fox''' (fædd 7. júlí 1968) er bandarísk [[leikkona]] sem er þekktust fyrir hlutverk sitt sem '''Sara Sidle''' í ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]''. == Einkalíf == Fox er yngri af tveim börnum og var alin upp á lítilli í eyju í [[Melbourne Beach]] í [[Florída]]. Hún hefur lýst sjálfri sér sem ofþungri á barnsárum og var með skarð á milli framtannanna.<ref>''Stuff'' magazine, 2002</ref> Um tvítugsaldur höfðu hvorki endajaxlar né spangir hjálpað til og Fox sagði „gleymdu þessu“.<ref>''People'' magazine, 2003</ref> Nafn hennar er borið fram sem „Georgia“. En hún er oftast nær skráð sem Jorja Fox en hefur líka verið skráð sem „Jorjan Fox“.<ref>[http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=/2005/9/4/tvnradio/11909399&sec=tvnradio Procter prospers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102103721/http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=/2005/9/4/tvnradio/11909399&sec=tvnradio |date=2007-01-02 }} (Skoðað 24. nóvember 2007).</ref> Eftir að hafa stundað nám við Melbourne High School<ref>{{cite web| last = Coconut| first = Commander| authorlink = | title = Tuesday Column| work = | publisher = [[Orlando Sentinel]]| date = 8 May 2001| url = http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8353112_ITM| format = | doi = | accessdate = 13 April 2009| quote = Jorja Fox, who plays Sara, went to Indialantic's Hoover Junior High and then Melbourne High School| archiveurl = https://archive.today/20120530052339/http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-121019673/headline-here.html| archivedate = 30 maí 2012}}</ref> í tvö ár, þá byrjaði hún að vinna sem módel eftir að hafa unnið bæjarkeppnina. Ákvað hún að skrá sig sem drama stúdent við Lee Strasberg Institute í New York, undir leiðsögn leikarans William Hickey. Fox er meðstofnandi að Honeypot Productions, sem er sjálfstætt leikhús í Los Angeles og hefur þegar sýnt fimm leikrit. Vinkona hennar og meðeigandi Heather Reid skrifaði ''Dear Bernard'', sem Fox hjálpaði með að framleiða. Fox er einnig tónlistamaður: spilar hún á gítar og er nýbúin að kaupa trommusettt. Einnig skrifar hún og semur lög, þekktast fyrir myndina ''Traveling Companion''. Jorja og samleikkona hennar [[Marg Helgenberger]] sungu „Stand by Me“ sem dúet fyrir What a Pair 4!, sem er árleg góðgerðarsamkoma sem safnar peningum fyrir brjóstakrabbameins rannsóknir. Fox býr núna í [[Los Angeles]] og meðal vina hennar er [[Emily Procter]], sem hún hvatti til þess að taka þátt í ''[[CSI: Miami]]''. Árið 2001, Jorja staðhæfði að hún væri „með einhverjum, en ekki gift“. <ref>{{cite web|url=http://www.usaweekend.com/01_issues/010617/010617jorja.html|title=Online extra: Q&A with actress Jorja Fox of "CSI"|accessdate=2009-06-01|date=2001-06-17|publisher=www.usaweekend.com}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Kringum 2003 var hún á lausu.<ref>{{cite news|url=http://wiki.jorjafox.net/wiki/People_Mag._(26_May_2003)|title=Hey There, Jorja Girl|accessdate=2009-06-01|date=2003-05-26|publisher=www.people.com|archive-date=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209102000/http://wiki.jorjafox.net/wiki/People_Mag._(26_May_2003)|url-status=dead}}</ref> Árið 2003 var hún 80. sæti á lista tímaritsins ''Stuff'' yfir 103 kynþokkafyllstu konur. Árlega þá er hún útnefnd hjá People for the Ethical Treatment of Animals – PETA sem „Kynþokkafyllsta grænmetisæta í heiminum“. === Aðgerðarstefna og stjórnmál === Fox er stuðningsmaður Human Rights Campaign<ref>[http://www.jorjafox.org/ jorjafox.org]</ref> og hefur verið grænmetisæta síðan hún var 19 ára, og hefur unnið með People for the Ethical Treatment of Animals-PETA til þess að kynna [[grænmetishyggja|grænmetishyggju]]<ref>[http://www.goveg.com/f-jorjafox.asp GoVeg.com]</ref> og vinnur einnig með Animal Defenders International <ref>[http://uk.youtube.com/watch?v=NwUa6kweniM]</ref> til þess að skýna ljósi á þjáningar dýra í fjölleikahúsum. Er hún með tösku nefnda eftir sér eftir Montréal company ''Matt & Nat'', sem hannar grænmetis töskur. <ref>[http://www.mattandnat.com matt & nat<!-- Bot generated title -->]</ref> Fox var viðstödd útgáfu bókarinnar Thanking The Monkey eftir Karen Dawn, og hægt er að sjá hana á Access Hollywood ræða hvernig grænmetisætur hjálpa umhverfinu.<ref>{{Cite web |url=https://www.thankingthemonkey.com/media.php |title=Interview with Access Hollywood |access-date=2026-03-31 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114170331/https://www.thankingthemonkey.com/media.php |url-status=dead }}</ref> Árið 2008 Fox bauð sig fram til þess að taka upp Public Service tilkynningu fyrir New York sjálfeignarstofnunina [https://redapes.org Orangutan Outreach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210820174404/https://redapes.org/ |date=2021-08-20 }}. Þessi 30-sekúnda mynd var sýnd á Animal Planet á meðan verið var að sýna verðlaunaseríuna ''Orangutan Island''. == Ferill == === Söngleikir === Eftir að hafa hætt í ''CSI'' árið 2007, kom Fox fram í söngleiknum ''Stay Forever: The Life and Music of Dusty Springfield'' sem Kirsten Holly Smith,<ref>{{cite web|url=http://www.variety.com/review/VE1117936161.html?categoryid=33&cs=1|title=Stay Forever: The Life and Music of Dusty Springfield|accessdate=2008-02-28|author=Julio Martinez|date=2008-02-10|publisher=www.variety.com}}</ref> sem var sýnd í Renberg Theatre í Los Angeles Gay and Lesbian Center. === Sjónvarp === Fyrsta sjónvarpshlutverk Fox var árið 1992 í ''ABC Afterschool Specials''. Frá 1996-1999 þá lék hún lækninn Maggie Doyle í [[ER]]. Árið 1999 þá var hún ráðin til þess að leika leyniþjónustu fulltrúann Gina Toscano í ''The West Wing'' sem hún lék í eina seríu. Árið 2000 þá var Fox boðið hlutverk í [[CSI: Crime Scene Investigation]] sem Sara Sidle sem hún lék til ársins 2007. Þann 18. apríl, 2007, þá greindi ''TV Guide'' frá því að Fox myndi ekki koma aftur í seríu átta af ''CSI'', eftir að hafa ekki skrifað undir nýjan samning.<ref>[http://www.tvguide.com/News-Views/Columnists/Ask-Ausiello/default.aspx?columndate=18-Apr-2007 Ask Ausiello]</ref> Loka þáttur seríunnar reyndist vera tvísýnn sem tengdist persónu hennar, Sara Sidle.<ref>[http://theedge.bostonherald.com/tvNews/view.bg?articleid=197461 "Channel your energy for what May come during television sweeps month"]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ''New York Post'' greindi svo frá því að Fox hafi ekki mætt til þess að taka upp lokaþáttinn vegna áframhaldandi ágreinings vegna samningsvinnu.<ref>{{Cite web |url=http://www.nypost.com/seven/05022007/tv/jorjas_rules_tv_michael_starr.htm |title=''New York Post'' |access-date=2012-05-30 |archive-date=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811043806/http://www.nypost.com/seven/05022007/tv/jorjas_rules_tv_michael_starr.htm |url-status=dead }}</ref> Hvorki CBS né umboðsmaður Jorju staðfestu þessar ásakanir. Í september 2007, eftir að sögusagnir fóru á kreik þess efnis að Fox væri að hætta í þættinum,<ref>{{Cite web |url=http://community.tvguide.com/blog/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/700000049 |title=Ausiello Report Blog {{!}} TVGuide.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-18 |archive-date=2007-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616174312/http://community.tvguide.com/blog/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/700000049 |url-status=dead }}</ref> þá hóf internet spjallsíða sem kallast ''Your Tax Dollars At Work'' undirskriftarsöfnun og herferð til þess að halda Sidle í ''CSI''. Herferðin (sem kallast Dollars for Sense) fól meðal annars í sér að senda framleiðendum þáttarins dollara til þess að halda Fox í þættinum. Með hjálp framlaga, þá gat herferðin skipulagt það að flugél flægi yfir, á þriðjudögum og fimmtudögum fyrstu tvær vikurnar í október, yfir Universal Studios, þar sem ''CSI'' er tekið upp. Á áróðursborðanum stóð „Höldum Jorju Fox á CBS“.<ref>http://www.dollarforsense.com</ref><ref>[http://tvfilter.spaces.live.com/Blog/cns!DB9D137CC0F754C9!22137.entry MSN TV Blog: Want to Keep Jorja Fox On 'CSI'?<!-- Bot generated title -->]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þann 15. október 2007 greindi Fox Entertainment Weekly að hún hefði yfirgefið ''CSI,'' þar sem hana langaði í smá hlé frá „skuldbindingu við vikulegan sjónvarpsþátt“.<ref>{{cite web|url=http://hollywoodinsider.ew.com/2007/10/jorja-fox-makes.html|title=Jorja Fox makes it official: She's leaving 'CSI'|accessdate=2007-10-15|author=Lynette Rice|date=2007-10-15|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-date=2007-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016100922/http://hollywoodinsider.ew.com/2007/10/jorja-fox-makes.html|url-status=dead}}</ref> Að hennar beiðni, þeir peningar sem söfnuðust í „Dollars for Sense“ herferðinni yrði gefið Court Appointed Special Advocate, samtök sem hjálpar fóstur börnum. Þann 15. nóvember 2007 var þátturinn „Goodbye and Good Luck“ seinasti þátturinn sem Fox lék í sem aðalleikari í ''CSI''. Í maí 2008 kom Fox aftur í níundu þáttaröð ''CSI''' sem gestaleikari.<ref>{{cite web |url=http://tvguide.sympatico.msn.ca/TVNews/Articles/080523_casting_411_DW |title='24' and 'CSI' casting news! |access-date=2009-10-18 |archive-date=2008-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528045333/http://tvguide.sympatico.msn.ca/TVNews/Articles/080523_casting_411_DW |url-status=dead }}</ref> í þremur þáttum.<ref>{{cite web |url=http://ausiellofiles.ew.com/2008/08/ask-ausiello-sp.html |title=Ask Ausiello: Spoilers on 'The Office,' 'Supernatural,' 'HIMYM,' 'Bones,' 'Heroes' and More! |access-date=2009-10-18 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303115451/http://ausiellofiles.ew.com/2008/08/ask-ausiello-sp.html |url-status=dead }}</ref> Fox kom síðan fram í seinasta þætti Grissom's „One To Go“ í lokasenunni þegar Grissom kemur skóginn, til þess að koma Söru á óvart og þátturinn endar með því að þau kyssast innilega. CBS tilkynnti haustið 2009 að Jorja Fox mundi endurtaka hlutverk sitt sem Sara Sidle í ''CSI''.<ref>{{cite news | author=Matt Mitovich | title=Breaking: Jorja Fox Returns to CSI | url=http://www.tvguide.com/News/Jorja-Returns-CSI-1008233.aspx | work=TVGuide.com | date=17 July 2009 | accessdate=2009-07-17 | archive-date=2009-07-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090720055956/http://www.tvguide.com/News/Jorja-Returns-CSI-1008233.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.celebla.com/2009/07/30/csi-jorja-returns/ |title=Geymd eintak |access-date=2009-10-18 |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003170039/http://www.celebla.com/2009/07/30/csi-jorja-returns/ |url-status=dead }}</ref> Framleiðslustjórinn Carol Mendelsohn staðfesti þetta. <ref>{{cite web |url=http://ausiellofiles.ew.com/2009/10/14/exclusive-jorja-fox-makes-her-csi-return-more-permanent/ |title=Geymd eintak |access-date=2009-10-18 |archive-date=2009-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016171234/http://ausiellofiles.ew.com/2009/10/14/exclusive-jorja-fox-makes-her-csi-return-more-permanent/ |url-status=dead }}</ref> ==== CSI - ágreiningur ==== Jorja og meðleikari hennar [[George Eads]] voru rekin úr þættinu árið 2004. Fox hafði ekki sent bréf sem staðfesti komu sína í upptökurnar þegar þær áttu að byrja. Ágreiningurinn var leystur á einni viku, og voru þau bæði ráðin aftur af CBS; samt sem áður, þá fengu hvorug þeirra launahækkun eins og samleikarar þeirra. Einnig var sagt frá því að af þeim tveimur, þá var haft samband við Fox fyrst þegar átti að endursemja samning hennar við ''CSI'', en hún neitaði að skrifa undir nema að Eads væri endurráðinn líka.<ref>{{cite web |url=http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1%2C1002%2C271%7C89520%7C1%7C%2C00.html |title="''CSI'' Rehires Fox; Eads Waits to Hear" |access-date=2020-12-29 |archive-date=2007-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118160113/http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C89520%7C1%7C,00.html |url-status=dead }}</ref> === Kvikmyndir === Fyrsta kvikmyndahlutverk Fox var árið 1999 í ''The Kill-Off''. Hefur hún síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við ''The Jerky Boys'', ''Forever Fabulous'', ''Memento'' og ''Next Exit''. == Kvikmyndir og sjónvarp == {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill"class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Kvikmyndir |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Kvikmynd ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1989 |''The Kill-Off'' |Myra Pavlov |sem Jorjan Fox |- |1991 |''Happy Hell Night'' |Kappa Sig stelpa |óskráð á lista |- |1994 |''Dead Funny'' |Fate 3 |sem Jorjan Fox |- |1995 |''The Jerky Boys'' |Lazarro´s unga dama |sem Jorjan Fox |- |1995 |''Alchemy'' |Josie |Sjónvarpsmynd |- |1997 |''House of Frankenstein'' |Felicity |Sjónvarpsmynd |- |1998 |''Velocity Trap'' |Alice Pallas | |- |1998 |''How to make the Cruelest Month'' |Sarah Bryant | |- |1999 |''Eyes Wide Shut'' |Vændiskona |óskráð á lista |- |1999 |''Forever Fabulous'' |Liz Guild | |- |1999 |''The Hungry Bachelors Club'' |Delmar Youngblood | |- |2000 |''Memento'' |Eiginkona Leonards | |- |2003 |''Down with the Joneses'' |Bev Jones | |- |2003 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Sara Sidle |Tölvuleikur <br> talaði inn á |- |2004 |''CSI: Crime Scene Investigation – Dark Motives'' |Sara Sidle |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2005 |''Next Exit'' |Terri | |- |2010 |''Accidental Icon: The Real Gidget Story'' |Kynnir | |- |2009 |''3 Weeks to Daytona'' |Cheryl |Eftirvinnsla |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Sjónvarp |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Titill ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1992 |''ABC Afterschool Special'' |Diane Dravecki |3 þættir <br> sem Jorjan Fox |- |1993 |''Lifestories: Families in Crisis'' |Maggie Glendon |Þáttur: Dead Drunk – The Kevin Tunell Story |- |1993 |''Law & Order'' |Paula Engren |Þáttur: Securitate <br> sem Jorjan Fox |- |1993-1994 |''Missing Persons'' |Connie Karadzic |17 þættir <br> sem Jorjan Fox |- |1995 |''Courthouse'' |Maureen Dawes |Þáttur: Pilot <br> sem Jorjan Fox |- |1997 |''Ellen'' |Fallega konan |Þáttur: The Puppy – hluti 2 <br> óskráð á lista |- |1999 |''Partners'' |Alex |Þáttur: My Sister, My Enemy |- |1996-1999 |[[ER]] |Dr. Maggie Doyle |33 þættir |- |2000 |[[The West Wing]] |Leyniþjónustufulltrúinn Gina Toscano |5 þættir |- |2009 |''Drop Dead Diva'' |Marianne Neely |Þáttur: Second Chances |- |2000 - 2010 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Sara Sidle |195 þættir |} == Verðlaun og tilnefningar == '''Screen Actors Guild verðlaunin''' *2005: Verðlaun sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2004: Tilnefnd sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2003: Tilnefnd sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2002: Tilnefnd sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = Jorja Fox|mánuðurskoðað = 18. október|árskoðað= 2009}} == Tenglar == {{commonscat}} * {{imdb name|id=0289080|name=Jorja Fox}} * [http://www.ew.com/ew/article/0,,20054547_20055147_20152746,00.html Why I Left CSI--Jorja Fox Interview with EW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723045954/http://www.ew.com/ew/article/0,,20054547_20055147_20152746,00.html |date=2010-07-23 }} * [https://www.jorjafox.net/ Jorja Fox: Online (fansite)] * [http://bt.submystic.com/physicaljorja/ Bombshell - the approved Jorja Fox physical fanlisting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012170822/http://bt.submystic.com/physicaljorja/ |date=2009-10-12 }} * [http://www.accesshollywood.com/video_251543 Access Hollywood ''Thanking the Monkey'' Book Launch Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918223305/http://www.accesshollywood.com/video_251543 |date=2009-09-18 }} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Fox, Jorja]] {{fe|1968|Fox, Jorja}} 1xt4q4d4ouichum3nc0zg77es477rdk 0 52326 1976171 1914205 2026-08-21T15:01:24Z TKSnaevarr 53243 1976171 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Heroes | mynd = Heroes tv series.svg | myndatexti = Einkennismerki Heroes |tegund = [[Drama]], [[Vísindaskáldsaga]] |myndframsetning = [[NTSC]] ([[480i]]), [[PAL]] ([[576i]]),<br>[[HDTV]] ([[1080i]]) | lengd = um 42 mín. | handrit = [[Tim Kring]] | leikstjórn = | kynnir = | sjónvarpsstöð = [[NBC]] | leikarar = [[David Anders]]<br>[[Kristen Bell]]<br>[[Santiago Cabrera]]<br>[[Jack Coleman]]<br>[[Tawny Cypress]]<br>[[Dana Davis]]<br>[[Noah Gray-Cabey]]<br>[[Greg Grunberg]]<br>[[Robert Knepper]]<br>[[Ali Larter]]<br>[[James Kyson Lee]]<br>[[Masi Oka]]<br>[[Hayden Panettiere]]<br>[[Adrian Pasdar]]<br>[[Zachary Quinto]]<br>[[Sendhil Ramamurthy]]<br>[[Dania Ramirez]]<br>[[Leonard Roberts]]<br>[[Cristine Rose]]<br>[[Milo Ventimiglia]] | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = [[Wendy Melvoin]]<br />[[Lisa Coleman]] | land = {{USA}} [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | stöð = [[NBC]] | fyrsti_þáttur = [[25. september]] [[2006]] | frumsýning = [[25. september]] [[2006]] | síðasti_þáttur = [[8. febrúar]] [[2010]] | lokasýning = [[8. febrúar]] [[2010]] | framleiðslufyrirtæki = Tim Kring<br />Dennis Hammer<br />Allan Arkush<br />Greg Beeman<br />Matt Shakman<br />Peter Elkoff<br />James Middleton | framleiðandi = Lori Moyter<br />Kevin Lafferty | aðstoðarframleiðandi = | staðsetning = | klipping = | myndataka = | hljóðsetning = Dolby Digital 5.1 | on_demand=NBC.com | fjöldi_þáttaraða = 4 | fjöldi_þátta = 78 | þáttalisti = | tengt = | undanfari = | framhald = | imdb_kenni = 0813715 | tv_com_kenni = heroes | vefsíða = http://www.nbc.com/Heroes/ }} '''''Heroes''''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sjónvarpsþáttur]] skapaður af [[Tim Kring]] sem hóf göngu sína þann [[25. september]] [[2006]] á [[NBC]]. Þættirnir fjalla um venjulegt fólk sem uppgötvar að það hefur ofurkrafta og hvernig þau ákveða að nota þá. == Persónur og leikarar == === Aðalleikarar === * Milo Ventimiglia sem Peter Petrelli - hjúkrunarliði sem getur tekið á sig ofurkrafta annarra. * Hayden Panettiere sem Claire Bennet - klappstýra sem læknast af öllum meiðslum. * Jack Coleman sem Noah Bennet - faðir Claire og vinnur fyrir Fyrirtækið, stofnun sem fylgist með fólki með ofurkrafta. * Sendhil Ramamurthy sem Dr. Mohinder Suresh - indverskur erfðafræðingur sem fetar í fótspor föður síns við að leita að fólki með ofurkrafta. * Adrian Pasdar sem Nathan Petrelli - lögfræðingur sem býður sig fram á þing og getur flogið. Eldri bróðir Peters. * Masi Oka sem Hiro Nakamura - japanskur skrifstofustarfsmaður sem stjórnar [[Tímarúm|tímarúminu]]. * Greg Grunberg sem Matt Parkman - lögreglumaður sem getur lesið hugsanir annarra. * Ali Larter sem Niki Sanders - fatafella frá Vegas með ofurstyrk/Tracy Strauss - tvíburasystir Nikiar sem getur fryst hluti. === Aðrir aðalleikarar === * Zachary Quinto sem Gabriel Gray/Sylar - raðmorðingi sem stelur ofurkröftum frá öðrum (aukahlutverk þáttaröð 1, aðalhlutverk þáttaröð 2-4). * James Kyson Lee sem Ando Masahashi - besti vinur Hiros sem ferðast með honum til Bandaríkjanna (aukahlutverk þáttaröð 1, aðalhlutverk þáttaröð 2-4). * Cristine Rose sem Angela Petrelli - móðir Peters og Nathans. Hún er einn af stofnendum Fyrirtækisins. Dreymir framtíðina (aukahlutverk þáttaröð 1-2, aðalhlutverk þáttaröð 3-4). * Noah Gray-Cabey sem Micah Sanders - sonur Nikiar og hefur þann hæfileika að geta talað við vélar (aðalhlutverk þáttaröð 1-2, aukahlutverk þáttaröð 3). * Leonard Roberts sem D.L. Hawkins - strokufangi og eiginmaður Nikiar. Hefur þann hæfileika að geta gengið í gegnum veggi (aðalhlutverk þáttaröð 1, aukahlutverk þáttaröð 2). * Dania Ramirez sem Maya Herrera - mexíkósk flóttakona sem getur gefið frá sér eitur (aðalhlutverk 2-3). * David Anders sem Adam Monroe - stofnandi Fyrirtækisins. Hefur sama eiginleika og Claire og er yfir 400 ára gamall (aðalhlutverk þáttaröð 2, aukahlutverk þáttaröð 3-4). * Kristen Bell sem Elle Bishop - starfskona hjá Fyrirtækinu og getur stjórnað rafmagni (aðalhlutverk þáttaröð 2, aukahlutverk þáttaröð 3). * Santiago Cabrera sem Isaac Mendez - listamaður sem getur teiknað framtíðina (aðalhlutverk þáttaröð 1, aukahlutverk þáttaröð 4) * Tawny Cypress sem Simone Deveaux - listasali og ástkona Isaacs og Peters (aðalhlutverk 1 þáttaröð) * Dana Davis sem Monica Dawson - systurdóttir D.L.s og frænka Micah sem býr í New Orleans. Hefur þann eiginleika að geta hermt eftir öllum hreyfingum sem hún sér (aðalhlutverk þáttaröð 2). * Robert Knepper sem Samuel Sullivan - tívolístjóri sem getur stjórnað jarðveginum (aðalhlutverk þáttaröð 4). ==Tenglar== * [http://www.nbc.com/Heroes/ Opinber heimasíða] * {{imdb titill|0813715}} {{stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 2006]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir sem hættu sýningu 2010]] 3knd49y3e75309f97lawiu029k61ysq 0 52832 1976167 1948038 2026-08-21T14:29:17Z Makenzis 56151 1976167 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Galatasaray Spor Kulübü | Mynd = [[Mynd:Galatasaray Sports Club Logo.svg|180px]] | Gælunafn = ''Lions'' | Stytt nafn = Galatasaray S.K. | Stofnað = 1905 | Leikvöllur = [[Ali Sami Yen]]<br />[[Istanbúl]] | Stærð = 23,785 sæti | Stjórnarformaður = {{TUR}} [[Burak Elmas]] | Knattspyrnustjóri = {{ESP}} [[Domenec Torrent]] | Deild = [[Turkcell Süper Lig]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = Meistarar | pattern_la1 = _galatasaray1920h | pattern_b1 = _galatasaray1920h | pattern_ra1 = _galatasaray1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8C1223 | body1 = 8C1223 | rightarm1 = FCB514 | shorts1 = 8C1223 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _galatasaray1920a | pattern_b2 = _galatasaray1920a | pattern_ra2 = _galatasaray1920a | pattern_sh2 = _galatasaray1920a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = E1CEA9 | body2 = E1CEA9 | rightarm2 = E1CEA9 | shorts2 = E1CEA9 | socks2 = E1CEA9 | pattern_la3 = _usa18h | pattern_b3 = _galatasaray1819t | pattern_ra3 = _usa18h | pattern_sh3 = _usa18h | pattern_so3 = _galatasaray1819t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Galatasaray''' er [[Tyrkland|tyrkneskt]] knattspyrnulið. Galatasaray er eitt vinsælasta og sigursælasta knattspyrnulið Tyrklands og hefur spilað í efstu deild frá árinu 1906. '''Titlar''' ''Meistarar (25)'': 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15, 2017–18, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2024/2025 *''Kup (18)'': 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1981–82, 1984–85, 1990–91, 1992–93, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 2004–05, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2018–19 *''Superkup (16):'' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019 == Árangur == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2016/17'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''4.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2017.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2017/18'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| ''1.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2018.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2018/19'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| ''1.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2019.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2019/20'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''6.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2020/21'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| ''2.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2021.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2021/22'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''13.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2022.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022/23''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2023.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023/24''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2024.html</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[23. maí]] 2022. == Rígar == === Rígurinn við Fenerbahçe === [[Mynd:1934 11 03 Fenerbahce Galatasaray-2.jpg|thumb|Mynd frá leik liðanna árið 1934]] Galatasaray á í langvinum og hörðum ríg við [[Fenerbahçe|Fenerbahce]]. Uppruna rígsins má rekja til þess tíma þegar liðin voru stofnuð snemma á 20. öld. Galatasaray var stofnað af námsmönnum sem bjuggu Evrópumegin í Istanbul og í gegnum tíðina hefur fólk af hærri stétt og minni trúarhita stutt Galatasaray. Múslimar af stétt verkamanna stofnuðu hins vegar Fenerbahce. Ósætti á milli stuðningsmanna liðanna byggir því á stjórnmálaskoðunum, stétt og mis ákafrar þjóðernishyggju. Síðan árið 1980 hefur Galatasaray þó náð meiri árangri í Evrópukeppnum og aðdáendahópur liðanna blandast með tímanum. Í skoðunarkönnun sem gerð var árið 2022 kom fram að 37,6% íþróttaáhugamanna í Tyrklandi styðja Galatasaray og 32,3% styðja Fenerbahce. Því má sjá að stuðningur við liðin nær langt út fyrir [[Istanbúl]].<ref>{{Citation|title=Big Three (Turkey)|date=2023-11-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Three_(Turkey)&oldid=1186249896|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> Liðin hafa mæst 397 sinnum og hefur Fenerbahce unnið fleiri viðureignir eða 148 á meðan Galatasaray er með 127 sigra. == Tenging við Ísland == [[Kolbeinn Sigþórsson]] var lánaður frá [[FC Nantes|Nantes]] til Galatasaray haustið [[2016]]. Hann gat þó ekkert spilað með liðinu vegna meiðsla og Galatasaray rifti lánssamningnum um áramót.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017825483d/langt-i-fra-tyndur-en-mjog-ahyggjufullur-yfir-ferlinum|title=Langt í frá týndur en mjög áhyggjufullur yfir ferlinum - Vísir|last=Ásgeirsson|first=Eiríkur Stefán|date=2017-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-11-22}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.galatasaray.org/anasayfa galatasaray.org] * [https://www.facebook.com/Galatasaray?fref=ts facebook] * [https://us.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/ Soccerway] * [https://www.sofascore.com/team/football/galatasaray/3061 Sofascore] {{DEFAULTSORT:Galatasaray}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Tyrknesk knattspyrnufélög]] 5tx2rrs2o2rpbhirix1m197nunfcend 1976168 1976167 2026-08-21T14:29:34Z Makenzis 56151 /* Árangur */ 1976168 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Galatasaray Spor Kulübü | Mynd = [[Mynd:Galatasaray Sports Club Logo.svg|180px]] | Gælunafn = ''Lions'' | Stytt nafn = Galatasaray S.K. | Stofnað = 1905 | Leikvöllur = [[Ali Sami Yen]]<br />[[Istanbúl]] | Stærð = 23,785 sæti | Stjórnarformaður = {{TUR}} [[Burak Elmas]] | Knattspyrnustjóri = {{ESP}} [[Domenec Torrent]] | Deild = [[Turkcell Süper Lig]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = Meistarar | pattern_la1 = _galatasaray1920h | pattern_b1 = _galatasaray1920h | pattern_ra1 = _galatasaray1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8C1223 | body1 = 8C1223 | rightarm1 = FCB514 | shorts1 = 8C1223 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _galatasaray1920a | pattern_b2 = _galatasaray1920a | pattern_ra2 = _galatasaray1920a | pattern_sh2 = _galatasaray1920a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = E1CEA9 | body2 = E1CEA9 | rightarm2 = E1CEA9 | shorts2 = E1CEA9 | socks2 = E1CEA9 | pattern_la3 = _usa18h | pattern_b3 = _galatasaray1819t | pattern_ra3 = _usa18h | pattern_sh3 = _usa18h | pattern_so3 = _galatasaray1819t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Galatasaray''' er [[Tyrkland|tyrkneskt]] knattspyrnulið. Galatasaray er eitt vinsælasta og sigursælasta knattspyrnulið Tyrklands og hefur spilað í efstu deild frá árinu 1906. '''Titlar''' ''Meistarar (25)'': 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15, 2017–18, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2024/2025 *''Kup (18)'': 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1981–82, 1984–85, 1990–91, 1992–93, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 2004–05, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2018–19 *''Superkup (16):'' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019 == Árangur == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2016/17 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2017.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2017/18'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| ''1.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2018.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2018/19'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| ''1.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2019.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2019/20'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''6.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2020/21'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| ''2.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2021.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2021/22'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''13.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2022.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022/23''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2023.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023/24''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2024.html</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[23. maí]] 2022. == Rígar == === Rígurinn við Fenerbahçe === [[Mynd:1934 11 03 Fenerbahce Galatasaray-2.jpg|thumb|Mynd frá leik liðanna árið 1934]] Galatasaray á í langvinum og hörðum ríg við [[Fenerbahçe|Fenerbahce]]. Uppruna rígsins má rekja til þess tíma þegar liðin voru stofnuð snemma á 20. öld. Galatasaray var stofnað af námsmönnum sem bjuggu Evrópumegin í Istanbul og í gegnum tíðina hefur fólk af hærri stétt og minni trúarhita stutt Galatasaray. Múslimar af stétt verkamanna stofnuðu hins vegar Fenerbahce. Ósætti á milli stuðningsmanna liðanna byggir því á stjórnmálaskoðunum, stétt og mis ákafrar þjóðernishyggju. Síðan árið 1980 hefur Galatasaray þó náð meiri árangri í Evrópukeppnum og aðdáendahópur liðanna blandast með tímanum. Í skoðunarkönnun sem gerð var árið 2022 kom fram að 37,6% íþróttaáhugamanna í Tyrklandi styðja Galatasaray og 32,3% styðja Fenerbahce. Því má sjá að stuðningur við liðin nær langt út fyrir [[Istanbúl]].<ref>{{Citation|title=Big Three (Turkey)|date=2023-11-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Three_(Turkey)&oldid=1186249896|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> Liðin hafa mæst 397 sinnum og hefur Fenerbahce unnið fleiri viðureignir eða 148 á meðan Galatasaray er með 127 sigra. == Tenging við Ísland == [[Kolbeinn Sigþórsson]] var lánaður frá [[FC Nantes|Nantes]] til Galatasaray haustið [[2016]]. Hann gat þó ekkert spilað með liðinu vegna meiðsla og Galatasaray rifti lánssamningnum um áramót.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017825483d/langt-i-fra-tyndur-en-mjog-ahyggjufullur-yfir-ferlinum|title=Langt í frá týndur en mjög áhyggjufullur yfir ferlinum - Vísir|last=Ásgeirsson|first=Eiríkur Stefán|date=2017-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-11-22}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.galatasaray.org/anasayfa galatasaray.org] * [https://www.facebook.com/Galatasaray?fref=ts facebook] * [https://us.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/ Soccerway] * [https://www.sofascore.com/team/football/galatasaray/3061 Sofascore] {{DEFAULTSORT:Galatasaray}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Tyrknesk knattspyrnufélög]] bsamsama4t0esssu9hsjky5djnlmmqy 0 54995 1976166 1964188 2026-08-21T14:28:30Z TKSnaevarr 53243 1976166 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Janez Janša | mynd = Izredno zasedanje Evropskega sveta 09 (cropped).jpg | titill= Forsætisráðherra Slóveníu | stjórnartíð_start = 22. maí 2026 | forseti = [[Nataša Pirc Musar]] | forveri = [[Robert Golob]] | stjórnartíð_start2 = 3. mars 2020 | stjórnartíð_end2 = 25. maí 2022 | forseti2 = [[Borut Pahor]] | forveri2 = [[Marjan Šarec]] | eftirmaður2 = [[Robert Golob]] | stjórnartíð_start3 = 10. febrúar 2012 | stjórnartíð_end3 = 20. mars 2013 | forseti3 = [[Danilo Türk]]<br>[[Borut Pahor]] | forveri3 = [[Borut Pahor]] | eftirmaður3 = [[Alenka Bratušek]] | stjórnartíð_start4 = 3. desember 2004 | stjórnartíð_end4 = 21. nóvember 2008 | forseti4 = [[Janez Drnovšek]]<br>[[Danilo Türk]] | forveri4 = [[Anton Rop]] | eftirmaður4 = [[Borut Pahor]] | myndatexti1 = Janez Janša árið 2022. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1958|9|17}} | fæðingarstaður = [[Grosuplje]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] (nú Slóveníu) | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Slóvenía|Slóvenskur]] | maki = Silva Predalič<br>Urška Bačovnik (2009–) | stjórnmálaflokkur = [[Lýðræðisflokkur Slóveníu]] | börn = | þekktur_fyrir = | bústaður = | atvinna = | háskóli = Háskólinn í Ljubljana | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Janez Janša''', skírður Ivan Janša, (f. [[17. september]] [[1958]] í [[Ljubljana]] í [[Slóvenía|Slóveníu]]) er slóvenskur stjórnmálamaður, formaður [[Lýðræðisflokkur Slóveníu|Lýðræðisflokks Slóveníu]], núverandi ([[2004]]–[[2008]], [[2012]]–[[2012]], [[2020]]–[[2022]], [[2026]]–) [[forsætisráðherra]] Slóveníu. Hann hefur verið formaður flokksins frá árinu [[1993]]. Janez á tvö börn með Silva Predalič en hefur sést við opinber tækifæri með 28 ára lækni, Urška Bačovnik að nafni. Hann hefur gefið út nokkrar bækur. Tvær best þekktu þeirra eru ''Premiki'' (e. ''The Making of the Slovenian State'', 1992) og ''Okopi'' (e. ''Barricades'', 1994), sem fjallar um þróun Slóveníu í átt að [[þingræði]]slegu stjórnarfyrirkomulagi. Janša er náinn bandamaður [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]], fyrrum forsætisráðherra [[Ungverjaland]]s.<ref>https://www.politico.eu/article/slovenian-survivor-targets-victory-a-la-orban/</ref><ref>{{Cite web |url=https://euobserver.com/tickers/141960 |title=Geymd eintak |access-date=2018-08-14 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191440/https://euobserver.com/tickers/141960 |url-status=dead }}</ref> == Ferill == Janez útskrifaðist frá [[Háskólinn í Ljubljana|Háskólanum í Ljubljana]] árið [[1982]] með gráðu í varnarfræðum (e. defence studies) og hóf störf við slóvenska varnarmálaráðuneytið. Á yngri árum var hann meðlimur í [[Júgóslavneski kommúnistaflokkurinn|kommúnistaflokknum]] og tók virkan þátt í félagsstarfi þar. Ári eftir útskrift sína birtist fyrsta grein hans sem gagnrýndi [[júgóslavneski herinn|júgóslavneska herinn]] í hinu rótttæka slóvenska blaði [[Mladina]]. Í kjölfarið var hann útskúfaður af kommúnistaflokkinum og fékk hvergi vinnu. Um miðbik [[níundi áratugurinn|níunda áratugarins]] starfaði hann sem [[forritun|forritari]] og leiðsögumaður um fjöll. Eftir því sem pólitískar umbætur í Slóveníu jukust og höftum á [[tjáningarfrelsi]] var fækkað fékk hann aftur að vinna við dagblaðið Mladina. == JBTZ-réttarhöldin == Þann [[30. maí]] [[1988]] var Janez handtekinn ásamt tveimur öðrum starfsmönnum Mladina og liðþjálfa júgóslavenska hersins. Þeim var gefið að sök að hafa í fórum sínum hernaðarleyndarmál. Hin svokölluðu [[JBTZ-réttarhöldin|JBTZ-réttarhöld]] voru haldin bak við luktar dyr og þeir fengu ekki að verja sig. Enn fremur voru réttarhöldin haldin á [[serbó-króatíska|serbó-króatísku]] (opinberu tungumáli júgóslavneska hersins) en ekki á [[móðurmál]]i þeirra [[slóvenska|slóvensku]]. Janez fékk 18 mánaða dóm sem hann átti að taka út í hámarks-öryggisfangelsinu Dob, [[almenningur]] brást harkalega við og því var ákveðið að hann skyldi taka út refsinguna í [[Ig]]. Eftir að hafa verið hálft ár í fangelsinu var honum sleppt. == Stjórnmál == Janez kom að stofnun nýs stjórnmálaflokks (SDZ) árið [[1989]] og vann sem [[ritstjóri]] tímaritsins ''Demokracija'' fram að þingkosningum í maí 1990. Hann var fyrst um sinn varaformaður flokksins og því næst þingsflokksformaður. Eftir kosningarnar fékk hann embætti varnarmálaráðherra. [[Tíu daga stríðið]], sjálfstæðisstríð Slóveníu, hófst [[26. júní]] [[1991]]. Undir leiðsögn Janezar beitti slóvenski herinn skæruliðataktík gegn ofjörlum sínum, júgóslavneska hernum. Að sjálfstæði fengnu leystist flokkur Janezar upp og hann gekk í Lýðræðisflokk Slóveníu. Hann var áfram varnarmálaráðherra fram í mars 1994 þegar [[Janez Drnovšek]], þáverandi forsætisráðherra, leyst hann úr embætti vegna ásakana um að herinn hefði haft óeðlieg afskipti af borgurum. Eftir að rannsókn hafði farið fram var Janez sýknaður af ásökunum. Þann [[3. nóvember]] [[2004]], að þingkosningum loknum, var Janez skipaður forsætisráðherra af Drnovšek forseta landsins. Hann var forsætisráðherra eitt [[kjörtímabil]] þar til arftaki hans [[Borut Pahor]] tók við af honum veturinn 2008. == Tengill == {{commonscat}} * [http://www.kpv.gov.si/index.php?id=225&L=1 Heimasíða Forsætisráðherra Slóveníu] á ensku ==Tilvísanir== <references/> {{fe|1958|Janša, Janez}} {{DEFAULTSORT:Janša, Janez}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Slóveníu]] [[Flokkur:Formenn Lýðræðisflokks Slóveníu]] [[Flokkur:Slóvenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Forsetar evrópska ráðsins]] l9c404jx56h3efl7auv1i8xrl4hi8gm 0 60521 1976181 1971837 2026-08-21T19:29:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976181 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = Nova| merki = [[File:Nova 2021 logo.svg|250px]]| gerð = Hlutafélag| stofnað = [[2007]]| staðsetning = [[Reykjavík]], [[Akureyri]], [[Selfossi]]| lykilmenn = Margrét Tryggvadóttir, Forstjóri| starfsmenn = | starfsemi = Fjarskiptafélag| vefur = [https://www.nova.is www.nova.is] }} '''Nova''' var stofnað í maí 2006. Í lok mars 2007 fékk Nova úthlutað [[3G]] rekstrarleyfi og opnaði svo formlega 1. desember 2007. Þann 4. apríl 2013 hóf Nova [[4G]]/[[LTE]] þjónustu, fyrst íslenskra símafyrirtækja og þann 10. október 2017 setti félagið fyrstu 4.5G sendana í loftið. Nova á og rekur eigið 4G/4.5G farsíma- og netkerfi á landsvísu. Í febrúar 2019 hóf Nova prófanir á fyrsta [[5G]] sendinum á Íslandi og í maí 2020 fór Nova í loftið með 5G farsíma- og netþjónustu. Árið 2016 bætti Nova ljósleiðaraþjónustu í vöruframboð sitt sem byggir á ljósleiðarakerfi Gagnaveitunnar. Ljósleiðari hjá Nova styður 1000 Mb/s hraða.<ref>{{Cite web|url=https://www.nova.is/baksvids/fyrirtaekid|title=Fyrirtækið|website=Nova|language=is|access-date=2020-08-19}}</ref> == Dreifikerfi == Nova rekur eigið 3G og 4G farsíma- og netkerfi sem nær til um 95% landsmanna. En einnig eru [[Vodafone]] og Nova með samning um samnýtingu farsímakerfa hvort annars. Samningurinn felur í sér að Vodafone fær aðgang að nýju dreifikerfi Nova fyrir þriðju kynslóð farsíma (3G) og Nova fær aðgang að GSM farsímakerfi Vodafone.<ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/article/200770727062|title=Samnýta 3G og GSM dreifikerfi hvors annars|publisher=visir.is|accessdate=19. nóvember 2013}}</ref> Í lok árs 2011 voru notendur orðnir 100.000 þúsund.<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2009/06/19/nova_saekir_um_gsm_leyfi|title=Nova sækir um GSM-leyfi|publisher=mbl.is|accessdate=19. nóvember 2013}}</ref> == Auglýsingaherferðir == Nova hefur framleitt margar auglýsingar sem hafa vakið umræðu. Árið 2020 komu þau með nýja herferð með slagorðinu "Allir úr" sem sýndi fjölmargt nakið fólk með [[snjallúr]]um að gera venjulega hluti eins og að labba, synda og dansa.<ref>{{Cite web |last=Stefánsson |first=Jón Þór |date=2020-11-04 |title=Nóg af nekt hjá Nova: Sjáðu auglýsinguna sem allir eru að tala um -„Verður umtalaðasta auglýsing sögunnar“ |url=https://www.dv.is/fokus/2020/11/04/nog-af-nekt-hja-nova-sjadu-auglysinguna-sem-allir-eru-ad-tala-um-verdur-umtaladasta-auglysing-sogunnar/ |access-date=2023-10-12 |website=DV |language=is}}</ref> Skilaboðin voru að ef þú notaðir snjallúr gætir þú skilið símann eftir heima, sem getur hjálpað með andlega heilsu.<ref name="visir-2020">{{Cite web |last=Daðason |first=Kolbeinn Tumi |date=2020-05-11 |title=Venjulegt allsbert íslenskt fólk í umtalaðri auglýsingu |url=https://www.visir.is/g/20202033345d/venjulegt-allsbert-islenskt-folk-i-umtaladri-auglysingu |access-date=2023-10-12 |website=Vísir |language=is}}</ref> Þau vildu líka tala um líkamsvirðingu, þau segja að við erum "af öllum mögulegum stærðum og gerðum" og það er ekkert til að skammast sín um.<ref name="visir-2020" /> Auglýsingin var deild á samfélagsmiðlinum [[Reddit]] þar sem það fékk 30.000 læks og 3.000 ummæli, henni var líka deilt á [[Vimeo]] þar sem það fékk 730 þúsund áhorf.<ref>{{cite news |last1=Þorláksson |first1=Máni Snær |title=Íslenska nektin vekur heimsathygli – „Ég elska þessa auglýsingu“ – „Íslendingum er alveg sama um nekt“ |url=https://www.dv.is/fokus/2020/11/5/nektin-hja-nova-vekur-heimsathygli-eg-elska-thessa-auglysingu-fullt-af-noktu-folki/ |access-date=12 October 2023 |work=DV |date=2020-11-05 |language=is |archive-date=2023-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103114210/https://www.dv.is/fokus/2020/11/5/nektin-hja-nova-vekur-heimsathygli-eg-elska-thessa-auglysingu-fullt-af-noktu-folki/ |url-status=dead }}</ref> Árið 2023 kom Nova með nýja herferð með slagorðinu "Elskum öll" sem sýndi mörg pör af mörgum mismunandi [[kynhneigð]]um, [[kynvitund]]um, [[kynþáttur|kynþáttum]] og hæfileikum kyssandi, hvetjandi til að elska alla óháð kynhneigð, kynvitund og kynþætti.<ref name="mbl-2023" /> Lagið sem spilar í bakgrunninum er lagið ''Þú fullkomnar mig'' eftir [[Sálin hans Jóns míns (hljómsveit)|Sálin hans Jóns míns]] og spilað af [[Bjartar sveiflur|Björtum sveiflum]].<ref name="mbl-2023">{{cite news |last1=Karlsson |first1=Ari Páll |title=Margir ráku upp stór augu |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/05/margir_raku_upp_stor_augu/ |access-date=12 October 2023 |work=Morgunblaðið |date=2023-03-05 |language=is}}</ref> == Tengt efni == *[[Síminn]] *[[Vodafone]] *[[Tal]] *[[Novator]] == Tilvitnanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nova.is Heimasíða Nova] * [https://www.nova.is/farsimi/thjonustusvaedi Þjónustusvæði Nova.] * [http://nova.is/appid/saekja Nova Appið] * [https://www.novatv.is/ Nova TV]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] [[Flokkur:Fjarskipti]] {{s|2007}} lene507emqk550vzouuo1jupdqgy1w8 0 63406 1976164 1960797 2026-08-21T13:44:32Z TKSnaevarr 53243 1976164 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Johnny_Preston_1960.jpg|thumb|right|Johnny Preston árið 1960.]] '''Johnny Preston''' (fæddur '''John Preston Courville''' [[18. ágúst]] [[1939]] í [[Port Arthur]], [[Texas]] - látinn [[4. mars]] [[2011]] í Beaumont, Texas) var [[Bandaríkin|bandarískur]] söngvari. Hann stofnaði rokksveitina ''The Shades'' og er þekktastur fyrir að hafa flutt lagið „[[Running Bear]]“ sem komst í efsta sæti vinsældalistanna í byrjum árs [[1960]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/8433137/Johnny-Preston.html |title=Johnny Preston |newspaper=Telegraph |date=April 6, 2011 |access-date=March 26, 2012}}</ref> [[The Big Bopper]] samdi lagið en hann lést í [[Dagurinn þegar tónlistin dó|flugslysi]], ásamt [[Buddy Holly]] og [[Ritchie Valens]], árið áður. Hann fór í hjartaaðgerð í desember 2010 en náði sér aldrei að fullu og lést á Baptistasjúkrahúsinu í Beaumont, Texas, 4. mars 2011. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Preston, Johnny}} {{fd|1939|2011}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] iib0omefo8fhvjbbawriqzbvkaplu39 0 68503 1976216 1946216 2026-08-22T10:04:20Z MyraMidnight 41218 Bæti við upplýsingar um menningarnótt, þá sérstaklega samgöngur, götulokanir og strætó 1976216 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegu afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins. == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt strætó á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýttir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó aðstoðað við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin, yfirleitt með því að bjóða á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] p8g8pxz7so63cie98bubha96nbn92th 1976217 1976216 2026-08-22T10:05:52Z MyraMidnight 41218 laga stafs.villu með endurorðun 1976217 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegu afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins. == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýttir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó aðstoðað við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin, yfirleitt með því að bjóða á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] sdapephq7n23z19602ilh2zjoru3un6 1976218 1976217 2026-08-22T10:09:07Z MyraMidnight 41218 stafs.villur 1976218 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegu afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins. == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó aðstoðað við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin, yfirleitt með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] 8tkkdibp7i8vs22cwypn6vdw9deyrks 1976219 1976218 2026-08-22T10:17:00Z MyraMidnight 41218 Endurorða uppl. um strætó 1976219 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegu afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins. == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó stundum boðið upp á frítt í alla strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu yfir hátíðina, en yfirleitt aðstoða þeir við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] ajqrii6oos0couf5khd2m09aj5prww6 1976220 1976219 2026-08-22T10:20:09Z MyraMidnight 41218 bæti heimild 1976220 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegu afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins. == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó stundum boðið upp á frítt í alla strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu yfir hátíðina,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.sass.is/frettir/fritt-i-straeto-a-menningarnott-a-hofudborgarsvaedinu|titill=Frítt í Strætó á Menningarnótt á höfuðborgarsvæðinu|útgefandi=Samtök Sunnlenskra Sveitafélaga (SASS)|mánuður=18. ágúst|ár=2016|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> en yfirleitt aðstoða þeir við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] 5m03o5vfcndk50can4u6kvc9vfxaojt 1976221 1976220 2026-08-22T10:26:59Z MyraMidnight 41218 Set inn heimildir fyrir aflýstum hátíðum 1976221 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegt afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2020-08-10-menningarnott-aflyst-i-fyrsta-sinn|titill=Menningarnótt aflýst í fyrsta sinn|höfundur=Valgerður Árnadóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=10. ágúst|ár=2020|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://reykjavik.is/frettir/2021/menningarnott-i-reykjavik-2021-aflyst|titill=Menningarnótt í Reykjavík 2021 aflýst|útgefandi=Reykjavík|mánuður=4.ágúst|ár=2021|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó stundum boðið upp á frítt í alla strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu yfir hátíðina,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.sass.is/frettir/fritt-i-straeto-a-menningarnott-a-hofudborgarsvaedinu|titill=Frítt í Strætó á Menningarnótt á höfuðborgarsvæðinu|útgefandi=Samtök Sunnlenskra Sveitafélaga (SASS)|mánuður=18. ágúst|ár=2016|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> en yfirleitt aðstoða þeir við að tæma borgina eftir hátíðarhöldin með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] hwb9sz82l6l30uwpkj989cilbe7a6jk 1976223 1976221 2026-08-22T10:46:39Z MyraMidnight 41218 tæma miðbæinn, ekki borgina 1976223 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegt afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2020-08-10-menningarnott-aflyst-i-fyrsta-sinn|titill=Menningarnótt aflýst í fyrsta sinn|höfundur=Valgerður Árnadóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=10. ágúst|ár=2020|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://reykjavik.is/frettir/2021/menningarnott-i-reykjavik-2021-aflyst|titill=Menningarnótt í Reykjavík 2021 aflýst|útgefandi=Reykjavík|mánuður=4.ágúst|ár=2021|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Hefðbundin dagskrá == * Maraþonhlaup fara fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó stundum boðið upp á frítt í alla strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu yfir hátíðina,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.sass.is/frettir/fritt-i-straeto-a-menningarnott-a-hofudborgarsvaedinu|titill=Frítt í Strætó á Menningarnótt á höfuðborgarsvæðinu|útgefandi=Samtök Sunnlenskra Sveitafélaga (SASS)|mánuður=18. ágúst|ár=2016|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> en yfirleitt aðstoða þeir við að tæma miðbæinn eftir hátíðarhöldin með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Menningarnótt í miðlum== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] auuwcexycnivsmxmqcv70gouqii091k 1976225 1976223 2026-08-22T11:46:22Z MyraMidnight 41218 Reykjavíkurmaraþonið 1976225 wikitext text/x-wiki '''Menningarnótt''' er menningar- og afmælishátíð [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] og verið haldin árlega síðan [[1996]]. Hún er haldin fyrsta laugardag eftir raunverulegt afmæli borgarinnar þann [[18. ágúst]], eða 18. ágúst ef hann fellur á laugardag.<ref>{{cite web|url=https://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|title=Menningarnótt|publisher=Reykjavíkurborg|accessdate=14. júlí 2019|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220063122/http://reykjavik.is/thjonusta/menningarnott|url-status=dead}}</ref> Menningarnótt hefur með tímanum orðið ein stærsta og fjölmennasta hátíð sem haldin er í Reykjavík en talið er að kringum 100.000 manns sæki hana að jafnaði. Árin 2020 og 2021 var henni aflýst vegna [[COVID-19]]-faraldursins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2020-08-10-menningarnott-aflyst-i-fyrsta-sinn|titill=Menningarnótt aflýst í fyrsta sinn|höfundur=Valgerður Árnadóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=10. ágúst|ár=2020|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://reykjavik.is/frettir/2021/menningarnott-i-reykjavik-2021-aflyst|titill=Menningarnótt í Reykjavík 2021 aflýst|útgefandi=Reykjavík|mánuður=4.ágúst|ár=2021|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Hefðbundin dagskrá == * [[Reykjavíkurmaraþon|Reykjavíkurmaraþonið]] fer fram fyrri part dags * Fjöldi smærri viðburða og tónleika um allan bæ * Almennt hefur verið frítt inn á helstu söfn og sýningar í miðbænum þennan dag * Tónleikar hafa eftir aldamót oft verið haldnir við [[Arnarhóll|Arnarhól]] og í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarði]]. * Hátíðin endar á flugeldasýningu um kvöldið við sjóinn == Samgöngur á Menningarnótt == === Götulokanir og umferð === Hefðbundin umferð um miðbæinn raskast verulega vegna víðtækra götulokanna þann daginn bæði vegna maraþonhlaupa og fólksfjölda á hátíðinni og eru allir kvattir til að nýta sér [[almenningssamgöngur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-22-vidtaekar-gotulokanir-i-midbae-reykjavikur-484590|titill=Víðtækar götulokanir í miðbæ Reykjavíkur|höfundur=Ástrós Signýjardóttir|útgefandi=RÚV|mánuður=22. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Strætó bs. === [[Strætó bs.]] bauð fyrst upp á frítt í vagnana sína á Menningarnótt árið 2011 þar sem metfjöldi fólks nýtir sér almenningssamgöngur á þessum hátíðardegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/12/fritt_i_straeto_a_menningarnott/|titill=Frítt í strætó á Menningarnótt|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=12. ágúst|ár=2011|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Síðan þá hefur Strætó stundum boðið upp á frítt í alla strætisvagna á höfuðborgarsvæðinu yfir hátíðina,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.sass.is/frettir/fritt-i-straeto-a-menningarnott-a-hofudborgarsvaedinu|titill=Frítt í Strætó á Menningarnótt á höfuðborgarsvæðinu|útgefandi=Samtök Sunnlenskra Sveitafélaga (SASS)|mánuður=18. ágúst|ár=2016|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> en yfirleitt aðstoða þeir við að tæma miðbæinn eftir hátíðarhöldin með því að bjóða upp á ókeypis skutuþjónustu í lok dags að lokinni flugeldasýningu kvöldsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.straeto.is/notendaupplysingar/frettir/thjonusta-straeto-a-menningarnott-2023|titill=Þjónusta Strætó á Menningarnótt 2023|útgefandi=Strætó.is|ár=2023|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262923689d/okeypis-straeto-skutlur-a-menningarnott-og-taeming-fra-solfarinu|titill=Ókeypis strætó-skutlur á Menningarnótt og dæming frá Sólfarinu|höfundur=Lovísa Arnardóttir|útgefandi=Vísir|mánuður=20. ágúst|ár=2026|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> ==Fróðleiksmolar== * Þann [[12. október]] [[2003]] var tekið upp atriði fyrir íslensku kvikmyndina [[Dís (kvikmynd)|Dís]] þar sem Menningarnótt var endursköpuð á götum Reykjavíkur þar sem Skólavörðustígur mætir Laugavegi og Bankastræti.<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=251741&pageId=3481348&lang=is&q=Menningarn%F3tt%20endursk%F6pu%F0%20fyrir%20D%EDs|title=Menningarnótt endursköpuð fyrir Dís|publisher=Morgunblaðið|accessdate=14. júlí 2019}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Category:Menningarnótt_(Culture_Festival)|Menningarnótt}} *[http://www.menningarnott.is/ Opinber heimasíða Menningarnætur] {{stubbur|menning}} {{s|1996}} [[Flokkur:Menningarnótt| ]] [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Menningarviðburðir á Íslandi]] [[Flokkur:Dagatal]] n786ar0yh27lpb5yny7juum7ewzzmnd 0 83430 1976190 1676555 2026-08-21T21:49:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976190 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Septic tank not in ground.jpg|thumb|250px|Rotþró]] '''Rotþró''' er tankur eða röð tanka sem hægja á flæði skólps og minnka magn fastra efna í skólpinu þar sem gegnumstreymi er ekki beint í gegnum tankinn. Óuppleyst efni skiljast frá [[vatn]]inu á þann hátt að þyngri efnin setjast á botninn en [[fita]] og önnur léttari efni fljóta upp. Þannig myndast [[flotlag]] og [[botnlag]]. Hlutverk rotþróar er að fella út föst efni, fleyta upp fitu, að stuðla að loftfirrtu niðurbroti á lífrænum efnum og að geyma botnfall (seyru). [[Skólpvatn]] rennur út úr þrónni og út í [[siturlögn]]ina. [[Lífræn efni]], verða eftir í rotþrónni og byrja að [[rotnun|rotna]] vegna örvera sem eru til staðar og brjóta efnin niður við loftfirrðar aðstæður á botni rotþróarinnar. Um fullkomna eyðingu er þó aldrei að ræða og með tímanum safnast fyrir í þrónni föst efni, svokölluð [[seyra]], sem rotnar ekki. Í köldu [[loftslag]]i, eins og er á [[Ísland]]i, er hætt við að þessi lífrænu efni rotni hægar og uppsöfnun á seyru verði meiri. Ýmis þvotta- og hreinsiefni, einkum [[sótthreinsiefni]], sem berast í rotþrær með [[frárennsli]], geta dregið úr [[gerjun]] og rotnun, sérstaklega ef um óæskilegt magn af efnum er að ræða. Neðst í rotþróm er botnlag eða seyra sem inniheldur þau efni sem falla til botns og þar fer mesta rotnunin fram. Efsta lagið er fljótandi yfirborðsskán eða [[froða]] sem í eru ýmis léttari efni, til dæmis fita og einnig smáagnir. Í flestum tilvikum harðnar yfirborðsskánin og því er nauðsynlegt að skólpinntakið sé fyrir neðan skánina. Á milli yfirborðsskánarinnar og botnlags er skólpvatnið sem berst milli hólfa í rotþrónni og síðan út úr þrónni og í siturlögnina. Þriggja hólfa rotþrær gera mun meira gagn en þrær sem eru með færri hólfum. Þriggja hólfa rotþrær eru því nauðsynlegar á Íslandi en fleiri en þrjú hólf eru óþörf. Í þriggja hólfa rotþróm lengist tíminn sem skólpið er í rotþrónni og við það fæst betri botnfelling á föstum efnum. Einnig veldur innstreymi í þróna minna umróti og truflun í seinni hólfunum þar sem fínni og léttari agnir skiljast frá. Þyngstu agnirnar falla til botns í fyrsta hólfi, það er meðal annars ástæðan fyrir því að fyrsta hólf er haft helmingi stærra að [[rúmmál]]i en hin tvö hólfin.<ref>{{Cite web |url=https://www.ust.is/library/Skrar/utgefid-efni/Annad/UST_Rotthraer_og_siturlagnir.pdf |title=Umhverfisstofnun. (janúar 2004). Leiðbeiningar um rotþrær og sindurlagnir |access-date=2017-07-29 |archive-date=2020-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422212521/https://ust.is/library/Skrar/utgefid-efni/Annad/UST_Rotthraer_og_siturlagnir.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Tengill== *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=56661 Er hægt að hraða niðurbroti í rotþróm og draga úr lykt? - Vísindavefurinn] == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Sorpstjórnun]] kh93hle09oq2rgshoxdawyifszz3f2x 0 88060 1976188 1975884 2026-08-21T21:17:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976188 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Bombus Bumblebee (Bestoevning).jpg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''Hymenoptera'') | familia = [[Hunangsfluguætt]] eða [[býflugnaætt]] (''Apidae'') | genus = ''[[Humlur]]'' (''Bombus'') | subgenus = ''Pyrobombus'' | species = '''''B. hypnorum''''' | binomial = ''Bombus hypnorum'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] }} '''Rauðhumla''' (fræðiheiti: ''Bombus hypnorum'') er [[Býflugur|býflugnategund]] sem er dreifð um alla [[Evrópa|Evrópu]] og hluta af [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref>[http://www.discoverlife.org/mp/20o?kind=Bombus+hypnorum Bombus hypnorum at DiscoverLife.org]</ref> Kjörlendi rauðhumlu eru húsagarðar með miklum fjölda [[blóm]]plantna. [[File:Bombus hypnorum-a.jpg|thumb]][[File:Rauðhumla.jpg|thumb]] == Útlit == Rauðhumlan er smávaxnari en [[húshumla]] en stærri en [[móhumla]]. Hún er lík [[ryðhumla|ryðhumlu]]. Rauðhumla er svört nema bakið á frambol er einlitt og ryðrautt (afbrigði hennar sem er með alsvart bak er orðið algengara en hitt). Afturendi rauðhumlunnar er hvítur. Tungan er stutt svo blómtegundir með djúpan blómbotn nýtast henni illa. == Rauðhumla á Íslandi == Rauðhumlan er nýr landnemi á [[Ísland]]i og hefur sést í [[Keflavík]], [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] og [[Reykjavík]].<ref>[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/06/03/raudhumla_rydhumla_eda_lodsveifa/ „Rauðhumla, ryðhumla eða loðsveifa?“], Mbl.is 3. júní 2010 (Skoðað 3. júní 2010).</ref> Rauðhumla sást fyrst á Íslandi [[19. ágúst]] [[2008]]. Önnur sást ári síðar. Vorið 2010 sáust bæði rauðhumlur og ryðhumlur. Rauðhumla er frábrugðin þeim býflugnategundum sem fyrir voru á Íslandi, þær voru allar gul- og svartröndóttar með hvítan afturenda. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * [https://www.natt.is/is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hymenoptera/apidae/raudhumla-bombus-hypnorum Rauðhumla]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 4. ágúst 2026) * [https://www.natt.is/is/frettir/2010/06/raudar-humlur-tvaer-tegundir Rauðar humlur - tvær tegundir!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260804233808/https://www.natt.is/is/frettir/2010/06/raudar-humlur-tvaer-tegundir |date=2026-08-04 }} Náttúrufræðistofnun (skoðað 4. ágúst. 2026) [[Flokkur:Hunangsflugur]] 3316zj6u4iqi07gc0g9kgq0n7ecpooe 0 94259 1976175 1743184 2026-08-21T16:24:16Z TKSnaevarr 53243 1976175 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Karl Staaf | mynd = Karl Staaff 1920.jpg | myndatexti1 = Karl Staaf árið 1920. | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 7. október 1911 | stjórnartíð_end = 17. febrúar 1914 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Arvid Lindman]] | eftirmaður = [[Hjalmar Hammarskjöld]] | stjórnartíð_start2 = 7. nóvember 1905 | stjórnartíð_end2 = 29. maí 1906 | einvaldur2 = [[Óskar 2.]] | forveri2 = [[Christian Lundeberg]] | eftirmaður2 = [[Arvid Lindman]] | fæddur = {{fæðingardagur|1860|1|21}} | fæðingarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1915|10|4|1860|1|21}} | dánarstaður =[[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | háskóli = [[Uppsalaháskóli]] | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|Frjálslyndi flokkurinn]] }} '''Karl Staaff''' ([[21. janúar]] [[1860]] – [[4. október]] [[1915]]) var [[Svíþjóð|sænskur]] [[stjórnmálamaður]] og [[forsætisráðherra Svíþjóðar]] tvívegis, frá [[7. nóvember]] [[1905]] til [[29. maí]] [[1906]] og [[7. október]] [[1911]] til [[17. febrúar]] [[1914]]. Karl Straff myndaði fyrstu ríkisstjórn Frjálslynda flokksins árið 1905 og sat hún fram á árið 1906. Með Staaff sátu í stjórninni auk stjórnmálamanna margir ópólitískir embættismenn. Á háskólaárum sínum tók Staaff þátt í stofnun félagsins ''Verdandi'' (1882) og var formaður félagsins fyrstu árin. Verdandi var róttækt stúdentafélag og margir helstu framámenn úr röðum frjálslyndra sænskra stjórnmálamanna voru félagar í Verdandi, en auk þess voru málsmetandi sósíaldemokratar félagar, þeirra á meðal [[Hjalmar Branting]]. Staaff var kjörinn á þing árið 1896 fyrir ''Folkpartiet'', sem gekk árið 1900 inn í [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|Frjálslynda flokkinn]] (s. ''Liberala samlingspartiet'') við stofnun hans. Staaff var forystumaður Frjálslynda flokksins á árunum 1907-1915, en flokkurinn átti fulltrúa á [[Sænska þingið|sænska þinginu]] frá [[1900]] til [[1924]]. Sá flokkur í sænskum stjórnmálum sem í dag kallast Frjálslyndi flokkurinn (s. ''Folkpartiet liberalerna'') er hugmyndafræðilegur arftaki Frjálslynda flokksins sem Staaf stýrði og lítur á hann sem einn af frumherjum flokksins. Staaff, sem var lögfræðingur, var mjög frjálslyndur í skoðunum og á þingi barðist hann fyrir málefnum verkamanna og því að kosningaréttur yrði gerður almennari. Hann var einnig eindreginn hernaðarandstæðingur. Staaf átti í hörðum útistöðum við sænska íhaldsmenn sem þótti hann grafa undan sænskum hefðum og undirstöðum sænsks samfélags. Í frétt af andláti hans í Morgunblaðinu 1915 var hans minnst með þessum orðum: :Honum er lýst svo, að hann hafi verið vitur maður, en eigi að því skapi framsýnn, en hafi þó jafnan kunnað að laga skoðanir sinar eftir þvi, hver rás viðburðanna var, og aldrei sýnt þann eintrjáningsskap, sem auðkennir marga stjórnmálamenn.<ref>Morgunblaðið, 24. október 1915, bls. 5.</ref> == Heimildir == * „Frjálslyndi flokkurinn einn í stjórn“, ''Morgunblaðið'' 26. október 1978, bls. 18. * [http://sv.wikipedia.org/wiki/Karl_Staaff Grein um Karl Staaf] á sænsku Wikipedia == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] {{fde|1860|1915|Staaff, Karl}} {{DEFAULTSORT:Staaff, Karl}} g4ozi0kgrdi9095b9exokjtx1je9sjw 0 94261 1976162 1607395 2026-08-21T13:39:46Z TKSnaevarr 53243 1976162 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Arvid Lindman | mynd = Arvid Lindman.jpg | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 2. október 1928 | stjórnartíð_end = 7. júní 1930 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Carl Gustaf Ekman]] | eftirmaður = [[Carl Gustaf Ekman]] | stjórnartíð_start2 = 29. maí 1906 | stjórnartíð_end2 = 7. október 1911 | einvaldur2 = [[Óskar 2.]]<br>[[Gústaf 5.]] | forveri2 = [[Karl Staaff]] | eftirmaður2 = [[Karl Staaff]] | fæddur = {{fæðingardagur|1862|9|19}} | fæðingarstaður = [[Österbybruk]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1936|12|9|1862|9|19}} | dánarstaður =[[Croydon]], [[Svíþjóð]] | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | maki = {{gifting|Annie Almström|1888}} | börn = 3 | háskóli = | stjórnmálaflokkur = [[Hægriflokkurinn (Svíþjóð)|Bænda- og borgaraflokkurinn]] |undirskrift = Arvid Lindman namnteckning.jpg }} '''Salomon ''Arvid'' Achates Lindman''' ([[19. september]] [[1862]] – [[9. desember]] [[1936]]) var [[Svíþjóð|sænskur]] [[stjórnmálamaður]] og [[forsætisráðherra Svíþjóðar]]. Lindman var foringi í sænska sjóhernum og umfangsmikill iðnrekandi. Lindman var tvívegis forsætisráðherra Svíþjóðar, fyrst frá [[1906]] til [[1911]] og síðan frá [[1928]] til [[1930]]. Hann sat á þingi frá 1905 til 1935. Lindman var leiðtogi Almenna þingmannaflokksins (s. Allmänna valmannaförbundet) frá 1912 til 1935, og frá 1913 til 1935 var hann formaður [[Bænda- og borgaraflokkurinn (Svíþjóð)|Bænda- og borgaraflokksins]] (s. ''Lantmanna- och borgarepartiet''), sem starfaði innan fyrrnefnds félags. Bænda- og borgaraflokkurinn var hógvær [[íhaldsstefna|íhaldsflokkur]] sem starfaði sem þingflokkur í efri deild þingsins á árunum 1912 til 1934. Flokkurinn var stofnaður árið 1912 með samruna Þjóðlega framfaraflokksins (s. ''Nationella framstegspartiet'') og Bændaflokksins (s. ''Lantmannapartiet''). Árið 1935 sameinaðist flokkurinn Þjóðarflokknum (s. ''Nationella partiet''), sem starfaði einnig sem þingflokkur, en í neðri deild þingsins. Sameinaður flokkur fékk nafnið Þingflokkur hægrimanna, (s. Högerns riksdagsgrupp). Síðan 1969 hefur flokkurinn borið nafnið ''Moderata samlingspartiets riksdagsgrupp'', eða einfaldlega ''Moderatarna''. Á Íslensku er sá flokkur er yfirleitt nefndur Hægriflokkurinn. {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Lindman, Arvid}} [[Flokkur:Dauðsföll í flugslysum]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] {{fde|1862|1936|Lindman, Arvid}} cvd8i15fyahlvdwmelmtaazurx0kj93 1976163 1976162 2026-08-21T13:40:58Z TKSnaevarr 53243 1976163 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Arvid Lindman | mynd = Arvid Lindman.jpg | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 2. október 1928 | stjórnartíð_end = 7. júní 1930 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Carl Gustaf Ekman]] | eftirmaður = [[Carl Gustaf Ekman]] | stjórnartíð_start2 = 29. maí 1906 | stjórnartíð_end2 = 7. október 1911 | einvaldur2 = [[Óskar 2.]]<br>[[Gústaf 5.]] | forveri2 = [[Karl Staaff]] | eftirmaður2 = [[Karl Staaff]] | fæddur = {{fæðingardagur|1862|9|19}} | fæðingarstaður = [[Österbybruk]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1936|12|9|1862|9|19}} | dánarstaður =[[Croydon]], [[England]]i | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | maki = {{gifting|Annie Almström|1888}} | börn = 3 | háskóli = | stjórnmálaflokkur = [[Hægriflokkurinn (Svíþjóð)|Bænda- og borgaraflokkurinn]] |undirskrift = Arvid Lindman namnteckning.jpg }} '''Salomon ''Arvid'' Achates Lindman''' ([[19. september]] [[1862]] – [[9. desember]] [[1936]]) var [[Svíþjóð|sænskur]] [[stjórnmálamaður]] og [[forsætisráðherra Svíþjóðar]]. Lindman var foringi í sænska sjóhernum og umfangsmikill iðnrekandi. Lindman var tvívegis forsætisráðherra Svíþjóðar, fyrst frá [[1906]] til [[1911]] og síðan frá [[1928]] til [[1930]]. Hann sat á þingi frá 1905 til 1935. Lindman var leiðtogi Almenna þingmannaflokksins (s. Allmänna valmannaförbundet) frá 1912 til 1935, og frá 1913 til 1935 var hann formaður [[Bænda- og borgaraflokkurinn (Svíþjóð)|Bænda- og borgaraflokksins]] (s. ''Lantmanna- och borgarepartiet''), sem starfaði innan fyrrnefnds félags. Bænda- og borgaraflokkurinn var hógvær [[íhaldsstefna|íhaldsflokkur]] sem starfaði sem þingflokkur í efri deild þingsins á árunum 1912 til 1934. Flokkurinn var stofnaður árið 1912 með samruna Þjóðlega framfaraflokksins (s. ''Nationella framstegspartiet'') og Bændaflokksins (s. ''Lantmannapartiet''). Árið 1935 sameinaðist flokkurinn Þjóðarflokknum (s. ''Nationella partiet''), sem starfaði einnig sem þingflokkur, en í neðri deild þingsins. Sameinaður flokkur fékk nafnið Þingflokkur hægrimanna, (s. Högerns riksdagsgrupp). Síðan 1969 hefur flokkurinn borið nafnið ''Moderata samlingspartiets riksdagsgrupp'', eða einfaldlega ''Moderatarna''. Á Íslensku er sá flokkur er yfirleitt nefndur Hægriflokkurinn. {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Lindman, Arvid}} [[Flokkur:Dauðsföll í flugslysum]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] {{fde|1862|1936|Lindman, Arvid}} 4nblhfipsdwq82z21sfcma2icuz8b8p 0 94263 1976176 1928037 2026-08-21T16:30:52Z TKSnaevarr 53243 1976176 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Hjalmar Branting | mynd = Hjalmar Branting by Goodwin.jpg | myndatexti1 = Branting árið 1917. | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 18. október 1924 | stjórnartíð_end = 24. janúar 1925 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Ernst Trygger]] | eftirmaður = [[Rickard Sandler]] | stjórnartíð_start2 = 13. október 1921 | stjórnartíð_end2 = 19. apríl 1923 | einvaldur2 = [[Gústaf 5.]] | forveri2 = [[Oscar von Sydow]] | eftirmaður2 = [[Ernst Trygger]] | stjórnartíð_start3 =10. mars 1920 | stjórnartíð_end3 = 27. október 1920 | einvaldur3 = [[Gústaf 5.]] | forveri3 = [[Nils Edén]] | eftirmaður3 = [[Gerhard Louis De Geer|Louis De Geer]] | fæddur = {{fæðingardagur|1860|11|23}} | fæðingarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1925|2|24|1860|11|23}} | dánarstaður =[[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | maki = {{gifting|Anna Branting|1884}} | börn = 2 | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] | undirskrift = Hjalmar Branting Signature.svg }} '''Karl Hjalmar Branting''' (23. nóvember 1860 – 24. febrúar 1925) var [[Svíþjóð|sænskur]] [[stjórnmálamaður]] og [[forsætisráðherra Svíþjóðar]]. Branting var leiðtogi sænska [[Sósíaldemókrataflokkurinn (Svíþjóð)|Sósíaldemókrataflokksins]] á árunum [[1907]] til [[1925]] og einn mikilvægasti forystumaður sænskra sósíaldemókrata á upphafsárum flokksins. Hann var einnig fyrsti forsætisráðherra flokksins. Branting var þrívegis forsætisráðherra Svíþjóðar, [[10. mars]] [[1920]] til [[27. október]] [[1920]], [[13. október]] [[1921]] til [[19. apríl]] [[1923]] og loks [[18. október]] [[1924]] til [[24. janúar]] [[1925]]. Áður en hann varð þingmaður starfaði Branting sem blaðamaður. Branting hóf blaðamannsferil sinn árið 1884, en hann átti eftir að vera ritstjóri tímaritsins ''[[Tiden]]'' og dagblaðsins ''[[Social-Demokraten]],'' tveggja helstu málsgagna sósíaldemókrata í Svíþjóð. Árið 1888 sat Branting í fangelsi fyrir að hafa birt grein eftir [[Axel Danielsson]], róttækan sósíalista og einn mikilvægasta hugmyndasvið sænskra sósíalista á mótunarárum hreyfingarinnar. Árið [[1889]] tók Branting þátt í stofnun Sænska sósíaldemókrataflokksins. Auk Branting er skylt að nefna [[August Palm]] sem einn frumherja flokksins. Branting var kjörinn á þing fyrir sósíaldemókrataflokknn árið [[1896]] og í sex ár eini þingmaður flokksins. Branting var andsnúinn hugmyndinni um [[Bylting öreiganna|byltingu]], og taldi að hægt væri að umbreyta [[Kapítalísmi|kapítalísku þjóðskipulagi]] innan frá og með [[Þingræði|þingræðslegum]] aðferðum. Branting var því í hógværari armi sósíalisdemókratafokksins. Árið 1917 klofnaði flokkurinn í kjölfar [[októberbyltingin|októberbyltingarinnar]] í [[Rússland]]i og róttækari armur hans stofnaði [[Kommúnistaflokkurinn (Svíþjóð)|sænska Kommúnistaflokkinn]]. Branting fékk [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1921 fyrir starf sitt innan [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]], en hann hafði meðal annars beitt sér fyrir því að bandalagið leysti deilu Svía og [[Finnland|Finna]] um [[Álandseyjar]]. {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{Fd|1860|1925}} {{DEFAULTSORT:Branting, Hjalmar}} [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] [[Flokkur:Sænskir nóbelsverðlaunahafar]] c4jmebiekirnc89796m6mhgieb17cj7 0 105383 1976209 1815967 2026-08-22T02:20:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976209 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = Tracktor Bowling | mynd = Tracktor bowling on nashestvie-fest 2009.JPG | stærð = 250px | myndatexti = | uppruni = [[Mynd:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Rússland]], [[Moskva]] | stefna = [[Þungarokk]] | ár = [[1996]] – | útgefandi = | vefsíða = | meðlimir = [[Lusine Gevorkyan]]<br />[[Alexander Kondratiev]]<br />[[Andrei Ponasutkin]]<br />[[Vitaly Demidenko]]<br />[[Alexei Nasarchuk]] | fyrri_meðlimir = }} '''Tracktor Bowling''' er [[Rússland|rússnesk]] [[þungarokk]]hljómsveit stofnuð í [[Moskva|Moskvu]] árið [[1996]]. Meðlimir hennar eru ''[[Lusine Gevorkyan]]'' (söngkona), ''Alexander Kondratiev'' (gítarleikari og söngvari), ''Andrei Ponasutkin'' (bassagítar), ''Vitaly Demidenko'' (bassagítar) og ''Alexei Nasarchuk'' (trommur). Fyrsta plata hennar, ''Naprolom'', kom út 2002. Þessi hljómsveit er ein frægasta þungarokkhljómsveit [[Rússland]]s. == Útgefið efni == * ''[[Naprolom]]'' [Напролом] (2002) * ''[[Cherta]]'' [Черта] (2005) * ''[[Shagi po steklu]]'' [Шаги по стеклу] (2006) * ''[[Tracktor Bowling (breiðskífa)|Tracktor Bowling]]'' (2010) == Tenglar == * [http://www.tracktorbowling.ru/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919002047/http://www.tracktorbowling.ru/ |date=2019-09-19 }} {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Rússneskar rokkhljómsveitir]] {{s|1996}} 0zytc93u5ujphr8j7foje5r6b3haijx 0 106621 1976184 1412805 2026-08-21T20:12:16Z Berserkur 10188 skv. ensku Wiki 1976184 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Yersinia pestis.jpg|thumb|right|250px|Yersinia pestis]] '''''Yersinia pestis''''' er [[gerill]]. Hann er þekktastur fyrir að hafa valdið [[Svartidauði|svartadauða]], sem var plága sem ríkti í [[Evrópa|Evrópu]] árin 1346-1353. [[Flokkur:Gerlar]] {{stubbur|líffræði}} hlv6nno2jafja4p4sy4r4s4kr6plpx7 0 110092 1976152 1958096 2026-08-21T12:10:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976152 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = James Patrick Stuart | image = James Patrick Stuart 2010 SDCC (cropped).jpg | imagesize = 200px | caption = James Patrick Stuart | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1968|6|16}} | location = [[Encino]], [[Kalifornía|Kaliforníu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | birthname = | yearsactive = 1980 - | notable role = Will Cortland í [[All My Children]] <br> Private í ''The Penguins of Madagascar'' }} '''James Patrick Stuart''' (fæddur [[16. júní]] [[1968]]) er [[England|ensk]]-[[Bandaríkin|bandarískur]] [[leikari]] sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í [[All My Children]] og fyrir að tala inn á ''The Penguins of Madagascar''. == Einkalíf == Stuart er fæddur í [[Encino]], [[Kalifornía|Kaliforníu]] og er af [[England|enskum]] uppruna. Fjórtán ára gamall þá tók Stuart leiklistarnámskeið við ''Moulten Playhouse'' í [[Kalifornía|Kaliforníu]] .<ref>[http://jamespatrickstuart.com/?page_id=2 Ævisaga James Patrick Stuart á heimasíðu hans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021084141/http://jamespatrickstuart.com/?page_id=2 |date=2016-10-21 }}.</ref> Stundaði hann nám við ''San Francisco State háskólann'' í leiklistardeildinni en hætti árið 1988 þegar leiklistin dró hann til Hollywood.<ref>[http://jamespatrickstuart.com/?page_id=2 Ævisaga James Patrick Stuart á heimasíðu hans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021084141/http://jamespatrickstuart.com/?page_id=2 |date=2016-10-21 }}.</ref> Einnig stundaði hann leiklist við ''Stella Adler´s Conservatory'' í [[New York-borg]] og hjá Arthur Mendoza.<ref>[https://jamespatrickstuart.com/?page_id=39 Ferill James Patrick Stuart á heimasíðu hans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021084021/http://jamespatrickstuart.com/?page_id=39 |date=2016-10-21 }}.</ref> Stuart hefur verið giftur Jocelyn síðan árið 2000 og saman eiga þau tvö börn. == Ferill == === Leikhús === Stuart hefur komið fram í leikritum á borð við ''The Normal Heart'', ''Just Thinking'', ''Francis & the President'' og ''Wonderland''.<ref>[https://jamespatrickstuart.com/?page_id=39 Leikhúsferill James Patrick Stuart á heimasíðu hans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021084021/http://jamespatrickstuart.com/?page_id=39 |date=2016-10-21 }}.</ref> === Sjónvarp === Fyrsta sjónvarpshlutverk Stuart var árið 1980 í sjónvarpsþættinum ''Galactica 1980'' þar sem hann lék Dr. Zee. á árunum 1990-1995 lék Stuart í sápuóperunni [[All My Children]] þar sem hann fór með hlutverk Will Cortlandt. Síðan þá hefur hann komið fram sem gestaleikari í þáttum á borð við [[Seinfeld]], [[Frasier]], [[Spin City]], [[JAG]], [[Nip/Tuck]], [[Ghost Whisperer]], [[American Dad]], [[CSI: Miami]] og [[Hot in Cleveland]]. Stuart hefur leikið stór gestahlutverk í þáttum á borð við [[CSI: Crime Scene Investigation]], [[The Closer]], [[Supernatural]], [[90210]] og ''Andy Richter Controls the Universe''. Stuart hefur í mörg ár talað inn á bæði sjónvarpsþætti á borð við ''Wolverine and the X-Men'' og ''The Penguins of Madagascar'' og inn á tölvuleiki á borð við ''Call of Duty'', ''Kingdom Hearts'' og ''Company of Heroes''. === Kvikmyndir === Fyrsta kvikmyndahlutverk Stuart var árið 1990 í [[Pretty Woman]]. Hefur hann síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við [[The Disappearance of Garcia Lorca]], [[Gods and Generals]], [[Cruel World]], [[The Who Came Back]] og [[Imagaine That]]. == Kvikmyndir og sjónvarp == {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill"class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Kvikmyndir |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Kvikmynd ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1990 |[[Pretty Woman]] |Starfsmaður hótels |sem Patrick D. Stuart |- |1993 |Gettysburg |Col. E. Porter Alexander |sem Patrick Stuart |- |1994 |Exit to Eden |James | |- |1996 |The Disappearance of Garcia Lorca |Sviðsmaður | |- |1998 |Fix |David | |- |2003 |Gods and Generals |Col. Edward Porter Alexander | |- |2005 |Saddam 17 |Saddam 17 | |- |2005 |Cruel World |Deputy Grady | |- |2008 |Remarkable Power |Fréttaþulur | |- |2008 |The Man Who Came Back |Billy Duke | |- |2008 |Jack Rio |Michael Applebaum | |- |2009 |Imagine That |Mr. Pratt | |- |2009 |It´s Complicated |Dr. Moss | |- |2012 |Something Wicked |Bill | |- |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Sjónvarp |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Titill ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1980 |Galactica 1980 |Dr. Zee |7 þættir |- |1990-1995 |All My Children |Will Cortlandt/Justin Carrier |35 þættir |- |1995 |Pig Sty |Ethan |Þáttur: Erin Go Barf |- |1996 |Sliders |Derek Bond |Þáttur: Obsession |- |1996 |[[Seinfeld]] |Brett |Þáttur: The Checks |- |1997 |Pacific Palisades |Hobson Son |Þáttur: Mothers and Other Strangers |- |1997 |Alright Already |Kevin |Þáttur: Again with the Baby |- |1998 |Born Free |Matt Stewart |Þáttur: Picture Perfect |- |1998 |Babylon 5: In the Beginning |Aðstoðarmaður forsetans |Sjónvarpsmynd |- |1998 |[[Frasier]] |Maður |Þáttur: The Ski Lodge |- |1998 |The Simple Life |Greg Champlain |7 þættir |- |1998-1999 |Encore!Encore! |Claude Bertrand |4 þættir |- |1999 |Two Guys, a Girl and a Pizza Plaze |Prestur |Þáttur: Two Guys, a Girl and an Engagement: Part 1 |- |2000 |H.U.D. |Alexander Steele |Sjónvarpsmynd |- |2000 |Spin City |Alex |Þáttur: Mike´s Best Friend´s Boyfriend |- |2000 |Titans |Dr. Bradley Riggs |Þáttur: Desperately Seeking Heather |- |2001 |JAG |Presturinn Harry O´Rourke |2 þættir |- |2001 |The Ellen Show |Maður |Þáttur: Vanity Hair |- |2002 |Judging Amy |Charles Manners |2 þættir |- |2002 |Push, Nevada |Velklæddur maður nr. 3 |2 þættir |- |2003 |The Lyon´s Den |Andrew Dilby |Þáttur: Privileged |- |2003 |Nip/Tuck |Serge |Þáttur: Kurt Dempsey |- |2003 |It´s All Relative |Charlie Carson |Þáttur: Swangate |- |2003 |She Spies |Matthew Starlin |Þáttur: Message from Kassar |- |2004 |In the Game |T.J. |Sjónvarpsmynd |- |2004 |Las Vegas |Dave Hunt |Þáttur: Nevada State |- |2004 |Happy Family |Roger |Þáttur: The Play |- |2002-2004 |Andy Richter Controls the Universe |19 þættir |- |2004-2005 |Second Time Around |Derek |3 þættir |- |2005 |Just Legal |Dick Dietz |Þáttur: The Runner |- |2005 |Duck Dodgers |Chancellor Flippaurelius |Þáttur: Too Close for Combat/Fins of War <br> Talaði inn á |- |2005 |[[Ghost Whisperer]] |Lew Peterson |Þáttur: Lost Boys |- |2003-2005 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Adam Matthews |8 þættir |- |2005 |Medium |Stephen Garner |Þáttur: Judge, Jury and Executioner |- |2006 |Cuts |Dr. Lee |Þáttur: Black Don´t Crack |- |2004-2006 |Still Standing |Perry |6 þættir |- |2006 |Happy Hour |Tom Carpenter |Þáttur: The Ring and I |- |2007 |Making It Legal |Bob |Sjónvarpsmynd |- |2005-2007 |[[American Dad]] |Barþjónn/Mr. Perkins/Sóknarbarn |2 þættir <br> Talaði inn á |- |2008 |Good Behavior |Skólastjórinn Peters |Sjónvarpsmynd |- |2008 |Back to You |Chad Brackett |Þáttur: Hostage Watch |- |2008 |Emily´s Reasons Why Not |Yfirmaðurinn |Þáttur: Why Not to Date Your Gynocologist |- |2006-2009 |[[The Closer]] |Saksóknarinn Garrnett |5 þættir |- |2008-2009 |Wolverine and the X-Men |Avalanche/Dominic Petros |4 þættir |- |2009 |[[CSI: Miami]] |Steven Corbett |Þáttur: Chip/Tuck |- |2009 |Samantha Who? |Bill Jacobs |Þáttur: The Debt |- |2008-2009 |90210 |Charles Clark |10 þættir |- |2010 |It Takes a Villages |Carl |Sjónvarpsmynd |- |2010 |I´m in the Band |Jack Campbell |Þáttur: Raiders of the Lost Dad |- |2011 |Scoobby-Doo!Mystery Incorporated |Dr. Rick Spartan |Þáttur: Attack of the Headless Horror <br> Talaði inn á |- |2011 |Drop Dead Diva |Lögmaðurinn Thurman |Þáttur: He Said, She Said |- |2012 |A Taste of Romance |Gill Callahan |Sjónvarpsmynd |- |2011-2012 |Hot in Cleveland |Colin |3 þættir |- |2011-2012 |[[Supernatural]] |Dick Roman |6 þættir |- |2008-2012 |The Penguins of Madagascar |Private og aðrar persónur |80 þættir <br> Talaði inn á |} == Leikhús == {{col-begin}} {{col-break}} * ''Wonderland'' (1999) – Dennis (American Place Theater, NYC). * ''As You Like It'' – Oliver (Old Globe, San Diego). * ''Francis & The President'' – Dennis (McCadden Place). * ''In the Boom Boom Room'' – David (Ventura Court Theatre, LA). * ''Just Thinking'' – Kevin (Carousel Theatre, NYC). * ''I Hate Hamlet'' – Andrew (American Heartland, KS). * ''The Normal Heart'' – Bruce (Studio Theatre, San Francisco). {{col-break}} {{col-end}} == Verðlaun og tilnefningar == '''Daytime Emmy-verðlaunin''' * 1992: Tilnefndur sem besti ungi leikari í dramaseríu fyrir [[All My Children]]. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = James Patrick Stuart|mánuðurskoðað = 12. september|árskoðað = 2012}} * {{imdb name|id= 0835722|name=James Patrick Stuart}} * [http://jamespatrickstuart.com/ Heimasíða James Patrick Stuart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918091920/http://jamespatrickstuart.com/ |date=2012-09-18 }} == Tenglar == * {{imdb name|id= 0835722|name=James Patrick Stuart}} * [http://jamespatrickstuart.com/ Heimasíða James Patrick Stuart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918091920/http://jamespatrickstuart.com/ |date=2012-09-18 }} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Stuart, James Patrick]] [[Flokkur:Enskir leikarar|Stuart, James Patrick]] {{fe|1968|Stuart, James Patrick}} 7wuijjzsgsj39no5hvu7nv5kdymg76p 10 114658 1976215 1859713 2026-08-22T07:52:17Z Snævar 16586 nota wikidata fyrst, síðan gildi. 1976215 wikitext text/x-wiki {{Sister project | position = {{{position|}}} | project = species | text = [[Wikilífverur]] eru með efni sem tengist '''''[[species:{{#if:{{#invoke:WikidataIB|getSiteLink|wiki=specieswiki}}|{{#invoke:WikidataIB|getSiteLink|wiki=specieswiki}}|{{{1|Special:Search/{{PAGENAME}}}}}}}|{{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]]'''''. }}<noinclude> {{documentation}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Flokkur:Flakksnið]] <templatedata> { "params": { "1": { "label": "Tengill", "type": "string", "suggested": true, "default": "heiti þessarar síðu", "description": "Heiti síðunnar á wikilífverum." }, "2": { "label": "Titill tengils", "type": "string", "suggested": true, "default": "heiti þessarar síðu", "description": "Texti fyrir tengilinn" } } } </templatedata></noinclude> gp6cno85i8qlm204n7lv0uq5dfywokq 0 132385 1976180 1953367 2026-08-21T19:07:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976180 wikitext text/x-wiki '''Neysluhyggja''' er hugtak sem orðið hefur til í [[Félagsvísindi|félags]]- og [[Hagfræði|hagvísindum]] til að kasta ljósi á hugmyndafræði á bak við síaukna tilhneigingu fólks til að kaupa meira af vörum og þjónustu. Á vettvangi stjórnmálanna er hugtakið neysluhyggja gjarnan tengd [[kapítalismi|kapítalisma]]. Hin knýjandi þörf kapitalísks hagkerfis til að sýna hagvöxt kallar á að fjármagnið færist frá kaupendum/neytendum til seljenda. '''Neysluhyggja''' er félgas og efnahagsleg hugmyndafræði sem að hvetur fólk til kaups á vörum og þjónustu í sívaxandi mæli.<ref>[[:en:Consumerism)|https://en.wikipedia.org/wiki/Consumerism]]</ref>Þegar framleiðslugeta jókst til muna í kjölfar [[Iðnbyltingin|Iðnbyltingarinnar]] á 18.öld sem varð til þess að mikil neysluhyggja hófst í heiminum.<ref>https://player.fm/series/neyslusamfelagi-og-ntminn/hva-er-neyslusamflag</ref>Neysluhyggju er oft ruglað saman við [[Kapítalismi|kapítalisma]] en það síðaranefnda [[hugtak]] er efnahagslegt [[kerfi]] en það fyrrnefnda er útbreitt menningarviðhorf.<ref>{{Cite web |url=https://whatis.techtarget.com/definition/consumerism |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122032429/https://whatis.techtarget.com/definition/consumerism |url-status=dead }}</ref> Neyslusamfélag einkennist af neyslu óþarfa, óþarfi var samheiti yfir lúxusvöru af hvaða tagi sem er. Líf einstaklingsins snerist um að kaupa hluti,selja þá og eignast. Neysluhyggjan er eitt það sterkasta afl sem hefur áhrif á líf fólks í nútímasamfélagi.<ref>http://skemman.is/stream/get/1946/3771/11364/1/Thorey_og_Bylgja_fixed.pdf</ref>Neytendur fá persónulega ánægju og efnahagslega örvun við kaup á nýjum vörum.<ref>{{Cite web |url=https://whatis.techtarget.com/definition/consumerism |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122032429/https://whatis.techtarget.com/definition/consumerism |url-status=dead }}</ref>Einkenni neysluneytandans er hægt að skipta í fimm stig: útdráttur,[[framleiðsla]],[[dreifing]],neysla og förgun.<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/~kelle20m/classweb/wp/page2.html |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2016-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210030120/http://www.mtholyoke.edu/~kelle20m/classweb/wp/page2.html |url-status=dead }}</ref> Auglýsendur,[[Sjónvarp|sjónvörp]] og aðrir [[Fjölmiðill|fjölmiðlar]] fjöldaneyslusamfélagsins innprenntuðu neytendur með löngunum og þörfum sem að stórfyrirtæki fullnægðu með fjöldaframleiðslu nýrrar vöru.<ref>https://player.fm/series/neyslusamfelagi-og-ntminn/hva-er-neyslusamflag</ref>Eitt af nútíma einkennum neysluhyggjunar að mati Gerry Cross að verslunarferðir eru orðnar mikilvægt form afþreyingar og dægradvalar hjá neytendum.<ref>https://player.fm/series/neyslusamfelagi-og-ntminn/hva-er-neyslusamflag</ref>Gagnrýnandi neysluhyggjunar var [[Thorstein Veblen]], hann gagnrýndi neysluhyggju samtíma sinna. == Heimildir == <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Félagsvísindi]] [[Flokkur:Hagfræði]] 3rds5l587y0kgbgdx27y9ie7j2oooah 0 138796 1976169 1955797 2026-08-21T14:30:25Z Explicit 53251 +[[File:槙野智章選手（浦和レッズ）.jpg]] 1976169 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Tomoaki Makino |mynd=槙野智章選手（浦和レッズ）.jpg |fullt nafn=Tomoaki Makino |fæðingardagur={{fæðingardagur og aldur|1987|5|11}} |fæðingarbær=[[Hiroshima-hérað]] |fæðingarland=[[Japan]] |hæð= |staða=[[Varnarmaður]] |núverandi lið= |númer= |ár1=2006-2010 |ár2=2011 |ár3=2012- |lið1=[[Sanfrecce Hiroshima]] |lið2=[[1. FC Köln|Köln]] |lið3=[[Urawa Reds]] |leikir (mörk)= |landsliðsár=2010- |landslið=[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |landsliðsleikir (mörk)=24 (2) }} '''Tomoaki Makino''' (fæddur [[11. maí]] [[1987]]) er [[japan]]skur [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 24 leiki og skoraði 2 mörk með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan karlalandsliðið]] |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |2010||4||0 |- |2011||4||0 |- |2012||3||1 |- |2013||3||0 |- |2014||0||0 |- |2015||8||1 |- |2016||2||0 |- !Heild||24||2 |} ==Tenglar== *[https://www.national-football-teams.com/player/31564/Tomoaki_Makino.html National Football Teams] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Makino, Tomoaki }} {{fe|1987}} [[Flokkur:Japanskir knattspyrnumenn]] ddz9n215enab19c13rwrr29bedrx77a 0 142962 1976177 1743148 2026-08-21T18:36:38Z Berserkur 10188 1976177 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Charadriidae | image = Snowy_Plover_Morro_Strand.jpg | image_width = 250px | image_caption = (''Charadrius nivosus'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | taxon = Charadriidae | authority = [[William Elford Leach|Leach]], 1820 | subdivision_ranks = Ættkvíslir | subdivision = * ''[[Vanellinae]]'' ** ''[[Erythrogonys]]'' ** ''[[Vanellus]]'' * ''[[Charadriinae]]'' ** [[Lóur]] (''Pluvialis'') ** ''[[Charadrius]]'' ** ''[[Thinornis]]'' ** ''[[Elseyornis]]'' ** ''[[Peltohyas]]'' ** ''[[Anarhynchus]]'' ** ''[[Phegornis]]'' ** ''[[Oreopholus]]'' }} '''Lóuætt''' ([[fræðiheiti]]: ''Charadriidae'') telur um 64 til 66 [[tegund]]ir í 10 ættkvíslum. Á Íslandi verpa [[heiðlóa]] (venjulega kölluð bara lóa) og [[sandlóa]]. == Flokkun == [[Ætt]]in ''Charadriidae'' var sett af enska dýrafræðingnum [[William Elford Leach]] í leiðarvísi fyrir [[Breskaþjóðminjasafnið]], útgefnum árið 1820.<ref>{{cite book | last=Leach | first=William Elford | author-link=William Elford Leach | year=1820 | chapter=Eleventh Room | title=Synopsis of the Contents of the British Museum | place=London | publisher=British Museum | edition=17th| pages=65–70 | oclc=6213801 }} Þó að höfundur bæklingsins hafi ekki verið skráður, þá var Leach yfirmaður dýrafræðideildarinnar á þessum tíma.<!--I was unable to find a scan of this online--></ref><ref>{{cite book | last=Bock | first=Walter J. | year=1994 | title=History and Nomenclature of Avian Family-Group Names | series=Bulletin of the American Museum of Natural History | volume= Number 222 | publisher=American Museum of Natural History | place=New York | page=137 | url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/830 }}<!--Linked page allows download of the 48MB pdf--></ref> Það eru tvær greinilegar undirættir: ''[[Vanellinae]]'' og ''[[Charadriinae]]''. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== {{Commons|Charadriidae}} *[http://ibc.lynxeds.com/family/plovers-charadriidae Charadriidae videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316155924/http://ibc.lynxeds.com/family/plovers-charadriidae |date=2016-03-16 }} on the Internet Bird Collection *[https://www.youtube.com/channel/UCP8ITIDaFZHW68z7KaTyDew Incubating Charadriidae videos] in Incubating shorebirds *[http://www.xeno-canto.org/browse.php?query=charadriidae Charadriidae sounds] on xeno-canto.org {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Strandfuglar]] [[Flokkur:Lóuætt]] g0fl4bwjrqoonbv8fexgje9sh92qv13 0 148004 1976170 1929486 2026-08-21T14:54:04Z Berserkur 10188 1976170 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} [[Mynd:Toledo (37737041515).jpg|thumb|Toledo.]] [[Mynd:KathedraleToledo.jpg|thumb|Dómkirkja Toledo.]] '''Toledo''' er borg á [[Spánn|mið-Spáni]] og höfuðstaður [[Toledo-hérað|samnefnds héraðs]] sem og sjálfsstjórnarsvæðisins [[Kastilía-La Mancha]]. Hún stendur við fljótið [[Tagus]] (Tajo). Íbúafjöldi var rúm 86.000 árið 2024.<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/spain/castillalamancha/toledo/45168__toledo/ |title=Toledo (Toledo, Castilla-La Mancha, Spain) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information }}</ref> Borgin var lítil, víggirt borg á tímum Rómverja; ''Toletum''. Síðar varð hún höfuðstaður [[Vestgotar|Vestgota]] og undir stjórn [[Márar|Mára]]. Menningaráhrif kristinna manna, gyðinga og múslima marka borgina og er hún á lista [[UNESCO]] yfir menningarminjar. Þekktastur íbúa er málarinn [[El Greco]] (1541-1614). ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimild== {{commons}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Toledo, Spain|mánuðurskoðað= 12. des.|árskoðað= 2018 }} [[Flokkur:Borgir í Kastilíu-La Mancha]] lzy9rlgqz4hlxxrglen2n7d51l6olv7 0 153281 1976174 1975309 2026-08-21T16:13:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976174 wikitext text/x-wiki '''Listi yfir tegundir af ''[[Fræhyrnur|fræhyrnum]].''''' == Viðurkenndar tegundir == Eftirfarandi tegundir eru samþykktar tegundir af fræhyrnum í „Catalogue of life“:<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/browse/tree/id/17279002|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> {| |+ {{Col-2}} * ''[[Cerastium afromontanum]]'' * ''[[Cerastium aleuticum]]'' * ''[[Cerastium alexeenkoanum]]'' * ''[[Cerastium alpinum]]'' ([[Músareyra]]) ** ssp. lanatum – Loðeyra ** ssp. glabratum – Snoðeyra * ''[[Cerastium alsinifolium]]'' * ''[[Cerastium amanum]]'' * ''[[Cerastium andinum]]'' * ''[[Cerastium annae]]'' * ''[[Cerastium arabidis]]'' * ''[[Cerastium araraticum]]'' * ''[[Cerastium arcticum]]'' ([[Fjallafræhyrna]]) * ''[[Cerastium argenteum]]'' ([[Silfureyra]]) * ''[[Cerastium argentinum]]'' * ''[[Cerastium arvense]]'' ([[Mjallareyra]]) * ''[[Cerastium atlanticum]]'' * ''[[Cerastium axillare]]'' * ''[[Cerastium azerbaijanicum]]'' * ''[[Cerastium baischanense]]'' * ''[[Cerastium ballsii]]'' * ''[[Cerastium banaticum]]'' * ''[[Cerastium barberi]]'' * ''[[Cerastium beeringianum]]'' * ''[[Cerastium behmianum]]'' * ''[[Cerastium bialynickii]]'' * ''[[Cerastium biebersteinii]]'' ([[Rottueyra]]) * ''[[Cerastium borisii]]'' * ''[[Cerastium brachypetalum]]'' ([[Hélufræhyrna]]) * ''[[Cerastium brachypodum]]'' * ''[[Cerastium brevicarpicum]]'' * ''[[Cerastium candicans]]'' * ''[[Cerastium candidissimum]]'' * ''[[Cerastium capense]]'' * ''[[Cerastium capillatum]]'' * ''[[Cerastium carinthiacum]]'' * ''[[Cerastium cephalanthum]]'' * ''[[Cerastium cerastoides]]'' ([[Lækjafræhyrna]]) * ''[[Cerastium chlorifolium]]'' * ''[[Cerastium comatum]]'' * ''[[Cerastium commersonianum]]'' * ''[[Cerastium coreanum]]'' * ''[[Cerastium crassipes]]'' * ''[[Cerastium crassiusculum]]'' * ''[[Cerastium cuatrecasasii]]'' * ''[[Cerastium cuchumatanense]]'' * ''[[Cerastium dagestanicum]]'' * ''[[Cerastium danguyi]]'' * ''[[Cerastium davuricum]]'' * ''[[Cerastium decalvans]]'' * ''[[Cerastium deschatresii]]'' * ''[[Cerastium dichotomum]]'' * ''[[Cerastium dicrotrichum]]'' * ''[[Cerastium diffusum]]'' * ''[[Cerastium dinaricum]]'' * ''[[Cerastium dominici]]'' * ''[[Cerastium dubium]]'' * ''[[Cerastium fasciculatum]]'' * ''[[Cerastium fischerianum]]'' * ''[[Cerastium flavescens]]'' * ''[[Cerastium floccosum]]'' * ''[[Cerastium fontanum]]'' ([[Vegarfi]]) ** ssp. vulgare – ([[Túnarfi]])<ref>[https://plontuheiti.is/2408/tunarfi Túnarfi]. Plöntuheiti.is. sótt 14. ágúst 2026</ref> * ''[[Cerastium fragillimum]]'' * ''[[Cerastium furcatum]]'' * ''[[Cerastium gibraltaricum]]'' ([[Máraeyra]]) * ''[[Cerastium glomeratum]]'' ([[Hnoðafræhyrna]]) * ''[[Cerastium glutinosum]]'' * ''[[Cerastium gnaphalodes]]'' * ''[[Cerastium gracile]]'' * ''[[Cerastium grandiflorum]]'' ([[Snæeyra]]) * ''[[Cerastium guatemalense]]'' * ''[[Cerastium haussknechtii]]'' * ''[[Cerastium hieronymi]]'' * ''[[Cerastium hintoniorum]]'' * ''[[Cerastium holosteoides]]'' * ''[[Cerastium humifusum]]'' * ''[[Cerastium illyricum]]'' * ''[[Cerastium imbricatum]]'' * ''[[Cerastium inflatum]]'' * ''[[Cerastium julicum]]'' * ''[[Cerastium junceum]]'' * ''[[Cerastium juniperorum]]'' * ''[[Cerastium kasbek]]'' * ''[[Cerastium kotschyi]]'' * ''[[Cerastium kunthii]]'' * ''[[Cerastium lacaitae]]'' * ''[[Cerastium lanceolatum]]'' * ''[[Cerastium latifolium]]'' ([[Alpafræhyrna]]) * ''[[Cerastium lazicum]]'' * ''[[Cerastium ligusticum]]'' * ''[[Cerastium limprichtii]]'' * ''[[Cerastium lineare]]'' * ''[[Cerastium lithospermifolium]]'' * ''[[Cerastium longifolium]]'' * ''[[Cerastium macranthum]]'' * ''[[Cerastium macrocalyx]]'' * ''[[Cerastium macrocarpum]]'' {{Col-2}} * ''[[Cerastium madrense]]'' * ''[[Cerastium malyi]]'' * ''[[Cerastium maximum]]'' ([[Kjarrfræhyrna]]) * ''[[Cerastium meridense]]'' * ''[[Cerastium microspermum]]'' * ''[[Cerastium moesiacum]]'' * ''[[Cerastium mollissimum]]'' * ''[[Cerastium morrisonense]]'' * ''[[Cerastium mucronatum]]'' * ''[[Cerastium multiflorum]]'' * ''[[Cerastium nanum]]'' * ''[[Cerastium nemorale]]'' * ''[[Cerastium neoscardicum]]'' * ''[[Cerastium nigrescens]]'' ([[Fjallafræhyrna]])<ref>Hörður Kristinsson (2007, 2010) [https://www.natt.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/caryophyllaceae/fjallafraehyrna-cerastium-nigrescens Fjallafræhyrna (Cerastium nigrescens)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260815030309/https://www.natt.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/caryophyllaceae/fjallafraehyrna-cerastium-nigrescens |date=2026-08-15 }}. Náttúrufræðistofnun Íslands. sótt 14. ágúst 2026</ref><ref>[https://plontuheiti.is/2414/fjallafraehyrna fjallafræhyrna]. Plöntuheiti.is. sótt 14. ágúst 2026</ref> * ''[[Cerastium novoguinense]]'' * ''[[Cerastium nutans]]'' * ''[[Cerastium octandrum]]'' * ''[[Cerastium odessanum]]'' * ''[[Cerastium oreades]]'' * ''[[Cerastium orithales]]'' * ''[[Cerastium papuanum]]'' * ''[[Cerastium parvipetalum]]'' * ''[[Cerastium pauciflorum]]'' * ''[[Cerastium pedunculare]]'' * ''[[Cerastium pedunculatum]]'' * ''[[Cerastium perfoliatum]]'' * ''[[Cerastium persicum]]'' * ''[[Cerastium peruvianum]]'' * ''[[Cerastium pisidicum]]'' * ''[[Cerastium polymorphum]]'' * ''[[Cerastium pospichalii]]'' * ''[[Cerastium pumilum]]'' ([[Dvergafræhyrna]]) * ''[[Cerastium purpurascens]]'' * ''[[Cerastium purpusii]]'' * ''[[Cerastium pusillum]]'' * ''[[Cerastium pyrenaicum]]'' * ''[[Cerastium qingliangfengicum]]'' * ''[[Cerastium racemosum]]'' * ''[[Cerastium ramigerum]]'' * ''[[Cerastium rectum]]'' * ''[[Cerastium regelii]]'' * ''[[Cerastium rivulare]]'' * ''[[Cerastium rivulariastrum]]'' * ''[[Cerastium ruderale]]'' * ''[[Cerastium runemarkii]]'' * ''[[Cerastium saccardoanum]]'' * ''[[Cerastium scaposum]]'' * ''[[Cerastium scaranii]]'' * ''[[Cerastium schischkinii]]'' * ''[[Cerastium schizopetalum]]'' * ''[[Cerastium semidecandrum]]'' ([[Engjafræhyrna]]) * ''[[Cerastium siculum]]'' * ''[[Cerastium sinaloense]]'' * ''[[Cerastium smolikanum]]'' * ''[[Cerastium soleirolii]]'' * ''[[Cerastium soratense]]'' * ''[[Cerastium sordidum]]'' * ''[[Cerastium stenopetalum]]'' * ''[[Cerastium subciliatum]]'' * ''[[Cerastium subpilosum]]'' * ''[[Cerastium subspicatum]]'' * ''[[Cerastium subtriflorum]]'' * ''[[Cerastium supramontanum]]'' * ''[[Cerastium svanicum]]'' * ''[[Cerastium sventenii]]'' * ''[[Cerastium sylvaticum]]'' * ''[[Cerastium szechuense]]'' * ''[[Cerastium szowitsii]]'' * ''[[Cerastium takasagomontanum]]'' * ''[[Cerastium taschkendicum]]'' * ''[[Cerastium terrae-novae]]'' * ''[[Cerastium texanum]]'' * ''[[Cerastium theophrasti]]'' * ''[[Cerastium thomasii]]'' * ''[[Cerastium thomsonii]]'' * ''[[Cerastium tianschanicum]]'' * ''[[Cerastium tolucense]]'' * ''[[Cerastium tomentosum]]'' ([[Völskueyra]]) * ''[[Cerastium transsilvanicum]]'' * ''[[Cerastium trianae]]'' * ''[[Cerastium trichocalyx]]'' * ''[[Cerastium tucumanense]]'' * ''[[Cerastium undulatifolium]]'' * ''[[Cerastium uniflorum]]'' ([[Jöklafræhyrna]]) * ''[[Cerastium utriense]]'' * ''[[Cerastium vagans]]'' * ''[[Cerastium velutinum]]'' * ''[[Cerastium venezuelanum]]'' * ''[[Cerastium verecundum]]'' * ''[[Cerastium verticifolium]]'' * ''[[Cerastium wilhelmianum]]'' * ''[[Cerastium wilsonii]]'' * ''[[Cerastium viride]]'' * ''[[Cerastium viscatum]]'' * ''[[Cerastium vourinense]]'' * ''[[Cerastium vulcanicum]]'' * ''[[Cerastium zhiguliense]]'' |} ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Hjartagrasaætt]] [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] 8j9sz34wcgyj2x519dyi7h9ezr8hyev 0 158428 1976182 1788704 2026-08-21T19:29:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976182 wikitext text/x-wiki '''NovaTV''' er [[streymisveita]] í eigu [[Nova]] sem sýnir allar helstu sjónvarpsstöðvar á Íslandi. Notendur geta horft á allar opnu sjónvarpsstöðvarnar á Íslandi ásamt öðru efni í opinni dagskrá. Hægt er að spóla til baka í línulegri dagskrá og á Safninu er hægt að horfa eldra uppsafnað efni. Einnig geta notendur keypt aðgang að fleiri áskriftarstöðvum inn á NovaTV. Sjónvarpsveitan er í boði fyrir alla sem staðsettir eru á Íslandi og hægt er að horfa á NovaTV í vafra og í NovaTV appinu í snjallsímum, spjaldtölvum, Apple TV og Android TV. ==TV == * Kátur, stóri rauði hundurinn ==Tenglar== * [https://www.novatv.is/ Vefur Nova TV]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskar streymisveitur]] [[Flokkur:Íslenskar sjónvarpsstöðvar]] {{s|2018}} mnpkojp5rkhbgvy6jve6o58fqibeigd 0 166039 1976211 1891002 2026-08-22T03:55:16Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Flag_of_Montgomery,_Alabama.svg fyrir [[Mynd:Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Hist split). 1976211 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Montgomery | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Fylkishöfuðborgir Bandaríkjanna|Fylkishöfuðborg]] | mynd = Aerial view of Montgomery, Alabama LCCN2011646683.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Loftmynd | fáni = Flag of Montgomery, Alabama (1952–2026).svg | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Alabama#Bandaríkin | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Alabama##Staðsetning í Bandaríkjunum | hnit = {{Wikidatacoord|Q29364|region:US-AL|display=inline}} | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{Fáni|Bandaríkin}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Bandaríkjanna|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{Fáni|Alabama}} | undirskipting_gerð2 = [[Sýslur í Alabama|Sýsla]] | undirskipting_nafn2 = [[Montgomery-sýsla (Alabama)|Montgomery]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Steven L. Reed | leiðtogi_flokkur = [[Demókrataflokkurinn|D]] | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 420,28 | hæð_m = 73 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjoldi">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/montgomerycityalabama|title=QuickFacts – Montgomery, Alabama|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=2024-12-09|url-status=live}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2020 | mannfjöldi_heild = 200.603 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 475,8 | mannfjöldi_áætlun = 195.287 | mann_áætlun_frá = 2023 | tímabelti = [[Miðtími|CST]] | utc_hliðrun = −06:00 | tímabelti_sumartími = [[Miðtími|CDT]] | utc_hliðrun_sumartími = −05:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{URL|montgomeryal.gov}} }} '''Montgomery''' er höfuðborg [[Alabama]]. Hún er nefnd eftir [[Richard Montgomery]]. Íbúar voru um 195.300 árið 2023.<ref name="mannfjoldi" /> Montgomery var mikilvæg fyrir réttindabaráttu svartra á 20. öld í Bandaríkjunum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Fylkishöfuðborgir Bandaríkjanna}} {{stubbur|Bandaríkin|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Alabama]] [[Flokkur:Fylkishöfuðborgir Bandaríkjanna]] kf5nfv4erql8gle6yezkam2eo9vinkm 0 170411 1976213 1972285 2026-08-22T05:30:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976213 wikitext text/x-wiki '''Þróun''' [[lífvera]] felst í breytingum á [[erfðaeinkenni|erfðaeinkennum]] tiltekins [[stofn (líffræði)|stofns]] eftir því sem kynslóðum hans vindur fram.<ref>{{harvnb|Hall |Hallgrímsson |2008 |pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution Resources |location=Washington, DC |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] |year=2016 |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |archive-date=3 June 2016}}</ref> Erfðaeinkennin eru [[genatjáning]] sem flyst frá foreldri til afkvæmis við [[æxlun]]. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna [[stökkbreyting]]a, [[endurröðun erfðavísa|endurröðunar erfðavísa]] og annarra ástæðna [[erfðabreytileiki|erfðabreytileika]].<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=79–102 |loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og [[náttúruval]] (þar á meðal [[kynval]] og [[genaflökt]]) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (tímarit)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> [[Valþrýstingur]] sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað [[líffjölbreytni]] á öllum stigum [[líffræðileg skipun|líffræðilegrar skipunar]], meðal annars [[tegund (líffræði)|tegunda]], einstakra [[lífvera]] og [[sameinaþróun|sameinda]].<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> [[Vísindaleg kenning]] um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af [[Charles Darwin]] og [[Alfred Russel Wallace]]. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, ''[[Uppruni tegundanna]]'' 1859.<ref>{{harvnb|Darwin|1859}}</ref> Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki [[svipgerð]]a), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík [[hæfni (líffræði)|hæfni]]) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða ([[arfgengi]] þessarar hæfni).<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |date=November 1970 |title=The Units of Selection |url=http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|Annual Review of Ecology and Systematics]] |volume=1 |pages=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |jstor=2096764 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206172942/http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |archive-date=6 February 2015}}</ref> Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því [[umhverfi]] sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum. Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og [[stökkbreytingahyggja|stökkbreytingahyggju]] og [[réttstefnuþróun]], hafnað þegar [[þróunarkenning Darwins]] var samræmd við [[klassísk erfðafræði|klassíska erfðafræði]] og það var staðfest að [[aðlögun (líffræði)|aðlögun]] stafaði af náttúruvali.<ref name="Futuyma2017a">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=3–26 |loc=Chapter 1: Evolutionary Biology}}</ref> Í þessari samrunakenningu eru [[DNA]]-sameindir grundvöllur þróunar, þar sem þær skila upplýsingum til næstu kynslóða. Meðal þess sem veldur breytingum á DNA-sameindum í stofni er náttúruval, genaflökt, [[stökkbreyting]]ar, og [[genastreymi]].<ref name="Scott-Phillips-2014">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=Maí 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |bibcode=2014Evolu..68.1231S}}</ref> Allt líf á jörðinni ([[þróun mannsins|maðurinn]] þar á meðal) á sér [[síðasti sameiginlegi forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]],<ref name="Kampourakis-2014">{{harvnb|Kampourakis |2014 |pp=127–129}}</ref><ref name="Doolittle-2000">{{cite journal |last=Doolittle |first=W. Ford |date=Febrúar 2000 |title=Uprooting the Tree of Life |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |journal=[[Scientific American]] |issn=0036-8733 |volume=282 |issue=2 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |archive-date=2009-03-27 |access-date=2026-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327034657/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Glansdorff |first1=Nicolas |author2=Ying Xu |last3=Labedan |first3=Bernard |date=9. júlí 2008 |title=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |journal=Biology Direct|volume=3|issue=1|article-number=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 |doi-access=free}}</ref> sem lifði fyrir um 3,5-3,8 milljörðum ára.<ref name="Schopf-2007">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |author-link1=J. William Schopf |last2=Kudryavtsev |first2=Anatoliy B. |last3=Czaja |first3=Andrew D. |last4=Tripathi |first4=Abhishek B. |date=5 October 2007 |title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141 |journal=Precambrian Research|volume=158|pages=141–155|issue=3–4 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268}}</ref> [[Steingervingur|Steingervingasagan]] sýnir hvernig líf þróaðist frá lífkynja [[grafít]]i<ref name="Ohtomo-2014">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=Janúar 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=7 |issue=1 |pages=25–28|doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> að [[örveruþekja|örveruþekjum]]<ref name="Borenstein-2013">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19. október 2015 |work=Excite|location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23. október 2015 |access-date=8. október 2018}}</ref><ref name="Pearlman-2013">{{cite news |last=Pearlman |first=Jonathan |date=13. nóvember 2013 |title=Oldest signs of life on Earth found |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |location=London |access-date=15. desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216062531/http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |archive-date=16. desember 2014}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author-link4=Robert Hazen |date=16 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ''ca.'' 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |journal=Astrobiology|volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124|doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> að [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverum]]. Líffjölbreytni samtímans hefur mótast af endurteknum [[tegundamyndun|myndunum nýrra tegunda]], þróun innan tegundar, og [[útdauði|útdauða]] tegunda, frá upphafi [[saga lífs|sögu lífs]] á jörðinni.<ref name="Futuyma04">{{harvnb|Futuyma|2004|p=33}}</ref> Formfræðileg og lífefnafræðileg einkenni eru oftast svipuð hjá tegundum sem eiga sér sameiginlegan forvera nær í tíma. Áður voru þessi einkenni undirstaða þróunarfræðilegrar flokkkunar, en í dag er algengara að bera beint saman erfðaraðir ólíkra tegunda.<ref name="Panno 2005">{{harvnb|Panno|2005|pp=xv-16}}</ref><ref>{{cite book|title=Science, Evolution, and Creationism|year=2008|publisher=National Academy of Sciences Institute of Medicine|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17|page=17}}</ref> [[Þróunarlíffræði]]ngar rannsaka ýmsar hliðar þróunarinnar með því að setja fram og prófa [[tilgáta|tilgátur]], og byggja [[kenning]]ar á raungögnum úr vettvangsrannsóknum eða tilraunum, og á gögnum frá [[stærðfræðileg líffræði|stærðfræðilegri líffræði]]. Uppgötvanir þeirra hafa haft áhrif á þróun [[líffræði]] og fleiri sviða, eins og [[landbúnaður|landbúnaðar]], [[lyfjafræði]], og [[tölvunarfræði]].<ref name="Futuyma-1999">{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |title=Evolution, Science, and Society: Evolutionary Biology and the National Research Agenda |year=1999|editor-last=Futuyma |editor-first=Douglas J.|publisher=[[Rutgers University]]|location=New Brunswick, New Jersey|type=Executive summary|oclc=43422991|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf|archive-date=31. janúar 2012|access-date=24. nóvember 2014}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=1st |location=London |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |lccn=06017473 |oclc=741260650 |title-link=On the Origin of Species}} The book is available from [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=1&itemID=F373&viewtype=side The Complete Work of Charles Darwin Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127124331/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |date=27 January 2015 }} * {{cite book |last=Futuyma |first=Douglas J. |author-link=Douglas J. Futuyma |year=2004 |chapter=The Fruit of the Tree of Life: Insights into Evolution and Ecology |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donoghue |editor2-first=Michael J. |title=Assembling the Tree of Life |url=https://archive.org/details/assemblingtreeof0000unse |location=Oxford; New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-517234-8 |lccn=2003058012 |oclc=61342697}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Brian K. |author-link1=Brian K. Hall |last2=Hallgrímsson |first2=Benedikt |title=Strickberger's Evolution |url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall |url-access=registration |year=2008 |edition=4th |location=Sudbury, Massachusetts |publisher=Jones and Bartlett Publishers |isbn=978-0-7637-0066-9 |lccn=2007008981 |oclc=85814089}} * {{cite book |last=Kampourakis |first=Kostas |year=2014 |title=Understanding Evolution |location=Cambridge; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03491-4 |lccn=2013034917 |oclc=855585457 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/understandingevo0000kamp}} * {{cite book |last=Panno |first=Joseph |title=The Cell: Evolution of the First Organism |year=2005 |series=Facts on File science library |location=New York |publisher=[[Facts on File]] |isbn=978-0-8160-4946-2 |lccn=2003025841 |oclc=53901436}} * {{cite book |last1=Voet |first1=Donald |author-link1=Donald Voet |last2=Voet |first2=Judith G. |author-link2=Judith G. Voet |last3=Pratt |first3=Charlotte W. |author-link3=Charlotte W. Pratt |year=2016 |title=Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level |url=https://archive.org/details/isbn_9781119300885 |edition=Fifth |location=[[Hoboken, New Jersey]] |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-91840-1 |lccn=2016002847 |oclc=939245154}} {{Refend}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þróun| ]] [[Flokkur:Erfðafræði]] ak2brapdfgiemrqhrxwvm2a5vpw0h89 0 184446 1976158 1913578 2026-08-21T13:05:47Z Trotti27 105726 1976158 wikitext text/x-wiki '''Þráinn Bj. Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisins og meðal annars lagt áherslu á meðferð og endurhæfingu, afplánun utan fangelsa, félagsleg réttindi dómþola, húsnæði og atvinnu eftir afplánun. == Menntun og starfsferill == Þráinn Farestveit lauk námi í afbrotafræði við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] árið 1994. Áður en fangelsis- og samfélagsmál urðu meginvettvangur starfsferils hans starfaði Þráinn Farestveit um langt skeið hjá Einari Farestveit & Co., meðal annars við verslunar-, sölu- og markaðsmál. Samhliða öðrum störfum hafði Þráinn Farestveit tengst starfi Verndar fangahjálpar frá níunda áratugnum. == Vernd fangahjálp == Þráinn Farestveit hefur átt langan starfsferil innan [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]]. Hann var kjörinn formaður Verndar árið 1999 og gegndi formennsku til ársins 2001, þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Vernd rekur áfangaheimili þar sem dómþolar geta, að uppfylltum skilyrðum, fullnustað hluta refsingar utan fangelsis. Starfsemin byggist meðal annars á því að heimilismenn séu í atvinnu, námi, starfsendurhæfingu, meðferð eða annarri samþykktri virkni. Þráinn Farestveit hefur í starfi sínu lagt áherslu á að aðlögun dómþola að samfélaginu snúist ekki eingöngu um eftirlit heldur einnig um atvinnu, húsnæði, meðferð, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu að afplánun lokinni. Starfsemi Verndar hefur verið viðfangsefni háskólarannsókna. Í rannsókn við Háskóla Íslands árið 2011 er Þráinn Farestveit tilgreindur sem afbrotafræðingur og framkvæmdastjóri Verndar. Í MA-rannsókn við Háskóla Íslands árið 2022 var meðal annars byggt á viðtali við Þráin Farestveit og upplýsingum frá 165 dómþolum sem höfðu dvalið á Vernd. Niðurstöðurnar bentu meðal annars til almennrar ánægju þátttakenda með dvölina og munar á líðan þeirra á Vernd og í lokuðu fangelsi. == Fangelsismál, meðferð og endurhæfing == Þráinn Farestveit hefur um árabil tekið þátt í umræðu um stefnumótun í íslenskum fangelsismálum og lagt áherslu á meðferð, endurhæfingu og samfélagslega aðlögun dómþola. Árið 2019 gerði Vernd athugasemdir við notkun hugtaksins „betrunarstefna“ í tillögu til þingsályktunar um málefni fanga. Í umsögn Verndar, sem Þráinn Farestveit undirritaði sem framkvæmdastjóri, var lagt til að þess í stað yrði mótuð „heildstæð meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu“.<ref>{{Cite web |title=Umsögn Verndar um tillögu til þingsályktunar um betrun fanga |url=https://www.althingi.is/altext/erindi/150/150-684.pdf |website=Alþingi |publisher=Alþingi |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Í meðförum Alþingis var heiti tillögunnar breytt og hún samþykkt 29. maí 2020 sem þingsályktun nr. 23/150 um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. === Félagsleg réttindi dómþola === Réttarstaða einstaklinga sem fullnusta refsingu utan fangelsis hefur verið eitt þeirra mála sem Þráinn Farestveit og Vernd hafa beitt sér fyrir. Árið 2009 studdi Þráinn Farestveit tvo heimilismenn Verndar við að láta reyna á rétt þeirra til örorkulífeyris og tengdra greiðslna eftir að þeir færðust úr fangelsi yfir í afplánun utan fangelsis. Þar sem Vernd gat ekki sjálf verið aðili að málunum voru kærurnar reknar í nafni einstaklinganna. Þeim var jafnframt gert kleift að halda áfram dvöl á Vernd meðan beðið var niðurstöðu málanna. Í úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 146/2009 og 153/2009 var gerður greinarmunur á fangelsisvist og afplánun á áfangaheimili. Úrskurðarnefndin taldi slíka afplánun sérstakt fullnustuúrræði sem byggði meðal annars á félagslegum og samfélagslegum sjónarmiðum og miðaði að aðlögun einstaklings að samfélaginu. Í máli nr. 146/2009 var synjun Tryggingastofnunar á örorkulífeyri felld úr gildi og málinu vísað aftur til afgreiðslu. Sambærileg meginniðurstaða kom fram í máli nr. 153/2009. Þráinn Farestveit hefur síðar haldið áfram að fjalla um félagslega réttarstöðu einstaklinga sem ljúka refsingu utan fangelsis. Í viðtali við Morgunblaðið árið 2021 kallaði hann eftir heildarendurskoðun laga og reglugerða um fullnustu refsinga og gagnrýndi að einstaklingar utan fangelsis væru í ákveðnum tilvikum skilgreindir með sama hætti og fangar í lokuðu fangelsi.<ref>{{Cite web |title=Enginn er fangi nema í fangelsi sé |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/05/18/enginn_er_fangi_nema_i_fangelsi_se/ |website=mbl.is |date=18. maí 2021 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Rafrænt eftirlit === Þráinn Farestveit hefur komið að þróun úrræða sem gera dómþolum kleift að ljúka síðari hluta refsingar utan hefðbundins fangelsis. Vernd tók við framkvæmd rafræns eftirlits árið 2020 og samningur um fyrirkomulagið var undirritaður árið 2021.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == Afbrotavarnir og samfélagsmál == Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu um afbrotavarnir, fíknivanda og stöðu barna og ungmenna sem eiga á hættu að jaðarsetjast. Hann hefur meðal annars fjallað um tengsl skólagöngu, félagslegra aðstæðna, vímuefnavanda og afbrota og lagt áherslu á snemmtækar aðgerðir. Í greininni „Fordæmdu börnin“, sem birtist árið 2021, fjallaði Þráinn Farestveit um stöðu barna og ungmenna, vímuefnavanda, afbrot og viðbrögð samfélagsins. === Vistheimilamál === Þráinn Farestveit hefur einnig tekið þátt í opinberri umræðu um uppgjör vegna vistheimila og meðferð barna sem vistuð voru á heimilum á vegum eða fyrir tilstilli opinberra aðila. Hann hefur sérstaklega vakið athygli á stöðu barna sem vistuð voru á einkaheimilum eða heimilum sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna og bent á að þau mál hafi ekki fengið sambærilega rannsókn og mál barna sem dvöldu á ríkisreknum vistheimilum. Í skrifum sínum hefur Þráinn Farestveit jafnframt lagt áherslu á að rannsókn vistheimilamála nái ekki eingöngu til einstakra heimila heldur einnig til stjórnsýslu, eftirlits og ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga. === EXIT – leið úr afbrotum === Þráinn Farestveit hefur komið að '''EXIT – leið úr afbrotum''', þverfaglegu samstarfi lögreglu, fangelsisyfirvalda, sveitarfélaga, félagasamtaka og annarra aðila. EXIT er ætlað fullorðnum einstaklingum sem vilja hverfa frá afbrota- eða ofbeldistengdum lífsstíl. Markmiðið er meðal annars að draga úr ítrekuðum afbrotum og endurkomu í fangelsi með samræmdum stuðningi á sviði húsnæðis, meðferðar, félagslegrar aðstoðar, atvinnu og endurhæfingar.<ref>{{Cite web |title=Samstarf um stuðning við einstaklinga sem ljúka afplánun |url=https://island.is/s/logreglan/frett/samstarf-um-studning-vid-einstaklinga-sem-ljuka-afplanun |website=Ísland.is |publisher=Ríkislögreglustjóri |date=3. desember 2025 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þátttaka Þráins Farestveit hefur meðal annars komið fram við kynningu EXIT fyrir velferðarráði Garðabæjar.<ref>{{Cite web |title=EXIT – leið úr afbrotum |url=https://www.gardabaer.is/stjornsyslan/fundargerdir/malsnumer/2504195 |website=Garðabær |publisher=Garðabær |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Húsnæði eftir afplánun === Þráinn Farestveit hefur fjallað um húsnæðisstöðu einstaklinga þegar fangelsisvist lýkur. Á opnum fundi [[Húsnæðis- og mannvirkjastofnun|HMS]] um heimilisleysi fjallaði hann um hlutverk Verndar sem brúar milli fangelsisvistar og sjálfstæðrar búsetu. Samkvæmt upplýsingum sem Þráinn Farestveit kynnti höfðu um 40% þeirra sem luku fangelsisvist ekki í eigið húsnæði að hverfa og um 20% fóru til foreldra.<ref>{{Cite web |title=Heimilisleysi á Íslandi |url=https://hms.is/frettir/heimilisleysi-a-islandi |website=HMS |publisher=Húsnæðis- og mannvirkjastofnun |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == SÁÁ == Þráinn Farestveit hefur gegnt trúnaðarstörfum innan [[SÁÁ]], setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt embætti varaformanns. Starf hans á vettvangi SÁÁ hefur meðal annars tengst málefnum fólks með fíknivanda, meðferð, forvörnum og samfélagslegri umræðu um áfengis- og vímuefnamál. == Mannbjargir == Fjölmiðlar hafa fjallað um tvö tilvik þar sem Þráinn Farestveit kom fólki til bjargar eftir alvarleg umferðarslys. === Björgun Valgerðar Erlu === Þann 17. mars 2007 kom Þráinn Farestveit að alvarlegu umferðarslysi þar sem Valgerður Erla Óskarsdóttir sat föst í bifreið. Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins braut Þráinn Farestveit '''sætisbak bifreiðarinnar''' til þess að komast að henni og aðstoða við björgun hennar. Valgerður Erla slasaðist alvarlega en lifði slysið af. Morgunblaðið fjallaði síðar um slysið og bata hennar undir fyrirsögninni „Heppin að vera á lífi“. === Björgun úr brennandi bifreið === Þann 29. september 2008 kom Þráinn Farestveit að brennandi bifreið í Reykjavík. Samkvæmt samtímafrétt Fréttablaðsins braut hann rúðu bifreiðarinnar og náði ökumanninum út. Sprengingar urðu í bifreiðinni og ökumaðurinn hlaut alvarleg brunasár.<ref>{{Cite news |title=Bjargaði bílstjóra úr brennandi bifreið |newspaper=Fréttablaðið |date=30. september 2008 |url=https://timarit.is/ |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þráinn Farestveit var síðar valinn '''Hetja ársins''' af lesendum DV. == Skrif og opinber umræða == Þráinn Farestveit hefur skrifað greinar og tekið þátt í opinberri umræðu um fangelsismál, afbrotavarnir, fíknivanda, félagsleg réttindi dómþola og stöðu einstaklinga eftir afplánun. Meðal umfjöllunarefna hans hafa verið áhrif atvinnuleysis á vistun fanga í opnum úrræðum, meðferð og endurhæfing, húsnæði eftir afplánun, afbrotavarnir og staða barna og ungmenna. == Sjá einnig == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Afbrotafræði]] * [[Rafrænt eftirlit]] * [[SÁÁ]] == Heimildir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.vernd.is/ Vernd fangahjálp] {{DEFAULTSORT:Farestveit, Þráinn}} [[Flokkur:Íslenskir afbrotafræðingar]] [[Flokkur:Fæddir 1964]] 5ipl0edzi171ch2d0albfh5262zieh4 1976159 1976158 2026-08-21T13:11:50Z Trotti27 105726 1976159 wikitext text/x-wiki '''Þráinn Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisins og meðal annars lagt áherslu á meðferð og endurhæfingu, afplánun utan fangelsa, félagsleg réttindi dómþola, húsnæði og atvinnu eftir afplánun. == Menntun og starfsferill == Þráinn Farestveit lauk námi í afbrotafræði við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] árið 1994. Áður en fangelsis- og samfélagsmál urðu meginvettvangur starfsferils hans starfaði Þráinn Farestveit um langt skeið hjá Einari Farestveit & Co., meðal annars við verslunar-, sölu- og markaðsmál. Samhliða öðrum störfum hafði Þráinn Farestveit tengst starfi Verndar fangahjálpar frá níunda áratugnum. == Vernd fangahjálp == Þráinn Farestveit hefur átt langan starfsferil innan [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]]. Hann var kjörinn formaður Verndar árið 1999 og gegndi formennsku til ársins 2001, þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Vernd rekur áfangaheimili þar sem dómþolar geta, að uppfylltum skilyrðum, fullnustað hluta refsingar utan fangelsis. Starfsemin byggist meðal annars á því að heimilismenn séu í atvinnu, námi, starfsendurhæfingu, meðferð eða annarri samþykktri virkni. Þráinn Farestveit hefur í starfi sínu lagt áherslu á að aðlögun dómþola að samfélaginu snúist ekki eingöngu um eftirlit heldur einnig um atvinnu, húsnæði, meðferð, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu að afplánun lokinni. Starfsemi Verndar hefur verið viðfangsefni háskólarannsókna. Í rannsókn við Háskóla Íslands árið 2011 er Þráinn Farestveit tilgreindur sem afbrotafræðingur og framkvæmdastjóri Verndar. Í MA-rannsókn við Háskóla Íslands árið 2022 var meðal annars byggt á viðtali við Þráin Farestveit og upplýsingum frá 165 dómþolum sem höfðu dvalið á Vernd. Niðurstöðurnar bentu meðal annars til almennrar ánægju þátttakenda með dvölina og munar á líðan þeirra á Vernd og í lokuðu fangelsi. == Fangelsismál, meðferð og endurhæfing == Þráinn Farestveit hefur um árabil tekið þátt í umræðu um stefnumótun í íslenskum fangelsismálum og lagt áherslu á meðferð, endurhæfingu og samfélagslega aðlögun dómþola. Árið 2019 gerði Vernd athugasemdir við notkun hugtaksins „betrunarstefna“ í tillögu til þingsályktunar um málefni fanga. Í umsögn Verndar, sem Þráinn Farestveit undirritaði sem framkvæmdastjóri, var lagt til að þess í stað yrði mótuð „heildstæð meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu“.<ref>{{Cite web |title=Umsögn Verndar um tillögu til þingsályktunar um betrun fanga |url=https://www.althingi.is/altext/erindi/150/150-684.pdf |website=Alþingi |publisher=Alþingi |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Í meðförum Alþingis var heiti tillögunnar breytt og hún samþykkt 29. maí 2020 sem þingsályktun nr. 23/150 um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. === Félagsleg réttindi dómþola === Réttarstaða einstaklinga sem fullnusta refsingu utan fangelsis hefur verið eitt þeirra mála sem Þráinn Farestveit og Vernd hafa beitt sér fyrir. Árið 2009 studdi Þráinn Farestveit tvo heimilismenn Verndar við að láta reyna á rétt þeirra til örorkulífeyris og tengdra greiðslna eftir að þeir færðust úr fangelsi yfir í afplánun utan fangelsis. Þar sem Vernd gat ekki sjálf verið aðili að málunum voru kærurnar reknar í nafni einstaklinganna. Þeim var jafnframt gert kleift að halda áfram dvöl á Vernd meðan beðið var niðurstöðu málanna. Í úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 146/2009 og 153/2009 var gerður greinarmunur á fangelsisvist og afplánun á áfangaheimili. Úrskurðarnefndin taldi slíka afplánun sérstakt fullnustuúrræði sem byggði meðal annars á félagslegum og samfélagslegum sjónarmiðum og miðaði að aðlögun einstaklings að samfélaginu. Í máli nr. 146/2009 var synjun Tryggingastofnunar á örorkulífeyri felld úr gildi og málinu vísað aftur til afgreiðslu. Sambærileg meginniðurstaða kom fram í máli nr. 153/2009. Þráinn Farestveit hefur síðar haldið áfram að fjalla um félagslega réttarstöðu einstaklinga sem ljúka refsingu utan fangelsis. Í viðtali við Morgunblaðið árið 2021 kallaði hann eftir heildarendurskoðun laga og reglugerða um fullnustu refsinga og gagnrýndi að einstaklingar utan fangelsis væru í ákveðnum tilvikum skilgreindir með sama hætti og fangar í lokuðu fangelsi.<ref>{{Cite web |title=Enginn er fangi nema í fangelsi sé |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/05/18/enginn_er_fangi_nema_i_fangelsi_se/ |website=mbl.is |date=18. maí 2021 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Rafrænt eftirlit === Þráinn Farestveit hefur komið að þróun úrræða sem gera dómþolum kleift að ljúka síðari hluta refsingar utan hefðbundins fangelsis. Vernd tók við framkvæmd rafræns eftirlits árið 2020 og samningur um fyrirkomulagið var undirritaður árið 2021.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == Afbrotavarnir og samfélagsmál == Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu um afbrotavarnir, fíknivanda og stöðu barna og ungmenna sem eiga á hættu að jaðarsetjast. Hann hefur meðal annars fjallað um tengsl skólagöngu, félagslegra aðstæðna, vímuefnavanda og afbrota og lagt áherslu á snemmtækar aðgerðir. Í greininni „Fordæmdu börnin“, sem birtist árið 2021, fjallaði Þráinn Farestveit um stöðu barna og ungmenna, vímuefnavanda, afbrot og viðbrögð samfélagsins. === Vistheimilamál === Þráinn Farestveit hefur einnig tekið þátt í opinberri umræðu um uppgjör vegna vistheimila og meðferð barna sem vistuð voru á heimilum á vegum eða fyrir tilstilli opinberra aðila. Hann hefur sérstaklega vakið athygli á stöðu barna sem vistuð voru á einkaheimilum eða heimilum sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna og bent á að þau mál hafi ekki fengið sambærilega rannsókn og mál barna sem dvöldu á ríkisreknum vistheimilum. Í skrifum sínum hefur Þráinn Farestveit jafnframt lagt áherslu á að rannsókn vistheimilamála nái ekki eingöngu til einstakra heimila heldur einnig til stjórnsýslu, eftirlits og ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga. === EXIT – leið úr afbrotum === Þráinn Farestveit hefur komið að '''EXIT – leið úr afbrotum''', þverfaglegu samstarfi lögreglu, fangelsisyfirvalda, sveitarfélaga, félagasamtaka og annarra aðila. EXIT er ætlað fullorðnum einstaklingum sem vilja hverfa frá afbrota- eða ofbeldistengdum lífsstíl. Markmiðið er meðal annars að draga úr ítrekuðum afbrotum og endurkomu í fangelsi með samræmdum stuðningi á sviði húsnæðis, meðferðar, félagslegrar aðstoðar, atvinnu og endurhæfingar.<ref>{{Cite web |title=Samstarf um stuðning við einstaklinga sem ljúka afplánun |url=https://island.is/s/logreglan/frett/samstarf-um-studning-vid-einstaklinga-sem-ljuka-afplanun |website=Ísland.is |publisher=Ríkislögreglustjóri |date=3. desember 2025 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þátttaka Þráins Farestveit hefur meðal annars komið fram við kynningu EXIT fyrir velferðarráði Garðabæjar.<ref>{{Cite web |title=EXIT – leið úr afbrotum |url=https://www.gardabaer.is/stjornsyslan/fundargerdir/malsnumer/2504195 |website=Garðabær |publisher=Garðabær |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Húsnæði eftir afplánun === Þráinn Farestveit hefur fjallað um húsnæðisstöðu einstaklinga þegar fangelsisvist lýkur. Á opnum fundi [[Húsnæðis- og mannvirkjastofnun|HMS]] um heimilisleysi fjallaði hann um hlutverk Verndar sem brúar milli fangelsisvistar og sjálfstæðrar búsetu. Samkvæmt upplýsingum sem Þráinn Farestveit kynnti höfðu um 40% þeirra sem luku fangelsisvist ekki í eigið húsnæði að hverfa og um 20% fóru til foreldra.<ref>{{Cite web |title=Heimilisleysi á Íslandi |url=https://hms.is/frettir/heimilisleysi-a-islandi |website=HMS |publisher=Húsnæðis- og mannvirkjastofnun |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == SÁÁ == Þráinn Farestveit hefur gegnt trúnaðarstörfum innan [[SÁÁ]], setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt embætti varaformanns. Starf hans á vettvangi SÁÁ hefur meðal annars tengst málefnum fólks með fíknivanda, meðferð, forvörnum og samfélagslegri umræðu um áfengis- og vímuefnamál. == Mannbjargir == Fjölmiðlar hafa fjallað um tvö tilvik þar sem Þráinn Farestveit kom fólki til bjargar eftir alvarleg umferðarslys. === Björgun Valgerðar Erlu === Þann 17. mars 2007 kom Þráinn Farestveit að alvarlegu umferðarslysi þar sem Valgerður Erla Óskarsdóttir sat föst í bifreið. Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins braut Þráinn Farestveit '''sætisbak bifreiðarinnar''' til þess að komast að henni og aðstoða við björgun hennar. Valgerður Erla slasaðist alvarlega en lifði slysið af. Morgunblaðið fjallaði síðar um slysið og bata hennar undir fyrirsögninni „Heppin að vera á lífi“. === Björgun úr brennandi bifreið === Þann 29. september 2008 kom Þráinn Farestveit að brennandi bifreið í Reykjavík. Samkvæmt samtímafrétt Fréttablaðsins braut hann rúðu bifreiðarinnar og náði ökumanninum út. Sprengingar urðu í bifreiðinni og ökumaðurinn hlaut alvarleg brunasár.<ref>{{Cite news |title=Bjargaði bílstjóra úr brennandi bifreið |newspaper=Fréttablaðið |date=30. september 2008 |url=https://timarit.is/ |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þráinn Farestveit var síðar valinn '''Hetja ársins''' af lesendum DV. == Skrif og opinber umræða == Þráinn Farestveit hefur skrifað greinar og tekið þátt í opinberri umræðu um fangelsismál, afbrotavarnir, fíknivanda, félagsleg réttindi dómþola og stöðu einstaklinga eftir afplánun. Meðal umfjöllunarefna hans hafa verið áhrif atvinnuleysis á vistun fanga í opnum úrræðum, meðferð og endurhæfing, húsnæði eftir afplánun, afbrotavarnir og staða barna og ungmenna. == Sjá einnig == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Afbrotafræði]] * [[Rafrænt eftirlit]] * [[SÁÁ]] == Heimildir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.vernd.is/ Vernd fangahjálp] {{DEFAULTSORT:Farestveit, Þráinn}} [[Flokkur:Íslenskir afbrotafræðingar]] [[Flokkur:Fæddir 1964]] 5onuzmho1fcw119k228lpmb87x8okai 1976161 1976159 2026-08-21T13:25:09Z Trotti27 105726 mynd 1976161 wikitext text/x-wiki [[Mynd:93391FEB9C5C43AE2128CB4740384C4E6C0C1DAE63B259527357A82FAEC70455 713x460.jpg|thumb|Þráinn Farestveit]] '''Þráinn Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisins og meðal annars lagt áherslu á meðferð og endurhæfingu, afplánun utan fangelsa, félagsleg réttindi dómþola, húsnæði og atvinnu eftir afplánun. == Menntun og starfsferill == Þráinn Farestveit lauk námi í afbrotafræði við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] árið 1994. Áður en fangelsis- og samfélagsmál urðu meginvettvangur starfsferils hans starfaði Þráinn Farestveit um langt skeið hjá Einari Farestveit & Co., meðal annars við verslunar-, sölu- og markaðsmál. Samhliða öðrum störfum hafði Þráinn Farestveit tengst starfi Verndar fangahjálpar frá níunda áratugnum. == Vernd fangahjálp == Þráinn Farestveit hefur átt langan starfsferil innan [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]]. Hann var kjörinn formaður Verndar árið 1999 og gegndi formennsku til ársins 2001, þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Vernd rekur áfangaheimili þar sem dómþolar geta, að uppfylltum skilyrðum, fullnustað hluta refsingar utan fangelsis. Starfsemin byggist meðal annars á því að heimilismenn séu í atvinnu, námi, starfsendurhæfingu, meðferð eða annarri samþykktri virkni. Þráinn Farestveit hefur í starfi sínu lagt áherslu á að aðlögun dómþola að samfélaginu snúist ekki eingöngu um eftirlit heldur einnig um atvinnu, húsnæði, meðferð, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu að afplánun lokinni. Starfsemi Verndar hefur verið viðfangsefni háskólarannsókna. Í rannsókn við Háskóla Íslands árið 2011 er Þráinn Farestveit tilgreindur sem afbrotafræðingur og framkvæmdastjóri Verndar. Í MA-rannsókn við Háskóla Íslands árið 2022 var meðal annars byggt á viðtali við Þráin Farestveit og upplýsingum frá 165 dómþolum sem höfðu dvalið á Vernd. Niðurstöðurnar bentu meðal annars til almennrar ánægju þátttakenda með dvölina og munar á líðan þeirra á Vernd og í lokuðu fangelsi. == Fangelsismál, meðferð og endurhæfing == Þráinn Farestveit hefur um árabil tekið þátt í umræðu um stefnumótun í íslenskum fangelsismálum og lagt áherslu á meðferð, endurhæfingu og samfélagslega aðlögun dómþola. Árið 2019 gerði Vernd athugasemdir við notkun hugtaksins „betrunarstefna“ í tillögu til þingsályktunar um málefni fanga. Í umsögn Verndar, sem Þráinn Farestveit undirritaði sem framkvæmdastjóri, var lagt til að þess í stað yrði mótuð „heildstæð meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu“.<ref>{{Cite web |title=Umsögn Verndar um tillögu til þingsályktunar um betrun fanga |url=https://www.althingi.is/altext/erindi/150/150-684.pdf |website=Alþingi |publisher=Alþingi |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Í meðförum Alþingis var heiti tillögunnar breytt og hún samþykkt 29. maí 2020 sem þingsályktun nr. 23/150 um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. === Félagsleg réttindi dómþola === Réttarstaða einstaklinga sem fullnusta refsingu utan fangelsis hefur verið eitt þeirra mála sem Þráinn Farestveit og Vernd hafa beitt sér fyrir. Árið 2009 studdi Þráinn Farestveit tvo heimilismenn Verndar við að láta reyna á rétt þeirra til örorkulífeyris og tengdra greiðslna eftir að þeir færðust úr fangelsi yfir í afplánun utan fangelsis. Þar sem Vernd gat ekki sjálf verið aðili að málunum voru kærurnar reknar í nafni einstaklinganna. Þeim var jafnframt gert kleift að halda áfram dvöl á Vernd meðan beðið var niðurstöðu málanna. Í úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 146/2009 og 153/2009 var gerður greinarmunur á fangelsisvist og afplánun á áfangaheimili. Úrskurðarnefndin taldi slíka afplánun sérstakt fullnustuúrræði sem byggði meðal annars á félagslegum og samfélagslegum sjónarmiðum og miðaði að aðlögun einstaklings að samfélaginu. Í máli nr. 146/2009 var synjun Tryggingastofnunar á örorkulífeyri felld úr gildi og málinu vísað aftur til afgreiðslu. Sambærileg meginniðurstaða kom fram í máli nr. 153/2009. Þráinn Farestveit hefur síðar haldið áfram að fjalla um félagslega réttarstöðu einstaklinga sem ljúka refsingu utan fangelsis. Í viðtali við Morgunblaðið árið 2021 kallaði hann eftir heildarendurskoðun laga og reglugerða um fullnustu refsinga og gagnrýndi að einstaklingar utan fangelsis væru í ákveðnum tilvikum skilgreindir með sama hætti og fangar í lokuðu fangelsi.<ref>{{Cite web |title=Enginn er fangi nema í fangelsi sé |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/05/18/enginn_er_fangi_nema_i_fangelsi_se/ |website=mbl.is |date=18. maí 2021 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Rafrænt eftirlit === Þráinn Farestveit hefur komið að þróun úrræða sem gera dómþolum kleift að ljúka síðari hluta refsingar utan hefðbundins fangelsis. Vernd tók við framkvæmd rafræns eftirlits árið 2020 og samningur um fyrirkomulagið var undirritaður árið 2021.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == Afbrotavarnir og samfélagsmál == Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu um afbrotavarnir, fíknivanda og stöðu barna og ungmenna sem eiga á hættu að jaðarsetjast. Hann hefur meðal annars fjallað um tengsl skólagöngu, félagslegra aðstæðna, vímuefnavanda og afbrota og lagt áherslu á snemmtækar aðgerðir. Í greininni „Fordæmdu börnin“, sem birtist árið 2021, fjallaði Þráinn Farestveit um stöðu barna og ungmenna, vímuefnavanda, afbrot og viðbrögð samfélagsins. === Vistheimilamál === Þráinn Farestveit hefur einnig tekið þátt í opinberri umræðu um uppgjör vegna vistheimila og meðferð barna sem vistuð voru á heimilum á vegum eða fyrir tilstilli opinberra aðila. Hann hefur sérstaklega vakið athygli á stöðu barna sem vistuð voru á einkaheimilum eða heimilum sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna og bent á að þau mál hafi ekki fengið sambærilega rannsókn og mál barna sem dvöldu á ríkisreknum vistheimilum. Í skrifum sínum hefur Þráinn Farestveit jafnframt lagt áherslu á að rannsókn vistheimilamála nái ekki eingöngu til einstakra heimila heldur einnig til stjórnsýslu, eftirlits og ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga. === EXIT – leið úr afbrotum === Þráinn Farestveit hefur komið að '''EXIT – leið úr afbrotum''', þverfaglegu samstarfi lögreglu, fangelsisyfirvalda, sveitarfélaga, félagasamtaka og annarra aðila. EXIT er ætlað fullorðnum einstaklingum sem vilja hverfa frá afbrota- eða ofbeldistengdum lífsstíl. Markmiðið er meðal annars að draga úr ítrekuðum afbrotum og endurkomu í fangelsi með samræmdum stuðningi á sviði húsnæðis, meðferðar, félagslegrar aðstoðar, atvinnu og endurhæfingar.<ref>{{Cite web |title=Samstarf um stuðning við einstaklinga sem ljúka afplánun |url=https://island.is/s/logreglan/frett/samstarf-um-studning-vid-einstaklinga-sem-ljuka-afplanun |website=Ísland.is |publisher=Ríkislögreglustjóri |date=3. desember 2025 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þátttaka Þráins Farestveit hefur meðal annars komið fram við kynningu EXIT fyrir velferðarráði Garðabæjar.<ref>{{Cite web |title=EXIT – leið úr afbrotum |url=https://www.gardabaer.is/stjornsyslan/fundargerdir/malsnumer/2504195 |website=Garðabær |publisher=Garðabær |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Húsnæði eftir afplánun === Þráinn Farestveit hefur fjallað um húsnæðisstöðu einstaklinga þegar fangelsisvist lýkur. Á opnum fundi [[Húsnæðis- og mannvirkjastofnun|HMS]] um heimilisleysi fjallaði hann um hlutverk Verndar sem brúar milli fangelsisvistar og sjálfstæðrar búsetu. Samkvæmt upplýsingum sem Þráinn Farestveit kynnti höfðu um 40% þeirra sem luku fangelsisvist ekki í eigið húsnæði að hverfa og um 20% fóru til foreldra.<ref>{{Cite web |title=Heimilisleysi á Íslandi |url=https://hms.is/frettir/heimilisleysi-a-islandi |website=HMS |publisher=Húsnæðis- og mannvirkjastofnun |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == SÁÁ == Þráinn Farestveit hefur gegnt trúnaðarstörfum innan [[SÁÁ]], setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt embætti varaformanns. Starf hans á vettvangi SÁÁ hefur meðal annars tengst málefnum fólks með fíknivanda, meðferð, forvörnum og samfélagslegri umræðu um áfengis- og vímuefnamál. == Mannbjargir == Fjölmiðlar hafa fjallað um tvö tilvik þar sem Þráinn Farestveit kom fólki til bjargar eftir alvarleg umferðarslys. === Björgun Valgerðar Erlu === Þann 17. mars 2007 kom Þráinn Farestveit að alvarlegu umferðarslysi þar sem Valgerður Erla Óskarsdóttir sat föst í bifreið. Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins braut Þráinn Farestveit '''sætisbak bifreiðarinnar''' til þess að komast að henni og aðstoða við björgun hennar. Valgerður Erla slasaðist alvarlega en lifði slysið af. Morgunblaðið fjallaði síðar um slysið og bata hennar undir fyrirsögninni „Heppin að vera á lífi“. === Björgun úr brennandi bifreið === Þann 29. september 2008 kom Þráinn Farestveit að brennandi bifreið í Reykjavík. Samkvæmt samtímafrétt Fréttablaðsins braut hann rúðu bifreiðarinnar og náði ökumanninum út. Sprengingar urðu í bifreiðinni og ökumaðurinn hlaut alvarleg brunasár.<ref>{{Cite news |title=Bjargaði bílstjóra úr brennandi bifreið |newspaper=Fréttablaðið |date=30. september 2008 |url=https://timarit.is/ |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þráinn Farestveit var síðar valinn '''Hetja ársins''' af lesendum DV. == Skrif og opinber umræða == Þráinn Farestveit hefur skrifað greinar og tekið þátt í opinberri umræðu um fangelsismál, afbrotavarnir, fíknivanda, félagsleg réttindi dómþola og stöðu einstaklinga eftir afplánun. Meðal umfjöllunarefna hans hafa verið áhrif atvinnuleysis á vistun fanga í opnum úrræðum, meðferð og endurhæfing, húsnæði eftir afplánun, afbrotavarnir og staða barna og ungmenna. == Sjá einnig == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Afbrotafræði]] * [[Rafrænt eftirlit]] * [[SÁÁ]] == Heimildir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.vernd.is/ Vernd fangahjálp] {{DEFAULTSORT:Farestveit, Þráinn}} [[Flokkur:Íslenskir afbrotafræðingar]] [[Flokkur:Fæddir 1964]] dys4tth7l8tyn7ajo87y228ryyarfzw 0 184976 1976173 1902980 2026-08-21T15:17:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976173 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Laetiporus persicinus'' | image = Laetiporus persicinus 83532388.jpg | image_width = 270px | image_caption = | image2 = | image2_width = 270px | image2_caption = | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | phylum = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Sældubálkur]] (''[[Polyporales]]'') | familia = [[Randbarðaætt]] (''[[Fomitopsidaceae]]'') | genus = [[Laetiporus]] | species = '''''L. persicinus''''' | binomial = ''Laetiporus persicinus'' | binomial_authority = ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]] & [[Moses Ashley Curtis|M.A.Curtis]]) [[Robert Lee Gilbertson|Gilb.]] (1981) | synonyms = {{collapsible list| ''Berkcurtia persicina'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) Robledo & Campi</small><ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/B2Y56|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42280247|accessdate= 2025-02-20}}</ref><br> ''Buglossoporus persicinus'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) Corner</small><br> ''Cladoporus persicinus'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) Teixeira</small><br> ''Dendrochaete vallata'' <small>[[Gordon Herriot Cunningham|G. Cunn.]], 1965</small><br> ''Kusaghiporia persicina'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) C.A. Paez, Kraisit. & M.E. Sm.</small><br> ''Laetiporus talpae'' <small>([[Mordecai Cubitt Cooke|Cooke]]) [[Derek A. Reid|D. A. Reid]], 1963</small><br> ''Laetiporus talpae'' <small>([[Mordecai Cubitt Cooke|Cooke]]) [[Appollinaris Semenovich Bondartsev|Bondartsev]] & [[Rolf Singer|Singer]], 1941</small><br> ''Laetiporus talpae'' <small>[[Mordecai Cubitt Cooke|Cooke]], 1887</small> ''Meripilus persicinus'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) Ryvarden</small><br> ''Polyporus beardsleei'' <small>[[Curtis Gates Lloyd|Lloyd]], 1924</small><br> ''Polyporus glaziovii'' <small>[[Paul Christoph Hennings|Henn.]], 1892</small><br> ''Polyporus mesotalpae'' <small>[[Curtis Gates Lloyd|Lloyd]], 1916</small><br> ''Polyporus persicinus'' <small>Berk. & M.A. Curtis</small><br> ''Polyporus subcolossus'' <small>[[Maurice Beeli|Beeli]], 1922</small><br> ''Scutiger persicinus'' <small>(Berk. & M.A. Curtis) Murrill</small> }} }} '''Laetiporus persicinus'''<ref name=Berkeley1853>{{cite journal |author1=Berkeley, M.J. |author2=Curtis, M.A. |title=Centuries of North American fungi |journal=Annals and Magazine of Natural History |year=1853 |volume=12 |issue=2 |pages=417–435|doi=10.1080/03745485709495068 |url=https://zenodo.org/record/2452811 }}</ref> er [[sveppur]] sem vex víða um heim. Að öllu jöfnu er hann niðurbrotssveppur á viði og finnst því oft á trjástubbum. Hann getur þó stundum sníkt á trjám, en þó líklega veikluðum af öðrum orsökum. Hann er almenn talinn ætur en er það þó nokkuð álitamál.<ref>{{Cite web |date=2017-06-16 |title=#191: Laetiporus persicinus |url=https://www.fungusfactfriday.com/191-laetiporus-persicinus/ |access-date=2025-02-19 |website=Fungus Fact Friday |language=en-US |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220014952/https://www.fungusfactfriday.com/191-laetiporus-persicinus/ |url-status=dead }}</ref> == Tengill == {{reflist}} {{Wikilífverur|Laetiporus persicinus}} {{commonscat|Laetiporus persicinus}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Sældubálkur]] [[Flokkur:Ætisveppir]] kqf1reewdkigti9u3bnncitysupa9s4 0 185261 1976208 1960908 2026-08-22T01:42:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976208 wikitext text/x-wiki {{Söngvakeppni | ár = 1964 | mynd = ESC_1964_logo.png | mynd_stærð = 300px | úrslit = 21. mars 1964 | vettvangur = Tivolis Koncertsal Kaupmannahöfn í Danmörku | kynnar = Lotte Wæver | framkvæmdastjóri = Poul Leth Sørensen | sjónvarpsstöð = Danmarks Radio (DR) | vefsíða = eurovision.tv/event/copenhagen-1964 | þátttakendur = 16 | frumraun = {{Esc|Portúgal}} | löndum sem ekki taka þátt = {{Esc|Svíþjóð}} | kort = ESC 1964 Map.svg | kosningakerfi = Tíu dómarar frá hverju landi gefa þremur uppáhalds lögunum sínum stig (5, 3 og 1) | sigurvegari = {{Esc|Ítalía}} "Non ho l'età" | síðasta_ár = 1963 | næsta_ár = 1965 }} '''Söngvakeppni evrópskra sjónavarpsstöðva 1964''' var haldin í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk|Danmörku]] eftir sigur landsins í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1963|keppninni 1963]] með lagið "[[Dansevise]]" eftir [[Grethe og Jørgen Ingmann]]. Keppnin var skipulögð af [[Samband evrópskra sjónvarpsstöðva|Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva (EBU)]] og [[DR|Danmarks Radio (DR)]]. Keppnin var haldin í Tivolis Koncertsal þann 21. mars 1964. Kynnir keppninnar var [[Lotte Wæver]]. Sextán lönd tóku þátt í keppninni. [[Portúgal]] þreytti frumraun sína þetta ár en [[Svíþjóð]] ákvað að taka ekki þátt. Sigurvegari kepnninnar var [[Ítalía]] með lagið "[[Non ho l'età]]", flutt af [[Gigliola Cinquetti]] og höfundar lags og texta voru [[Nicola Salerno]] og [[Mario Panzeri]]. Með sigrinum var Gigliola Cinquetti yngsti sigurvegari keppninnar fram að þessu. Met sem ekki var slegið fyrr en í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1986|keppninni 1986]].<ref>O'Connor, John Kennedy. The Eurovision Song Contest - The Official Celebration. Carlton Books, 2015. {{ISBN|978-1-78097-638-9}}. Bls. 32-33</ref> Framlagið hafði jafnfram eitt mest forskot sem sést hafði í keppninni fram að þessu. Það fékk næstum þrefalt fleiri stig en lagið sem hafnaði í öðru sæti. Keppnin þetta ár er önnur af tveimur sem ekki eru til upptökur af. Hin keppnin er [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1956|keppnin 1956]]. == Staðsetning == Vettvangur keppninnar var Tivolis Koncertsal (Tónleikasalur Tívolísins) í [[Kaupmannahöfn]], höfuðborg [[Danmörk|Danmerkur]]. Tónleikasalurinn er staðsettur í [[Tívolíið í Kaupmannahöfn|Tívolíinu í Kaupmannahöfn]]. [[Skemmtigarður|Skemmtigarðurinn]], sem heitir eftir [[Jardin de Tivoli]] í París, opnaði 15. ágúst 1843 og er næst elsti skemmtigarður í heimi, á eftir [[Dyrehavsbakken]] í [[Klampenborg]].<ref name="copenhagenet1">[https://www.copenhagenet.dk/cph-map/cph-tivoli.asp Tivoli – Tivoli Gardens Copenhagen – Copenhagen Portal – Tourist Guide]. Copenhagenet.dk. Sótt 15. ágúst 2011.</ref> Á keppninni voru 800 áhorfendur.<ref name=":0">{{Cite news |last=Brincourt |first=André |date=23 March 1964 |title=La Télévision par Andŕe Brincourt: Le Grand Prix Eurovision de la chanson à Gigliola Cinquetti (Italie) |trans-title=Television by Andŕe Brancourt: The Eurovision Song Contest to Gigliola Cinquetti (Italy) |language=fr |page=21 |work=[[Le Figaro]] |location=[[Paris]], France |issn=0182-5852}}</ref> == Þátttökuþjóðir == [[Svíþjóð]] tók ekki þátt í keppninni að þessu sinni vegna [[Verkfall|verkfalls]]. [[SVT|Sænska ríkissjónvarpið]] sýndi þó keppnina að lokum.<ref name="Melfest">{{cite book |last1=Thorsson |first1=Leif |last2=Verhage |first2=Martin |title=Melodifestivalen genom tiderna : de svenska uttagningarna och internationella finalerna |trans-title=Melodifestivalen through the ages: the Swedish selections and international final |date=2006 |publisher=Premium Publishing |location=Stockholm |isbn=91-89136-29-2 |language=sv |pages=48–49}}</ref> [[Portúgal]] tók þátt í fyrsta sinn og varð fyrsta þjóðin til að fá engin stig í keppninni í frumraun sinni. [[Þýskaland]], [[Sviss]] og [[Júgóslavía]] fengu sömuleiðis engin stig í fyrsta sinn. [[Holland]] var fyrsta landið til að senda keppanda sem ekki var af evrópskum uppruna, [[Anneke Grönloh]] en hún var af indóneskískum uppruna.<ref name=ESC1964/> [[Spánn]] ákvað að senda ítalsk-úrúgvæska tríóið [[Los TNT]], sem urðu þar með fyrsta framlag lands í keppninni sem hafði þrjá eða fleiri keppendur. Aðeins einn keppandi hafði keppt áður fyrir sama land í þessari keppni: [[Anita Traversi]] hafði keppt fyrir [[Sviss]] árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1960|1960]] og einnig hafði hún verið í bakröddum í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1956|keppninni 1956]], einnig fyrir Sviss. {| class="wikitable" |+Keppendur í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1964<ref>{{cite web |title=Copenhagen 1964 – Participants |url=https://eurovision.tv/event/copenhagen-1964/participants |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012035338/https://eurovision.tv/event/copenhagen-1964/participants |archive-date=12 October 2022 |access-date=15 June 2023 |publisher=European Broadcasting Union}}</ref><ref>{{cite book |last1=Roxburgh |first1=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2012 |publisher=[[Telos Publishing]] |location=Prestatyn |isbn=978-1-84583-065-6 |pages=348–358 |series=Volume One: The 1950s and 1960s}}</ref> !Land !Sjónvarpsstöð !Flytjendur !Lag !Tungumál !Lagahöfundar !Hljómsveitarstjóri |- |{{Esc|Austurríki}} |[[ORF]] |[[Udo Jürgens]] |"Warum nur, warum?" |[[Þýska]] |Udo Jürgens |Johannes Fehring |- |{{Esc|Belgía}} |RTB |[[Robert Cogoi]] |"Près de ma rivière" |[[Franska]] |Robert Cogoi |Henri Segers |- |{{Esc|Bretland}} |[[BBC]] |[[Matt Monro]] |"I Love the Little Things" |[[Enska]] |Tony Hatch |Harry Rabinowitz |- |{{Esc|Danmörk}} |[[DR]] |[[Bjørn Tidmand]] |"Sangen om dig" |[[Danska]] |Mogens Dam, Aksel V. Rasmussen |Kai Mortensen |- |{{Esc|Finnland}} |YLE |[[Lasse Mårtenson]] |"Laiskotellen" |[[Finnska]] |Lasse Mårtenson, Sauvo Puhtila |George de Godzinsky |- |{{Esc|Frakkland}} |RTF |[[Rachel]] |"Le Chant de Mallory" |[[Franska]] |Pierre Cour, André Popp |Franck Pourcel |- |{{Esc|Þýskaland}} |HR |[[Nora Nova]] |"Man gewöhnt sich so schnell an das Schöne" |[[Þýska]] |Rudi von der Dovenmühle, Nils Nobach |Willy Berking |- |{{Esc|Ítalía}} |RAI |[[Gigliola Cinquetti]] |"Non ho l'età" |[[Ítalska]] |Mario Panzeri, Nicola Salerno |Gianfranco Monaldi |- |{{Esc|Júgóslavía}} |JRT |[[Sabahudin Kurt]] |"Život je sklopio krug" <small>(Живот је склопио круг)</small> |[[Serbókróatíska|Serbó-króatíska]] |Srđan Matijević, Stevan Raičković |Radivoje Spasić |- |{{Esc|Lúxemborg}} |CLT |[[Hugues Aufray]] |"Dès que le printemps revient" |[[Franska]] |Hugues Aufray, Jacques Plante |Jacques Denjean |- |{{Esc|Mónakó}} |TMC |[[Romuald]] |"Où sont-elles passées" |[[Franska]] |Pierre Barouh, Francis Lai |Michel Colombier |- |{{Esc|Holland}} |NTS |[[Anneke Grönloh]] |"Jij bent mijn leven" |[[Hollenska]] |Ted Powder, René de Vos |Dolf van der Linden |- |{{Esc|Noregur}} |[[NRK]] |[[Arne Bendiksen]] |"Spiral" |[[Norska]] |Egil Hagen, Sigurd Jansen |Karsten Andersen |- |{{Esc|Portúgal}} |RTP |[[António Calvário]] |"Oração" |[[Portúgalska]] |Rogério Braçinha, João Nobre, Francisco Nicholson |Kai Mortensen |- |{{Esc|Spánn}} |TVE |[[Los TNT]] |"Caracola" |[[Spænska]] |Fina de Calderón |Rafael Ibarbia |- |{{Esc|Sviss}} |SRG SSR |[[Anita Traversi]] |"I miei pensieri" |[[Ítalska]] |Sanzio Chiesa, Giovanni Pelli |Fernando |} == Yfirlit keppninnar == Keppnin var haldin þann 21. mars 1964 og hófst klukkan 22:00 að staðartíma.<ref>{{Cite news |date=20 March 1964 |title=Rachel notre chance |trans-title=Rachel is our chance |page=18 |work=[[Le Figaro]] |location=[[Paris]], France |issn=0182-5852}}</ref> Eftir flutning svissneska framlagsins tróð maður sér upp á svið með borða í hönd sem á stóð "Sniðgöngum Franco & Salazar". Á meðan þessu stóð fengu sjónvarpsáhorfendur að sjá stigatöfluna þar til maðurinn hafði verið fjarlægður af sviðinu og keppnin gat haldið áfram.<ref>{{cite book |last=Tragaki |first=Dafni |date=2002 |title=Empire of Song: Europe and Nation in the Eurovision Song Contest |url=https://books.google.com/books?id=NiHHjmEZcGEC&q=boycott+Franco+and+salazar&pg=PA224 |publisher=Rowman & Littlefield|page=224|isbn=9780810888173 }}</ref><ref>{{cite news |title=Incident in Tivoli |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010836670:mpeg21:p006 |access-date=13 December 2024 |work=[[Het Parool]] |date=23 March 1964 |language=nl |location=[[Amsterdam]], Netherlands |page=6 |via=[[Delpher]]}}</ref> Atriðið í hléinu var balletsýning þar sem Solveig Østergaard, Niels Kehlet, Inge Olafsen og Mette Hønningen frá Konunglega danska balletnum. Dansinn samdi Niels Bjørn Larsen og dansað var við tónverkin "Columbine porka mazurka" og "Champagne Galop" eftir Hans Christian Lumbye. Áhorfendur fögnuð ákaft og í dágóða stund eftir flutning Gigliolu Cinquetti, en hún vann síðan með mesta forskot sem sést hafði í keppninni. Hún fékk næstum þrefalt fleiri stig heldur en lagið í öðru sæti og ólíklegt þykir að met hennar verði nokkurn tímann slegið með núverandi reglum, sem hafa verið í gildi síðan 1974. {| class="wikitable sortable" |+Úrslit söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1964 !Röð !Land !Flytjendur !Lag !Stig !Sæti |- |1 |{{Esc|Lúxemborg}} |Hugues Aufray |"Dès que lel printemps revient" |14 |4 |- |2 |{{Esc|Holland}} |Anneke Grönlog |"Jij bent mijn leven" |2 |10 |- |3 |{{Esc|Noregur}} |Arne Bendiksen |"Spiral" |6 |8 |- |4 |{{Esc|Danmörk}} |Bjørn Tidmand |"Sangen om dig" |4 |9 |- |5 |{{Esc|Finnland}} |Lasse Mårtenson |"Laiskotellen" |9 |7 |- |6 |{{Esc|Austurríki}} |Udo Jürgens |"Warum nur, warum?" |11 |6 |- |7 |{{Esc|Frakkland}} |Rachel |"Le Chant de Mallory" |14 |4 |- |8 |{{Esc|Bretland}} |Matt Monro |"I Love the Little Things" |17 |2 |- |9 |{{Esc|Þýskaland}} |Nora Nova |"Man gewöhnt sich so schnell an das Schöne" |0 |13 |- |10 |{{Esc|Mónakó}} |Romuald |"Où sont-elles passées" |15 |3 |- |11 |{{Esc|Portúgal}} |António Calvário |"Oração" |0 |13 |- style="background-color: gold;" |'''12''' |'''{{Esc|Ítalía}}''' |'''Gigliola Cinquetti''' |'''"Non ho l'età"''' |'''49''' |'''1''' |- |13 |{{Esc|Júgóslavía}} |Sabahudin Kurt |"Život je sklopio krug" |0 |13 |- |14 |{{Esc|Sviss}} |Anita Traversi |"I miei pensieri" |0 |13 |- |15 |{{Esc|Belgía}} |Robert Cogoi |"Près de ma rivière" |2 |10 |- |16 |{{Esc|Spánn}} |Los TNT |"Caracola" |1 |12 |} == Ítarleg úrslit == Hver sjónvarpsstöð setti saman tíu manna dómnefnd sem skipti þremur stigum á milli þriggja uppáhalds laga þeirra. Stigin voru síðan lögð saman og fyrsta, annað og þriðja sætið hlutu 5, 3 og 1 stig hvert í þessari röð. Ef eitt lag fékk öll stig dómnefndarinnar gat dómnefndin ákveðið að veita því lagi 9 stig. Ef aðeins tvö lög voru valin var hægt að gefa þeim 6 og 3 stig.<ref name="ESC1964">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 1964|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=281|publisher=[[EBU]]|access-date=14 June 2012}}</ref> {| class="wikitable" |+Ítarleg úrslit kosninga ! {{vertical header}} ! {{vertical header|Stig}} ! {{vertical header|Lúxemborg}} ! {{vertical header|Holland}} ! {{vertical header|Noregur}} ! {{vertical header|Danmörk}} ! {{vertical header|Finnland}} ! {{vertical header|Austurríki}} ! {{vertical header|Frakkland}} ! {{vertical header|Bretland}} ! {{vertical header|Þýskaland}} ! {{vertical header|Mónakó}} ! {{vertical header|Portúgal}} ! {{vertical header|Ítalía}} ! {{vertical header|Júgóslavía}} ! {{vertical header|Sviss}} ! {{vertical header|Belgía}} ! {{vertical header|Spánn}} |- |Lúxemborg |14 | |3 | | | | |3 | |'''5''' | | |3 | | | | |- |Holland |2 | | | |1 | | | |1 | | | | | | | | |- |Noregur |6 | | | |'''5''' |1 | | | | | | | | | | | |- |Danmörk |4 | | |1 | | | | | | | | | | | | |3 |- |Finnland |9 | | |3 |3 | | | |3 | | | | | | | | |- |Austurríki |11 | | | | | | | | | | | |'''5''' | | |1 |'''5''' |- |Frakkland |14 |1 | | | | |3 | | | |'''5''' |3 | |1 | | |1 |- |Bretland |17 | |1 |'''5''' | |3 |1 |1 | |1 | | | | |'''5''' | | |- |Þýskaland |0 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |Mónakó |15 |3 | | | | | |'''5''' | | | | | |3 |1 |3 | |- |Portúgal |0 | | | | | | | | | | | | | | | | |- style="background-color: gold;" |'''Ítalía''' |'''49''' |'''5''' |'''5''' | | |'''5''' |'''5''' | |'''5''' |3 |3 |'''5''' | |'''5''' |3 |'''5''' | |- |Júgóslavía |0 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |Sviss |0 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |Belgía |2 | | | | | | | | | |1 |1 | | | | | |- |Spánn |1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | |} === 5 stig === Hér fyrir neðan er samantekt á öllum 5 stigum úrslitanna: {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Alls ! scope="col" | Keppendur ! scope="col" | Þjóð(ir) sem gáfu 5 stig |- ! scope="row" | 8 | '''{{Esc|Ítalía|y=1964}}''' | {{Esc|Austurríki|y=1964}}, {{Esc|Belgía|y=1964}}, {{Esc|Finnland|y=1964}}, {{Esc|Lúxemborg|y=1964}}, {{Esc|Holland|y=1964}}, {{Esc|Portúgal|y=1964}}, {{Esc|Bretland|y=1964}}, {{Esc|Júgóslavía|y=1964}} |- ! scope="row" rowspan="2" | 2 | {{Esc|Austurríki|y=1964}} | {{Esc|Ítalía|y=1964}}, {{Esc|Spánn|1945|y=1964}} |- | {{Esc|Bretland|y=1964}} | {{Esc|Noregur|y=1964}}, {{Esc|Sviss|y=1964}} |- ! scope="row" rowspan="4" | 1 | {{Esc|Frakkland|y=1964}} | {{Esc|Mónakó|y=1964}} |- | {{Esc|Lúxemborg|y=1964}} | {{Esc|Þýskaland|y=1964}} |- | {{Esc|Mónakó|y=1964}} | {{Esc|Frakkland|y=1964}} |- | {{Esc|Noregur|y=1964}} | {{Esc|Danmörk|y=1964}} |} == Útsending == Hver einasta sjónvarpsstöð sem átti keppanda í keppninni var skyldugur til að sýna keppnina á stöð sinni. Aðrar aðildarstöðvar EBU, sem ekki kepptu, máttu einnig sýna keppnina sem "óvirkir keppendur". Sjónvarpsstöðvar gátu sent þuli til að sýna keppnina á eigin tungumáli og til að koma á framfæri upplýsingum um flytjendur og lög til áhorfenda sinna. Engar opinberar áhorfstölur eru til um keppnina, svo vitað sé til. Áætlaðar áhorfstölur eru frá 100 til 150 milljónir áhorfenda. {| class="wikitable plainrowheaders" |- |+ Sjónvarpsstöðvar og þulir keppnislanda |- ! scope="col" | Land ! scope="col" | Sjónvarpsstöð ! scope="col" | Stöð(var) ! scope="col" | Þulur/þulir ! scope="col" | Heimild |- ! scope="row" | {{Esc|Austurríki}} | [[ORF (broadcaster)|ORF]] | [[ORF 1|ORF]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news |title=Fernsehprogramm |trans-title=Television schedule |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=blf&datum=19640314&seite=11 |access-date=14 July 2024 |work=Burgenland Freizeit |date=15 March 1964 |location=[[Wiener Neustadt]], Austria |page=11 |language=de |via=[[Austrian National Library]]}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | {{Esc|Belgía}} | [[RTBF|RTB]] | [[La Une|RTB]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite news |title=Télévision |trans-title=Television |url=https://uurl.kbr.be/1610379 |url-access=registration |date=21 March 1964 |work=[[Le Soir]] |location=[[Brussels]], Belgium |access-date=31 January 2025 |page=11 |language=fr |via=BelgicaPress}}</ref> |- | [[VRT (broadcaster)|BRT]] | [[VRT 1|BRT]] | {{N/A|}} |- ! scope="row" | {{Esc|Danmörk}} | [[DR (broadcaster)|DR]] | [[DR1|DR TV]], [[DR P1]], [[DR P3]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite web |title=Alle tiders programoversigter – Lørdag den 21. marts 1964 |trans-title=All-time programme overviews – Saturday 21 March 1964 |url=https://www.dr.dk/alletidersprogramoversigter/?date=1964-03-21 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da |access-date=17 March 2024}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="3" | {{Esc|Finnland}} | rowspan="3" | [[Yle|YLE]] | {{lang|fi|[[Yle TV1|Suomen Televisio]]|i=unset}} | {{ill|Aarno Walli|fi}} | style="text-align:center" | <ref name="HS">{{cite news |title=Radio ja televisio |trans-title=Radio and television |url=https://nakoislehti.hs.fi/253dc691-d7ee-4965-9700-c36fb165e8a9 |access-date=7 November 2022 |work=[[Helsingin Sanomat]] |location=[[Helsinki]], Finland |date=21 March 1964 |pages=31 |language=fi |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pajala |first1=Mari |editor1-last=Badenoch |editor1-first=Alexander |editor2-last=Fickers |editor2-first=Andreas |editor3-last=Henrich-Franke |editor3-first=Christian |chapter=Intervision Song Contests and Finnish Television between East and West |title=Airy Curtains in the European Ether: Broadcasting and the Cold War |date=2013 |pages=215–270 |publisher=[[Nomos publishing house|Nomos]] |location=[[Baden-Baden]], Germany |doi=10.5771/9783845236070-215 |isbn=9783845236070 |quote=Walli was closely involved in YLE’s ESC productions; among other things he [...] provided the commentary for all the 1960s ESCs on Finnish television. |via=[[Academia.edu]]}}</ref> |- | {{lang|fi|{{ill|Yleisohjelma|fi|Yleisohjelma (Suomen Yleisradio)}}|i=unset}} | {{ill|Erkki Melakoski|fi}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref name="HS" /> |- | {{lang|fi|Ruotsinkielinen ula-ohjelma|i=unset}} | {{N/A|}} |- ! scope="row" | {{Esc|Frakkland}} | [[Radiodiffusion-Télévision Française|RTF]] | [[TF1|RTF]], [[France Inter|Inter Jeunesse]] | [[Robert Beauvais]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Aujourd'hui a la téle |trans-title=Today on TV |url=https://archives-aube.fr/ark:42751/1eddddf4ad6d6ab6a5a70050568bc001.fiche=arko_fiche_61d6ad5ba7180.moteur=arko_default_63d288b4cdd38 |access-date=16 September 2024 |work=L'Est éclair |date=21-22 March 1964 |location=[[Saint-André-les-Vergers]], France |page=2 |language=fr |via=[[Aube|Aube en Champagne]]}}</ref><ref>{{Cite AV media |title=Concours Eurovision de la chanson à Copenhague (catalog record) |url=http://inatheque.ina.fr/doc/TV-RADIO/PH_PHD89040130/inter-jeunesse-concours-eurovision-de-la-chanson-a-copenhague |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729190220/http://inatheque.ina.fr/doc/TV-RADIO/PH_PHD89040130/inter-jeunesse-concours-eurovision-de-la-chanson-a-copenhague |archive-date=29 July 2023 |access-date=29 July 2023 |website=INAthèque |publisher=[[Institut national de l'audiovisuel]] |language=fr |id=PHD89040130}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2023 |orig-date=21 March 1964 |title=Concours Eurovision de la chanson à Copenhague |trans-title=Eurovision Song Contest in Copenhagen |url=https://www.inamediapro.com/notice/PHD89040130 |url-access=subscription |access-date=28 June 2023 |website=INA Mediapro |publisher=Inter Jeunesse |type=radio broadcast |via=[[Institut national de l'audiovisuel]]}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Þýskaland}} | [[ARD (broadcaster)|ARD]] | {{lang|de|[[Das Erste|Deutsches Fernsehen]]|i=unset}} | {{ill|Hermann Rockmann|de}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Fernseh-Programm |trans-title=Television programmes |work=[[Weser Kurier]] |date=21 March 1964 |location=[[Bremen]], West Germany |language=de}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Ítalía}} | [[RAI]] | {{lang|it|[[Rai 1|Programma Nazionale TV]]|i=unset}} | {{ill|Renato Tagliani|it|Renato Tagliani}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine |title=TV {{!}} sabato 21 marzo |trans-title=TV {{!}} Saturday 21 March |url=http://www.radiocorriere.teche.rai.it/Download.aspx?data=1964{{!}}12{{!}}000{{!}}P |magazine=[[Radiocorriere TV]] |location=[[Turin]], Italy |date=15–21 March 1964 |volume=41 |issue=12 |pages=48–49 |access-date=24 January 2023 |language=it |via=[[Rai Teche]]}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Lúxemborg}} | [[RTL Group|CLT]] | {{lang|fr|[[RTL9|Télé-Luxembourg]]|i=unset}} | Robert Beauvais | style="text-align:center" | <ref name=":0" /><ref name="Luxemburger">{{cite news |title=Radio-Télévision |trans-title=Radio-Television |url=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/2bhgc1x89/pages/18 |access-date=27 December 2022 |work=[[Luxemburger Wort]] |location=[[Luxembourg City]], Luxembourg |date=21 March 1964 |language=de, fr |page=18 |via=[[National Library of Luxembourg]]}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Mónakó}} | colspan="2" | {{lang|fr|[[TMC (TV channel)|Télé Monte-Carlo]]|i=unset}} | Robert Beauvais | style="text-align:center" | <ref name=":0" /> |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | {{Esc|Holland}} | [[Nederlandse Televisie Stichting|NTS]] | [[NPO 1|NTS]] | [[Ageeth Scherphuis]] | style="text-align:center" | <ref name="Limburgs">{{cite news |title=Radio – Televisie |trans-title=Radio – Television |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010526018:mpeg21:p019 |access-date=27 December 2022 |work=[[Limburgs Dagblad]] |location=[[Heerlen]], Netherlands |date=21 March 1964 |language=nl |page=19 |via=[[Delpher]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Anneke en Ageeth al in Kopenhagen |trans-title=Anneke and Ageeth already in Copenhagen |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010372107:mpeg21:p001 |access-date=27 December 2022 |work=[[De Waarheid]] |location=[[Amsterdam]], Netherlands |date=19 March 1964 |language=nl |page=1 |via=[[Delpher]]}}</ref> |- | [[Dutch Radio Union|NRU]] | [[NPO Radio 1|Hilversum 2]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Limburgs" /> |- ! scope="row" | {{Esc|Noregur}} | [[NRK]] | {{lang|no|[[NRK1|NRK Fjernsynet]]|i=unset}}, [[NRK P1|NRK]] | [[Odd Grythe]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Se og Hør idag |trans-title=See and Hear today |url=https://www.nb.no/items/d550890126eb11eecf065a05ab6b2341?page=9 |access-date=27 December 2022 |work=[[Oppland Arbeiderblad]] |location=[[Oppland]], Norway |date=21 March 1964 |page=11 |language=no |via=[[National Library of Norway]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Melodi Grand Prix 1964 |url=https://www.nb.no/items/f8c2efabf7e8e6f9a19b7b9f5ed2c372?page=3 |access-date=28 December 2022 |work=[[Drammens Tidende|Tiden]] |location=[[Drammen]], Norway |date=21 March 1964 |page=3 |language=no |via=[[National Library of Norway]]}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Portúgal}} | [[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]] | [[RTP1|RTP]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Televisão – Hoje |trans-title=Television – Today |url=http://casacomum.org/cc/visualizador?pasta=06553.091.18830#!15 |access-date=27 December 2022 |work=[[Diário de Lisboa]] |location=[[Lisbon]], Portugal |date=21 March 1964 |page=15 |language=pt |via=Casa Comum}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | {{Esc|Spánn}} | [[Televisión Española|TVE]] | [[La 1 (Spanish TV channel)|TVE]] | {{ill|Federico Gallo|es}} | style="text-align:center" | <ref name="Vanguardia">{{cite news |title=Radio y TV |trans-title=Radio and TV |language=es |url=https://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1964/03/21/pagina-44/32677523/pdf.html |access-date=27 December 2022 |work=[[La Vanguardia]] |location=[[Barcelona]], Spain |date=21 March 1964 |page=44 |url-access=subscription }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |title=Festival Eurovisión |url=https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKPAtzokoPrentsaWEB/argitalpen/179902/data/-182649600000 |access-date=18 December 2024 |work=La Voz de España |date=19 March 1964 |page=9 |location=[[San Sebastián]], Spain |language=es |via=Koldo Mitxelena Cultural Center}}</ref> |- | [[Radio Nacional de España|RNE]] | [[Radio Nacional (Spanish radio station)|RNE]]{{efn|Deferred broadcast at 23:00 ([[Central European Time|CET]])<ref name="Vanguardia" />}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Vanguardia" /> |- ! scope="rowgroup" rowspan="6" | {{Esc|Sviss}} | rowspan="6" | [[Swiss Broadcasting Corporation|SRG SSR]] | [[SRF 1|TV DRS]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Schweiz">{{cite news |title=Radioprogramm / Fernsehprogramm |trans-title=Radio program / Television program |url=https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=NZN19640321-03.1.19 |access-date=27 December 2022 |work=[[Neue Zürcher Nachrichten]] |page=19 |date=21 May 1964 |location=[[Zürich]], Switzerland |language=de |via=[[E-newspaperarchives.ch]] }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | [[RTS 1 (Swiss TV channel)|TSR]] | Robert Burnier | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine |title=Programme TV |trans-title=TV programmes |url=https://www.scriptorium.ch/zoom/324892/view?page=15&p=verso&tool=info |access-date=27 December 2022 |magazine=[[TV8 (magazine)|Radio TV – Je vois tout]] |date=12 March 1964 |volume=42 |issue=11 |location=[[Lausanne]], Switzerland |pages=28–30 |language=fr |via=[[Scriptorium (website)|Scriptorium]]}}</ref> |- | [[RSI La 1|TSI]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="SwissItalian">{{cite news |title=radiotivù |trans-title=radio TV |url=https://www2.sbt.ti.ch/quotidiani-public-pdf/main_part.php?fullscreen=true&paper=gt&day=21&month=3&year=1964&page=3&papername=Gazzetta%20Ticinese&allpages=1,2,3,4,5,6 |access-date=3 July 2024 |work=Gazzetta Ticinese |date=21 March 1964 |location=[[Lugano]], Switzerland |page=3 |language=it |via=Sistema bibliotecario ticinese}}</ref> |- | [[Radio SRF 1|Radio Beromünster]]{{efn|Delayed broadcast on 23 March at 20:00 ([[Central European Time|CET]])<ref name="Schweiz" />}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Schweiz" /> |- | [[La Première (Switzerland)|Radio Sottens]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Radio">{{cite magazine |title=Programmes radiophoniques |trans-title=Radio programmes |url=https://www.scriptorium.ch/zoom/324892/view?page=32&p=verso&tool=info&view=0,0,5941,4143 |access-date=27 December 2022 |magazine=[[TV8 (magazine)|Radio TV – Je vois tout]] |date=12 March 1964 |volume=42 |issue=11 |location=[[Lausanne]], Switzerland |pages=62–64 |language=fr |via=[[Scriptorium (website)|Scriptorium]]}}</ref> |- | [[RSI Rete Uno|Radio Monte Ceneri]] | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="SwissItalian" /> |- ! scope="row" | {{Esc|Bretland}} | [[BBC]] | [[BBC One|BBC TV]] | [[David Jacobs (broadcaster)|David Jacobs]] | style="text-align:center" | <ref name="Radio Times">{{cite magazine |title=Eurovision Song Contest Grand Prix 1964 |url=https://genome.ch.bbc.co.uk/8b8ea20a62fe453bb6f3c592b86635c6 |access-date=27 December 2022 |magazine=[[Radio Times]] |location=London, United Kingdom |date=21 March 1964 |via=[[BBC Genome Project]] |archive-date=27 desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227194059/https://genome.ch.bbc.co.uk/8b8ea20a62fe453bb6f3c592b86635c6 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="3" | {{Esc|Júgóslavía}} | rowspan="3" | [[Yugoslav Radio Television|JRT]] | {{lang|sh|[[RTS 1 (Serbian TV channel)|Televizija Beograd]]|i=unset}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Радио Телевизија Београд |trans-title=Radio Television Belgrade |url=https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp{{!}}issue:UB_00064_19640321{{!}}page:14 |access-date=25 May 2024 |work=[[Borba (newspaper)|Borba]] |date=21 March 1964 |location=[[Belgrade]], Yugoslavia |page=14 |language=sh-cyrl |via=[[Belgrade University Library]]}}</ref> |- | {{lang|sl|{{ill|TV SLO 1|sl|lt=Televizija Ljubljana}}|i=unset}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=RTV Ljubljana |url=https://www.dlib.si/listalnik/URN_NBN_SI_DOC-0DG7H784/8/index.html |access-date=28 October 2024 |work=[[Delo (newspaper)|Delo]] |date=21 March 1964 |page=8 |language=sl |location=[[Ljubljana]], Yugoslavia |via=[[Digital Library of Slovenia]] |archive-date=2 desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202150248/http://www.dlib.si/listalnik/URN_NBN_SI_DOC-0DG7H784/8/index.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{lang|sh|[[HRT 1|Televizija Zagreb]]|i=unset}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=Televizija |trans-title=Television |url=https://arhiv.slobodnadalmacija.hr/pvpages/pvpages/viewPage/?pv_page_id=241926&pv_issue_no=640321_A |access-date=27 December 2022 |work=[[Slobodna Dalmacija]] |date=21 March 1964 |page=8 |language=sh |location=[[Split, Croatia|Split]], Yugoslavia |url-access=subscription}}</ref> |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Sjónvarpsstöðvar og þulir landa sem kepptu ekki |- ! scope="col" | Land ! scope="col" | Sjónvarpsstöð ! scope="col" | Stöð(var) ! scope="col" | Þulur ! scope="col" | Heimild |- ! scope="row" | {{Esc|Írland}} | [[RTÉ|RÉ]] | {{lang|ga|[[RTÉ One|Telefís Éireann]]|i=unset}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news |title=To-Day's TV Programmes |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1963/0323/Pg006.html |access-date=19 December 2022 |newspaper=[[The Irish Times]] |date=21 March 1964 |page=8 |location=[[Dublin]], Ireland |url-access=subscription}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Malta|1964}} | [[Public Broadcasting Services|MBA]] | [[Television Malta|MTV]] | Victor Aquilina | style="text-align:center" | <ref>{{Cite news |date=16 March 1964 |title=Eurovision Song Contest on Saturday |work=[[Times of Malta]] |location=[[Birkirkara]], Malta |pages=12}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Hollensku Antillaeyjar}} | colspan="2" | [[TeleCuraçao]]{{efn|Delayed broadcast on 20 May 1964 at 21:15 ([[Atlantic Time Zone|ADT]])<ref name="Curaçao" />}} | {{N/A|}} | style="text-align:center" | <ref name="Curaçao">{{cite news |title=Radio–Televisie – woensdag – Telecuraçao |trans-title=Radio–Television – Wednesday – Telecuraçao |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010469961:mpeg21:p002 |access-date=17 July 2024 |work=[[Amigoe|Amigoe di Curaçao]] |date=20 May 1964 |location=[[Willemstad]], Curaçao |language=nl |page=2 |via=[[Delpher]]}}</ref> |- ! scope="row" | {{Esc|Svíþjóð}} | [[Sveriges Radio|SR]] | {{lang|sv|[[SVT1|Sveriges TV]]|i=unset}} | [[Sven Lindahl]] | style="text-align:center" | <ref name="Melfest" /><ref>{{cite news |title=TV ⬇ i dag |trans-title=TV ⬇ today |work=[[Svenska Dagbladet]] |date=21 March 1964 |location=[[Stockholm]], Sweden |page=25 |language=sv}}</ref> |} === Týndar upptökur === Líkt og með keppnina 1956, eru ekki til neinar heilar myndbandsupptökur af sjálfri keppninni. Einhverjir bútar úr keppninni eru til, þ.á.m. þegar Svend Pedersen tilkynnti sigurvegara keppninnar og þegar Gigliola Cinquetti endurtók sigurlagið.<ref>{{Cite web |title=Rare broadcast footage of Eurovision 1964 uncovered by Reddit user |url=https://escxtra.com/2021/12/14/rare-broadcast-footage-eurovision-1964/ |access-date=2024-03-21 |website=ESCXTRA.com |language=en-GB}}</ref> Um tíma voru sögusagnir um að franskar sjónvarpsstöðvar ættu alla keppnina til í sarpi sínum.<ref>{{Cite web |title=9ème Concours Eurovision de la Chanson 1964 (catalog record) |url=https://inatheque.ina.fr/doc/TV-RADIO/DA_CPF96003532/9eme-concours-eurovision-de-la-chanson-1964?rang=334 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501234401/https://inatheque.ina.fr/doc/TV-RADIO/DA_CPF96003532/9eme-concours-eurovision-de-la-chanson-1964?rang=334 |archive-date=1 May 2024 |access-date=14 December 2021 |id=CPF96003532 |website=INAthèque |publisher=[[Institut national de l'audiovisuel]] |language=fr }}</ref> Það reyndist þó ekki rétt.<ref>{{cite web |last1=ten Veen |first1=Renske |title=Lost in Copenhagen: French television archive INA confirms it does NOT possess a copy of missing Eurovision 1964 show |url=https://wiwibloggs.com/2021/07/31/french-television-archive-ina-does-not-have-eurovision-1964/266236/ |website=Wiwibloggs.com |date=31 July 2021 |publisher=[[Wiwibloggs]] |access-date=31 July 2021 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Lengi var því haldið fram að upptökurnar hefðu glatast í eldsvoða á áttunda áratugnum. Í viðtali árið 2019 fullyrti DR að útsendingin hefði aldrei verið tekin upp því ekki hafi verið neinar upptökuvélar á lausu í stúdíóinu á þeim tíma. Til eru hljóðupptökur af mest allri keppninni og eru þær aðgengilegar á netinu, fyrir utan síðustu mínúturnar. Eins eru til stuttar myndbandsupptökur og ljósmyndir víða í sörpum sjónvarpsstöðvanna. == Neðanmálsgreinar == <references group="lower-alpha"/> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur: Söngvakeppnir evrópskra sjónvarpsstöðva eftir árum]] [[Flokkur:1964]] 06f29aru3ns19b49ew20c1mn4dl3rid 0 185922 1976160 1963567 2026-08-21T13:19:03Z TKSnaevarr 53243 /* Þingkosningar */ 1976160 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Lýðveldisflokkur alþýðunnar |flokksnafn_formlegt = Cumhuriyet Halk Partisi |mynd = [[Mynd:CHP logo (2024, vertical red).svg|150px]] |fylgi = |litur = #ED1C24 |leiðtogi = [[Özgür Özel]] |stofnandi = [[Kemal Atatürk]] |aðalritari = [[Selin Sayek Böke]] | þingflokksformaður = |stofnár = {{start date and age|1919|9|7}} (sem andspyrnuhreyfing)<br>{{start date and age|1923|9|9}} (sem stjórnmálaflokkur)<br>{{start date and age|1992|9|9}} (endurstofnaður í núverandi mynd) |höfuðstöðvar = Anadolu Bulvarı No: 12, [[Çankaya]], [[Ankara]] |félagatal = 1.900.000<ref>{{cite web|url=https://www.yargitaycb.gov.tr/icerik/1110|title=Cumhuriyet Halk Partisi|publisher=[[Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı – Yargıtay]]|access-date=10 January 2022|df=mdy-all|language=tr}}</ref> |hugmyndafræði ={{ubl|class=nowrap| |[[Sósíaldemókratismi|Jafnaðarstefna]]{{refn|<ref>{{cite web |access-date=8 May 2022 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702001416/http://partiiciegitim.chp.org.tr/dosyalar/mevzuat/CHP-Tuzuk.pdf |title=Cumhuriyet Halk Partisi – Parti İçi Eğitim Birimi |url=http://partiiciegitim.chp.org.tr/dosyalar/mevzuat/CHP-Tuzuk.pdf |url-status=live}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web |access-date=1 February 2022 |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201135355/https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/ |date=6 August 2020 |language=en-US |title=The Republican People's Party (CHP) is Complicit in the Erosion of Democracy in Turkey |url=https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/ |url-status=live |website=Georgetown Journal of International Affairs}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref>}} |[[Kemalismi]]{{refn|<ref>{{cite book |author=Liza Mügge |date=2013 |editor1=Dirk Halm |editor2=Muhittin Öztürk |chapter=Brussels Calling: The European organisation of migrants from Turkey |page=167 |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ppYM_NZJsJUC&pg=PA167 |title=Migration and Organized Civil Society: Rethinking National Policy|isbn=978-1-136-24650-0 }}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web |access-date=9 April 2023 |archive-date=16 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190316113117/https://content.chp.org.tr/file/chp_tuzuk_10_03_2018.pdf |date=16 March 2019 |title=Chp Parti Tüzüğü |url=https://content.chp.org.tr/file/chp_tuzuk_10_03_2018.pdf |url-status=live}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --> Başlık 10: ''"Cumhuriyet Halk Partisi, programındaki anlamlarıyla Atatürkçülüğün "Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik" ilkelerine bağlıdır."''</ref>}} |Stuðningur við Evrópusamstarf<ref>{{cite book |date=2012 |editor1=Alfred Stepan |editor2=Ahmet T. Kuru |chapter=The European Union and the Justice and Development Party |page=184, paragraph 2 |publisher=Columbia University Press |section-url=https://books.google.com/books?id=di6YdRMZMO0C&pg=PA184 |title=Democracy, Islam, and Secularism in Turkey}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref> }} |einkennislitur = Rauður {{Colorbox|#ED1C24}} |vettvangur1 = Sæti á tyrkneska þinginu |sæti1 = 138 |sæti1alls = 600 |vefsíða = {{URL|chp.org.tr}} |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} '''Lýðveldisflokkur alþýðunnar''' ([[tyrkneska]]: {{lang|tr|Cumhuriyet Halk Partisi}}, '''CHP''' er [[Tyrkland|tyrkneskur]] stjórnmálaflokkur sem kennir sig við [[Kemalismi|kemalisma]] og [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefnu]].<ref name="gjia.georgetown.edu">{{Cite web|date=2020-08-06|title=The Republican People's Party (CHP) is Complicit in the Erosion of Democracy in Turkey|url=https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/|access-date=2022-02-01|website=Georgetown Journal of International Affairs|language=en-US}}</ref> Flokkurinn var stofnaður af [[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal Atatürk]], fyrsta forseta og stofnanda tyrkneska lýðveldisins, og er elsti starfandi stjórnmálaflokkur í Tyrklandi. Flokkurinn hefur verið kallaður stofnflokkur Tyrklands nútímans.<ref>{{cite book|last=Ciddi|first=Sinan|title=Kemalism in Turkish Politics: The Republican People's Party, Secularism and Nationalism|publisher=Taylor & Francis|year=2009|isbn=978-0-415-47504-4}}</ref> Merki flokksins sýnir sex örvar, sem standa fyrir grundvallargildi kemalisma: [[Lýðveldi|lýðveldisstefnu]], [[Umbótastefna|umbótastefnu]], [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]], [[Lýðhyggja|lýðhyggju]], [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og [[Ríkishyggja|ríkishyggju]]. Flokkurinn er nú næststærsti flokkurinn á tyrkneska þinginu, á eftir [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn|Réttlætis- og þróunarflokknum]], með 134 þingsæti. Flokkurinn rekur uppruna sinn til ýmissa andspyrnuhreyfinga sem stofnaðar voru á tíma [[Tyrkneska frelsisstríðið|tyrkneska frelsisstríðsins]]. Flestir meðlimir voru áður tengdir [[Sambands- og framfaraflokkurinn|Sambands- og framfaraflokknum]]. Flokkurinn sameinaðist undir forystu Mústafa Kemal Atatürk á landsþingi í [[Sivas]] árið 1919. Árið 1923 lýsti „Alþýðuflokkurinn“, sem bætti stuttu síðar orðinu „lýðveldi“ við nafn sitt, sig stjórnmálahreyfingu og lýsti um leið yfir stofnun lýðveldis í Tyrklandi með Atatürk sem fyrsta forseta sinn. Á tíma [[flokksræði]]s Atatürks í Tyrklandi framkvæmdi Lýðveldisflokkur alþýðunnar róttækar og víðtækar pólitískar, menningarlegar, samfélagslegar og efnahagslegar umbætur Atatürks í landinu. Eftir seinni heimsstyrjöldina heimilaði eftirmaður Atatürks, [[İsmet İnönü]], fjölflokkakosningar í landinu. Lýðveldisflokkur alþýðunnar lét friðsamlega af völdum eftir að hann tapaði þingkosningum árið 1950 og hóf þannig tímabil fjölflokkalýðræðis í Tyrklandi. Á árunum eftir [[valdaránið í Tyrklandi 1960]] færðist flokkurinn smám saman til vinstri, sér í lagi eftir að [[Bülent Ecevit]] varð formaður árið 1972. Lýðveldisflokkurinn var bannaður ásamt öllum öðrum stjórnmálaflokkum landsins eftir [[valdaránið í Tyrklandi 1980]]. CHP var endurstofnaður undir upprunalegu nafni sínu af [[Deniz Baykal]] þann 9. september 1992, með þátttöku meirihluta meðlima flokksins frá því fyrir bannið. Frá þingkosningum Tyrklands árið 2002 hefur Lýðveldisflokkur alþýðunnar leitt stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórn [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn|Réttlætis- og þróunarflokksins]] (AKP).<ref>{{Cite web|title=History of the CHP.|url=https://www.chp.org.tr/haberler/chp-tarihi|access-date=2021-09-18|website=chp.org.tr|language=Turkish|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918005629/https://chp.org.tr/haberler/chp-tarihi|url-status=dead}}</ref> [[Özgür Özel]] hefur verið formaður CHP frá 5. nóvember 2023. CHP er með aukaaðild að [[Flokkur evrópskra sósíalista|Flokki evrópskra sósíalista]]. Flokkurinn er jafnframt aðili að [[Alþjóðasamband jafnaðarmanna|Alþjóðasambandi jafnaðarmanna]] og [[Framfarabandalagið|Framfarabandalaginu]]. Margir stjórnmálamenn í CHP hafa lýst yfir stuðningi við réttindi [[Hinsegin|hinsegin fólks]] og [[Femínismi|femínistahreyfinguna]] í Tyrklandi. Flokkurinn er jákvæður gagnvart Evrópusamvinnu og styður aðild Tyrklands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. == Gengi í kosningum == === Þingkosningar === <timeline> ImageSize = width:750 height:240 PlotArea = width:700 height:160 left:30 bottom:30 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 Colors = id:SB value:rgb(0.88,0.10,0.19) legend:Sea_Battles PlotData = bar:% color:SB width:22 mark:(line,white) align:left fontsize:S bar:1950 from:start till:39.45 text:39.4 bar:1954 from:start till:35.36 text:35.3 bar:1957 from:start till:41.09 text:41.0 bar:1961 from:start till:36.74 text:36.7 bar:1965 from:start till:28.75 text:28.7 bar:1969 from:start till:27.37 text:27.3 bar:1973 from:start till:33.30 text:33.3 bar:1977 from:start till:41.38 text:41.3 bar:1995 from:start till:10.71 text:10.7 bar:1999 from:start till:8.71 text:8.71 bar:2002 from:start till:19.39 text:19.3 bar:2007 from:start till:20.88 text:20.8 bar:2011 from:start till:25.98 text:25.9 bar:2015 from:start till:25.32 text:25.3 bar:2018 from:start till:22.64 text:22.6 bar:2023 from:start till:25.33 text:25.3 </timeline> {|class="wikitable" style="font-size:97%; text-align:left;" |- | colspan="11" align="center" |Tyrkneska þingið |- ! rowspan="2"|Kosningar ! rowspan="2" |Leiðtogi ! colspan="4" |Atkvæði ! colspan="3"|Þingsæti ! rowspan="2"|Stjórnarþátttaka |- ! Atkvæði ! % ! ± pp ! Sæti ! Þingsæti ! +/– ! Sæti |- ! 1927 | rowspan="3" |[[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal Atatürk]] | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|335|335|hex=#ED1C24}} | {{stöðugt}} 0 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1931 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|287|317|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 48 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1935 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|401|428|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 114 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1939 | rowspan="9" |[[İsmet İnönü]] | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | Óvíst | — | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1943 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | Óvíst | — | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1946 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|397|503|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 73 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1950 | 3.176.561 | 39,45 | {{hækkun}} 39,45 | {{lækkun}} 2. | {{composition bar|69|492|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 69 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1954 | 3.161.696 | 35.36 | {{lækkun}} 4,09 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|31|537|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 38 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1957 | 3.753.136 | 41,09 | {{hækkun}} 4,73 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|178|602|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 147 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1961 | 3.724.752 | 36,74 | {{lækkun}} 4,35 | {{hækkun}} 1. | {{composition bar|173|450|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 5 | {{hækkun}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1965 | 2.675.785 | 28,75 | {{lækkun}} 7,99 | {{lækkun}} 2. | {{composition bar|134|450|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 39 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1969 | 2.487.163 | 27,37 | {{lækkun}} 1,38 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|143|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 9 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1973 | rowspan="2" |[[Bülent Ecevit]] | 3.570.583 | 33,30 | {{hækkun}} 5,93 | {{hækkun}} 1. | {{composition bar|185|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 42 | {{hækkun}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1977 | 6.136.171 | 41,38 | {{hækkun}} 8,09 | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|213|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 28 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! colspan="10" |'''Flokkur bannaður eftir valdaránið 1980.''' |- ! 1995 | rowspan="4" |[[Deniz Baykal]] | 3.011.076 | 10,71 | {{hækkun}} 10,71 | {{hækkun}} 5. | {{composition bar|49|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 49 | {{hækkun}} 5. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1999 | 2.716.094 | 8,71 | {{lækkun}} 2,00 | {{lækkun}} 6. | {{composition bar|0|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 8 | {{lækkun}} 6. | {{Utan þings}} |- ! 2002 | 6.113.352 | 19,39 | {{hækkun}} 10,68 | {{hækkun}} 2. | {{composition bar|178|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 178 | {{hækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2007 | 7.317.808 | 20,88 | {{hækkun}} 1,50 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|112|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 66 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2011 | rowspan="5" |[[Kemal Kılıçdaroğlu]] | 11.155.972 | 25,98 | {{hækkun}} 5,10 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|135|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 23 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2015 | 11.518.139 | 24,95 | {{lækkun}} 1,03 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|132|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2015 | 12.111.812 | 25,32 | {{hækkun}} 0,37 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|134|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2018 | 11.348.899 | 22,64 | {{lækkun}} 2,68 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|146|600|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 12 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2023 | 13.655.909 | 25,33 | {{hækkun}} 2.69 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|169|600|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 23 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |} === Forsetakosningar === {|class="wikitable" style="text-align: center; border:none;width:100%" |- !colspan="7"|Gengi Lýðveldisflokks alþýðunnar (CHP) í forsetakosningum |- ! !! Kosningar !! Frambjóðandi !! Atkvæði !! % !! Sæti !! width=272px| Kort |- | style="background: #AAAAAA;"| || '''10. ágúst 2014''' || [[File:Ekmeleddin İhsanoğlu (1) (cropped).jpg|76px]]<hr>[[Ekmeleddin İhsanoğlu]]<br />Sameiginlegt framboð með [[Þjóðernissinnaði framtaksflokkurinn|MHP]] || 15.587.720 || 38,44% || {{nei|2.}} || [[File:2014 Turkish presidential election map.svg|270px]] |- | style="background: #ED1C24;"| || '''24. júní 2018''' || [[File:Muharrem İnce (cropped).jpg|76px]]<hr>[[Muharrem&nbsp;İnce]] || 15.340.321 || 30,64% || {{nei|2.}} || [[File:2018 Turkish presidential election map.svg|270px]] |- | style="background: #ED1C24;"| |'''14. maí 2023''' |[[File:Kemal Kılıçdaroğlu in March 2023 (cropped).png|Kemal Kılıçdaroğlu|76px]]<hr>[[Kemal Kılıçdaroğlu]] |24.595.178 {{small|(fyrri umferð)}}<br>25.504.724 {{small|(seinni umferð)}} |44,88% {{small|(fyrri umferð)}}<br>47,82% {{small|(seinni umferð)}} |{{nei|2.}} | [[File:2023 Turkish presidential election map.svg|270px]]<br>[[File:2023 Turkish presidential election map second round.svg|270px]] |} ==Tilvísanir== <references/> {{s|1919}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Tyrkneskir stjórnmálaflokkar]] krvxtm539oue68vvbop9w6eyximxkur 0 186619 1976204 1919854 2026-08-22T01:12:20Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976204 wikitext text/x-wiki {{Skip | nafn = ''Baldur'' | mynd = ICGV Baldur with ICGV Ægir in background.jpg | alt = ''Baldur'' árið 2009. | skipstjóri = Guðmundur Birkir Agnarsson | útgerð = [[Landhelgisgæsla Íslands]] | þyngd = 72,56 | lengd = 21,3 | breidd = 5,2 | dýpt = 1,8 | vélar = 2x Caterpillar 3406 DITA 240 Kw (320 hö) með Twin Disc MG 5111 2,542:1 | hraði = 12 | tegund = Sjómælingabátur | bygging = Seyðisfjörður, Ísland }} '''Sjómælingabáturinn Baldur''' er bátur í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]].<ref>{{cite news |author1=Björn Jóhann Björnsson |title=Baldur leysir varðskipin af í eftirlitinu |url=https://timarit.is/page/5259924 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=29 July 2009 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |author1=Ingunn Lára Kristjánsdóttir |title=Kortleggja óteljandi eyjar Breiðafjarðar |url=https://www.frettabladid.is/frettir/kortleggja-oteljandi-eyjar-breidafjardar/ |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=6 July 2020 |language=Icelandic}}</ref> Báturinn var smíðaður af Vélsmiðju Seyðisfjarðar árið 1991 og tekið í notkun sama ár.<ref>{{cite news |author1=Sæmundur Guðvinsson |title=Bylting í sjómælingum og kortagerð |url=https://timarit.is/page/4250862 |access-date=9 June 2022 |work=Sjómannablaðið Víkingur |date=1 October 1991 |pages=22–24 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Löggæsla í hafi í sögulegu lágmarki |url=https://timarit.is/page/3699696 |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=1 February 2003 |page=18 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref> Á þremur áratugum hefur ''Baldur'' verið notaður til sjómælinga, eftirlits, löggæslu, æfinga og ýmissa annarra verkefna meðfram ströndum Íslands. Báturinn er nefndur eftir norræna guðinum [[Baldur|Baldri]] og er þriðja skip Landhelgisgæslunar til að bera nafnið.<ref>{{cite news |author1=Sigtryggur Sigtryggsson |title=Við sjómælingar í þrjá áratugi |url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=%2Fmogginn%2Fbladid%2Fgrein%2F1782200%2F%3Ft%3D449554529&page_name=grein&grein_id=1782200 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=5 June 2021 |language=Icelandic}} {{subscription required}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.lhg.is/taekjakostur/skip-og-batar/m-s-baldur/ Upplýsingar] á lhg.is [[Flokkur:Byggt 1991]] [[Flokkur:Bátar]] [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 2chcv2j3m5c7mq2tiuhe5j613mbuvgp 1976205 1976204 2026-08-22T01:20:01Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976205 wikitext text/x-wiki {{Skip | nafn = ''Baldur'' | mynd = ICGV Baldur with ICGV Ægir in background.jpg | alt = ''Baldur'' árið 2009. | skipstjóri = Guðmundur Birkir Agnarsson | útgerð = [[Landhelgisgæsla Íslands]] | þyngd = 72,56 | lengd = 21,3 | breidd = 5,2 | dýpt = 1,8 | vélar = 2x Caterpillar 3406 DITA 240 Kw (320 hö) með Twin Disc MG 5111 2,542:1 | hraði = 12 | tegund = Sjómælingabátur | bygging = Seyðisfjörður, Ísland }} '''Sjómælingaskipið Baldur''' er í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]].<ref>{{cite news |author1=Björn Jóhann Björnsson |title=Baldur leysir varðskipin af í eftirlitinu |url=https://timarit.is/page/5259924 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=29 July 2009 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |author1=Ingunn Lára Kristjánsdóttir |title=Kortleggja óteljandi eyjar Breiðafjarðar |url=https://www.frettabladid.is/frettir/kortleggja-oteljandi-eyjar-breidafjardar/ |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=6 July 2020 |language=Icelandic}}</ref> Baldur var smíðaður af Vélsmiðju Seyðisfjarðar árið 1991 og tekinn í notkun sama ár.<ref>{{cite news |author1=Sæmundur Guðvinsson |title=Bylting í sjómælingum og kortagerð |url=https://timarit.is/page/4250862 |access-date=9 June 2022 |work=Sjómannablaðið Víkingur |date=1 October 1991 |pages=22–24 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Löggæsla í hafi í sögulegu lágmarki |url=https://timarit.is/page/3699696 |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=1 February 2003 |page=18 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref> Á rúmum þremur áratugum hefur ''Baldur'' verið notaður til sjómælinga, eftirlits, löggæslu, æfinga og ýmissa annarra verkefna meðfram ströndum Íslands. Skipið er nefnt eftir norræna guðinum [[Baldur|Baldri]] og er þriðja skip Landhelgisgæslunar til að bera nafnið.<ref>{{cite news |author1=Sigtryggur Sigtryggsson |title=Við sjómælingar í þrjá áratugi |url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=%2Fmogginn%2Fbladid%2Fgrein%2F1782200%2F%3Ft%3D449554529&page_name=grein&grein_id=1782200 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=5 June 2021 |language=Icelandic}} {{subscription required}}</ref> Að öllu jöfnu er fjögurra manna áhöfn á Baldri, þar af skipstjóri og stýrimaður sem jafnframt eru sjómælingamenn. Baldur heyrir undir sjómælinga- og siglingaöryggisdeild Landhelgisgæslunnar, en hlutverk hennar er að sinna sjómælingum við Ísland, gefa út og viðhalda sjókortum fyrir íslensk hafsvæði ásamt því að gefa út önnur sjóferðagögn eins og sjávarfallatöflur, vitaskrá og Tilkynningar til sjófarenda. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.lhg.is/taekjakostur/skip-og-batar/m-s-baldur/ Upplýsingar] á lhg.is [[Flokkur:Byggt 1991]] [[Flokkur:Bátar]] [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] rtq3in2egc3u69fu2jh1haxykladtyb 1976206 1976205 2026-08-22T01:21:54Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976206 wikitext text/x-wiki {{Skip | nafn = ''Baldur'' | mynd = ICGV Baldur with ICGV Ægir in background.jpg | alt = ''Baldur'' árið 2009. | skipstjóri = Guðmundur Birkir Agnarsson | útgerð = [[Landhelgisgæsla Íslands]] | þyngd = 72,56 | lengd = 21,3 | breidd = 5,2 | dýpt = 1,8 | vélar = 2x Caterpillar 3406 DITA 240 Kw (320 hö) með Twin Disc MG 5111 2,542:1 | hraði = 12 hnútar | tegund = Sjómælinga- og eftirlitsskip | bygging = Seyðisfjörður, Ísland }} '''Sjómælingaskipið Baldur''' er í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]].<ref>{{cite news |author1=Björn Jóhann Björnsson |title=Baldur leysir varðskipin af í eftirlitinu |url=https://timarit.is/page/5259924 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=29 July 2009 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |author1=Ingunn Lára Kristjánsdóttir |title=Kortleggja óteljandi eyjar Breiðafjarðar |url=https://www.frettabladid.is/frettir/kortleggja-oteljandi-eyjar-breidafjardar/ |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=6 July 2020 |language=Icelandic}}</ref> Baldur var smíðaður af Vélsmiðju Seyðisfjarðar árið 1991 og tekinn í notkun sama ár.<ref>{{cite news |author1=Sæmundur Guðvinsson |title=Bylting í sjómælingum og kortagerð |url=https://timarit.is/page/4250862 |access-date=9 June 2022 |work=Sjómannablaðið Víkingur |date=1 October 1991 |pages=22–24 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Löggæsla í hafi í sögulegu lágmarki |url=https://timarit.is/page/3699696 |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=1 February 2003 |page=18 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref> Á rúmum þremur áratugum hefur ''Baldur'' verið notaður til sjómælinga, eftirlits, löggæslu, æfinga og ýmissa annarra verkefna meðfram ströndum Íslands. Skipið er nefnt eftir norræna guðinum [[Baldur|Baldri]] og er þriðja skip Landhelgisgæslunar til að bera nafnið.<ref>{{cite news |author1=Sigtryggur Sigtryggsson |title=Við sjómælingar í þrjá áratugi |url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=%2Fmogginn%2Fbladid%2Fgrein%2F1782200%2F%3Ft%3D449554529&page_name=grein&grein_id=1782200 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=5 June 2021 |language=Icelandic}} {{subscription required}}</ref> Að öllu jöfnu er fjögurra manna áhöfn á Baldri, þar af skipstjóri og stýrimaður sem jafnframt eru sjómælingamenn. Baldur heyrir undir sjómælinga- og siglingaöryggisdeild Landhelgisgæslunnar, en hlutverk hennar er að sinna sjómælingum við Ísland, gefa út og viðhalda sjókortum fyrir íslensk hafsvæði ásamt því að gefa út önnur sjóferðagögn eins og sjávarfallatöflur, vitaskrá og Tilkynningar til sjófarenda. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.lhg.is/taekjakostur/skip-og-batar/m-s-baldur/ Upplýsingar] á lhg.is [[Flokkur:Byggt 1991]] [[Flokkur:Bátar]] [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] makv7ocf3l8e4fez9n6h1tw0nlf7e2o 1976207 1976206 2026-08-22T01:26:56Z ~2026-46005-38 119820 /* */ 1976207 wikitext text/x-wiki {{Skip | nafn = ''Baldur'' | mynd = ICGV Baldur with ICGV Ægir in background.jpg | alt = ''Baldur'' árið 2009. | skipstjóri = Guðmundur Birkir Agnarsson | útgerð = [[Landhelgisgæsla Íslands]] | þyngd = 72,56 | lengd = 21,3 | breidd = 5,2 | dýpt = 1,8 | vélar = 2x Caterpillar 3406 DITA 240 Kw (320 hö) með Twin Disc MG 5111 2,542:1 | hraði = 12 hnútar | tegund = Sjómælinga- og eftirlitsskip | bygging = Seyðisfjörður, Ísland }} '''Sjómælingaskipið Baldur''' er í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]].<ref>{{cite news |author1=Björn Jóhann Björnsson |title=Baldur leysir varðskipin af í eftirlitinu |url=https://timarit.is/page/5259924 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=29 July 2009 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |author1=Ingunn Lára Kristjánsdóttir |title=Kortleggja óteljandi eyjar Breiðafjarðar |url=https://www.frettabladid.is/frettir/kortleggja-oteljandi-eyjar-breidafjardar/ |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=6 July 2020 |language=Icelandic}}</ref> Baldur var smíðaður af Vélsmiðju Seyðisfjarðar árið 1991 og tekinn í notkun sama ár.<ref>{{cite news |author1=Sæmundur Guðvinsson |title=Bylting í sjómælingum og kortagerð |url=https://timarit.is/page/4250862 |access-date=9 June 2022 |work=Sjómannablaðið Víkingur |date=1 October 1991 |pages=22–24 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Löggæsla í hafi í sögulegu lágmarki |url=https://timarit.is/page/3699696 |access-date=9 June 2022 |work=[[Fréttablaðið]] |date=1 February 2003 |page=18 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}} {{open access}}</ref> Á rúmum þremur áratugum hefur ''Baldur'' verið notaður til sjómælinga, eftirlits, löggæslu, æfinga og ýmissa annarra verkefna meðfram ströndum Íslands. Skipið er nefnt eftir norræna guðinum [[Baldur|Baldri]] og er þriðja skip Landhelgisgæslunar til að bera nafnið.<ref>{{cite news |author1=Sigtryggur Sigtryggsson |title=Við sjómælingar í þrjá áratugi |url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=%2Fmogginn%2Fbladid%2Fgrein%2F1782200%2F%3Ft%3D449554529&page_name=grein&grein_id=1782200 |access-date=9 June 2022 |work=[[Morgunblaðið]] |date=5 June 2021 |language=Icelandic}} {{subscription required}}</ref> Að öllu jöfnu er fjögurra manna áhöfn á Baldri, þar af skipstjóri og stýrimaður sem jafnframt eru sjómælingamenn. Auk þeirra eru vélstjóri og matsveinn. Hægt er að fjölga í áhöfn eftir eðli verkefna en svefnrými er fyrir 8 manns um borð. Baldur heyrir undir sjómælinga- og siglingaöryggisdeild Landhelgisgæslunnar, en hlutverk hennar er að sinna sjómælingum við Ísland, gefa út og viðhalda sjókortum fyrir íslensk hafsvæði ásamt því að gefa út önnur sjóferðagögn eins og sjávarfallatöflur, vitaskrá og Tilkynningar til sjófarenda. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.lhg.is/taekjakostur/skip-og-batar/m-s-baldur/ Upplýsingar] á lhg.is [[Flokkur:Byggt 1991]] [[Flokkur:Bátar]] [[Flokkur:Landhelgisgæsla Íslands]] 07c77wafqxjjlbvmvfo9zwj9kz47pa3 0 190007 1976212 1949124 2026-08-22T04:22:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976212 wikitext text/x-wiki '''Árni Þór Lárusson''' (fæddur 1993 í [[Reykjavík]]) er íslenskur leikari. Hann vakti alþjóðlega athygli með hlutverki sínu sem Bjartur í sjónvarpsþáttunum ''[[Dimma (sjónvarpsþættir)|Dimma]]'' (CBS Studios, 2024) í leikstjórn [[Lasse Hallström]] og með [[Lena Olin]] í aðalhlutverki. Gagnrýnandi ''Nordic Watchlist'' lýsti frammistöðu hans sem einu af hápunktum þáttaraðarinnar.<ref name="nordicwatchlist">{{Cite web|title=The Darkness – TV Series Review|url=https://nordicwatchlist.com/2025/09/17/the-darkness-tv-series-review/|website=Nordic Watchlist|date=17 September 2025|access-date=5 March 2026}}</ref> Hann hefur einnig leikið í ''[[True Detective: Night Country]]'' (HBO, 2024) og Netflix-kvikmyndinni ''[[Against the Ice]]'' (2022).<ref name="THR-casting">{{Cite web|title=Douglas Henshall, Jack Bannon Join Lasse Hallström Series 'The Darkness'|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/jack-bannon-douglas-henshall-darkness-series-lasse-hallstrom-1235778173/|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=26 January 2024|access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="deadline-casting">{{Cite web|title=Jack Bannon & Douglas Henshall Join CBS Studios Drama 'The Darkness'|url=https://deadline.com/2024/01/the-darkness-casting-cbs-studios-iceland-drama-1235694249/|website=[[Deadline Hollywood]]|date=26 January 2024|access-date=5 March 2026}}</ref> == Æskuár og menntun == Árni fæddist í [[Reykjavík]] árið 1993. Hann hóf leiklistarferilinn meðal annars í ''Bugsy Malone'' (2007) og ''Dýrin í Hálsaskógi'' (2008) í Hagaskóla, og síðar hjá nemendaleikfélaginu [[Herranótt]] í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]]. Meðal fyrstu hlutverka hans á leiksviði voru ''Lovestar'' (2009), ''Draumur á Jónsmessunótt'' (2011) og ''Doktor Fástus í myrku ljósi'' (2013), sem öll voru rakin í ''[[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]]''.<ref name="mbl-lovestar">{{Cite web|title=Lovestar|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1323742/|website=[[Morgunblaðið]]|access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="mbl-midsummer">{{Cite web|title=A Midsummer Night's Dream|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1369402/|website=[[Morgunblaðið]]|access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="mbl-faustus">{{Cite web|title=Fast á Herranótt|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2013/03/01/fast_a_herranott/|website=[[Morgunblaðið]]|date=1 March 2013|access-date=5 March 2026}}</ref> ''Morgunblaðið'' fjallaði um flutning hans til London þar sem hann lærði leiklist við [[London Academy of Music and Dramatic Art]] (LAMDA).<ref name="mbl-london">{{Cite news|title=Árni í námi í London|url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/grein/1726865/|newspaper=[[Morgunblaðið]]|access-date=5 March 2026}}</ref> Í LAMDA lék hann í uppsetningum skólans á meðal annars ''Don Carlos'', ''Kirsuberjagarðinum'', ''Vanja frænda'', ''Draumi á Jónsmessunótt'' og '''Tis a Pity She's a Whore''. Hann útskrifaðist árið 2019.<ref name="lamda">{{Cite web|title=2019 Graduates|url=https://www.lamda.ac.uk/students-alumni/recent-graduates/2019-graduates|website=LAMDA|access-date=5 March 2026}}</ref> == Ferill == === Leikhús === Eftir útskrift frá LAMDA hóf Árni störf hjá [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]]. Árið 2021 birti ''[[Kjarninn]]'' gagnrýni á sýninguna ''Gosa'' þar sem Árni lék titilhlutverkið. Gagnrýnandinn hrósaði leik hans og tengslum hans við áhorfendur.<ref name="kjarninn-gosi">{{Cite web|title=Öll viljum við vera alvöru!|url=https://kjarninn.is/folk/2021-01-20-oll-viljum-vid-vera-alvoru/|website=[[Kjarninn]]|date=20 January 2021|access-date=5 March 2026|language=is}}</ref> ''Morgunblaðið'' fjallaði einnig um sýninguna.<ref name="mbl-pinocchio">{{Cite news|title=Gosi – ævintýri spýtustráks|url=https://www.mbl.is/mogginn/bladid/grein/1770995/|newspaper=[[Morgunblaðið]]|access-date=5 March 2026}}</ref> Síðar á árinu 2021 greindi ''[[Vísir]]'' frá því að Árni stökk inn í sýninguna ''Veislu'' í Borgarleikhúsinu með aðeins nokkurra daga fyrirvara eftir að samleikari hans lenti í sóttkví vegna COVID-19. Brynhildur Guðjónsdóttir, leikhússtjóri, hrósaði fjölhæfni hans og benti á að hann lék, söng, dansaði og spilaði á píanó í sýningunni.<ref name="visir-veisla">{{Cite web|title=Stökk á svið með nokkurra daga fyrirvara í stað leikara sem lenti í sóttkví|url=https://www.visir.is/g/20212173444d/stokk-a-svid-med-nokkurra-daga-fyrir-vara-i-stad-leikara-sem-lenti-i-sott-kvi|website=[[Vísir]]|date=23 October 2021|access-date=5 March 2026|language=is}}</ref> Árið 2022 greindi ''Vísir'' frá því að Árni tók við aðalhlutverki Bubba Morthens í söngleiknum ''9 Líf'' með stuttum fyrirvara og lýsti áskorunum þess að taka við hlutverkinu og ákvörðun leikhússins um að halda sýningunni áfram.<ref name="visir-9lif">{{Cite web|title="Það var annaðhvort að kýla á þetta eða fella niður sýninguna"|url=https://www.visir.is/g/20222344929d|website=[[Vísir]]|date=30 November 2022|access-date=5 March 2026|language=is}}</ref> ''Lestrarklefinn'' fjallaði um leik hans í sýningunni ''Veisla'' í leikhúsgagnrýni árið 2023.<ref name="lestrarklefinn">{{Cite web|title=Leikhúsdraugar og ógæfa á föstudaginn þrettánda|url=https://lestrarklefinn.is/2023/01/17/leikhusdraugar-og-ogaefa-a-fostudaginn-threttanda/|website=Lestrarklefinn|date=17 January 2023|access-date=5 March 2026|language=is|archive-date=18 júní 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618092737/https://lestrarklefinn.is/2023/01/17/leikhusdraugar-og-ogaefa-a-fostudaginn-threttanda/|url-status=dead}}</ref> === Kvikmyndir og sjónvarp === Árni lék hlutverk ritara ráðherra í Netflix-kvikmyndinni ''[[Against the Ice]]'' (2022) í leikstjórn [[Peter Flinth]].<ref name="THR-casting" /> Í janúar 2024 greindu bæði ''[[Deadline Hollywood]]'' og ''[[The Hollywood Reporter]]'' frá ráðningu hans í hlutverk Bjarts í þáttunum ''[[Dimma (sjónvarpsþættir)|Dimma]]'' (''The Darkness''), sex þátta enskri sjónvarpsþáttaröð frá CBS Studios og Stampede Ventures í leikstjórn [[Lasse Hallström]] og með [[Lena Olin]] í aðalhlutverki, byggðri á skáldsögum [[Ragnar Jónasson|Ragnars Jónassonar]]. ''The Hollywood Reporter'' nefndi fyrri hlutverk hans í ''True Detective'' og ''Against the Ice''.<ref name="deadline-casting" /><ref name="THR-casting" /> Þættirnir voru síðar seldir til [[Channel 4]] í Bretlandi, [[SkyShowtime]] í Evrópu, [[SBS (Australian TV channel)|SBS]] í Ástralíu og Showcase í Kanada, eins og ''[[Variety (tímarit)|Variety]]'' greindi frá.<ref name="variety-ch4">{{Cite web|title=Channel 4 Buys Thriller 'The Darkness' From Paramount Distribution|url=https://variety.com/2025/tv/global/channel-4-nordic-noir-thriller-the-darkness-paramount-cbs-1236348584/|website=[[Variety (tímarit)|Variety]]|date=26 March 2025|access-date=5 March 2026}}</ref> Árni lék einnig í einum þætti af HBO-þáttaröðinni ''[[True Detective: Night Country]]'' (2024) í hlutverki Gordons.<ref name="THR-casting" /> === Raddhlutverk og tölvuleikir === Árni hefur starfað sem raddleikari í tölvuleikjum, meðal annars sem Sichfrith í ''[[Assassin's Creed: Valhalla]]'' (2020) og viðbótinni ''[[Assassin's Creed Valhalla: Wrath of the Druids|Wrath of the Druids]]'' (2021) hjá [[Ubisoft]], og Lord of Khorne í ''[[Total War: Warhammer III]]'' (2022) hjá [[Creative Assembly]]. Hann talaði einnig hlutverk Peters Parkers / Kónguló-mannsins í íslensku talsetningu á ''[[Spider-Man: Across the Spider-Verse]]'' (2023). == Viðtökur == Frammistaða Árna sem Bjarts í ''Dimmu'' hlaut sérstaka athygli gagnrýnenda. ''Nordic Watchlist'' lýsti hlutverkinu sem einu af hápunktum þáttaraðarinnar og fagnaði leik hans sem fögru samspili ljóss og skugga.<ref name="nordicwatchlist" /> Í íslenskum fjölmiðlum hrósaði ''Kjarninn'' leik hans í titilhlutverki ''Gosa'' í Borgarleikhúsinu og benti á hæfni hans til að halda jafnvægi á milli ólíkra eiginleika persónunnar og tengsl hans við áhorfendur.<ref name="kjarninn-gosi" /> ''Vísir'' fjallaði á mörgum stundum um hæfni hans til að taka við aðalhlutverkum með stuttum fyrirvara og leikhússtjóri Borgarleikhússins lýsti honum sem fjölhæfum listamanni.<ref name="visir-veisla" /><ref name="visir-9lif" /> == Tilvísanir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://www.imdb.com/name/nm12222190/ Árni Þór Lárusson] á [[Internet Movie Database]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1993]] [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] k1tl0pahh6jbpqqnmynjux7e4qrh7ht 1 192505 1976157 1976120 2026-08-21T13:04:42Z Masae 538 /* Sameina */ Svar 1976157 wikitext text/x-wiki == Sameina == Greinin [[Beóþúkkar]] var til fyrir. Um að gera að sameina þetta, en spurning um undir hvaða titli? [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 08:13 (UTC) :Beóþúkkar hljómar íslenskara. En ég reyndar finn engin fordæmi fyrir þeirri stafsetningu, en nokkrar fyrir stafsetningunni Beóþúkar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 09:25 (UTC) ::Þegar ég fór að skrifa þessa grein sá ég ekki að nafn þjóðflokksins væri skrifað á einhvern samrýmdan hátt á íslensku. Mér finnst hins vegar að Beótúk fari betur í munni en Beóþúkk. ::En ef er verið að fylgja framburðinum á ensku stafsetningunni þá er það nánast '''bí-AH-ðuk''' (<code>/biːˈɒθʊk/</code>). Það er að segja að enska th hljóðið er hér borið fram sem raddað tannbergsmælt önghljóð (ð) og ekki óraddað tannbergsmælt önghljóð (þ). [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:04 (UTC) kqo1y611cqwn2zdjt3ckp2q9ddkuotg 1976165 1976157 2026-08-21T13:59:14Z TKSnaevarr 53243 /* Sameina */ Svar 1976165 wikitext text/x-wiki == Sameina == Greinin [[Beóþúkkar]] var til fyrir. Um að gera að sameina þetta, en spurning um undir hvaða titli? [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 08:13 (UTC) :Beóþúkkar hljómar íslenskara. En ég reyndar finn engin fordæmi fyrir þeirri stafsetningu, en nokkrar fyrir stafsetningunni Beóþúkar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 09:25 (UTC) ::Þegar ég fór að skrifa þessa grein sá ég ekki að nafn þjóðflokksins væri skrifað á einhvern samrýmdan hátt á íslensku. Mér finnst hins vegar að Beótúk fari betur í munni en Beóþúkk. ::En ef er verið að fylgja framburðinum á ensku stafsetningunni þá er það nánast '''bí-AH-ðuk''' (<code>/biːˈɒθʊk/</code>). Það er að segja að enska th hljóðið er hér borið fram sem raddað tannbergsmælt önghljóð (ð) og ekki óraddað tannbergsmælt önghljóð (þ). [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:04 (UTC) :::Við reynum samt almennt að fylgja eldri þýðingarfordæmum á Wikipediu, og ég finn [https://timarit.is/?q=Be%C3%B3%C3%BE%C3%BAka&size=10&isBeygingar=on&isAdvanced=false nokkur dæmi] um að þjóðarheitið Beóþúkar hafi verið notað á íslensku. Eru einhver íslensk rit til þar sem stöfunin Beótúk er notuð? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:59 (UTC) syrt97hltg5p3gcuvaw7m7j6xszra1o 1976172 1976165 2026-08-21T15:05:39Z Masae 538 /* Sameina */ Svar 1976172 wikitext text/x-wiki == Sameina == Greinin [[Beóþúkkar]] var til fyrir. Um að gera að sameina þetta, en spurning um undir hvaða titli? [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 08:13 (UTC) :Beóþúkkar hljómar íslenskara. En ég reyndar finn engin fordæmi fyrir þeirri stafsetningu, en nokkrar fyrir stafsetningunni Beóþúkar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 09:25 (UTC) ::Þegar ég fór að skrifa þessa grein sá ég ekki að nafn þjóðflokksins væri skrifað á einhvern samrýmdan hátt á íslensku. Mér finnst hins vegar að Beótúk fari betur í munni en Beóþúkk. ::En ef er verið að fylgja framburðinum á ensku stafsetningunni þá er það nánast '''bí-AH-ðuk''' (<code>/biːˈɒθʊk/</code>). Það er að segja að enska th hljóðið er hér borið fram sem raddað tannbergsmælt önghljóð (ð) og ekki óraddað tannbergsmælt önghljóð (þ). [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:04 (UTC) :::Við reynum samt almennt að fylgja eldri þýðingarfordæmum á Wikipediu, og ég finn [https://timarit.is/?q=Be%C3%B3%C3%BE%C3%BAka&size=10&isBeygingar=on&isAdvanced=false nokkur dæmi] um að þjóðarheitið Beóþúkar hafi verið notað á íslensku. Eru einhver íslensk rit til þar sem stöfunin Beótúk er notuð? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:59 (UTC) ::::Ég hef ekki séð þetta áður og hef engar heimildir um ritháttinn með T í stað Þ. ::::En notkun þ hér virðist vera einfaldlega staðfæring á ensku stafsetningunni. Sjá einnig https://www.visindavefur.is/svar.php?id=24347 ::::Annars hef ég ekkert á móti sameiningu greinanna undir titlinum Beóþúkkar [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 15:05 (UTC) kx8g1hoyv41efv8ys6u5c56r5e1ma8x 2 192509 1976153 2026-08-21T12:36:20Z Trotti27 105726 Bjó til síðu með „[[Mynd:Þráinn|thumb]] '''Þráinn Bj. Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslen...“ 1976153 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Þráinn|thumb]] '''Þráinn Bj. Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisins og meðal annars lagt áherslu á meðferð og endurhæfingu, afplánun utan fangelsa, félagsleg réttindi dómþola, húsnæði og atvinnu eftir afplánun. == Menntun og starfsferill == Þráinn Farestveit lauk námi í afbrotafræði við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] árið 1994. Áður en fangelsis- og samfélagsmál urðu meginvettvangur starfsferils hans starfaði Þráinn Farestveit um langt skeið hjá Einari Farestveit & Co., meðal annars við verslunar-, sölu- og markaðsmál. Samhliða öðrum störfum hafði Þráinn Farestveit tengst starfi Verndar fangahjálpar frá níunda áratugnum. == Vernd fangahjálp == Þráinn Farestveit hefur átt langan starfsferil innan [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]]. Hann var kjörinn formaður Verndar árið 1999 og gegndi formennsku til ársins 2001, þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Vernd rekur áfangaheimili þar sem dómþolar geta, að uppfylltum skilyrðum, fullnustað hluta refsingar utan fangelsis. Starfsemin byggist meðal annars á því að heimilismenn séu í atvinnu, námi, starfsendurhæfingu, meðferð eða annarri samþykktri virkni. Þráinn Farestveit hefur í starfi sínu lagt áherslu á að aðlögun dómþola að samfélaginu snúist ekki eingöngu um eftirlit heldur einnig um atvinnu, húsnæði, meðferð, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu að afplánun lokinni. Starfsemi Verndar hefur verið viðfangsefni háskólarannsókna. Í rannsókn við Háskóla Íslands árið 2011 er Þráinn Farestveit tilgreindur sem afbrotafræðingur og framkvæmdastjóri Verndar. Í MA-rannsókn við Háskóla Íslands árið 2022 var meðal annars byggt á viðtali við Þráin Farestveit og upplýsingum frá 165 dómþolum sem höfðu dvalið á Vernd. Niðurstöðurnar bentu meðal annars til almennrar ánægju þátttakenda með dvölina og munar á líðan þeirra á Vernd og í lokuðu fangelsi. == Fangelsismál, meðferð og endurhæfing == Þráinn Farestveit hefur um árabil tekið þátt í umræðu um stefnumótun í íslenskum fangelsismálum og lagt áherslu á meðferð, endurhæfingu og samfélagslega aðlögun dómþola. Árið 2019 gerði Vernd athugasemdir við notkun hugtaksins „betrunarstefna“ í tillögu til þingsályktunar um málefni fanga. Í umsögn Verndar, sem Þráinn Farestveit undirritaði sem framkvæmdastjóri, var lagt til að þess í stað yrði mótuð „heildstæð meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu“.<ref>{{Cite web |title=Umsögn Verndar um tillögu til þingsályktunar um betrun fanga |url=https://www.althingi.is/altext/erindi/150/150-684.pdf |website=Alþingi |publisher=Alþingi |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Í meðförum Alþingis var heiti tillögunnar breytt og hún samþykkt 29. maí 2020 sem þingsályktun nr. 23/150 um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. === Félagsleg réttindi dómþola === Réttarstaða einstaklinga sem fullnusta refsingu utan fangelsis hefur verið eitt þeirra mála sem Þráinn Farestveit og Vernd hafa beitt sér fyrir. Árið 2009 studdi Þráinn Farestveit tvo heimilismenn Verndar við að láta reyna á rétt þeirra til örorkulífeyris og tengdra greiðslna eftir að þeir færðust úr fangelsi yfir í afplánun utan fangelsis. Þar sem Vernd gat ekki sjálf verið aðili að málunum voru kærurnar reknar í nafni einstaklinganna. Þeim var jafnframt gert kleift að halda áfram dvöl á Vernd meðan beðið var niðurstöðu málanna. Í úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 146/2009 og 153/2009 var gerður greinarmunur á fangelsisvist og afplánun á áfangaheimili. Úrskurðarnefndin taldi slíka afplánun sérstakt fullnustuúrræði sem byggði meðal annars á félagslegum og samfélagslegum sjónarmiðum og miðaði að aðlögun einstaklings að samfélaginu. Í máli nr. 146/2009 var synjun Tryggingastofnunar á örorkulífeyri felld úr gildi og málinu vísað aftur til afgreiðslu. Sambærileg meginniðurstaða kom fram í máli nr. 153/2009. Þráinn Farestveit hefur síðar haldið áfram að fjalla um félagslega réttarstöðu einstaklinga sem ljúka refsingu utan fangelsis. Í viðtali við Morgunblaðið árið 2021 kallaði hann eftir heildarendurskoðun laga og reglugerða um fullnustu refsinga og gagnrýndi að einstaklingar utan fangelsis væru í ákveðnum tilvikum skilgreindir með sama hætti og fangar í lokuðu fangelsi.<ref>{{Cite web |title=Enginn er fangi nema í fangelsi sé |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/05/18/enginn_er_fangi_nema_i_fangelsi_se/ |website=mbl.is |date=18. maí 2021 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Rafrænt eftirlit === Þráinn Farestveit hefur komið að þróun úrræða sem gera dómþolum kleift að ljúka síðari hluta refsingar utan hefðbundins fangelsis. Vernd tók við framkvæmd rafræns eftirlits árið 2020 og samningur um fyrirkomulagið var undirritaður árið 2021.<ref>{{Cite web |title=Annáll Verndar |url=https://vernd.is/vernd/annall-verndar |website=Vernd fangahjálp |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == Afbrotavarnir og samfélagsmál == Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu um afbrotavarnir, fíknivanda og stöðu barna og ungmenna sem eiga á hættu að jaðarsetjast. Hann hefur meðal annars fjallað um tengsl skólagöngu, félagslegra aðstæðna, vímuefnavanda og afbrota og lagt áherslu á snemmtækar aðgerðir. Í greininni „Fordæmdu börnin“, sem birtist árið 2021, fjallaði Þráinn Farestveit um stöðu barna og ungmenna, vímuefnavanda, afbrot og viðbrögð samfélagsins. === Vistheimilamál === Þráinn Farestveit hefur einnig tekið þátt í opinberri umræðu um uppgjör vegna vistheimila og meðferð barna sem vistuð voru á heimilum á vegum eða fyrir tilstilli opinberra aðila. Hann hefur sérstaklega vakið athygli á stöðu barna sem vistuð voru á einkaheimilum eða heimilum sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna og bent á að þau mál hafi ekki fengið sambærilega rannsókn og mál barna sem dvöldu á ríkisreknum vistheimilum. Í skrifum sínum hefur Þráinn Farestveit jafnframt lagt áherslu á að rannsókn vistheimilamála nái ekki eingöngu til einstakra heimila heldur einnig til stjórnsýslu, eftirlits og ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga. === EXIT – leið úr afbrotum === Þráinn Farestveit hefur komið að '''EXIT – leið úr afbrotum''', þverfaglegu samstarfi lögreglu, fangelsisyfirvalda, sveitarfélaga, félagasamtaka og annarra aðila. EXIT er ætlað fullorðnum einstaklingum sem vilja hverfa frá afbrota- eða ofbeldistengdum lífsstíl. Markmiðið er meðal annars að draga úr ítrekuðum afbrotum og endurkomu í fangelsi með samræmdum stuðningi á sviði húsnæðis, meðferðar, félagslegrar aðstoðar, atvinnu og endurhæfingar.<ref>{{Cite web |title=Samstarf um stuðning við einstaklinga sem ljúka afplánun |url=https://island.is/s/logreglan/frett/samstarf-um-studning-vid-einstaklinga-sem-ljuka-afplanun |website=Ísland.is |publisher=Ríkislögreglustjóri |date=3. desember 2025 |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þátttaka Þráins Farestveit hefur meðal annars komið fram við kynningu EXIT fyrir velferðarráði Garðabæjar.<ref>{{Cite web |title=EXIT – leið úr afbrotum |url=https://www.gardabaer.is/stjornsyslan/fundargerdir/malsnumer/2504195 |website=Garðabær |publisher=Garðabær |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> === Húsnæði eftir afplánun === Þráinn Farestveit hefur fjallað um húsnæðisstöðu einstaklinga þegar fangelsisvist lýkur. Á opnum fundi [[Húsnæðis- og mannvirkjastofnun|HMS]] um heimilisleysi fjallaði hann um hlutverk Verndar sem brúar milli fangelsisvistar og sjálfstæðrar búsetu. Samkvæmt upplýsingum sem Þráinn Farestveit kynnti höfðu um 40% þeirra sem luku fangelsisvist ekki í eigið húsnæði að hverfa og um 20% fóru til foreldra.<ref>{{Cite web |title=Heimilisleysi á Íslandi |url=https://hms.is/frettir/heimilisleysi-a-islandi |website=HMS |publisher=Húsnæðis- og mannvirkjastofnun |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> == SÁÁ == Þráinn Farestveit hefur gegnt trúnaðarstörfum innan [[SÁÁ]], setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt embætti varaformanns. Starf hans á vettvangi SÁÁ hefur meðal annars tengst málefnum fólks með fíknivanda, meðferð, forvörnum og samfélagslegri umræðu um áfengis- og vímuefnamál. == Mannbjargir == Fjölmiðlar hafa fjallað um tvö tilvik þar sem Þráinn Farestveit kom fólki til bjargar eftir alvarleg umferðarslys. === Björgun Valgerðar Erlu === Þann 17. mars 2007 kom Þráinn Farestveit að alvarlegu umferðarslysi þar sem Valgerður Erla Óskarsdóttir sat föst í bifreið. Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins braut Þráinn Farestveit '''sætisbak bifreiðarinnar''' til þess að komast að henni og aðstoða við björgun hennar. Valgerður Erla slasaðist alvarlega en lifði slysið af. Morgunblaðið fjallaði síðar um slysið og bata hennar undir fyrirsögninni „Heppin að vera á lífi“. === Björgun úr brennandi bifreið === Þann 29. september 2008 kom Þráinn Farestveit að brennandi bifreið í Reykjavík. Samkvæmt samtímafrétt Fréttablaðsins braut hann rúðu bifreiðarinnar og náði ökumanninum út. Sprengingar urðu í bifreiðinni og ökumaðurinn hlaut alvarleg brunasár.<ref>{{Cite news |title=Bjargaði bílstjóra úr brennandi bifreið |newspaper=Fréttablaðið |date=30. september 2008 |url=https://timarit.is/ |access-date=21. ágúst 2026 }}</ref> Þráinn Farestveit var síðar valinn '''Hetja ársins''' af lesendum DV. == Skrif og opinber umræða == Þráinn Farestveit hefur skrifað greinar og tekið þátt í opinberri umræðu um fangelsismál, afbrotavarnir, fíknivanda, félagsleg réttindi dómþola og stöðu einstaklinga eftir afplánun. Meðal umfjöllunarefna hans hafa verið áhrif atvinnuleysis á vistun fanga í opnum úrræðum, meðferð og endurhæfing, húsnæði eftir afplánun, afbrotavarnir og staða barna og ungmenna. == Sjá einnig == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Afbrotafræði]] * [[Rafrænt eftirlit]] * [[SÁÁ]] == Heimildir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.vernd.is/ Vernd fangahjálp] {{DEFAULTSORT:Farestveit, Þráinn}} [[Flokkur:Íslenskir afbrotafræðingar]] [[Flokkur:Fæddir 1964]] fz5009cdf2myvg0l77hzm8415rv31ze 1976156 1976153 2026-08-21T12:58:16Z Trotti27 105726 Tæmdi síðuna 1976156 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 192510 1976155 2026-08-21T12:46:28Z Trotti27 105726 Bjó til síðu með „'''Þráinn Bj. Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[Afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisin...“ 1976155 wikitext text/x-wiki '''Þráinn Bj. Farestveit''' (fæddur 27. nóvember 1964) er íslenskur [[Afbrotafræði|afbrotafræðingur]], framkvæmdastjóri [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]] og varaformaður [[SÁÁ]]. Hann hefur um langt skeið starfað að fangelsismálum, afbrotavörnum, endurhæfingu dómþola og málefnum einstaklinga sem ljúka afplánun. Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu og stefnumótun um þróun íslenska refsivörslukerfisins og meðal annars lagt áherslu á meðferð og endurhæfingu, afplánun utan fangelsa, félagsleg réttindi dómþola, húsnæði og atvinnu eftir afplánun. == Menntun og starfsferill == Þráinn Farestveit lauk námi í afbrotafræði við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] árið 1994. Áður en fangelsis- og samfélagsmál urðu meginvettvangur starfsferils hans starfaði Þráinn Farestveit um langt skeið hjá Einari Farestveit & Co., meðal annars við verslunar-, sölu- og markaðsmál. Samhliða öðrum störfum hafði Þráinn Farestveit tengst starfi Verndar fangahjálpar frá níunda áratugnum. == Vernd fangahjálp == Þráinn Farestveit hefur átt langan starfsferil innan [[Vernd fangahjálp|Verndar fangahjálpar]]. Hann var kjörinn formaður Verndar árið 1999 og gegndi formennsku til ársins 2001, þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra.<ref /> Vernd rekur áfangaheimili þar sem dómþolar geta, að uppfylltum skilyrðum, fullnustað hluta refsingar utan fangelsis. Starfsemin byggist meðal annars á því að heimilismenn séu í atvinnu, námi, starfsendurhæfingu, meðferð eða annarri samþykktri virkni. Þráinn Farestveit hefur í starfi sínu lagt áherslu á að aðlögun dómþola að samfélaginu snúist ekki eingöngu um eftirlit heldur einnig um atvinnu, húsnæði, meðferð, fjölskyldutengsl og félagslega stöðu að afplánun lokinni. Starfsemi Verndar hefur verið viðfangsefni háskólarannsókna. Í rannsókn við Háskóla Íslands árið 2011 er Þráinn Farestveit tilgreindur sem afbrotafræðingur og framkvæmdastjóri Verndar. Í MA-rannsókn við Háskóla Íslands árið 2022 var meðal annars byggt á viðtali við Þráin Farestveit og upplýsingum frá 165 dómþolum sem höfðu dvalið á Vernd. Niðurstöðurnar bentu meðal annars til almennrar ánægju þátttakenda með dvölina og munar á líðan þeirra á Vernd og í lokuðu fangelsi. == Fangelsismál, meðferð og endurhæfing == Þráinn Farestveit hefur um árabil tekið þátt í umræðu um stefnumótun í íslenskum fangelsismálum og lagt áherslu á meðferð, endurhæfingu og samfélagslega aðlögun dómþola. Árið 2019 gerði Vernd athugasemdir við notkun hugtaksins „betrunarstefna“ í tillögu til þingsályktunar um málefni fanga. Í umsögn Verndar, sem Þráinn Farestveit undirritaði sem framkvæmdastjóri, var lagt til að þess í stað yrði mótuð „heildstæð meðferðar- og endurhæfingarstefna í fangelsismálakerfinu“.<ref /> Í meðförum Alþingis var heiti tillögunnar breytt og hún samþykkt 29. maí 2020 sem þingsályktun nr. 23/150 um meðferðar- og endurhæfingarstefnu í málefnum fanga. === Félagsleg réttindi dómþola === Réttarstaða einstaklinga sem fullnusta refsingu utan fangelsis hefur verið eitt þeirra mála sem Þráinn Farestveit og Vernd hafa beitt sér fyrir. Árið 2009 studdi Þráinn Farestveit tvo heimilismenn Verndar við að láta reyna á rétt þeirra til örorkulífeyris og tengdra greiðslna eftir að þeir færðust úr fangelsi yfir í afplánun utan fangelsis. Þar sem Vernd gat ekki sjálf verið aðili að málunum voru kærurnar reknar í nafni einstaklinganna. Þeim var jafnframt gert kleift að halda áfram dvöl á Vernd meðan beðið var niðurstöðu málanna. Í úrskurðum úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 146/2009 og 153/2009 var gerður greinarmunur á fangelsisvist og afplánun á áfangaheimili. Úrskurðarnefndin taldi slíka afplánun sérstakt fullnustuúrræði sem byggði meðal annars á félagslegum og samfélagslegum sjónarmiðum og miðaði að aðlögun einstaklings að samfélaginu. Í máli nr. 146/2009 var synjun Tryggingastofnunar á örorkulífeyri felld úr gildi og málinu vísað aftur til afgreiðslu. Sambærileg meginniðurstaða kom fram í máli nr. 153/2009. Þráinn Farestveit hefur síðar haldið áfram að fjalla um félagslega réttarstöðu einstaklinga sem ljúka refsingu utan fangelsis. Í viðtali við Morgunblaðið árið 2021 kallaði hann eftir heildarendurskoðun laga og reglugerða um fullnustu refsinga og gagnrýndi að einstaklingar utan fangelsis væru í ákveðnum tilvikum skilgreindir með sama hætti og fangar í lokuðu fangelsi.<ref /> === Rafrænt eftirlit === Þráinn Farestveit hefur komið að þróun úrræða sem gera dómþolum kleift að ljúka síðari hluta refsingar utan hefðbundins fangelsis. Vernd tók við framkvæmd rafræns eftirlits árið 2020 og samningur um fyrirkomulagið var undirritaður árið 2021.<ref /> == Afbrotavarnir og samfélagsmál == Þráinn Farestveit hefur tekið þátt í opinberri umræðu um afbrotavarnir, fíknivanda og stöðu barna og ungmenna sem eiga á hættu að jaðarsetjast. Hann hefur meðal annars fjallað um tengsl skólagöngu, félagslegra aðstæðna, vímuefnavanda og afbrota og lagt áherslu á snemmtækar aðgerðir. Í greininni „Fordæmdu börnin“, sem birtist árið 2021, fjallaði Þráinn Farestveit um stöðu barna og ungmenna, vímuefnavanda, afbrot og viðbrögð samfélagsins. === Vistheimilamál === Þráinn Farestveit hefur einnig tekið þátt í opinberri umræðu um uppgjör vegna vistheimila og meðferð barna sem vistuð voru á heimilum á vegum eða fyrir tilstilli opinberra aðila. Hann hefur sérstaklega vakið athygli á stöðu barna sem vistuð voru á einkaheimilum eða heimilum sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna og bent á að þau mál hafi ekki fengið sambærilega rannsókn og mál barna sem dvöldu á ríkisreknum vistheimilum. Í skrifum sínum hefur Þráinn Farestveit jafnframt lagt áherslu á að rannsókn vistheimilamála nái ekki eingöngu til einstakra heimila heldur einnig til stjórnsýslu, eftirlits og ábyrgðar ríkis og sveitarfélaga. === EXIT – leið úr afbrotum === Þráinn Farestveit hefur komið að '''EXIT – leið úr afbrotum''', þverfaglegu samstarfi lögreglu, fangelsisyfirvalda, sveitarfélaga, félagasamtaka og annarra aðila. EXIT er ætlað fullorðnum einstaklingum sem vilja hverfa frá afbrota- eða ofbeldistengdum lífsstíl. Markmiðið er meðal annars að draga úr ítrekuðum afbrotum og endurkomu í fangelsi með samræmdum stuðningi á sviði húsnæðis, meðferðar, félagslegrar aðstoðar, atvinnu og endurhæfingar.<ref /> Þátttaka Þráins Farestveit hefur meðal annars komið fram við kynningu EXIT fyrir velferðarráði Garðabæjar.<ref /> === Húsnæði eftir afplánun === Þráinn Farestveit hefur fjallað um húsnæðisstöðu einstaklinga þegar fangelsisvist lýkur. Á opnum fundi [[Húsnæðis- og mannvirkjastofnun|HMS]] um heimilisleysi fjallaði hann um hlutverk Verndar sem brúar milli fangelsisvistar og sjálfstæðrar búsetu. Samkvæmt upplýsingum sem Þráinn Farestveit kynnti höfðu um 40% þeirra sem luku fangelsisvist ekki í eigið húsnæði að hverfa og um 20% fóru til foreldra.<ref /> == SÁÁ == Þráinn Farestveit hefur gegnt trúnaðarstörfum innan [[SÁÁ]], setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt embætti varaformanns. Starf hans á vettvangi SÁÁ hefur meðal annars tengst málefnum fólks með fíknivanda, meðferð, forvörnum og samfélagslegri umræðu um áfengis- og vímuefnamál. == Mannbjargir == Fjölmiðlar hafa fjallað um tvö tilvik þar sem Þráinn Farestveit kom fólki til bjargar eftir alvarleg umferðarslys. === Björgun Valgerðar Erlu === Þann 17. mars 2007 kom Þráinn Farestveit að alvarlegu umferðarslysi þar sem Valgerður Erla Óskarsdóttir sat föst í bifreið. Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins braut Þráinn Farestveit '''sætisbak bifreiðarinnar''' til þess að komast að henni og aðstoða við björgun hennar. Valgerður Erla slasaðist alvarlega en lifði slysið af. Morgunblaðið fjallaði síðar um slysið og bata hennar undir fyrirsögninni „Heppin að vera á lífi“. === Björgun úr brennandi bifreið === Þann 29. september 2008 kom Þráinn Farestveit að brennandi bifreið í Reykjavík. Samkvæmt samtímafrétt Fréttablaðsins braut hann rúðu bifreiðarinnar og náði ökumanninum út. Sprengingar urðu í bifreiðinni og ökumaðurinn hlaut alvarleg brunasár.<ref /> Þráinn Farestveit var síðar valinn '''Hetja ársins''' af lesendum DV. == Skrif og opinber umræða == Þráinn Farestveit hefur skrifað greinar og tekið þátt í opinberri umræðu um fangelsismál, afbrotavarnir, fíknivanda, félagsleg réttindi dómþola og stöðu einstaklinga eftir afplánun. Meðal umfjöllunarefna hans hafa verið áhrif atvinnuleysis á vistun fanga í opnum úrræðum, meðferð og endurhæfing, húsnæði eftir afplánun, afbrotavarnir og staða barna og ungmenna. == Sjá einnig == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Afbrotafræði]] * [[Rafrænt eftirlit]] * [[SÁÁ]] == Heimildir == <references responsive="1"></references> o2d0gx9wt6cknv0vmxuaqlo43uc0vn2 0 192511 1976191 2026-08-21T22:04:50Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2009 | mynd = | ár = '''2009''' | Meistarar = '''{{Lið Haukar}}''' | upp um deild = '''{{Lið Haukar}}'''<br>'''{{Lið FH}}''' | spilaðir leikir = .. | mörk skoruð = ... (.... m/leik) | markahæstur = '''20 mörk'''<br>[[Margrét María Hólmarsdóttir]] ({{Lið Þróttur R.}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] - [...“ 1976191 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2009 | mynd = | ár = '''2009''' | Meistarar = '''{{Lið Haukar}}''' | upp um deild = '''{{Lið Haukar}}'''<br>'''{{Lið FH}}''' | spilaðir leikir = .. | mörk skoruð = ... (.... m/leik) | markahæstur = '''20 mörk'''<br>[[Margrét María Hólmarsdóttir]] ({{Lið Þróttur R.}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 28. sinn árið '''2009'''. {{clear}} == A riðill == === Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=180| Lið !width=140| Bær !width=200| Leikvangur !width=520| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] | [[Fjarðabyggð]] | [[Eskifjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 5. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið HK/Víkingur}} | [[Reykjavík]] | [[Kórinn]], [[Víkingsvöllur]] |style="text-align: left;"| | 9. s., s. [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2007|Landsbankad.]] |- |style="text-align: left;"|[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"| | [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þróttur R.}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 6. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 10. umferð, ''15. ágúst 2009''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2009 A riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188601&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=21. ágúst 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| !style="max-width:80px"|Félag !width=30|L !widt=30|U !width=h30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !style="max-width:300px"|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|HK/Víkingur|1}}"| ||'''{{Lið HK/Víkingur}}''' ||10||9||0||1||30||12||18||'''27''' |align="center" rowspan="4" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2009#Úrslitakeppnin|áfram í úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur_R.|1}}"| ||'''{{Lið Þróttur_R.}}''' ||10||6||1||3||36||12||24||'''19''' |-style="background:#D0F0C0;" |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||'''{{Lið Selfoss}}''' ||10||5||3||2||23||13||10||'''18''' |-style="background:#D0F0C0;" |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''{{Lið Sindri}}''' ||10||5||1||4||15||20||-5||'''16''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||{{Lið Höttur}} ||10||2||1||7||14||26||-12||'''7''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjarðabyggð|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] ||10||0||0||10||3||38||-35||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|A riðill!!F/L!!HKV!!Höt!!Sel!!Sin!!Þró |- |list2 = |align="left"|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] ||'''XXX'''||-||-||-||-||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið HK/Víkingur}} ||-||'''XXX'''||-||-||-||- |- |align="left"|{{Lið Höttur}} ||-||-||'''XXX'''||-||-||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||-||-||-||'''XXX'''||-||- |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||-||-||-||-||'''XXX'''||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þróttur_R.}} ||-||-||-||-||-||'''XXX''' |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=180| Lið !width=140| Bær !width=200| Leikvangur !width=520| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Draupnir}} | [[Akureyri]] | [[Boginn]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |style="text-align: left;"| | 4. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"| | 5. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akraneshöllin]] |style="text-align: left;"| | 7. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"| [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll/Neisti]] | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] |style="text-align: left;"| | 4. sæti B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"| | [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 10. umferð, ''16. ágúst 2009''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2009 B riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188622&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=21. ágúst 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| !style="max-width:80px"|Félag !width=30|L !widt=30|U !width=h30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !style="max-width:300px"|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]''' ||12||10||1||1||50||5||45||'''31''' |align="center" rowspan="4" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2009#Úrslitakeppnin|áfram í úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''{{Lið Haukar}}''' ||12||9||1||2||25||9||16||'''28''' |-style="background:#D0F0C0;" |3||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''{{Lið FH}}''' ||12||6||3||3||40||12||28||'''21''' |-style="background:#D0F0C0;" |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Völsungur|1}}"| ||'''{{Lið Völsungur}}''' ||12||6||2||4||26||15||11||'''20''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Draupnir|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Draupnir|Draupnir]] ||12||3||1||8||13||50||-37||'''11''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] ||12||2||2||8||12||32||-12||'''8''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll/Neisti]] ||12||1||0||11||11||54||-43||'''3''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|B riðill!!Dra!!&nbsp;FH&nbsp;!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBV!!T/N!!Völ |- |list2 = |align="left"|{{Lið Draupnir}} ||'''XXX'''||-||-||-||-||-||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið FH}} ||-||'''XXX'''||-||-||-||-||- |- |align="left"|{{Lið Haukar}} ||-||-||'''XXX'''||-||-||-||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍA}} ||-||-||-||'''XXX'''||-||-||- |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||-||-||-||-||'''XXX'''||-||- |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll/Neisti]] ||-||-||-||-||-||'''XXX'''||- |- |align="left"|{{Lið Völsungur}} ||-||-||-||-||-||-||'''XXX''' |} == Úrslitakeppnin == === Úrslit === == Markahæstu leikmenn == {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|1. deild kvenna 2008]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2010]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2009.html#W2D|title=Second Level 2009 - 1. deild kvenna)|accessdate=20. ágúst 2026}} * {{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/ijs-wom09.html|title=Second Level 2009 - 1. deild kvenna)|accessdate=21. ágúst 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2009}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 2ziyaq8bsx7foks3gow8tublca6fqbi 0 192512 1976224 2026-08-22T11:44:42Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „'''Reykjavíkurmaraþon''' (eða '''Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka''' síðan þeir urðu styrktaraðilar hlaupsins árið 1997) er árlegt götuhlaup sem fer fram í [[Reykjavík]] og fór það fyrst fram árið 1984. Íþróttabandalag Reykjavíkur (ÍBR) hefur verið með umsjá yfir hlaupinu síðan 2003. Árið 2014 (31. hlaupið) var metþáttaka í hlaupinu, en þá voru skráðir 15.552 þáttakendur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.rmi.i...“ 1976224 wikitext text/x-wiki '''Reykjavíkurmaraþon''' (eða '''Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka''' síðan þeir urðu styrktaraðilar hlaupsins árið 1997) er árlegt götuhlaup sem fer fram í [[Reykjavík]] og fór það fyrst fram árið 1984. Íþróttabandalag Reykjavíkur (ÍBR) hefur verið með umsjá yfir hlaupinu síðan 2003. Árið 2014 (31. hlaupið) var metþáttaka í hlaupinu, en þá voru skráðir 15.552 þáttakendur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|titill=Um Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|safnmánuður=7. júní|safnár=2026}}</ref> Hlaupið var fellt niður árin 2020 og 2021 vegna [[Covid-19 faraldurinn|Covid-19 faraldrins]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/tolfraedi|titill=Tölfræði|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418171757/https://www.rmi.is/tolfraedi|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Saga == Árið 1983 fengu þeir Knútur Óskarsson og Steinn Lárusson, báðir menn í ferðabrasanum, þá hugmynd að halda maraþonhlaup í Reykjavík til að laða inn fleirri ferðamenn til landsins, og varð fyrsta hlaupið að veruleika ári síðar, og var þá fyrsta hlaupið haldið árið 1984. Þá voru alls 214 skráðir í fyrsta hlaupið og voru þá 79 af þáttakendum frá öðrum löndum.<ref name=":0" /> == Góðgerðarsöfnun == Síðan 2007 hefur þáttakendum Reykjavíkurmaraþonsins verið boðið að hlaupa til styrktar góðra málefna og hafa yfir hundrað góðgerðarfélög tekið þátt í styrktarsöfnun yfir árin og upphæðin sem safnast hefur aukist yfir árin og sífelt var verið að slá met í upphæðum. Heildar upphæð í tengslum við Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka fra því að söfnun hófst þar til apríl 2026 eru tæplegar 1.701 miljónir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|titill=Saga góðgerðarsöfnunar|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418155448/https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Bestu tímar 10 km == Eftirfarandi tafla nefnir bestu hlauptímana í 10 km hlaupinu:<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/bestu_timar_10km_ks|titill=Bestu tímar 10 km - kvár|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260521101245/https://www.rmi.is/bestu_timar_10km_ks|safnmánuður=21. maí|safnár=2026}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 |Carlos Luis Rangles |00:51:16 |1991 |ECU |2025 |- |2 |Carlos Luis Rangles | 00:52:57 |1991 |ECU |2024 |- |3 |Aró Berg Jónasar | 00:54:17 |1994 |ISL |2025 |- |4 |Elías Rúni |01:03:55 |1993 |ISL |2023 |- |5 |Jóhanna Rakel |01:09:11 |1995 |ISL |2023 |- |6 |Aró Berg Jónasar |01:15:21 |1994 |ISL |2024 |- |7 |Elísabet Skagfjörð | 01:15:21 |1994 |ISL |2025 |- |8 |Sól Dagsdóttur |01:16:46 |1998 |ISL |2025 |- |9 |Sól Dagsdóttur | 01:18:49 |1998 |ISL |2024 |- |10 |Sunneva Kristín Sigurðardóttir |01:20:46 |1993 |ISL |2023 |- |11 |Andrea Rói Sigurbjörns |01:30:48 |1994 |ISL |2024 |- |12 |Sól Dagsdóttir | 01:35:26 |1998 |ISL |2023 |- |13 |Gabríel Brim Helgu |01:36:23 |1997 |ISL |2024 |} ==Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Langhlaup]] l89i0u8aewqd11vcj4relly8ge4zzw2 1976226 1976224 2026-08-22T11:53:23Z MyraMidnight 41218 uppfæri heimildartengil um bestu tíma, kvár var fyrsti listinn sem ég fann, þess vegna er hann til staðar. 1976226 wikitext text/x-wiki '''Reykjavíkurmaraþon''' (eða '''Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka''' síðan þeir urðu styrktaraðilar hlaupsins árið 1997) er árlegt götuhlaup sem fer fram í [[Reykjavík]] og fór það fyrst fram árið 1984. Íþróttabandalag Reykjavíkur (ÍBR) hefur verið með umsjá yfir hlaupinu síðan 2003. Árið 2014 (31. hlaupið) var metþáttaka í hlaupinu, en þá voru skráðir 15.552 þáttakendur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|titill=Um Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|safnmánuður=7. júní|safnár=2026}}</ref> Hlaupið var fellt niður árin 2020 og 2021 vegna [[Covid-19 faraldurinn|Covid-19 faraldrins]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/tolfraedi|titill=Tölfræði|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418171757/https://www.rmi.is/tolfraedi|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Saga == Árið 1983 fengu þeir Knútur Óskarsson og Steinn Lárusson, báðir menn í ferðabrasanum, þá hugmynd að halda maraþonhlaup í Reykjavík til að laða inn fleirri ferðamenn til landsins, og varð fyrsta hlaupið að veruleika ári síðar, og var þá fyrsta hlaupið haldið árið 1984. Þá voru alls 214 skráðir í fyrsta hlaupið og voru þá 79 af þáttakendum frá öðrum löndum.<ref name=":0" /> == Góðgerðarsöfnun == Síðan 2007 hefur þáttakendum Reykjavíkurmaraþonsins verið boðið að hlaupa til styrktar góðra málefna og hafa yfir hundrað góðgerðarfélög tekið þátt í styrktarsöfnun yfir árin og upphæðin sem safnast hefur aukist yfir árin og sífelt var verið að slá met í upphæðum. Heildar upphæð í tengslum við Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka fra því að söfnun hófst þar til apríl 2026 eru tæplegar 1.701 miljónir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|titill=Saga góðgerðarsöfnunar|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418155448/https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Bestu tímar 10 km == Eftirfarandi tafla nefnir bestu hlauptímana í 10 km hlaupinu:<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|titill=Bestu tímar frá upphafi - 10 km hlaup|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|safnmánuður=7. júní|safnár=2026|ár=2025|mánuður=29. júlí}}</ref> {| class="wikitable" |+Bestu tímar í 10 km hlaupi (kvár) !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 |Carlos Luis Rangles |00:51:16 |1991 |ECU |2025 |- |2 |Carlos Luis Rangles | 00:52:57 |1991 |ECU |2024 |- |3 |Aró Berg Jónasar | 00:54:17 |1994 |ISL |2025 |- |4 |Elías Rúni |01:03:55 |1993 |ISL |2023 |- |5 |Jóhanna Rakel |01:09:11 |1995 |ISL |2023 |- |6 |Aró Berg Jónasar |01:15:21 |1994 |ISL |2024 |- |7 |Elísabet Skagfjörð | 01:15:21 |1994 |ISL |2025 |- |8 |Sól Dagsdóttur |01:16:46 |1998 |ISL |2025 |- |9 |Sól Dagsdóttur | 01:18:49 |1998 |ISL |2024 |- |10 |Sunneva Kristín Sigurðardóttir |01:20:46 |1993 |ISL |2023 |- |11 |Andrea Rói Sigurbjörns |01:30:48 |1994 |ISL |2024 |- |12 |Sól Dagsdóttir | 01:35:26 |1998 |ISL |2023 |- |13 |Gabríel Brim Helgu |01:36:23 |1997 |ISL |2024 |} ==Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Langhlaup]] b2qmfydkkkbxrdclw6pohx5b3kk9dqo 1976227 1976226 2026-08-22T11:56:22Z MyraMidnight 41218 bestu tímar frá upphafi 1976227 wikitext text/x-wiki '''Reykjavíkurmaraþon''' (eða '''Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka''' síðan þeir urðu styrktaraðilar hlaupsins árið 1997) er árlegt götuhlaup sem fer fram í [[Reykjavík]] og fór það fyrst fram árið 1984. Íþróttabandalag Reykjavíkur (ÍBR) hefur verið með umsjá yfir hlaupinu síðan 2003. Árið 2014 (31. hlaupið) var metþáttaka í hlaupinu, en þá voru skráðir 15.552 þáttakendur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|titill=Um Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|safnmánuður=7. júní|safnár=2026}}</ref> Hlaupið var fellt niður árin 2020 og 2021 vegna [[Covid-19 faraldurinn|Covid-19 faraldrins]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/tolfraedi|titill=Tölfræði|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418171757/https://www.rmi.is/tolfraedi|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Saga == Árið 1983 fengu þeir Knútur Óskarsson og Steinn Lárusson, báðir menn í ferðabrasanum, þá hugmynd að halda maraþonhlaup í Reykjavík til að laða inn fleirri ferðamenn til landsins, og varð fyrsta hlaupið að veruleika ári síðar, og var þá fyrsta hlaupið haldið árið 1984. Þá voru alls 214 skráðir í fyrsta hlaupið og voru þá 79 af þáttakendum frá öðrum löndum.<ref name=":0" /> == Góðgerðarsöfnun == Síðan 2007 hefur þáttakendum Reykjavíkurmaraþonsins verið boðið að hlaupa til styrktar góðra málefna og hafa yfir hundrað góðgerðarfélög tekið þátt í styrktarsöfnun yfir árin og upphæðin sem safnast hefur aukist yfir árin og sífelt var verið að slá met í upphæðum. Heildar upphæð í tengslum við Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka fra því að söfnun hófst þar til apríl 2026 eru tæplegar 1.701 miljónir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|titill=Saga góðgerðarsöfnunar|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418155448/https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Bestu tímar frá upphafi == Eftirfarandi tafla nefnir bestu hlauptímana í 10 km hlaupinu:<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|titill=Bestu tímar frá upphafi - 10 km hlaup|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|safnmánuður=7. júní|safnár=2026|ár=2025|mánuður=29. júlí}}</ref> {| class="wikitable" |+Bestu tímar í 10 km hlaupi (kvár) !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 |Carlos Luis Rangles |00:51:16 |1991 |ECU |2025 |- |2 |Carlos Luis Rangles | 00:52:57 |1991 |ECU |2024 |- |3 |Aró Berg Jónasar | 00:54:17 |1994 |ISL |2025 |- |4 |Elías Rúni |01:03:55 |1993 |ISL |2023 |- |5 |Jóhanna Rakel |01:09:11 |1995 |ISL |2023 |- |6 |Aró Berg Jónasar |01:15:21 |1994 |ISL |2024 |- |7 |Elísabet Skagfjörð | 01:15:21 |1994 |ISL |2025 |- |8 |Sól Dagsdóttur |01:16:46 |1998 |ISL |2025 |- |9 |Sól Dagsdóttur | 01:18:49 |1998 |ISL |2024 |- |10 |Sunneva Kristín Sigurðardóttir |01:20:46 |1993 |ISL |2023 |- |11 |Andrea Rói Sigurbjörns |01:30:48 |1994 |ISL |2024 |- |12 |Sól Dagsdóttir | 01:35:26 |1998 |ISL |2023 |- |13 |Gabríel Brim Helgu |01:36:23 |1997 |ISL |2024 |} ==Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Langhlaup]] 6cnal7p8zpi1a1y7iou0x9qv2nyvt5p