Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 871 1976341 1968274 2026-08-24T01:04:34Z Lafi90 69742 Infobox; hlekkjaði tengilinn 'fjölmiðlun' við 'fjölmiðill'. 1976341 wikitext text/x-wiki {{fyrirtæki | merki = [[Mynd:RÚV ohf 2019 logo.svg|200px]] | nafn = Ríkisútvarpið ohf. | gerð = Opinbert hlutafélag | slagorð = Útvarp allra landsmanna | stofnað = [[1930]] (útvarp)<br>[[1966]] (sjónvarp) | staðsetning = Efstaleiti 1<br />Reykjavík | lykilmenn = [[Stefán Eiríksson]], [[útvarpsstjóri]] | starfsemi = [[Fjölmiðill|Fjölmiðlun]]; [[útvarp]], [[sjónvarp]], [[fréttir]] | vefur = [https://ruv.is ruv.is] | hjáheiti = Útvarpið, RÚV }} <onlyinclude>'''Ríkisútvarpið ohf.''' (skammstafað '''RÚV''') er [[opinbert hlutafélag]] staðsett á [[Ísland]]i, sem hóf göngu sína árið [[1930]] og sér um útsendingar á [[útvarp]]i og [[sjónvarp]]i.</onlyinclude> Útvarpsstjóri frá 2020 er [[Stefán Eiríksson]]. Það sendir út eina sjónvarpsstöð sem heitir [[Sjónvarpið]] en er oft í daglegu tali kölluð Stöð 1 eða RÚV. Það rekur þrjár útvarpsstöðvar, [[Rás 1]] sem einbeitir sér að dagskrárgerð um menningu af ýmsum toga, [[Rás 2]] sem hefur það verksvið að fjalla um [[tónlist]], dægurmál og fleira í þeim dúr og [[Rondó (útvarpsstöð)|Rondó]] sem sendir stafrænt út á [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] og spilar [[klassísk tónlist|klassíska tónlist]] og [[djass]] allan sólarhringinn. Einnig sendir ungmennaþjónustan RÚV Núll út tónlist á netinu allan sólarhringinn. Einnig starfrækir RÚV fjórar deildir á landsbyggðinni sem sinna fréttaþjónustu á sínum svæðum og senda út staðbundna dagskrá á vissum tímum, deildirnar eru á [[Ísafjörður við Skutulsfjörð|Ísafirði]], [[Akureyri]], [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]] og [[Selfoss]]i. Þar að auki rekur Ríkisútvarpið frétta- og dagskrárvefinn [[ruv.is]] og [[textavarp]]ið. Ríkisútvarpið er fjármagnað með [[auglýsing]]um en einkum framlagi úr ríkissjóði. Áður var innheimt [[afnotagjald]] sem öllum eigendum [[sjónvarp]]s- og [[útvarp]]stækja bar skylda til að greiða en afnotagjöldin voru afnumin árið 2009 og upp tekinn nefskattur sem á að renna óskiptur í reksturinn. == Útvarp == Ríkisútvarpið hóf útsendingar [[20. desember]] [[1930]], en fyrir þann tíma höfðu verið starfræktar einkareknar útvarpsstöðvar [[H.f. Útvarp|í Reykjavík]] og [[Útvarpsstöðin á Sjónarhæð|á Akureyri]], sú fyrsta var [[H.f. Útvarp]]. Fyrstu ár útvarpsins var bara sent út á einni rás og í nokkra klukkutíma á kvöldi. Fyrsti útvarpstjórinn var Jónas Þorbergsson. Ríkisútvarpið þurfta að fara eftir ákveðnum útvarpreglum svo sem að rækta íslenska tungu og sögu íslands. Einnig þurftu þeir að vera með einhverskonar fréttir og láta í ljós mismunandi skoðanir fyrir fólk til umhugsunar. Það þurfti líka að huga að hafa skemmtiefni fyrir almenning og einnig eitthvað uppbyggilegt barnaefni fyrir krakka á öllum aldri. Útvarpið hóf rekstur sinn í Austurstræti 12, því húsi sem nú er English Pub. Árið eftir stofnun flutti það í Landssímahúsið við Austurvöll, þar sem það var til húsa til ársins 1959. Þá flutti útvarpið á Skúlagötu 4, hús sem í dag er þekkt sem Sjávarútvegshúsið. Árið 1987 flutti útvarpið í núverandi húsnæði, Útvarpshúsið í Efstaleiti. Í ágúst 1982 hófust útsendingar RÚVAK á Akureyri, en sú deild hafði bæði umsjón með að skaffa deildum fyrir sunnan frétta- og dagskrárefni, sem og svæðisbundnar útsendingar með áherslu á málefni svæðis. Árið 1983 hóf svo [[Rás 2]] útsendingar sínar. Í fyrstu átti sú stöð að vera fyrir yngri kynslóðina t.d fyrir unglingana – þar voru t.d. spilaðir poppþættir og nútímalegra efni en á [[Rás 1]] – en í dag er dagskráin mjög fjölbreytt. Sama má reyndar segja um Rás 1, en þó eru gerðar þar meiri kröfur um að efni sé meira unnið, meira lagt í dagskrárgerðina. Dagskrárfólk á Rás 1 keppist við að vinna vandað efni af öllu tagi. Þar má heyra reglulega leikritaflutning. [[Útvarpsleikhúsið]] hefur starfað reglubundið frá árinu 1947 og sendir jafnan út á Rás 1, þó stundum séu einnig útsendingar frá leikhúsinu á Rás 2. Á Rás 1 er sendir út reglulega tónleikar frá [[Sinfóníuhljómsveit Íslands]]. Eldra fólk hlustar mikið á Rás 1 en það er víðari hlustendahópur á Rás 2. 17. júní 1996 hóf Ríkisútvarpið útsendingar á netinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/ruv-okkar-allra|title=RÚV okkar allra {{!}} RÚV|website=www.ruv.is|access-date=2019-03-21}}</ref> Sumarið 2004 hóf RÚV tilraunaútsendingar útvarpsstöðvarinnar Rondó, sem leikur klassíska tónlist og djass í ókynntri sjálfvirkri dagskrá.[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=261020&pageId=3653563&lang=is&q=Rond%F3] Í mai 2018 bættist svo ungmennaþjónustan Rúv Núll í flóruna, útsending á netinu sem er í gangi allann sólarhringinn, megni tímans er send út ókynnt tónlist en á kvöldin eru sjónvarpsþættir<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/2018-05-18-ny-vefsida-vegum-ruv-farin-i-loftid/|title=Ný vefsíða á vegum RÚV farin í loftið|date=2018-05-19|website=Kjarninn|language=is|access-date=2019-03-21}}</ref>. Það mætti því skilgreina RÚV núll streymið sem blöndu af sjónvarps- og útvarpsstöð, þó stofnunin sjálf skilgreinir þjónustuna sem vefsíðu<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/2018-05-18-ny-vefsida-vegum-ruv-farin-i-loftid/|title=Ný vefsíða á vegum RÚV farin í loftið|date=2018-05-19|website=Kjarninn|language=is|access-date=2019-03-21}}</ref>. == Sjónvarp == :''Aðalgrein: [[Sjónvarpið]].'' Sjónvarpið hóf göngu sína þann [[30. september]] árið [[1966]]. Sjónvarpsrásir: * RÚV ([[Sjónvarpið]]'')'' * [[RÚV 2]] == Almennt == [[Mynd:Ruv_headquarters.jpg|thumb|right|Útvarpshúsið í Efstaleiti.]] Sjónvarpið og útvarpið eru nú í sama húsi eða frá árinu [[2000]] við Efstaleiti 1. Ríkisútvarpið er eini fjölmiðillinn hér á landi sem leiðbeinir starfsmönnum um íslenskt mál og hefur markað sér stefnu í þeim málum. Útvarpsstjóri síðan [[2020]] er [[Stefán Eiríksson]] og hefur hann það hlutverk að annast rekstur og fjármál ríkisútvarpsins. Útvarpsstjóri gegnir starfi sínu í fimm ár í senn en þá skipar menntamálaráðherra nýjan. Ætlunarverk ríkisútvarpsins samkvæmt vef þeirra er að vera í fararbroddi íslenskra fjölmiðla með því að bjóða landsmönnum fjölbreytta og vandaða dagskrá í samræmi við menningar- og lýðræðishlutverk sitt. Með lögum sem sett voru [[23. janúar]] [[2007]] var Ríkisútvarpinu breytt í [[opinbert hlutafélag]]. Mikil óánægja var um [[frumvarp]]ið meðal stjórnarandstöðunnar sem að beitti málþófi til þess að tefja framgöngu þess en yfir 100 klukkustundir fóru í umræður. Frumvarpið var á endanum samþykkt með 29 atkvæðum gegn 21, 13 þingmenn voru fjarstaddir og tók það gildi 1. apríl 2007. Miklir niðurskurðir voru hjá Ríkisútvarpinu frá 2008. Almennrar óánægju gætti með uppsagnahrinu í desember 2013 og var efnt til mótmæla fyrir utan útvarpshúsið og fundar í Háskólabíói í kjölfarið þar sem fulltrúar fjölda aðila í samfélaginu fordæmdu aðgerðina. == Markmið == Meginmarkmið Ríkisútvarpsins eru samkvæmt [[útvarpslög]]um: * Að vera vettvangur og hvati lýðræðislegrar umræðu * Að endurspegla íslenska menningu og stuðla að varðveislu tungunnar * Að upplýsa og fræða landsmenn um íslensk og erlend málefni * Að vera vettvangur fyrir nýsköpun í dagskrárgerð * Að efla dagskrárgerð utan höfuðborgarsvæðisins * Að tryggja öfluga dreifingu dagskrárefnis * Að varðveita dagskrárefni fyrir komandi kynslóðir * Að standa vörð um öryggishlutverk sitt. == Útvarpsstjórar == ''Sjá grein: [[Útvarpsstjóri]]'' * [[Jónas Þorbergsson]] ([[1930]]-[[1953]]) * Sigurður Þórðarson (settur) ([[1950]]-[[1952]]) * [[Vilhjálmur Þ. Gíslason]] ([[1953]]-[[1967]]) * [[Andrés Björnsson]] ([[1968]]-[[1986]]) * [[Markús Örn Antonsson]] ([[1985]]-[[1991]]) * [[Heimir Steinsson]] ([[1991]]-[[1996]]) * Pétur Guðfinnsson (settur) ([[1996]]-[[1997]]) * [[Markús Örn Antonsson]] ([[1998]]-[[2005]]) * [[Páll Magnússon]] ([[2005]]-2013) * [[Magnús Geir Þórðarson]] ([[2014]]-2019) * [[Stefán Eiríksson]] (2020–) == Tenglar == * [http://www.ruv.is Fréttavefur og vefsíða Ríkisútvarpsins] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000122.html Lög um Ríkisútvarpið] * [http://www.althingi.is/altext/133/s/0773.html Lög um Ríkisútvarpið ohf.] == Heimildir == * http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522223656/www.ruv.is/heim/upplysingar/um/ * http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522230755/www.ruv.is/heim/upplysingar/um/stefna/ * http://mbl.is/mm/frett.html?nid=1248536 * https://okkarruv.blogspot.com * https://www.bjorn.is/pistlar/2005/09/04/nr/3247 * [https://www.hringbraut.is/frettir/olund-gagnvart-ruv Ólund gagnvart Rúv] * [https://www.vi.is/files/1947070236r%C3%ADkis%C3%BAtvarpi%C3%B0%20hf.pdf Ríkisútvarpið hf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616172112/https://www.vi.is/files/1947070236r%C3%ADkis%C3%BAtvarpi%C3%B0%20hf.pdf |date=2024-06-16 }}, skoðun Verslunarráðs Íslands * [https://stundin.is/pistill/hid-heilaga-strid-gegn-ruv/ Hið heilaga stríð gegn RÚV], Gunnar Hólmsteinn Ársælsson * [https://www.visir.is/hin-arlega-atlaga/article/2015151218966 Hin árlega atlaga], Árni Heimir Ingólfsson * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6028028 Kaldhæðnislegt ástar- og haturssamband við Ríkisútvarpið], eftir Óla Björn Kárason 12. september 2012 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6052592 Ríkisútvarpinu ohf. blæðir út], eftir Óli Björn Kárason 17. júlí 2013 ==Tilvísanir== <references/> {{Nordvision}} [[Flokkur:Ríkisútvarpið]] [[Flokkur:Íslenskir fjölmiðlar]] [[Flokkur:Opinber hlutafélög]] [[Flokkur:Íslenskar útvarpstöðvar]] {{S|1930}} ilpb3gpzl13kt4k26pcx86707fq5l04 0 1868 1976320 1972224 2026-08-23T21:06:13Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976320 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011}}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite book|author=Tomasello, Michael|year=1996|chapter=The Cultural Roots of Language|editor1)=B. Velichkovsky|editor2=D. Rumbaugh|title=Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language|url=https://archive.org/details/communicatingmea0000unse|publisher=Psychology Press|pages=[https://archive.org/details/communicatingmea0000unse/page/279 275]–308|isbn=978-0-8058-2118-5}}</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1569|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2009-10_32_5/page/429|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 5r44dxx53uc5hrzuswxrxxvh263ggri 0 3077 1976319 1972329 2026-08-23T21:05:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976319 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda | nafn_á_frummáli = {{nobold|Союз Советских Социалистических Республик<br />{{small|(Sojúz Sovetskíkh Sotsíalístítsjeskíkh Respúblík)}}}} | nafn_í_eignarfalli = Sovétríkjanna | fáni = Flag of the Soviet Union.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | kjörorð = Пролетарии всех стран, соединяйтесь! | kjörorð_tungumál = Rússneska | kjörorð_þýðing = Verkamenn allra landa sameinist! | staðsetningarkort = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg | tungumál = Ekkert ([[rússneska]] í reynd) | höfuðborg = [[Moskva]] | stjórnarfar = [[Flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Leiðtogi Sovétríkjanna|Leiðtogi]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vladímír Lenín]] (fyrstur)<br>[[Míkhaíl Gorbatsjov]] (síðastur) | stærðarsæti = 1 | flatarmál = 22.402.200 | mannfjöldaár = 1991 | mannfjöldasæti = 3 | fólksfjöldi = 293.047.571 | íbúar_á_ferkílómetra = 13,08 | staða = Nýtt ríki | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = [[1922]] | atburður2 = Upplausn | dagsetning2 = [[1991]] | VLF_ár = 1990 | VLF = 2.700 | VLF_sæti = 2 | VLF_á_mann = 9.200 | gjaldmiðill = [[sovésk rúbla]] | tímabelti = [[UTC]] +3 til +11 | þjóðsöngur = [[Internatsjónalinn]] (til 1944)<br />[[Mynd:The Internationale.ogg]]<br />[[Gímn Sovetskogo Sojúza]]<br />[[Mynd:Soviet Anthem 1984 (or something like that).ogg]] | tld = su }} '''Sovétríkin''' eða '''Ráðstjórnarríkin''' ([[rússneska]]: Советский Союз ''Sovetskíj Sojúz''), formlegt heiti '''Sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda''' (Союз Советских Социалистических Республик ''Sojúz Sovetskíkh Sotsíalístítsjeskíkh Respúblík'', skammstafað СССР ''SSSR'') var [[sambandsríki]] með [[sósíalismi|sósíalíska]] stjórnarskrá í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] sem var stofnað árið [[1922]] og [[upplausn Sovétríkjanna|leystist upp]] árið [[1991]]. Stjórnmálakerfi Sovétríkjanna var [[Flokksræði|einsflokkskerfi]] þar sem [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] var við völd fram til ársins 1990. Enda þótt Sovétríkin ættu að heita sambandsríki [[Sovétlýðveldi|sovétlýðvelda]] (sem voru 15 talsins eftir 1956) með [[Moskva|Moskvu]] sem höfuðborg, var í raun um að ræða ríki sem alla tíð var mjög miðstýrt frá [[Rússland]]i. Aðrar helstu borgir Sovétríkjanna voru [[Leníngrad]], [[Kíev]], [[Minsk]], [[Taskent]], [[Almaty|Alma-Ata]] og [[Novosíbírsk]]. Sovétríkin voru stærsta ríki heims á sínum tíma, rúmlega 22.400.000 km² að stærð, og náðu yfir ellefu [[tímabelti]]. Upptökin að stofnun ríkisins lágu í [[Októberbyltingin|októberbyltingunni]] árið 1917 þegar [[Bolsévikar]] steyptu [[bráðabirgðastjórn Rússlands]] sem hafði verið mynduð eftir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] af stóli, og síðasti keisari Rússlands, [[Nikulás 2.]], sagði af sér. Eftir valdarán Bolsévika undir forystu [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]], stofnuðu þeir [[Rússneska sósíalíska sambandslýðveldið]], fyrsta stjórnarskrárbundna [[sósíalistaríki]]ð. Áframhaldandi átök innan landsins leiddu til hins blóðuga [[rússneska borgarastyrjöldin|borgarastríðs]]. Eftir því sem Bolsévikar náðu undir sig meira landsvæði, stofnuðu þeir ný sósíalistaríki sem voru sjálfstæð að nafninu til. Í desember 1922 voru þessi ríki sameinuð í ein Sovétríki. Eftir dauða Leníns árið 1924 komst [[Jósef Stalín]] til valda. Stalín hóf hraða [[iðnvæðing]]u og [[samyrkjuvæðing]]u í Sovétríkjunum sem leiddu til hagvaxtar, en líka [[hungursneyðin í Sovétríkjunum 1930-1933|hungursneyðar 1930-1933]] þar sem milljónir létu lífið. [[Nauðungarvinna í Sovétríkjunum|Nauðungarvinna]] í [[Gúlagið|Gúlaginu]] var aukin verulega á þessum tíma. Stalín hóf [[hreinsanirnar miklu]] til að losa sig við raunverulega og meinta andstæðinga. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út gerðu Þjóðverjar [[Barbarossa-aðgerðin|innrás í Sovétríkin]]. Samanlagt mannfall hermanna og almennra borgara í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld er áætlað hafa verið yfir 20 milljónir, sem var meirihluti mannfalls meðal [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]] í stríðinu. Eftir stríðið voru sovésk [[leppríki]] stofnuð á hernámssvæðum Rauða hersins. Eftir styrjöldina hófst [[kalda stríðið]] þar sem [[Austurblokkin]] tókst á við [[Vesturblokkin]]a. Ríkin í Vesturblokkinni tóku flest þátt í stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] (NATO) 1949 og mörg ríkin í Austurblokkinni tóku þátt í stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] 1955. Þar sem Sovétríkin höfðu bæði herlið og mikil pólitísk ítök í flestum ríkjum Austurblokkarinnar var litið á stofnun Varsjárbandalagsins sem formsatriði. Yfirmenn NATO kölluðu það „pappakastala“. Bandalögin tvö áttu aldrei í beinum stríðsátökum, en tókust á á pólitískum vettvangi og í [[leppstríð]]um. Bæði bandalögin juku hernaðarumsvif innan blokkanna tveggja. Mestu hernaðarátök innan Varsjárbandalagsins voru [[innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu]] í ágúst 1968 með þátttöku allra aðildarríkja nema Albaníu og Rúmeníu. Albanía dró sig úr bandalaginu í kjölfarið. Eftir dauða Stalíns árið 1953 tók við tímabil af-Stalínsvæðingar undir forystu [[Níkíta Khrústsjov]]. Sovétmenn tóku forystuna snemma í [[geimkapphlaupið|geimkapphlaupinu]] með því að skjóta ''[[Spútnik 1]]'' á braut um jörðu, fyrsta [[Vostok 1|mannaða geimskotinu]] og með því að lenda [[Venera 7|fyrsta könnunarfarinu á yfirborði annarrar plánetu]] ([[Venus (reikistjarna)|Venus]]). Á 8. áratug 20. aldar var þíða í samskiptum risaveldanna um stutt skeið, en spennan óx á ný í kjölfar [[innrás Sovétmanna í Afganistan|innrásar Sovétmanna í Afganistan]] árið 1979. Um miðjan 9. áratuginn reyndi síðasti leiðtogi Sovétríkjanna, [[Míkhaíl Gorbatsjov]], að koma á umbótum í stjórnkerfi landsins með stefnunum ''[[glasnost]]'' og ''[[perestrojka]]''. Undir lok kalda stríðsins, árið 1989, var kommúnistastjórnum í nokkrum ríkjum Austurblokkarinnar steypt af stóli. Því fylgdi bylgja [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarhreyfinga]] í Sovétríkjunum. Árið 1991 var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Sovétríkjunum 1991|þjóðaratkvæðagreiðsla]] sem sovétlýðveldin Litáen, Lettland, Eistland, Armenía, Georgía og Moldavía sniðgengu. Meirihluti kjósenda samþykktu því endurnýjað sambandsríki. Í ágúst 1991 reyndu harðlínumenn innan Sovéska kommúnistaflokksins að fremja [[valdaránið í Sovétríkjunum 1991|valdarán]] til að steypa Gorbatsjov af stóli. Valdaránið misheppnaðist og borgarstjóri Moskvu, [[Borís Jeltsín]], vakti athygli fyrir framgöngu sína við að stilla til friðar. Í kjölfarið var Sovéski kommúnistaflokkurinn bannaður og sambandsríkið [[Rússland]] tók við af Sovétríkjunum. Hin sovétlýðveldin urðu sjálfstæð ríki og [[fyrrum sovétlýðveldi]] við [[upplausn Sovétríkjanna]]. Efnahagskerfi Sovétríkjanna byggðist á [[áætlanabúskapur|áætlanabúskap]]. Sovétríkin voru í reynd ráðandi í mótun efnahagsstefnu fyrir flest ríkin í Austurblokkinni. Hagkerfi Sovétríkjanna var það annað stærsta í heimi og þaðan komu margar nýjungar á sviði tækni og vísinda. [[Sovéski herinn]] var stærsti herafli heims. Sovétríkin voru [[kjarnorkuveldi]] sem áttu líklega stærsta vopnabúr [[kjarnavopn]]a í heimi. Sovétríkin voru stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] og áttu einn af fimm fastafulltrúum í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðinu]]. Áður en ríkið leystist upp var það annað af tveimur [[risaveldi|risaveldum]] heims, ásamt [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. == Saga == === Byltingin og stofnun Sovétríkjanna (1917-1927) === [[Mynd:19191107-lenin_second_anniversary_october_revolution_moscow.jpg|thumb|right|Lenín, Trotskíj og Kamenev fagna 2ja ára afmæli októberbyltingarinnar árið 1919.]] Rætur Sovétríkjanna liggja í pólitískum óróa innan [[Rússaveldi]]s sem braust fyrst upp á yfirborðið í [[desembristauppreisnin]]ni 1825. Eftir [[rússneska byltingi 1905|rússnesku byltinguna 1905]] var [[Nikulás 2.]] keisari neyddur til að samþykkja stofnun fulltrúadeildar rússneska þingsins, [[Dúman|Dúmunnar]]. Keisarinn stóð gegn tilraunum til að koma á [[þingbundin konungsstjórn|þingbundinni konungsstjórn]]. Röð ósigra rússneska keisarahersins í [[fyrri heimsstyrjöld]] og matarskortur í borgum Rússlands jók enn á óróa innanlands. Þann 8. mars 1917 hófust mótmæli gegn háu brauðverði í [[Petrograd]] sem leiddu til [[febrúarbyltingin|febrúarbyltingarinnar]] og afsagnar Nikulásar og keisarastjórnarinnar. Við tók sósíaldemókratísk [[bráðabirgðastjórn Rússlands|bráðabirgðastjórn]] sem hugðist standa fyrir kosningum til stjórnlagaþings og halda áfram bardögum við hlið [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamanna]]. Þetta reyndist mjög óvinsæl ákvörðun. Á sama tíma spruttu upp verkamannaráð, kölluð [[sovét]], víða um land. Það stærsta og áhrifamesta, [[verkamannaráðið í Petrograd]], deildi völdum með bráðabirgðastjórninni. [[Bolsévikar]] undir forystu [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]] börðust fyrir valdaráni sovétanna. Þann 7. október 1917 gerði [[rauði vörðurinn]], herlið Bolsévika, áhlaup á [[Vetrarhöllin]]a og handtók meðlimi bráðabirgðastjórnarinnar. Lenín lýsti yfir valdatöku sovétanna í því sem síðar var kallað [[októberbyltingin]]. Bolsévikar undirrituðu fljótt vopnahléssamninga við [[Miðveldin]] og drógu sig formlega úr stríðinu í mars 1918 með [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningunum í Brest-Litovsk]]. [[Mynd:Russia_Famine_Saratov_1921.jpg|thumb|right|Fórnarlömb hungursneyðar í Saratov í Rússlandi 1921.]] Eftir valdarán Bolsévika hófst langvinnt og blóðugt [[rússneska borgarastríðið|borgarastríð]] sem stóð frá 1917 til 1923. Meðal þess sem gerðist í borgarastríðinu var að bandamenn gerðu innrás í Rússland til stuðnings [[hvítliðar|hvítliðum]], Bolsévikar [[morðið á rússnesku keisarafjölskyldunni|myrtu fyrrverandi keisarann og fjölskyldu hans]] og um fimm milljónir létust í [[hungursneyðin í Rússlandi 1921-1922|hungursneyð 1921-1922]].<ref>{{Cite book |last=Mawdsley |first=Evan |url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan |title=The Russian Civil War |date=1 March 2007 |publisher=Pegasus Books |isbn=978-1-933648-15-6 |page=[https://archive.org/details/russiancivilwar00evan/page/287 287] |author-link=Evan Mawdsley |url-access=registration}}</ref> [[Sovét-Rússland]] reyndi að leggja undir sig öll þau lönd sem áður höfðu heyrt undir keisaradæmið, en höfðu fengið sjálfstæði við lok stríðsins. [[Rauði herinn]] lagði undir sig [[Úkraína|Úkraínu]], afganginn af [[Hvíta-Rússland]]i (utan þann hluta sem gekk til [[Pólland]]s með friðarsamningum), [[Armenía|Armeníu]], [[Aserbaísjan]] og [[Georgía|Georgíu]]; en [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]] og [[Finnland]] hrundu árásum þeirra. Rauði herinn gerði matvæli upptæk sem leiddi til margra uppreisna meðal bænda, eins og [[Tambovuppreisnin|Tambovuppreisnarinnar]] 1920-1922 sem rauði herinn braut á bak aftur. Borgarastyrjöldin lék efnahag landsins grátt. [[Rúblan]] hrundi í verði og fólk tók aftur upp vöruskiptaverslun, auk þess sem svartamarkaðsbrask blómstraði þrátt fyrir beitingu herlaga gegn því. Árið 1921 hafði þungaiðnaður dregist saman um 20%, 90% af launum voru greidd með vörum í stað peninga, 70% af járnbrautarlestum þurftu viðgerða við, og hungursneyðin sem stafaði bæði af stríðsrekstri og þurrkum dró milli 3 og 10 milljónir manna til dauða. [[Rauða ógnin]], ofsóknir Bolsévika gegn meintum og raunverulegum óvinum, stóð frá 1918 til 1922. [[Tsjeka]], leynilögregla Bolsévika, stóð fyrir ofsóknum, pyntingum og morðum, sem talin eru hafa orðið milli 50.000 og 200.000 að bana.<ref>{{cite book |last=Lincoln |first=W. Bruce |author-link=W. Bruce Lincoln |year=1989 |title=Red Victory: A History of the Russian Civil War |url=https://archive.org/details/redvictoryhistor0000linc |publisher=Simon & Schuster |page=[https://archive.org/details/redvictoryhistor0000linc/page/n405 384] |isbn=0671631667 |quote=... the best estimates set the probable number of executions at about a hundred thousand.}}</ref> [[Mynd:Declaration_and_Treaty_on_the_Creation_of_the_USSR-1922-page3.jpg|thumb|right|Undirskriftir á samningnum um stofnun Sovétríkjanna.]] Þann 28. desember var [[samningur um stofnun Sambands sósíalískra sovétlýðvelda]] undirritaður af fulltrúum [[Sovétlýðveldið Rússland|Sovétlýðveldisins Rússlands]], [[Sovétlýðveldið Transkákasus|Sovétlýðveldisins Transkákasus]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|Sovétlýðveldisins Úkraínu]] og [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|Sovétlýðveldisins Hvíta-Rússlands]].<ref>{{Cite book |last=Sakwa |first=Richard |title=The Rise and Fall of the Soviet Union, 1917–1991: 1917–1991 |url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12290-0 |pages=[https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw/page/140 140]–143}}</ref> Stofnun Sovétríkjanna var formlega lýst yfir á sviði [[Bolsojleikhúsið|Bolsojleikhússins]] í Moskvu 30. desember 1922. Enduruppbygging landsins fór fram samkvæmt [[GOELRO-áætlunin]]ni sem rússnesku sovétin höfðu samþykkt árið 1920 og varð fyrirmynd að [[fimm ára áætlun]]um Sovétríkjanna. Samkvæmt henni átti iðnvæðing landsins að byggjast á rafvæðingu Rússlands.<ref>{{Cite journal |last=Lapin |first=G. G. |year=2000 |title=70 Years of Gidroproekt and Hydroelectric Power in Russia |journal=Hydrotechnical Construction |volume=34 |issue=8/9 |pages=374–379 |doi=10.1023/A:1004107617449 |s2cid=107814516}}</ref> Þegar borgarastyrjöldinni lauk var stöku einkafyrirtækjum leyft að starfa í landinu, samhliða þjóðnýttum iðnfyrirtækjum, og matarskattur tók við af upptöku matvæla í sveitum. Stjórn Bolsévika byggðist á [[flokksræði]] [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokksins]] sem átti að verja landið fyrir endurkomu arðráns kapítalista. Opinber stefna stjórnarinnar var [[lýðræðisleg miðstýring]], en umdeilt er hversu virk sú stefna var í reynd. Eftir lát Leníns 1924 urðu deilur um efnahagsstefnu ríkisins og átök um völdin milli meðlima [[þríeykið (Sovétríkjunum)|þríeykisins]] sem tók við af honum: [[Lev Kamenev]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Rússlands, [[Grígoríj Zínovjev]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Úkraínu, og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] fulltrúa Sovétlýðveldisins Transkákasus. === Stalínstíminn (1927-1953) === Þann 3. apríl 1922 tók [[Jósef Stalín|Stalín]] við sem [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritari Kommúnistaflokksins]]. Áður hafði Lenín skipað hann yfirmann stjórnsýslueftirlitsnefndarinnar [[Rabkrin]] sem færði honum mikil völd.<ref>{{cite web |date=12 November 2009 |title=Joseph Stalin – Biography, World War II & Facts – History |url=https://www.history.com/topics/russia/joseph-stalin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912144422/https://www.history.com/topics/russia/joseph-stalin |archive-date=12 September 2018 |access-date=6 December 2021}}</ref> Smám saman náði Stalín að sölsa undir sig öll völd og losa sig við keppinauta innan flokksins. Undir lok 3. áratugarins var stjórn hans orðin [[alræði]]sstjórn. Í október 1927 voru helstu keppinautar hans, Zínovjev og [[Lev Trotskíj]], reknir úr miðnefnd flokksins og hraktir í útlegð. [[Mynd:Kolyma_road00.jpg|thumb|right|Fangar frá [[Dalstroj]] í nauðungarvinnu við [[Kolymavegurinn|Kolymaveginn]] í [[Jakútía|Jakútíu]] sem var nefndur „beinavegurinn“.]] Árið 1928 lagði Stalín fram fyrstu [[fimm ára áætlun]] Sovétríkjanna. Hann setti fram kenninguna um [[sósíalismi í einu landi|sósíalisma í einu landi]] í stað kenningarinnar um alheimsbyltingu sem Lenín aðhylltist. Ríkið tók yfir stjórn allra iðnfyrirtækja og hröð [[iðnvæðing]] hófst. Stalín neyddi allan landbúnað inn í [[samyrkjubú]]skap. Afleiðingin var útbreidd hungursneyð sem talin er hafa dregið milli 3 og 7 milljónir til dauða. [[Kúlakkar]] (vel stæðir bændur) voru ofsóttir og margir sendir í nauðungarvinnu í [[Gúlagið]].<ref>{{Cite book |first1=Stéphane |last1=Courtois |url=https://books.google.com/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA206 |title=Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression |last2=Mark Kramer |date=15 October 1999 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |page=206 |access-date=25 May 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622213827/https://books.google.com/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA206 |url-status=live }}</ref> Pólitískur órói hélt áfram fram yfir miðjan 4. áratuginn, en við upphaf [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] höfðu Sovétríkin byggt upp öflugan iðnað. Snemma á 4. áratugnum jókst samstarf Sovétríkjanna og Vesturlanda. Sovétríkin tóku þátt í [[Afvopnunarráðstefnan í Genf|Afvopnunarráðstefnunni í Genf]] 1932 til 1934 og árið 1933 tóku Bandaríkin upp stjórnmálasamstarf við þau. Í september 1934 gerðust Sovétríkin aðildarríki [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]]. Þegar [[spænska borgarastyrjöldin]] braust út árið 1936 studdu Sovétríkin lýðveldissinna gegn þjóðernissinnum sem fengu stuðning frá Ítalíu og Þýskalandi.<ref>{{Cite book |last=Casanova |first=Julián |title=República y Guerra Civil. Vol. 8 de la Historia de España, dirigida por Josep Fontana y Ramón Villares |publisher=Crítica/Marcial Pons |year=2007 |isbn=978-84-8432-878-0 |location=Barcelona |pages=271–274 |language=es |author-link=Julián Casanova Ruiz}}</ref> Í desember 1936 kynnti Stalín [[stjórnarskrá Sovétríkjanna 1936|nýja stjórnarskrá]] sem á yfirborðinu virtist framsæknari en flestar vestrænar stjórnarskrár sem þá voru í gildi. Aðeins ári síðar stóðu hreinsanirnar miklu sem hæst og í „algjörlega lýðræðislegum“ kosningum til fyrsta æðstaráðs Sovétríkjanna voru aðeins óumdeildir frambjóðendur leyfðir. Þau borgaralegu réttindi, persónufrelsi og lýðræði sem stjórnarskráin boðaði reyndust því orðin tóm.<ref>{{Cite journal |last=Getty |first=J. Arch |year=1991 |title=State and Society Under Stalin: Constitutions and Elections in the 1930s |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_spring-1991_50_1/page/18 |journal=Slavic Review |volume=50 |issue=1 |pages=18–35 |doi=10.2307/2500596 |jstor=2500596|s2cid=163479192 }}</ref> [[Mynd:Lavrenti_Beria_Stalins_family.jpg|thumb|right|Stalín og [[Lavrentíj Beríja]] (með dóttur Stalíns, [[Svetlana Allilujeva|Svetlönu]] í fanginu) árið 1931. Beríja bar ábyrgð á framkvæmd pólitískra ofsókna sovéska innanríkisráðuneytisins.]] [[Hreinsanirnar miklu]] sem stóðu frá ágúst 1936 til mars 1938 urðu til þess að margir [[gamlir Bolsévikar]] sem höfðu tekið þátt í októberbyltingunni voru handteknir. Samkvæmt opnum skjölum [[sovéska innanríkisráðuneytið|sovéska innanríkisráðuneytisins]] var yfir ein og hálf milljón manna handtekin 1937 og 1938, og af þeim voru 681.692 tekin af lífi.<ref name="Thurston">{{Cite book |last=Thurston |first=Robert W. |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934–1941 |url=https://archive.org/details/lifeterrorinstal0000robe |date=1998 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-07442-0 |page=[https://archive.org/details/lifeterrorinstal0000robe/page/139 139] |author-link=Robert W. Thurston}}</ref> Á þessum tveimur árum voru aftökurnar fleiri en þúsund á dag.<ref>{{Cite book |first=Abbott |last=Gleason |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 |title=A companion to Russian history |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3560-3 |page=373 |access-date=25 May 2020 |archive-date=5 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905175409/https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 |url-status=live }}</ref> Eftir að hafa án árangurs reynt að gera varnarsamninga við Bretland og Frakkland gegn Þýskalandi, gerðu Sovétríkin óvænt samkomulag við Þýskaland með [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum]]<ref>{{cite web |title=Why didn't the USSR join Allies in 1939? |last=Yegorov |first=Oleg |url=https://www.rbth.com/history/331039-ussr-britain-france-talks-wwii |date=26. september 2019 |access-date=5 February 2022 |website=Russia Beyond |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206011636/https://www.rbth.com/history/331039-ussr-britain-france-talks-wwii |url-status=live }}</ref> um það bil ári eftir að Bretland og Þýskaland undirrituðu [[München-samkomulagið]]. Samningurinn innihélt leyniákvæði um hernám samningsaðila í Austur-Evrópu<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/23/moscow-campaign-to-justify-molotov-ribbentrop-pact-sparks-outcry|title=Molotov-Ribbentrop: why is Moscow trying to justify Nazi pact?|work=[[The Guardian]]|author=Andrew Roth|date=23 August 2019}}</ref> og í kjölfarið gerðu Sovétríkin innrásir í [[Austur-Pólland]], [[Finnland]], [[Eystrasaltslöndin]], [[Bessarabía|Bessarabíu]] og [[Norður-Búkóvína|Norður-Búkóvínu]]. Þann 1. september hófu Þjóðverjar [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og þann 17. réðust Sovétríkin inn austanfrá. Þann 6. október gafst Pólland upp og Sovétmenn afhentu Þjóðverjum hluta hernámssvæðis síns. Sovétríkin innlimuðu pólsku héruðin [[Galisía (Austur-Evrópu)|Galisíu]] og vesturhluta [[Hvíta-Rússland]]s. Seint í nóvember hófst [[Vetrarstríðið]] þegar Finnar neituðu að láta undan landakröfum Sovétríkjanna. Þann 14. desember voru Sovétríkin rekin úr Þjóðabandalaginu vegna innrásarinnar í Finnland.<ref>[https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-expelled-from-the-league-of-nations?form=MY01SV&OCID=MY01SV USSR expelled from the League of Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914013927/https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-expelled-from-the-league-of-nations?form=MY01SV&OCID=MY01SV |date=14 September 2021 }}. www.history.com. 5 November 2009</ref> Í austri unnu Sovétmenn nokkra mikilvæga sigra á [[Japan]] í átökum um landamæri að japanska leppríkinu [[Mansjúkúó]], en 1941 gerðu ríkin [[samningur Sovétríkjanna og Japans um gagnkvæmt hlutleysi|samning Sovétríkjanna og Japans um gagnkvæmt hlutleysi]] sem tryggði að Japan gerði ekki innrás í Sovétríkin til stuðnings Þjóðverjum síðar. Þann 22. júní 1941 rauf Þýskaland Molotov-Ribbentrop-sáttmálann og [[Barbarossa-aðgerðin|hóf innrás í Sovétríkin]]. Bardagar á [[Austurvígstöðvarnar (síðari heimsstyrjöld)|austurvígstöðvunum]] voru kallaðir „föðurlandsstríðið mikla“ í Sovétríkjunum. Þjóðverjar sendu hundruð herdeilda inn í Sovétríkin í þremur fylkingum og náðu fljótt miklu landsvæði á sitt vald. [[Rauði herinn]] náði að stöðva framsókn þeirra í [[orrustan um Moskvu|orrustunni um Moskvu]] í janúar 1942. Ósigur Þjóðverja í [[orrustan um Stalíngrad|orrustunni um Stalíngrad]] 1943 var vendipunktur í stríðinu. Eftir það náðu Sovétmenn undirtökum og sóttu fram inn í Austur-Evrópu, allt til Berlínar fram að [[uppgjöf Þjóðverja í síðari heimsstyrjöld|uppgjöf Þjóðverja]] 8. maí 1945. [[Bandaríkin]] studdu Sovétríkin ötullega í átökunum með lögum um [[bandarísku lán og leigulögin|lán og leigu]] á hergögnum fyrir allt að 11 milljarða bandaríkjadala sem voru flutt með skipalestum um Norðurhöf, Indlandshaf og Kyrrahaf. Eftir [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnuna]] í febrúar 1945 rufu Sovétmenn samninginn við Japan og gerðu innrás í Mansjúkúó og önnur japönsk hernámssvæði 9. ágúst 1945. [[Mynd:RIAN_archive_2153_After_bombing.jpg|thumb|right|Íbúar í Leníngrad við eyðilagðar byggingar eftir loftárásir Þjóðverja í desember 1942.]] Mannfall í Sovétríkjunum í síðari heimsstyrjöld var gríðarlegt. Áætlað er að um 20 milljónir hafi látið lífið vegna átakanna, þar af 8,7 milljón hermenn.<ref name="1930s">{{Cite book |first=Geoffrey A. |last=Hosking |url=https://archive.org/details/russiarussianshi00hosk |title=Russia and the Russians: a history |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00473-3 |page=[https://archive.org/details/russiarussianshi00hosk/page/469 469] |url-access=registration}}</ref><ref name="MOD Russian Federation">{{cite web|last1=Министерство обороны Российской Федерации|first1=MOD Russian Federation|title=On Question of war Losses (in Russian)|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|publisher=MOD Russian Federation|access-date=12 November 2017}}</ref> 2,8 milljónir sovéskra stríðsfanga létust vegna hungurs, illrar meðferðar eða aftaka á aðeins átta mánuðum 1941 til 1942.<ref>{{Cite book |last=Goldhagen |first=Daniel | author-link=Daniel Goldhagen |title=[[Hitler's Willing Executioners]] |page=290 |quote=2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation{{nbsp}}... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs{{nbsp}}... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers.}}</ref><ref>{{cite web |title=The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941 – January 1942 |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106204101/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |archive-date=6 November 2018 |access-date=9 March 2019 |website=encyclopedia.ushmm.org}}</ref> Yfir tvær milljónir manna í Hvíta-Rússlandi létu lífið meðan á [[hernám Þjóðverja í Hvíta-Rússlandi|hernámi Þjóðverja]] stóð; um fjórðungur allra íbúa landsins.<ref>{{cite news |title=Belarus – World War II |url=https://countrystudies.us/belarus/10.htm |work=[[Library of Congress Country Studies]]}}</ref> Meðal þeirra voru yfir hálf milljón gyðinga sem létu lífið í [[Helförin]]ni.<ref>{{cite book|author=Waitman Wade Beorn|title=Marching into Darkness|url=https://books.google.com/books?id=S8cXAgAAQBAJ|date=6 January 2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72660-4|page=28}}</ref> Rauði herinn framdi líka stríðsglæpi í Þýskalandi. Sagnfræðingar hafa áætlað að allt að tveimur milljónum þýskra kvenna og stúlkna hafi verið [[nauðgun|nauðgað]] af bakvarðasveitum Rauða hersins.<ref name=":4">{{Cite book|last=Norman M.|first=Naimark, Norman M.|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949|url=https://archive.org/details/russiansingerman0000naim|publisher=Cambridge: Belknap Press|year=1995|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/russiansingerman0000naim/page/70 70]}}</ref> Í stríðinu urðu Sovétríkin hluti af [[fjórveldin|fjórveldunum]], ásamt [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Bretland]]i og [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Kína]].<ref>{{Cite book |last=Brinkley |first=Douglas |url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&q=big+four+world+war+2&pg=PA223 |title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive |publisher=Macmillan, 2004 |year=2003 |isbn=978-0-8050-7247-1 |author-link=Douglas Brinkley |access-date=15 October 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815162717/https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&q=big+four+world+war+2&pg=PA223 |url-status=live }}</ref> Þessi fjögur ríki urðu síðar kjarninn í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]].<ref>{{Cite book |last=Urquhart |first=Brian |title=Looking for the Sheriff |publisher=New York Review of Books, 16 July 1998 |author-link=Brian Urquhart}}</ref> Eftir styrjöldina var smám saman tekið að líta á Sovétríkin sem [[risaveldi]] og undir lok 5. áratugarins höfðu þau tekið upp stjórnmálasamband við nær öll ríki heims. Sovétríkin hertu tökin á stjórnum ríkja í [[Austurblokkin]]ni eftir stríðið og gerðu þau í reynd að [[leppríki|leppríkjum]]. Deilur um stjórn hernámssvæða bandamanna í Evrópu leiddu til upphafs [[kalda stríðið|kalda stríðsins]] 1947. [[Varsjárbandalagið]] og [[COMECON]] voru stofnuð sem svar við stofnun [[NATO]] og [[Evrópubandalagið|Evrópubandalagsins]]. Sovétríkin hertóku mikið af innviðum [[Þýskaland]]s, [[Búlgaría|Búlgaríu]], [[Rúmenía|Rúmeníu]] og [[Ungverjaland]]s sem stríðsskaðabætur og komu á samningum við þessi lönd sem hygldu Sovétríkjunum á þeirra kostnað. Talið er að flutningar á framleiðslutækjum og vörum frá Austur-Evrópu til Sovétríkjanna hafi verið svipaður að umfangi og [[Marshall-aðstoðin]] sem Vestur-Evrópuríki nutu á sama tíma, eða 15 til 20 milljarðar bandaríkjadala að andvirði.<ref>Mark Kramer, "The Soviet Bloc and the Cold War in Europe," in {{Cite book |editor-first=Klaus | editor-last=Larresm |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174 |title=A Companion to Europe Since 1945 |publisher=Wiley |year=2014 |isbn=978-1-118-89024-0 |page=79}}</ref> Stalínstímanum í sögu Sovétríkjanna lauk með [[dauði Stalíns|dauða Stalíns]] 5. mars 1953. Strax í valdatíð [[Níkíta Khrústsjov]] hófst uppgjör við þennan tíma og þá [[persónudýrkun]] sem fylgdi nafni Stalíns. Sagnfræðingar hafa deilt um umfang [[afbrigðileg dánartíðni í Sovétríkjunum í valdatíð Stalíns|afbrigðilegrar dánartíðni]] á Stalínstímanum. [[Robert Conquest]] nefndi töluna 20 milljónir í bókinni ''The Great Terror'' frá 1968.<ref>[[Robert Conquest]]. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968 p. 533 (20 million)</ref><ref>[[Anton Antonov-Ovseyenko]], ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981. p. 126 (30–40 million)</ref> Þessi tala hefur oft verið gagnrýnd, og í endurskoðaðri útgáfu frá 2007 lækkaði Conquest hana í 15 milljónir.<ref>Conquest, Robert (2007) ''The Great Terror: A Reassessment, 40th Anniversary Edition'', Oxford University Press, in Preface, p. xvi: "Exact numbers may never be known with complete certainty, but the total of deaths caused by the whole range of Soviet regime's terrors can hardly be lower than some fifteen million."</ref> Þótt tölurnar séu nokkuð á reiki, er víst að margar milljónir létu lífið í valdatíð Stalíns beinlínis vegna pólitískra ofsókna og stefnu sem leiddi til manngerðra hörmunga á borð við hungursneyðina í Úkraínu 1932-1933 ([[Holodomor]]). Bandaríski sagnfræðingurinn [[Ben Kiernan]] áleit valdatíð Stalíns hafa verið þá blóðugustu í allri sögu Rússlands.<ref>{{cite book|last=Kiernan| first=Ben |author-link=Ben Kiernan| title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher=[[Yale University Press]]| year=2007| isbn= 9780300100983 |oclc=2007001525 |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326/page/511 511]}}</ref> === Þíða Khrústsjovs (1953-1964) === Strax eftir andlát Stalíns tók nýtt þríeyki við völdum: [[Lavrentíj Beríja]] innanríkisráðherra, [[Georgíj Malenkov]] forsætisráðherra og [[Vjatsjeslav Molotov]] utanríkisráðherra. Fljótlega var Beríja handtekinn og tekinn af lífi fyrir ýmsar sakir. Eftir það tókust Malenkov og aðalritari flokksins, [[Níkíta Khrústsjov]], á um völdin. Því lauk með valdatöku Khrústsjovs árið 1956. Á flokksþingi kommúnistaflokksins í febrúar það ár gagnrýndi Khrústsjov harðlega Jósef Stalín og valdatíð hans, sérstaklega hreinsanirnar miklu, og fyrir að hafa ýtt undir [[persónudýrkun]] sem var andstæð hugsjónum kommúnismans. Þá hófst tímabil [[af-Stalínsvæðing]]ar þar sem flokkurinn losaði um tök sín á sovésku samfélagi um leið og minnismerki um Stalín voru fjarlægð og lík hans flutt úr [[grafhýsi Leníns]]. Á sama tíma leituðust Sovétríkin við að herða tökin á leppríkjunum í Austurblokkinni og [[uppreisnin í Ungverjalandi]] í nóvember 1956 var barin niður með mikilli hörku. Seint á 6. áratugnum varð [[klofningur milli Kína og Sovétríkjanna]] vegna bættra samskipta Sovétríkjanna við Vesturlönd. Mörg kommúnistaríki, eins og [[Albanía]], [[Kambódía]] og [[Sómalía]], ákváðu í kjölfarið að styðja heldur Kína. Innrásin í Ungverjaland varð líka til þess að draga úr stuðningi við Sovétríkin meðal vestrænna kommúnista, og margir þeirra kusu heldur að líta til [[Mao Zedong]] sem leiðtoga alþjóðakommúnismans. Á þessum árum tóku Sovétríkin forystu í [[geimkapphlaupið|geimkapphlaupinu]]. Bandarískt samfélag varð fyrir [[Spútnikáfallið|áfalli]] þegar Sovétmönnum tókst að senda ''[[Spútnik 1]]'' á braut um jörðu 4. október 1957. Hundurinn [[Laika]] fór á braut um jörðu sama ár. Þann 12. apríl 1961 tókst þeim svo að senda mannað geimfar út í geim, þegar [[Júríj Gagarín]] fór heilan hring um jörðina um borð í ''[[Vostok 1]]'' og [[Valentína Tereshkova]] endurtók leikinn 1963. [[Alexej Leonov]] fór í fyrstu [[geimganga|geimgönguna]] árið 1965. Fyrsta mjúka lendingin á [[tunglið|tunglinu]] var þegar ómannaða sovéska geimfarið ''[[Luna 9]]'' lenti þar 1966. Sovétmenn sendu líka fyrstu [[geimbíll|geimbílana]] til tunglsins, [[Lunokod 1]] árið 1970 og [[Lunokod 2]] árið 1973. Í valdatíð Khrústsjovs hófst [[þíða Khrústsjovs]] sem olli breytingum á sovésku samfélagi, stjórnmálum og menningu. Landið varð opnara gagnvart öðrum ríkjum og ný efnahagsstefna leiddi til betri lífskjara og aukinnar einkaneyslu, um leið og hagvöxtur hélst hár. Slakað var á ritskoðun. Umbætur Khrústsjovs í landbúnaði og stjórnkerfinu báru samt lítinn árangur. Árið 1962 leiddu tilraunir hans til að senda eldflaugar til Kúbu til [[Kúbudeilan|Kúbudeilunnar]] við Bandaríkin. Deilan leystist þegar Sovétríkin samþykktu að flytja eldflaugar sínar frá bæði Kúbu og Tyrklandi. Atvikið olli Khrústsjov álitshnekki og leiddi til þess að valdaklíka innan flokksins, undir forystu [[Leoníd Brezhnev]] og [[Aleksej Kosygin]], steypti honum af stóli í október 1964. === Stöðnunin (1964-1985) === Þá tók við [[Leoníd Brezhnev|Brezhnev]]-tímabilið, seinna stöðnunartímabilið. Brezhnev lagði mjög mikla áherslu á vopnaframleiðslu, til þess að halda í við Bandaríkjamenn í [[Vopnakapphlaupið|vopnakapphlaupinu.]] Þessi aukna framleiðsla á vopnum kom niður á framleiðslu neysluvarnings, sem var allur í höndum ríkisins. Þessi aukna vopnaframleiðsla kom hinsvegar ekki bara niður á neysluvarningi, heldur líka tækni- og vísindaþróun. Þetta naut ekki mikilla vinsælda meðal alþýðu í landinu. Í kjölfar andláts Brezhnevs árið 1982 tóku við [[Júríj Andropov]] og [[Konstantín Tsjernenko]], en þeir voru báðir háaldraðir menn og voru við völd í mjög stuttan tíma. Eftir andlát Tsjernenko urðu loksins breytingar á stjórnarfari kommúnistaflokksins, og stöðnunartímabilið sem Brezhnev hafði komið á 20 árum fyrr var loks á enda þegar [[Míkhaíl Gorbatsjov]] tók við sem síðasti aðalritari Sovétríkjanna árið 1985. Valdaklíkan innan flokksins samanstóð á þessum tíma nánast eingöngu af háöldruðum flokksmönnum sem höfðu alist upp innan klíkunnar í áratugi í skjóli Brezhnevs. Brezhnev-klíkan var upphaflega aðferð hans til að minnka einveldi aðalritarans innan flokksins eins og tíðkast hafði áður fyrr en breyttist fljótlega í nokkuð spillt stjórnarráð fárra manna. Gorbatsjov, sem varð fyrsti leiðtogi Sovétríkjanna sem var fæddur eftir byltinguna, hafði ekki verið áberandi innan Brezhnev-klíkunnar en var þó náinn samstarfsmaður Andropovs og í samstarfi við hann náði Gorbatsjov að koma á töluverðum breytingum. Þessar breytingar fólust meðal annars í því að 20% af yfirstjórn kommúnistaflokksins, öldruðum brezhnevistum, var skipt út fyrir yngri róttæka kommúnista. En þrátt fyrir róttækni Andropovs og Gorbatsjovs varð hinn 72 ára gamli Tsjernenko að aðalritara við dauða Andropovs og hélt áfram með stefnu Brezhnevs í þetta eina ár sem hann var við stjórn. === Perestrojka og Glasnost (1985-1991) === Framtíð Sovétríkjanna var því ekki björt þegar Gorbatsjov tók við þeim, og þrátt fyrir að hafa eytt gríðarlegur fjárhæðum í hernað og vopnaframleiðslu, höfðu þeir orðið undir Bandaríkjamönnum í vopnakapphlaupinu. Vegna þess hve miklu Bandaríkin og Sovétríkin eyddu í hernað, drógust þau aftur úr öðrum iðnríkjum í tækniþróun. Tækniþróunin var orðin svo ör á þessum tíma að þó svo að Sovétríkin framleiddu tæknivörur fyrir almennan markað voru þau alltaf langt á eftir samtíma sínum. Þannig héldust miðstýrða hagkerfið og hernaðariðnaður í hendur við að draga Sovétríkin smátt og smátt aftur úr Vestur Evrópu og lama efnahagskerfið. Áhrifin urðu þó minni í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þar sem [[Kapítalismi|kapítalisminn]] bætti upp tapið með því að græða á [[Heimsvaldastefna|heimsvaldastefnunni.]] [[Míkhaíl Gorbatsjov|Gorbatsjov]] sá hversu illa stríðskommúnismi hefði farið með ríkið og vildi koma fram breytingum. Gorbatsjov fannst vera þörf fyrir að opna og betrumbæta [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéskt]] samfélag sem var orðið staðnað. Hann vildi breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur. Til þess gerði hann þrjár áætlanir: # ''[[Glasnost]]'' („opnun“) sem snerist um að auka gagnsæi í hinu [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska]] kerfi gagnvart almenningi. Leynd hvíldi ekki lengur yfir stjórnarathöfnum og dregið var úr ritskoðun. Hætt var að bæla þjóðina niður og fékk fólk nú útrás fyrir uppsafnaða gremju. # ''[[Perestrojka]]'' („endurskipulagning“) snerist um endurskoðun og endurskipulagning á hinu staðnaða [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska]] framleiðslukerfi og hinu pólitíska kerfi. # ''Demokratízatsíja'' („lýðræðisvæðing“) var kynnt árið 1987. Hún snerist um að opna fyrir fleiri en einn frambjóðanda innan hins kommúnistíska kerfis en ekki koma á fjölflokkakerfi. Þjóðin fékk í fyrsta sinn síðan 1917 að kjósa um opinbera fulltrúa þjóðarinnar.<ref name=vísindavefurinn>{{Bókaheimild|titill=Kommúnisminn – Sögulegt ágrip|höfundur=Richard Pipes|útgefandi=Ugla útgáfa|ár=2014|staður=Reykjavík}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=22451|title=Hverjar voru helstu ástæðurnar fyrir hruni Sovétríkjanna?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2021-04-27}}</ref> [[Mynd:Mikhail Gorbachev, Reykjavík summit, 1986.jpg|alt=Mikhail Gorbachev|thumb|287x287dp|[[Míkhaíl Gorbatsjov]]]] Hann byrjaði að draga úr hernaðargjöldum og vildi enda deiluna milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Hann samdi við Bandaríkjamenn um afvopnun og kallaði herinn heim frá Afganistan, sem stuðlaði að bættum samskiptum við Vesturveldin. Einnig gerði Gorbatsjov miklar breytingar á kommúnistaflokknum sjálfum, þar sem hann skipti helmingnum af flokksforystunni út fyrir yngri stjórnmálamenn sem voru sammála hugmyndum hans. Gorbatsjov gerði miklar breytingar á efnahagskerfinu og tók að mestu leyti upp markaðshagkerfi. Hann lagði mikla áherslu á það að hann væri ekki að reyna að skemma hið kommúníska kerfi sem ríkið var byggt á, heldur gera það skilvirkara. Einnig kynnti Gorbatsjov stefnu sem átti að auka tjáningarfrelsi almúgans, auka flæði upplýsinga frá ríkisstjórninni til hans og leyfa opna og gagnrýna umræðu um ríkið auk þess að efla þáttöku fólks í stjórnmálum og auk þess var kosningakerfið innan kommúnistaflokksins gert lýðræðislegra. Í kjölfar þess að gefa aukið tjáningarfrelsi fékk flokkurinn þó nokkurra gagnrýni. Fólk fór að krefjast frekari lífsgæða og meira frelsis og nýtti tækifærið til að mótmæla. Flokkurinn missti einnig tök á fjölmiðlum eftir að hafa slakað á ritskoðun og pólitísk og efnahagsleg vandamál sem flokkurinn hafði átt við og haldið leyndu komu upp á yfirborðið. Auk þess urðu til þjóðernislegar umbótahreyfingar í sovétlýðveldunum og árið 1990 var krafa um sjálfstæði orðin hávær. Sama ár tók miðstjórn kommúnistaflokksins þá ákvörðun að leggja niður einflokkakerfið. Á svipuðum tíma hófust átök innan flokksins og ríkisstjórnarinnar. Annars vegar voru þar frjálslyndir kommúnistar sem vildu flýta fyrir endurbótunum og hins vegar gamlir íhaldssamir kommúnistar sem fannst endurbæturnar vera svik við kommúnismann. Óánægja meðal hersins, KGB og íhaldssamra kommúnista var orðin svo mikil að hún leiddi til valdaránstilrauna KGB undir stjórn [[Vladímír Krjútsjkov|Vladímírs Krjútsjkov]]. 18. ágúst, tveimur dögum áður en skrifa átti undir lög sem myndu minnka völd alríkisins og auka völd sovétlýðveldanna, var Gorbatsjov, sem staddur var á Krímskaga, tjáð að hann skyldi segja af sér, en þegar hann neitaði var hann tekinn til fanga og það gefið út að hann hefði sagt af sér vegna heilsubrests. [[Mynd:VytautasLandsbergis2009121802.JPG|alt=Var fyrsti þjóðhöfðingi Litháens.|thumb|[[Vytautas Landsbergis]]]] [[Eystrasaltslöndin]]: [[Eistland]], [[Lettland]] og [[Litáen]] voru undir stjórn Sóvétríkjanna og urðu sjálfstæð ríki á árunum 1988-1990 og síðan [[Úkraína]] árið 1991.<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1991 var skrifað undir frumvarp sem bannaði kommúnistaflokkinn m.a. vegna aðildar hans að valdaráninu. Í framhaldi af því skrifuðu öll fyrrum sovétlýðveldin undir samning um stofnun SSR, [[Samveldi sjálfstæðra ríkja]], en það var samningur um stjórnmálalega og efnahagslega samvinnu í kjölfar hrunsins, og 21. desember skrifuðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna undir Alma-Ata yfirlýsinguna sem staðfesti niðurlagningu Sovétríkjanna. Fjórum dögum seinna sagði Gorbatsjov loks af sér sem forseti Sovétríkjanna og aðalritari flokksins og færði öll völd embættis síns í hendur [[Forseti Rússlands|rússneska forsetaembættinu]]. Daginn eftir viðurkenndi [[æðstaráð Sovétríkjanna]] hrunið formlega og sagði af sér. === Upplausn og eftirmálar === Sovétlýðveldin 12 sem eftir voru í sambandsríkinu héldu áfram viðræðum um framhald ríkjasambandsins, en í desember 1991 höfðu þau öll líka lýst yfir sjálfstæði, nema Rússland og [[Kasakstan]]. Á þessum tíma tók Jeltsín yfir það sem eftir var af stjórnkerfi Sovétríkjanna, þar á meðal [[Kreml]] í Moskvu. Lokahöggið kom svo 1. desember þegar íbúar Úkraínu, öflugasta lýðveldisins, samþykktu að lýsa yfir sjálfstæði með yfirgnæfandi meirihluta. Eftir brotthvarf Úkraínu var enginn raunhæfur möguleiki á að viðhalda sambandsríkinu. Þann 8. desember undirrituðu forsetar Úkraínu, Hvíta-Rússlands og Rússlands [[Belavetsa-sáttmálinn|Belavetsa-sáttmálann]] um [[upplausn Sovétríkjanna]] og stofnun [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]]. Þann 21. desember undirrituðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna nema [[Georgía|Georgíu]] og [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]], [[Alma-Ata-bókunin]]a, sem staðfesti sáttmálann. Þann 25. desember sagði Gorbatsjev af sér og lýsti því yfir að embætti forseta Sovétríkjanna væri lagt niður og vald hans gengi til forseta Rússlands. Þá nótt var Sovétfáninn felldur í hinsta sinn og [[fáni Rússlands]] dreginn að húni. Daginn eftir kaus [[æðstaráð Sovétríkjanna]] að leggja sjálft sig og þar með Sovétríkin niður. [[Sovétherinn]] var áfram undir sameiginlegri stjórn, en dreifðist smám saman á ríkin. Eftir upplausn Sovétríkjanna var [[Rússland]] viðurkennt af alþjóðasamfélaginu sem [[löglegur arftaki]] Sovétríkjanna. Rússland tók því við erlendum eignum og skuldum Sovétríkjanna. Samkvæmt [[Lissabonviðaukinn|Lissabonviðaukanum]] tók Rússland einnig við stjórn allra kjarnavopna á landsvæði fyrrum sovétlýðvelda. Úkraína hefur síðan þá dregið þessa stöðu Rússlands í efa og reynt að ná yfirráðum yfir sínum hluta af eigum Sovétríkjanna. Eftir upplausnina fór flókið ferli í gang í 15 [[fyrrum sovétlýðveldi|fyrrum sovétlýðveldum]]. Almennt er litið svo á að Rússland sé arftaki Sovétríkjanna. Það hélt öllum sendiráðum Sovétríkjanna, kjarnavopnum þeirra og fékk sæti þeirra í Öryggisráðinu. Aðeins Úkraína hafði samþykkt lög sem lýstu landið bæði arftaka Sovétlýðveldisins Úkraínu og Sovétríkjanna sjálfra.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/main/1543-12 "ЗАКОН УКРАЇНИ Про правонаступництво України"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123004257/https://zakon.rada.gov.ua/laws/main/1543-12 |date=23. nóvember 2019 }} (úkraínska).</ref> Úkraína samþykkti að taka á sig 16,37% af erlendum skuldum Sovétríkjanna í staðinn fyrir hlut af erlendum eignum þeirra, en Rússland fer með yfirráð yfir þeim eignum. Ríkin deila enn um þessar eignir.<ref>{{cite web |title=Ни по-честному, ни по-братски – Москва и Киев не могут поделить советскую собственность за рубежом |url=https://news.rambler.ru/ukraine/43812763-ni-po-chestnomu-ni-po-bratski-moskva-i-kiev-ne-mogut-podelit-sovetskuyu-sobstvennost-za-rubezhom/ |website=Рамблер/новости |access-date=14 July 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715131651/https://news.rambler.ru/ukraine/43812763-ni-po-chestnomu-ni-po-bratski-moskva-i-kiev-ne-mogut-podelit-sovetskuyu-sobstvennost-za-rubezhom/ |url-status=live }}</ref> Nær öll fyrrum sovétlýðveldin gengu í gegnum [[efnahagskreppa|efnahagskreppu]] vegna [[lostmeðferð (hagfræði)|lostmeðferðar]] eftir umbreytingu hagkerfisins.<ref>{{Cite book |last=Weber |first=Isabella |url=https://www.worldcat.org/oclc/1228187814 |title=How China escaped shock therapy : the market reform debate |date=2021 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-429-49012-5 |location=Abingdon, Oxon |pages=6 |oclc=1228187814}}</ref> [[Fátækt]] tífaldaðist í kjölfarið.<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0D8163FF931A25753C1A9669C8B63 Study Finds Poverty Deepening in Former Communist Countries], New York Times, October 12, 2000</ref> Hagfræðingurinn [[Steven Rosefielde]] rekur 3,4 milljón ótímabær andlát í Rússlandi milli 1990 og 1998 til þessarar lostmeðferðar.<ref>{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url= https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/n24|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}</ref> Auk fyrrum sovétlýðvelda eru sex umdeild ríki sem urðu til á svæðum sem aðskilnaðarhreyfingar náðu á sitt vald í kjölfar upplausnar Sovétríkjanna. Þetta eru [[Abkasía]], [[Transnistría]], [[Suður-Ossetía]] og [[Artsaklýðveldið]] (Nagornó-Karabak). Við þau bættust nýlega [[Alþýðulýðveldið Donetsk]] og [[Alþýðulýðveldið Luhansk]]. Að auki eru starfandi hreyfingar aðskilnaðarsinna í [[Téténía|Téténíu]], [[Gagásía|Gagásíu]] og [[Talisj]]. == Stjórnsýsluskipting == {{aðalgrein|Sovétlýðveldi}} Samkvæmt stjórnarskrá landsins voru Sovétríkin [[sambandsríki]] aðgreindra sovétlýðvelda, sem voru ýmist [[einingarríki]] eins og [[Sovétlýðveldið Úkraína|Úkraína]] og [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|Hvíta-Rússland]], eða sjálf sambandsríki eins og [[Sovétlýðveldið Rússland|Rússland]] eða [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Transkákasía]].<ref name="sakwa">Sakwa, Richard. ''Soviet Politics in Perspective''. 2nd ed. London – N.Y.: Routledge, 1998.</ref> Þessi fjögur ríki voru stofnlýðveldin sem undirrituðu sáttmálann um stofnun Sovétríkjanna í desember 1922. Árið 1924, við landsafmörkun í Mið-Asíu, voru sovétlýðveldin [[Sovétlýðveldið Úsbekistan|Úsbekistan]] og [[Sovétlýðveldið Túrkmenistan|Túrkmenistan]] stofnuð upp úr hlutum [[Sovéska sjálfsstjórnarlýðveldið Túrkestan|sjálfsstjórnarlýðveldisins Túrkestan]] innan Rússlands og tveimur sovéskum hjáríkjum, [[Sovétlýðveldið Kórasmía|Kórasmíu]] og [[Sovétlýðveldið Búkara|Búkhara]]. Árið 1929 var [[Sovétlýðveldið Tadsíkistan|Tadsíkistan]] klofið frá úsbeska sovétlýðveldinu. Þegar stjórnarskrá ársins 1936 tók gildi var transkákasíska sovétlýðveldið leyst upp og aðildarlýðveldi þess, [[Sovétlýðveldið Armenía|Armenía]], [[Sovétlýðveldið Georgía|Georgía]] og [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan|Aserbaísjan]], fengu stöðu aðildarríkja Sovétríkjanna. Þá voru [[Sovétlýðveldið Kasakstan|Kasakstan]] og [[Sovétlýðveldið Kirgistan|Kirgistan]] klofin frá rússneska sovétlýðveldinu og fengu sömu stöðu innan ríkjasambandsins.<ref>{{cite book |last=Adams, Simon |title=Russian Republics |url=https://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC |year=2005 |page=21 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-606-9|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041101/http://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Í ágúst árið 1940 var [[Sovétlýðveldið Moldavía|moldavíska sovétlýðveldið]] stofnað upp úr Úkraínu og hernámssvæðum Sovétmanna í [[Bessarabía|Bessarabíu]]. Sovétríkin innlimuðu jafnframt [[Eystrasaltslöndin]] [[Sovétlýðveldið Eistland|Eistland]], [[Sovétlýðveldið Lettland|Lettland]] og [[Sovétlýðveldið Litáen|Litáen]] og gerðu þau að sovétlýðveldum. Innlimun Eystrasaltsríkjanna var ekki viðurkennd af meirihluta alþjóðasamfélagsins og var álitin [[Hernám Eystrasaltslandanna|ólöglegt hernám]]. Eftir [[Vetrarstríðið|innrás Sovétríkjanna í Finnland]] stofnuðu Sovétmenn [[Sovétlýðveldi Kirjála og Finna]] á hernámssvæði þeirra í mars 1940 en limuðu það síðan sem sjálfsstjórnarlýðveldi inn í rússneska sovétlýðveldið árið 1956. Frá júlí 1956 til september 1991 voru fimmtán aðildarlýðveldi í Sovétríkjunum (''sjá kortið að neðan'').<ref>{{cite book |last=Feldbrugge, Ferdinand Joseph Maria |title=Russian Law: The Rnd of the Soviet system and the Role of Law |url=https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C |year=1993 |page=94 |publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |isbn=978-0-7923-2358-7|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041218/http://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Þótt Sovétríkin hafi að nafninu til verið bandalag jafningjaþjóða réðu [[Rússar]] í reynd langmestu um stjórn ríkisins. Yfirburðir Rússa voru svo greinilegir að mestallan þann tíma sem Sovétríkin voru til var algengt (en rangt) að fólk kallaði ríkið einfaldlega „Rússland“. Formlega séð var [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldið]] aðeins eitt aðildarríki innan sambandsríkisins en það var bæði langstærst (bæði landfræðilega og með tilliti til íbúafjölda), voldugast og þróaðast. Rússneska sovétlýðveldið var jafnframt iðnkjarni Sovétríkjanna. Sagnfræðingurinn Matthew White skrifaði að það hafi verið opið leyndarmál að sambandsstjórnarfyrirkomulagið væri aðeins „gluggaskraut“ fyrir yfirstjórn Rússa. Þess vegna hafi íbúar Sovétríkjanna gjarnan verið kallaðir ''Rússar'' fremur en ''Sovétmenn'' þar sem „allir vissu hver fór í raun með stjórnina“.<ref name="White 2012 368">{{cite book |title=The Great Big Book of Horrible Things |last=White |first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist) |publisher=[[W. W. Norton]] |year=2012 |page=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/n389 368] |isbn=978-0-393-08192-3|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}</ref> {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |- !colspan="2" |Lýðveldi !Kort af lýðveldum Sovétríkjanna frá 1956 til 1991 |- |1 |{{flagicon|Rússland|1954}} [[Sovétlýðveldið Rússland]] |rowspan="15" style="width:350px;"|[[File:Republics of the USSR.svg|600px]] |- |2 |{{flagicon|Sovétlýðveldið Úkraína}} [[Sovétlýðveldið Úkraína]] |- |3 |{{flagicon|Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland}} [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland]] |- |4 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Úsbekistan}} [[Sovétlýðveldið Úsbekistan]] |- |5 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Kasakstan}} [[Sovétlýðveldið Kasakstan]] |- |6 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Georgía}} [[Sovétlýðveldið Georgía]] |- |7 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Aserbaísjan}} [[Sovétlýðveldið Aserbaísjan]] |- |8 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Litáen}} [[Sovétlýðveldið Litáen]] |- |9 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Moldavía}} [[Sovétlýðveldið Moldavía]] |- |10 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Lettland}} [[Sovétlýðveldið Lettland]] |- |11 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Kirgistan}} [[Sovétlýðveldið Kirgistan]] |- |12 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Tadsíkistan}} [[Sovétlýðveldið Tadsíkistan]] |- |13 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Armenía}} [[Sovétlýðveldið Armenía]] |- |14 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Túrkmenistan}} [[Sovétlýðveldið Túrkmenistan]] |- |15 | {{flagicon|Sovétlýðveldið Eistland}} [[Sovétlýðveldið Eistland]] |} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276543&lang=is&navsel=666 ''Trúin á Sovjet - kaflar úr bókinni The Yoki and the Commissar, London 1945, eftir Arthur Koestler''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727210710/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276543&lang=is&navsel=666 |date=2011-07-27 }} * Archie Brown, Gerald S. Smith, H. T. Willetts, Michael Kaser, John Fennell. 1982. The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Soviet Union. Cambridge University Press. * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia ''John C. Dewdney, Martin McCauley. Britannica. Russia.'' Sótt 18. nóv 2013 af Britannica.com] {{stubbur|sagnfræði}} [[Flokkur:Sovétríkin| ]] [[Flokkur:Saga sósíalismans]] [[Flokkur:Stofnað 1922]] [[Flokkur:Lagt niður 1991]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] n1lae2sd85m8qg442r32ykqgjs7d6fd 0 6481 1976355 1975139 2026-08-24T09:46:04Z TKSnaevarr 53243 1976355 wikitext text/x-wiki [[File:Lilith_(John_Collier_painting).jpg|thumb|200px|Lilith (John Collier)]] '''Lilith''' er [[Mesópótamía|mesópótamískur]] nætur[[djöfull]] sem hafði mætur á að [[Dauði|deyða]] börn og spilla [[sæði]] manna. == Í Hebresku Biblíuni == Lilith er þýdd sem Næturgrýlan: :Jesaja 34:14 Urðarkettir og sjakalar skulu koma þar saman og skógartröll mæla sér þar mót. '''Næturgrýlan''' ein skal hvílast þar og finna sér þar hæli.<ref>Judit M. Blair De-Demonising the Old Testament - An Investigation of Azazel, Lilith, Deber, Qeteb and Reshef in the Hebrew Bible. Forschungen zum Alten Testament 2 Reihe, Mohr Siebeck 2009 ISBN 3-16-150131-4</ref> == Í gyðinga goðsögn == Lilith er einnig stundum talin fyrsta kona Adams, sagt er að hún hafi verið hrokafull og ekki vilja vera undir Adam komin og rifist við hann um jafnrétti í [[kynlíf]]i. Þannig átti hún að hafa flogið til [[Rauðahaf]]sins og getið um hundrað djöflabörn á dag. Innan [[kabbalatrú]]arinnar eru einnig til margar sögur um uppruna Lilithar. == Tilvísanir == <references/> {{stubbur|trúarbrögð|saga}} [[Flokkur:Djöflar]] [[Flokkur:Mesópótamía]] i1cwvurcl2qukf87qv4pfihujlmeao0 0 10648 1976338 1860491 2026-08-24T00:17:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976338 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Sambía | nafn_á_frummáli = Republic of Zambia | fáni = Flag of Zambia.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Zambia.svg | nafn_í_eignarfalli = Sambíu | kjörorð = One Zambia, One Nation | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Ein Sambía, ein þjóð | þjóðsöngur = [[Stand and Sing of Zambia, Proud and Free]] | staðsetningarkort = Zambia_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Lúsaka]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Sambíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hakainde Hichilema]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Norðvestur-Ródesía]] | dagsetning1 = 27. júní 1890 | atburður2 = [[Barotsiland-Norðvestur-Ródesía]] | dagsetning2 = 28. nóvember 1899 | atburður3 = [[Norðaustur-Ródesía]] | dagsetning3 = 29. janúar 1900 | atburður4 = [[Norður-Ródesía]] | dagsetning4 = 17. ágúst 1911 | atburður5 = [[Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands]] | dagsetning5 = 1. ágúst 1953 | atburður6 = Lýðveldi | dagsetning6 = [[24. október]] [[1964]] | flatarmál = 752.618 | stærðarsæti = 38 | hlutfall_vatns = 1 | mannfjöldasæti = 68 | fólksfjöldi = 17.351.708 | mannfjöldaár = 2018 | íbúar_á_ferkílómetra = 17,2 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 108 | VLF = 75,857 | VLF_á_mann = 4.148 | VLF_á_mann_sæti = 192 | VÞL = {{lækkun}} 0.584 | VÞL_sæti = 146 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Sambískur kvatsja]] (MWK) | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = zm | símakóði = 260 }} '''Sambía''' er landlukt land í [[sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]]. Það liggur að [[Austur-Kongó|Austur-Kongó]] í norðri, [[Tansanía|Tansaníu]] í norðaustri, [[Malaví]] í austri, [[Mósambík]], [[Simbabve]], [[Botsvana]] og [[Namibía|Namibíu]] í suðri og [[Angóla]] í vestri. Landið dregur nafn sitt af [[Sambesífljót]]i. Höfuðborg landsins er borgin [[Lúsaka]]. Flestir íbúar búa í og kringum höfuðborgina eða í [[Copperbelt-hérað]]inu, þar sem helstu miðstöðvar atvinnulífs í landinu eru. Landið var upphaflega byggt [[Koisanar|Koisönum]] en á 13. öld fluttu [[Bantúmenn]] þangað á tímum [[Bantúþjóðflutningarnir|Bantúþjóðflutninganna]]. Á 18. og 19. öld komu nokkrir evrópskir landkönnuðir þangað og árið 1888 keypti [[Cecil Rhodes]] námaleyfi af höfðingja [[Lozi-menn|Lozi-manna]]. [[Bretland|Bretar]] gerðu landið að tveimur nýlendum sem hétu [[Barotsiland-Norðvestur-Ródesía]] og [[Norðaustur-Ródesía]] sem urðu [[Norður-Ródesía]] árið 1911. Á nýlendutímanum var nýlendustjórn skipuð yfir Sambíu samkvæmt ráði [[Breska Suður-Afríkufélagið|Breska Suður-Afríkufélagsins]].<ref>{{Cite web|title=History {{!}} Zambian High Commission|url=https://www.zambiapretoria.net/history/|website=www.zambiapretoria.net|access-date=26. maí 2020}}</ref> Þann 24. október 1964 fékk Sambía sjálfstæði og fyrrum forsætisráðherra [[Kenneth Kaunda]] varð fyrsti forseti landsins. Flokkur hans, [[United National Independence Party]], var við völd frá 1964 til 1991. Kaunda lék lykilhlutverk í leit að friðsamlegum lausnum á átökum í nágrannaríkjunum Ródesíu (Simbabve), Angóla og Namibíu.<ref>Andy DeRoche, ''Kenneth Kaunda, the United States, and Southern Africa'' (London: Bloomsbury, 2016).</ref> Frá 1972 til 1991 var [[flokksræði]] í Sambíu og flokkur Kaunda eini löglegi stjórnmálaflokkurinn. Eftir hörð mótmæli og valdaránstilraun árið 1991 tók [[Frederick Chiluba]] frá sósíaldemókratíska flokknum [[Movement for Multi-Party Democracy]] við völdum og við tók tímabil vaxtar og valddreifingar. Síðan þá hefur ríkt fjölflokkalýðræði í Sambíu og valdaskipti hafa verið friðsamleg. Sambía býr yfir miklum náttúruauðlindum, þar á meðal námum, dýralífi, skógum, vatni og ræktarlandi.<ref>Karlyn Eckman (FAO, 2007).GENDER MAINSTREAMING IN FORESTRY IN AFRICA ZAMBIA.</ref> Árið 2010 nefndi [[Heimsbankinn]] Sambíu sem dæmi um hraðvaxtarland eftir efnahagsumbætur.<ref>Ngoma, Jumbe (18. desember 2010). [http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2010/12/18/world-bank-president-praises-reforms-zambia-underscores-need-continued-improvements-policy-governance "World Bank President Praises Reforms In Zambia, Underscores Need For Continued Improvements In Policy And Governance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014161009/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2010/12/18/world-bank-president-praises-reforms-zambia-underscores-need-continued-improvements-policy-governance |date=2022-10-14 }}. World Bank.</ref> Efnahagsbandalag ríkja í austan- og sunnanverðri Afríku, [[COMESA]], er með höfuðstöðvar í Sambíu. ==Heiti== Sambía hét Norður-Ródesía frá 1911 til 1964 þegar það fékk sjálfstæði sem Sambía. Suður-Ródesía tók þá upp heitið [[Ródesía]] til 1979 þegar landið tók upp nafnið Simbabve. Ródesíurnar tvær drógu heiti sitt af breska athafnamanninum [[Cecil Rhodes]]. Þegar Norður-Ródesía fékk sjálfstæði árið 1964 var landið nefnt Sambía eftir [[Sambesífljót]]i. Sambesí getur þýtt „fljótið mikla“<ref>{{Cite book|last1=Everett-Heath|first1=John|title=The Concise Dictionary of World Place Names|url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&pg=PT1589|publisher=Oxford University Press|language=en|date=7. desember 2017|isbn=9780192556462}}</ref> eða dregið nafn sitt af [[Bisar|Bisum]] (M'biza), bantúmælandi þjóðflokki sem býr í miðri Austur-Sambíu. ==Landfræði== Sambía er [[landlukt]] land í sunnanverðri Afríku með [[hitabeltisloftslag]] og er að mestu [[háslétta|hásléttur]] með stöku hæðum og fjöllum, og árdölum sem skilja milli þeirra. Landið er 752.614 km² að flatarmáli og er því 39. stærsta land heims, örlítið minna en Chile. Landið liggur milli 8. og 18. breiddargráðu suður og 22. og 34. lengdargráðu austur. Tvö vatnasvið liggja um Sambíu: [[Sambesífljót]]/Kafue í mið-, vestur- og suðurhluta landsins; og [[Kongófljót]] í norðri. Lítið svæði í norðausturhluta landsins er hluti af vatnasviði [[Rukwa-vatn]]s í Tansaníu. Nokkrar þverár Sambesífljóts renna að öllu eða mestu leyti í gegnum Sambíu; [[Kabompo-á]], [[Lungwebungu-á]], [[Kafue-á]], [[Luangwa-á]] og Sambesífljótið sjálft, sem rennur um vesturhluta landsins og myndar síðan suðurlandamæri þess að Namibíu, Botsvana og Simbabve. Upptök fljótsins eru í Sambíu en hún rennur líka yfir til Angóla og nokkrar þverár fljótsins eiga upptök sín í hálendi Angóla. Brúnin á flóðsléttu [[Cuando-á]]r myndar suðvesturlandamæri Sambíu en mest af vatninu tapast vegna uppgufunar.<ref name="Beilfuss">Beilfuss, Richard and dos Santos, David (2001) [http://files.gorongosa.net/filestore/348-patterns_hydrological_change_zambezi_delta.pdf "Patterns of Hydrological Change in the Zambezi Delta, Mozambique".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217180850/http://files.gorongosa.net/filestore/348-patterns_hydrological_change_zambezi_delta.pdf |date=17. desember 2008 }} Working Paper No 2 Program for the Sustainable Management of Cahora Bassa Dam and The Lower Zambezi Valley.</ref> Tvær af helstu þverám Sambesífljóts, Kafue og Luangwa, renna að stærstum hluta um Sambíu. Þær renna út í fljótið við landamærin að Simbabve við [[Chirundu]] og [[Luangwa]]. Áður myndar Luangwa hluta af landamærum Sambíu við Mósambík. Sambesí rennur svo frá Luangwa inn í Mósambík og út í sjó við [[Mósambíksund]]. [[Viktoríufossar]] eru um 100 metra háir og 1,6 km breiðir fossar í Sambesífljótinu í suðvesturhluta landsins. Eftir þá rennur fljótið í [[Karibavatn]]. Sambesídalur við suðurlandamærin er djúpur og breiður [[sigdalur]] sem liggur í austur frá Karibavatni. Norðurhluti Sambíu er flatlendur með breiðum sléttum. Í vestri er [[Barotse-flóðsléttan]] við Sambesífljót, sem flæðir yfir frá desember til júní, aðeins á eftir aðalregntímanum sem er oftast frá nóvember til apríl. [[Flóðslétta]]n er einkennandi fyrir umhverfi og samfélag þar, og það sama gildir um aðrar minni flóðsléttur í landinu. [[File:Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 05.jpg|thumb|Viktoríufossar]] Í austurhluta Sambíu liggur slétta milli Sambesífljóts og [[Tanganjikavatn]]s sem hallar í norðurátt og rís því hægt frá um 900 metra hæð í suðri, upp í 1200 metra hæð í miðjunni, og nær 1800 metra hæð í norðri við Mbala. Landslag í Austur-Sambíu er fjölbreytt. Luangwa-dalur deilir hásléttunni með sveigju frá norðaustri til suðvesturs, og teygir sig vestur að miðri sléttunni um djúpan árdal [[Lunsemfwa-á]]r. Sum staðar við hliðar dalsins er að finna hæðir og fjöll, sérstaklega við Nyika-sléttuna í norðaustri við landamærin að Malaví, sem myndar [[Mafingahæðir]] í Sambíu, þar sem hæsti tindur landsins, [[Mafinga-fjall]], er í 2.339 metra hæð.<ref>{{cite web |url=http://www.markhorrell.com/blog/2014/mafinga-south-and-mafinga-central-the-highest-peaks-in-zambia/ |title=Mafinga South and Mafinga Central: the highest peaks in Zambia |date=24. september 2014 |publisher=Footsteps on the Mountain blog |access-date=16. október 2014 }}</ref> [[Muchinga-fjöll]] mynda vatnaskil milli Sambesífljóts og Kongófljóts og liggja samsíða árdal Luangwa-ár. Þau rísa skarpt upp aftan við norðurbrún dalsins, þótt þau séu nær alls staðar lægri en 1700 metrar. Hæsti tindur þeirra er [[Mumpu]], 1.892 metrar á hæð, við vesturenda fjallgarðsins. [[Kongóstilkurinn]] sem skiptir Sambíu í tvo hluta var dreginn utan um þetta fjall. Syðstu upptök Kongófljóts eru í Sambíu og renna í vestur um norðurhlutann, fyrst sem [[Chambeshi-á]] og síðan, eftir [[Bangweulu-vatn]], sem [[Luapula-á]], sem myndar hluta landamæranna að Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó. Luapula rennur í vestur en snýr svo í norður þar sem hún rennur í [[Mweru-vatn]]. Önnur stærsta áin sem rennur í vatnið er [[Kalungwishi-á]] sem rennur í það úr austri. [[Luvua-á]] rennur úr Mweru-vatni í norðri í [[Lualaba-á]] (Efra-Kongófljót). [[Tanganjikavatn]] er hitt aðalvatnið á vatnasviði Kongófljóts. [[Kalambo-á]] rennur í það úr suðaustri og myndar hluta af landamærum Sambíu og Tansaníu. [[Kalambo-fossar]] eru annar stærsti foss landsins. ==Stjórnmál== Í Sambíu er [[forsetaræði]] þar sem [[forseti Sambíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]]. Sambía býr við [[fjölflokkakerfi]]. Ríkisstjórn fer með framkvæmdavald og ríkisstjórn og [[Sambíuþing]] fara saman með löggjafarvald. Á þinginu sitja 158 þingmenn, þar af 150 kjörnir úr einmenningskjördæmum og 8 skipaðir af forseta, til fimm ára í senn. [[Hæstiréttur Sambíu]] er æðsti dómstóll og áfrýjunardómstóll landsins. Sérstökum stjórnlagarétti var komið á árið 2016. Þegar Sambía hlaut sjálfstæði árið 1964 var landið gert að [[lýðveldi]]. Núverandi forseti er [[Hakainde Hichilema]], formaður flokksins [[United Party for National Development]]. Forseti Sambíu getur setið mest í tvö fimm ára kjörtímabil. ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Provincial_Administrative_Divisions_of_Zambia.png|thumb|right|Héruð Sambíu.]] Sambíu er skipt í tíu [[héruð Sambíu|héruð]] sem aftur skiptast í 117 [[umdæmi Sambíu|umdæmi]] og 1.281 hverfi. Einmenningskjördæmi eru 156. ;Héruð # [[Miðhérað Sambíu]] # [[Copperbelt-hérað]] # [[Austurhérað Sambíu]] # [[Luapula-hérað]] # [[Lúsakahérað]] # [[Muchinga-hérað]] # [[Norðvesturhérað Sambíu]] # [[Norðurhérað Sambíu]] # [[Suðurhérað Sambíu]] # [[Vesturhérað Sambíu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Breska samveldið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Sambía| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] lxf8ovts7ly7wmsqale9uygk134yrfu 0 12262 1976310 1961350 2026-08-23T20:43:29Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976310 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Síle | nafn_á_frummáli = República de Chile | nafn_í_eignarfalli = Síle | fáni = Flag of Chile.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Chile.svg | kjörorð= Por la razón o la fuerza | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Með rétti eða mætti | þjóðsöngur = Himno Nacional de Chile | staðsetningarkort = CHL_orthographic_(+all_claims).svg | höfuðborg = [[Santíagó]] | tungumál = [[spænska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Síle|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[José Antonio Kast]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Spánn|Spáni]] | atburður1 = Stofnað | dagsetning1 = [[18. september]] [[1810]] | atburður2 = Yfirlýst | dagsetning2 = [[12. febrúar]] [[1818]] | atburður3 = Viðurkennt | dagsetning3 = [[25. apríl]] [[1844]] | flatarmál = 756.096,3 | stærðarsæti = 37 | hlutfall_vatns = 2,1 | fólksfjöldi = 18.549.457 | mannfjöldasæti = 65 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldi_manntal = 18.549.457 | mannfjöldi_manntal_ár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = $568,319 | VLF_sæti = 45 | VLF_ár = 2022 | VLF_á_mann = 28.526 | VLF_á_mann_sæti = 62 | VLF_nafnvirði = 160,784 | VLF_nafnvirði_sæti = 41. sæti | VLF_nafnvirði_ár = 2007 | VLF_nafnvirði_á_mann = 9.698 | VLF_nafnvirði_á_mann_sæti = 52. sæti | Gini = 54 | Gini_ár = 2006 | Gini_flokkur = <span style="color: #009900;">hátt</span> | VÞL = {{hækkun}} 0,855 | VÞL_sæti = 42 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Síleskur pesi|Pesi]] | gjaldmiðill_ISO = CLP | tímabelti = [[UTC]]-4 og -6 (-3 og -5 á sumrin9 | UTC_hliðrun = -4 | tímabelti_sumartími = <!-- vantar --> | UTC_hliðrun_sumartími = -3 | tld = cl | símakóði = +56 }} '''Síle''' eða '''Chile''', formlega '''Lýðveldið Síle''' ([[spænska]]: {{Hljóð|Es-República de Chile.oga|''República de Chile''}}), er [[land]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] á langri ræmu milli [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og [[Kyrrahaf]]sins. Í norðri liggur landið að [[Perú]], [[Bólivía|Bólivíu]] í norðaustri, [[Argentína|Argentínu]] í austri og [[Drakesund]]i í suðri. Síle er syðsta land heims, og það land sem er næst [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]]. Kyrrahafið er einu [[landamæri]] landsins í vestri, þar sem strandlengjan er yfir 6.435 kílómetrar á lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |title=Geymd eintak |access-date=2008-03-19 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |url-status=dead }}</ref> Síle er 756 þúsund ferkílómetrar að stærð og þar bjuggu 18,5 milljónir manna árið 2023. Yfirráðasvæði Síle nær út á Kyrrahafið og tekur til [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]], [[Desventuradas-eyjar|Desventuradas-eyja]], [[Salas y Gómez-eyja|Salas y Gómez-eyjar]] og [[Páskaeyja]]r, en sú síðastnefnda er í [[Pólýnesía|Pólýnesíu]]. Síle gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu sem nefnist [[Yfirráðasvæði Síle á Suðurskautslandinu]]. [[Santíagó]] er höfuðborg og stærsta borg Síle. [[Spænska]] er opinbert mál í landinu. [[Spánn|Spænskir]] [[landvinningamaður|landvinningamenn]] lögðu [[Inkaveldið]], sem náði yfir norðurhluta landsins, undir sig um miðja 16. öld, en tókst ekki að vinna sigur á [[Mapuche-menn|Mapuche-mönnum]] sem ríktu yfir mið- og suðurhluta landsins. Síle lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1818. Eftir 1830 varð lýðveldið stöðugra og stækkaði í suðurátt með því að leggja undir sig lönd Mapuche-manna. Á [[1881-1890|9. áratug 19. aldar]] var síðasta mótspyrna Mapuche-manna brotin á bak aftur og með sigri á Bólivíu og Perú í [[Kyrrahafsstríðið|Kyrrahafsstríðinu]] (1879-1883) náði Síle yfir það land sem það hefur í dag. Aukið [[lýðræði]] og [[þéttbýlisvæðing]] einkenndu samfélag Síle fram á 8. áratug 20. aldar,<ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012)|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|title=Sufragio femenino universal|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref> og landið reiddi sig í sífellt meira mæli á tekjur af [[kopar]]námum.<ref>[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. Pages 124–125.</ref><ref>[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. ISBN: 956-11-1163-2. Pages 773–775.</ref> Á 7. og 8. áratug 20. aldar hörðnuðu átök milli vinstrimanna og hægrimanna í síleskum stjórnmálum. Það endaði með [[valdaránið í Síle 1973|valdaráni hersins]] sem steypti lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn [[Salvador Allende]] af stóli árið 1973. Herforinginn [[Augusto Pinochet]] varð einræðisherra næstu 16 árin. Í valdatíð hans hurfu 3.000 manns vegna pólitískra ofsókna. Lýðræði var aftur komið á árið 1990 og við tók röð vinstri-miðjustjórna sem fóru með völdin til 2010. Síle er [[hátekjuland]] og eitt af stöðugustu löndum álfunnar í félagslegu og efnahagslegu tilliti. Síle situr efst Suður-Ameríkuríkja á listum yfir [[samkeppnishæfni]], tekjur á mann, [[hnattvæðing]]u, [[friðarvísitalan|frið]] og [[viðskiptafrelsi]].<ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 }}</ref> Landið stendur líka vel hvað varðar [[vísitala um viðkvæm ríki|sjálfbærni ríkisins]] og lýðræðisþróun,<ref name="wdi">{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/ddp/home.do |title=World Development Indicators |publisher=World Bank |date=17 April 2012 |access-date=12 May 2012}}</ref> og er með næst lægstu [[Listi yfir lönd eftir morðtíðni|morðtíðni]] í [[Ameríka|Ameríku]], á eftir Kanada. Síle er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[CELAC]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. Síle gerðist aðili að [[OECD]] árið 2010. == Heiti == Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „''Chile''“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu [[Inkaveldið|Inkarnir]] frá Perú, sem hafði mistekist að sigra [[Mapuche-menn]]ina, dal fjallsins [[Akonkagúa]] ''Chili'' eftir ''Tili'', höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.<ref name="encina">Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.</ref> Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og [[Kasmadalur]] í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét ''Chili''.<ref name="encina"/> Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna ''Chilli'' sem getur þýtt „þar sem landið endar“<ref name="hudson">Hudson, Rex A., ed. "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html Chile: A Country Study]." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005</ref>, „innsti staður [[Jörðin|Jarðar]]“ eða „mávar“; eða frá [[quechua]] orðinu ''chin'', „kuldi“, eða [[aímaríska]] orðinu ''tchili'' sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til ''Chilli'' er hljóðlíkingin ''cheele-cheele'', sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. [[Spánn|Spænsku]] [[landvinningamaður|landvinningamennirnir]] fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur [[Diego de Almagro|Diegos de Almagro]] suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“. == Saga == Fyrir um 10.000 árum settust [[frumbyggjar Ameríku]] að í frjóum dölum og við strendur þessa lands sem nú er þekkt sem Síle. ===Valdatíð Pinochet=== [[File:Golpe de Estado 1973.jpg|thumb|left|Orrustuþotur varpa sprengjum á forsetahöllina í herforingjabyltingunni 1973.]] Allende forseta var [[Valdaránið í Síle 1973|steypt af stóli]] 11. september 1973. Hann er sagður hafa framið sjálfsmorð þegar herinn varpaði sprengjum á [[La Moneda-höll|forsetahöllina]].<ref>{{Cite book|first=Óscar|last=Soto|title=El último día de Salvador Allende|url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca|year=1999|publisher=Aguilar|isbn=978-956-239-084-2}}</ref><ref>{{Cite book|first=Eugeno|last=Ahumada|title=Chile: La memoria prohibida}}</ref> Eftir valdaránið sagði [[Henry Kissinger]] [[Richard Nixon]] Bandaríkjaforseta að Bandaríkin hefðu „aðstoðað“ við valdaránið.<ref>{{cite web|url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |title=KISSINGER AND CHILE: THE DECLASSIFIED RECORD |publisher=The national security archive |date=16 September 2013|access-date=16 September 2013}}</ref> Herforingjaklíka, undir forystu [[Augusto Pinochet]], tók völdin í landinu. Fyrstu ár stjórnarinnar lituðust af [[mannréttindabrot]]um. Síle tók virkan þátt í [[Kondóraðgerðin]]ni.<ref>{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=https://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}</ref> Í október 1973 voru að minnsta kosti 73 myrt í [[Dauðalestin]]ni.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|work=BBC | date=25 July 2000}}</ref> Samkvæmt [[Rettig-skýrslan|Rettig-skýrslunni]] og [[Valech-nefndin]]ni voru minnst 2.115 myrt<ref>{{cite web |author=Ministerio del Interior |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |publisher=Ddhh.gov.cl |date=3 August 1999 |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009}}</ref> og að minnsta kosti 27.265<ref name=sintesis>{{cite web|url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |title=Sintesis Ok |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 }}</ref> pyntuð (þar á meðal 88 börn undir 12 ára aldri).<ref name=sintesis/> Árið 2011 bættust 9.800 fórnarlömb við, þannig að heildarfjöldi myrtra, pyntaðra eða fangelsaðra af pólitískum ástæðum var 40.018 sem vitað er um.<ref>Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html |date=31 December 2015 }}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.</ref> Föngum var safnað saman á þjóðarleikvanginn þar sem hinn vinsæli söngvari [[Victor Jara]] var myrtur ásamt fleirum. [[File:Agrupación_de_Familiares_de_Detenidos_Desaparecidos_de_Chile_(de_Kena_Lorenzini).jpg|thumb|upright|Ættingjar fórnarlamba herforingjastjórnarninnar mótmæla fyrir utan La Moneda-höll.]] Ný stjórnarskrá var samþykkt í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu 11. september 1980 og Pinochet varð forseti lýðveldisins til 8 ára. Eftir valdatöku Pinochet gengu hundruð síleskra byltingarsinna til liðs við [[Sandínistar|Sandínista]] í [[Níkaragva]], skæruliðahreyfingar í Argentínu eða fóru í þjálfunarbúðir á [[Kúba|Kúbu]], Austur-Evrópu og Norður-Afríku.<ref>{{cite book|author1=Pamela Constable |author2=Arturo Valenzuela|title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet|year=1993|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-30985-0|page=150|url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons}}</ref> Seint á 9. áratugnum, aðallega vegna ýmissa atburða eins og efnahagshrunsins 1982<ref>{{cite book|last1= Klein |first1= Naomi |author-link= Naomi Klein |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&pg=PA85|access-date=14 July 2013|date=1 April 2010|publisher=Henry Holt and Company (2007)|isbn=978-1-4299-1948-7|page=85}}</ref> og fjöldamótmæla 1983-1988, heimilaði ríkisstjórnin smátt og smátt meira fundafrelsi, [[málfrelsi]] og félagafrelsi, og starf verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka.<ref>{{cite book|last= Huneeus|first=Carlos|author-link=Carlos Huneeus|editor1=Adam Roberts |editor2=Timothy Garton Ash |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&pg=PT168|access-date=14 July 2013|date=3 September 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-161917-5|pages=197–212|chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88}}</ref> Ríkisstjórnin réðist í efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], sérstaklega í ráðherratíð [[Hernán Büchi]]. Erlendar og innlendar fjárfestingar jukust, þótt kopariðnaðurinn stæði utan við samkeppni. Í [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 1988|þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1988]] var því hafnað að Pinochet fengi að bjóða sig fram til 8 ára í viðbót (56% gegn 44%). Nýr forseti var kosinn auk meirihluta þingsæta 14. desember 1989. Kristilegi demókratinn [[Patricio Aylwyn]] sem bauð sig fram fyrir bandalag 17 flokka undir heitinu ''[[Concertación]]'' náði hreinum meirihluta.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|work=The New York Times | first=Shirley | last=Christian | date=16 December 1989}}</ref> Aylwin var forseti frá 1990 til 1994 og í valdatíð hans færðist landið í átt til lýðræðis. === 21. öldin === [[File:Izamiento de la Gran Bandera Nacional - Presidentes de Chile.jpg|thumb|left|Fimm forsetar Síle frá endurreisn lýðræðis (1990-2022) fagna [[200 ára afmæli Síle]].]] Í desember 1993 fékk Concertación-bandalagið, undir forystu [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], hreinan meirihluta á þingi með 58% atkvæða.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-date=26 May 2008 |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |date=12 December 1993 |access-date=14 July 2013}}</ref> Á eftir Frei Ruiz-Tagle árið 2000 kom sósíalistinn [[Ricardo Lagos]] sem sigraði forsetakosningar í annarri umferð gegn hægrimanninum [[Joaquín Lavín]].<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election |publisher=CNN |date=16 January 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |archive-date=6 May 2008 |url-status=dead}}</ref> Í janúar 2006 varð kona í fyrsta sinn forseti þegar [[Michelle Bachelet Jeria]] úr sósíalistaflokknum sigraði [[Sebastián Piñera]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/10819903|title=Chile elects first woman president|work=NBC News|date=12 January 2006 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|newspaper=The Washington Post | first=Monte | last=Reel | date=12 March 2006}}</ref> Árið 2010 kusu Sílebúar [[Sebastián Piñera]] sem fyrsta hægrisinnaða forsetann í 20 ár. Vegna takmarkana á lengd kjörtímabils bauð Piñera sig ekki fram aftur 2013 og Michelle Bachelet varð aftur forseti 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |work=BBC News |date=11 March 2014 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 }}</ref> Sebastián Piñera tók aftur við af Bachelet 2018.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |work=BBC News |date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse |date=11 March 2018 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 }}</ref> Þann 27. febrúar 2010 reið [[jarðskjálftinn í Síle 2010|jarðskjálfti]] sem mældist 8,8 að stærð yfir Síle. Á þeim tíma var þetta stærsti jarðskjálfti sem mælst hafði nokkru sinni. Yfir 500 fórust (aðallega vegna flóðbylgju) og yfir milljón missti heimili sín. Margir eftirskjálftar fylgdu í kjölfarið.<ref>{{cite web|url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|title=US ready to help Chile: Obama|work=The Australia Times|access-date=3 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|archive-date=27 April 2011|url-status=dead}}</ref> Í upphafi var tjónið metið á 15 til 30 milljarða dala, eða um 10 til 15% af vergri landsframleiðslu Síle.<ref>[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1. mars 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b |date=14 November 2014 }}</ref> Síle vakti heimsathygli fyrir vel heppnaða björgun [[Námaslysið í Coiapó 2010|33 námamanna sem höfðu festst á 700 metra dýpi]] árið 2010. Björgunaraðgerðir síleskra stjórnvalda leiddu til þess að öllum mönnunum var bjargað tveimur mánðum síðar.<ref name="usstatedep">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm|title=Background Note: Chile|work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]|date=16 December 2011|access-date=19 March 2012}}</ref> [[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|[[Mótmælin í Síle 2019-2022]] á [[Plaza Baquedano]] í [[Santíagó]].]] [[Mótmælin í Síle 2019-2022]] hófust vegna óánægju með hækkun fargjalda í [[neðanjarðarlestir Santíagó]], hækkun [[framfærslukostnaður|framfærslukostnaðar]], [[einkavæðing]]u og viðvarandi [[ójöfnuður|ójöfnuð]] í landinu.<ref>{{cite web|title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html|author=Naomi Larsson |website=Al Jazeera|date=26 October 2019}}</ref> Þann 15. nóvember samþykktu flestir flokkar á síleska þinginu að boða til [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 2020|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um nýja stjórnarskrá.<ref>{{cite news |title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html |work=Al Jazeera |date=19 November 2019 |author= Sandra Cuffe}}</ref> Þann 25. október 2025 kusu 78,28% íbúa með nýrri stjórnarskrá. Kosningaþátttaka var 51%. Kosið var til [[stjórnlagaþing Síle|stjórnlagaþings]] í maí 2021.<ref name="postpone">{{Cite web |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |date=2021-04-06 |website=El Mostrador |language=es |access-date=2021-04-07}}</ref> Þann 19. desember 2021 varð 35 ára gamall fyrrum stúdentaleiðtogi, [[Gabriel Boric]], yngsti forsetinn í sögu Síle.<ref>{{cite news |title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941 |work=BBC News |date=20 December 2021}}</ref> 14 af 24 ráðherrum ríkisstjórnar Boric eru konur.<ref>{{cite news |title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women |work=the Guardian |date=21 January 2022 |language=en}}</ref> Þann 4. september 2022 hafnaði meirihluti kjósenda nýju stjórnarskránni í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Síle|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Síle]]. Nýja stjórnarskráin, sem Boric forseti studdi eindregið, reyndist of róttæk og vinstrisinnuð fyrir meirihluta kjósenda.<ref>{{cite news |title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025 |work=BBC News |date=5 September 2022}}</ref> ==Landfræði== [[Mynd:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg|thumb|right|Torres del Paine, í Suður-Chile.]] Síle er hluti af [[Suðurkeilan|Suðurkeilunni]], vestan megin við [[Andesfjöll]]. Landið nær 4300 km frá norðri til suðurs, en er aðeins 350 km breitt þar sem það er breiðast frá austri til vesturs<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/111326/Chile |title=Chile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 May 2013}}</ref> og 64 km þar sem það er grennst. Það er að meðaltali 175 km að breidd. Loftslag og landslag er mjög fjölbreytt, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk, [[Atacama]], í norðri, í gegnum Miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snævi þakinna Andesfjalla í suðri, ásamt [[jökull|jöklum]], [[Fjörður|fjörðum]] og ám.<ref name="BBC-Chile">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm]</ref>. Heildarlandsvæði Síle er 756.950 km². Það er hluti af [[Kyrrahafseldhringurinn|Kyrrahafseldhringnum]]. Ef Kyrrahafseyjarnar og tilkall til lands á Suðurskautslandinu eru útilokuð, liggur Síle á milli 17. og 56. breiddargráðu suður og 66. og 75. lengdargráðu vestur. Síle er eitt af þeim löndum sem ná lengst frá norðri til suðurs. Ef aðeins er litið til meginlands, er Síle einstaklega mjótt miðað við önnur lönd með mikla lengd milli norðurs og suðurs (þar á meðal Brasilíu, Rússland, Kanada og Bandaríkin) sem öll eru minnst 10 sinnum breiðari frá austri til vesturs. Síle gerir líka tilkall til 1.250.000 km² landsvæðis á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]] ([[Suðurskautssvæði Síle]]), en tilkallinu er frestað samkvæmt skilmálum [[Suðurskautssamningurinn|Suðurskautssamningsins]] sem Síle á aðild að.<ref>{{cite web|title=Antarctic Treaty: Information about the Antarctic Treaty and how Antarctica is governed. |publisher=Polar Conservation Organisation |date=1 February 2008 |url=http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204/ |access-date=11 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210224459/http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204 |archive-date=10 February 2010 }}</ref> Síle er syðsta land heims á meginlandi.<ref>{{cite book|last1=Collin|first1=Robert|title=Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World|url=https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse|date=2015|page=[https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse/page/121 121]}}</ref> Síle ræður yfir [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Sala y Gómez-eyja|Sala y Gómez-eyju]], sem eru austustu eyjar [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] og Síle lagði undir sig árið 1888, auk [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]] sem eru yfir 600 km frá meginlandinu. Síle ræður líka yfir óbyggðu eyjunum (fyrir utan bækistöðvar fiskimanna) [[Desventuradas-eyjar|San Ambrosio og San Felix]]. Þessar eyjar skipta miklu því með þeim stækkar landhelgi Síle út í Kyrrahafið.<ref>{{cite book|last=Blanco|first=Alejandro Vergara |title=Derecho de aguas|url=https://books.google.com/books?id=4o3G0FyArtAC|access-date=14 July 2013|year=1998|publisher=Editorial Jurídica de Chile|isbn=978-956-10-1241-7}}</ref> Í norðurenda eyðimerkurinnar [[Atacama]] er mikið af verðmætum jarðefnum, aðallega [[kopar]] og [[kalkrít]]i. Miðdalurinn, þar sem höfuðborgin Santíagó stendur, er tiltölulega lítill, en þar er mest samþjöppun bæði fólksfjölda og landbúnaðar. Dalurinn er líka hin sögulega miðja þaðan sem Síle óx seint á 19. öld þegar landið lagði suðurhéruðin undir sig. Í suðurhlutanum eru skógar, beitarlönd og röð eldfjalla og stöðuvatna. Suðurströndin er völundarhús af fjörðum, víkum, sundum, skögum og eyjum. Andesfjöllin liggja eftir austurlandamærunum og er þar hæsti tindur Síle [[Ojos del Salado]] (6.893 m.) sem er einnig hæsta eldfjall heims. Þjóðartré Síle er [[apahrellir]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Árið 1978 var Síle skipt í [[hérað|héruð]]<ref name="dl2339">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=6889&idVersion=1978-10-10 |title=Decreto ley 2339 de 1978 |access-date=28 June 2011 |author=Ministerio del Interior |date= 10 October 1978}}</ref> og 1979 var þeim aftur skipt í [[sýsla|sýslur]] og þeim síðan í sveitarfélög.<ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7019&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2867 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7020&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2868 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref> Alls eru 16 [[héruð Síle|héruð]],<ref name="l20174">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259774&idVersion=2007-04-05 |title=Ley 20174 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=5 April 2007}}</ref><ref name="l20175">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259864&idVersion=2007-04-11 |title=Ley 20175 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=11 April 2007}}</ref> 56 [[sýslur Síle|sýslur]] og 348 sveitarfélög.<ref>{{Cite book |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=División político-administrativa y censal, 2007 |access-date=27 February 2013 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=18 March 2008 |pages=12 |isbn=978-956-7952-68-7}}</ref> Hvert hérað fékk nafn og rómverska tölu frá norðri til suðurs, fyrir utan [[Stórborgarhérað Santíagó]], sem fékk ekki númer. Árið 2007 voru tvö ný héruð búin til, [[Arica y Parinacota]] og [[Los Ríos-hérað|Los Ríos]], og 2018 var þriðja nýja héraðinu bætt við, [[Ñuble-hérað|Ñuble]] (XVI), þannig að númeraröðin riðlaðist. Númerin voru lögð af árið 2018. [[File:Chile_(+Antarctica_&_Islands),_administrative_divisions_-_en_-_colored_2018.svg|thumb|upright=1.5|Kort af héruðum Síle.]] {|class="wikitable col1izq col2izq col3der col4der col5der col6izq floatcenter" |- !colspan=7|Stjórnsýslueiningar Síle |- ! scope="col" | Hérað<ref name="dl2339"/><ref name="l20174"/><ref name="l20175"/> ! scope="col" | Íbúar<ref name="population">{{cite web|url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=RESULTADOS CENSO 2017|work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017|publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]|date=1 January 2018|access-date=18 January 2017}}</ref> ! scope="col" | Stærð (km²)<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006|author-link=National Statistics Institute (Chile) }}</ref> ! scope="col" | Íbúaþéttleiki ! scope="col" | Höfuðstaður |- |[[Arica y Parinacota]] ||224 548||16&nbsp;873,3 || 13,40 ||[[Arica]] |- |[[Tarapacá-hérað|Tarapacá]] ||324 930 ||42&nbsp;225,8 ||7,83 ||[[Iquique]] |- |[[Antofagasta-hérað|Antofagasta]] ||599 335||126&nbsp;049,1 ||4,82 ||[[Antofagasta]] |- |[[Atacama-hérað|Atacama]] ||285 363||75&nbsp;176,2 ||3,81 ||[[Copiapó]] |- |[[Coquimbo-hérað|Coquimbo]] ||742 178 ||40&nbsp;579,9 ||18,67 ||[[La Serena (Chile)|La Serena]] |- |[[Valparaíso-hérað|Valparaíso]] ||1&nbsp;790 219 ||16&nbsp;396,1 ||110,75 ||[[Valparaíso]] |- |[[Stórborgarhérað Santíagó]] ||7&nbsp;036 792||15&nbsp;403,2 ||461,77 ||[[Santiago de Chile|Santiago]] |- |[[O'Higgins-hérað|Libertador General Bernardo O'Higgins]] ||908 545 ||16&nbsp;387 ||54,96 ||[[Rancagua]] |- |[[Maule-hérað|Maule]] ||1&nbsp;033 197 ||30&nbsp;296,1 ||34,49 ||[[Talca]] |- |[[Ñuble-hérað|Ñuble]] ||480&nbsp;609 ||13&nbsp;178.5 ||36.47 ||[[Chillán]] |- |[[Biobío-hérað |Biobío]] ||1&nbsp;556 805 ||23&nbsp;890,2 ||112,08 ||[[Concepción]] |- |[[Araucanía-hérað|Araucanía]] ||938 626 ||31&nbsp;842,3 ||30,06 ||[[Temuco]] |- |[[Los Ríos-hérað|Los Ríos]] ||380 181 ||18&nbsp;429,5 ||20,88 ||[[Valdivia]] |- |[[Los Lagos-hérað|Los Lagos]] ||823 204 ||48&nbsp;583,6 ||17,06 ||[[Puerto Montt]] |- |[[Aysén-hérað|Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo]] ||102 317 ||108&nbsp;494,4 ||0,95 ||[[Coyhaique]] |- |[[Magallanes-hérað|Magallanes og Síleska Suðurskautslandið]] ||165 593 ||132&nbsp;297,2^''(1)'' ||1,26 ||[[Punta Arenas]] |- !colspan=1|Chile !!17&nbsp;373 831 !!756&nbsp;102,4^''(2)'' ||23,24 !!Santiago |- |colspan=7| :''⁽¹⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 1&nbsp;382&nbsp;554,8 km²</span>'' :''⁽²⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 2&nbsp;006&nbsp;360 km²</span>'' |}{{-}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == *[https://www.gob.cl/en/ Vefur Sílestjórnar] *[https://www.chile.travel/en/ Opinber ferðavefur] {{hnit|31|S|71|W|display=title|region:CL}} {{Suður-Ameríka}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Síle| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] kl1xmbkn74v6dmkidq3eh7psmfxpgbj 0 26107 1976315 1958566 2026-08-23T20:52:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976315 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Heart diagram-en.svg|thumb|250px|Þversnið af mannshjarta. Blái liturinn lýsir farvegi súrefnissnauðs blóðs og rauði liturinn lýsir farvegi súrefnisríks blóðs í hjartanu og um nærliggjandi æðar.]] '''Hjarta''' er [[líffæri]] sem finnst í flestum [[dýr]]um og hefur það hlutverk að dæla [[blóð]]i um [[hjarta- og æðakerfið|æðakerfið]]. Hjartað viðheldur þannig hringrás blóðsins. Blóðið ber [[súrefni]] og [[næringarefni]] til allra [[fruma]] í líkamanum og flytur í burtu úrgangsefni til útskilnaðar.<ref name=":1">{{cite journal|author=Mahadevan, V.|year=2018|title=Anatomy of the heart|journal=Surgery|location=Oxford|volume=36|number=2|pages=43–47|doi=10.1016/j.mpsur.2017.11.010}}</ref><ref>{{cite journal|author=Whitaker, R. H.|year=2010|title=Anatomy of the heart|journal=Medicine|volume=38|number=7|pages=333–335|doi=10.1016/j.mpmed.2010.04.005}}</ref> Mannshjarta er staðsett í [[brjósthol]]inu á milli [[Lunga|lungnanna]] til vinstri fyrir ofan þindina, í skjóli á bak við [[bringubein]]ið og [[rifbein]]in. Stærð þess er á við krepptan hnefa. Í konum vegur það um 250-300g en í körlum um 300-350g.<ref name=":0">{{cite book|author=Gordon Betts J., Young K.A., Wise J.A., Johnson E., Poe, B., Kruse, D.H., Korol, O., Johnson J.E., Womble, M., og DeSaix, P.|year=2013|title=Anatomy and Physiology|publisher=OpenStax|url=https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy}}</ref> Í [[mannslíkami|mannslíkamanum]] eru að meðaltali 5 lítrar af blóði. == Gerð == === Hjartavöðvinn === Þrjú meginlög eru í hjartavöðvanum: Þunn [[hjartahimna]] ([[latína]]: ''epicardium'') úr [[fituvefur|fituvef]] og [[Bandvefur|bandvef]] er utan um hjartavöðvann. Miðlagið er hjartavöðvinn (''myocardium'') en hann er gerður úr sérstökum hjartavöðvavef og myndar þykkasta hluta veggjarins. Innsta lagið er [[hjartaþel]]ið (''endocardium'') sem er örþunnt og slétt lag af [[innþekjufruma|innþekjufrumum]] sem klæðir hjartað að innan. Ásamt því að þekja hjartahólfin þekja þessar innþekjufrumur einnig hjarta- og æðalokurnar og allar [[æð]]ar í [[blóðrásarkerfið|blóðrásarkerfinu]].<ref name=":5">{{cite web|author=Vaskovi, J.|year=2020|title=Layers of the heart|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/layers-of-the-heart}}</ref><ref name=":7">{{cite book|author=Goodman, C. C., Boissonnault, W. G., Fuller, K. S.|year=2003|title=Pathology, Implications for the Physical Therapist|url=https://archive.org/details/pathologyimplica0000good_q7k1|location=United States|publisher=Saunders|edition=2}}</ref> Utan um hjartað liggur tvöfaldur teygjanlegur poki úr bandvef sem kallast [[gollurshús]] (''pericardium''). Ytra lagið er samvaxið skilrúmi milli lungnanna, heldur hjartanu á sínum stað og kemur í veg fyrir að það þenjist of mikið út. Innra lagið liggur utan um hjartað sjálft. Á milli laganna er [[vökvi]] til að minnka núning við samdrátt hjartans milli aðliggjandi líffæra.<ref name=":1" /><ref>{{cite journal|author=Jaworska-Wilczynska M, Trzaskoma P, Szczepankiewicz AA, Hryniewiecki T.|year=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochem Cytobiol|volume=54|number=3|pages=121-125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014}}</ref> Hjartavöðvinn er einstakur að gerð. Hann líkist þverrákóttum vöðvum en er samt stjórnað af [[ósjálfráða taugakerfið|ósjálfráða taugakerfinu]]. Hjartavöðvafrumur eru greinóttar með aðeins einn kjarna og liggja mjög þétt saman til að tryggja hraðan boðflutning um hjartað. Þéttriðið net sem hjartafrumurnar mynda veldur því að rafboð sem valda samdrætti berast hratt í gegnum allar frumurnar.<ref name=":2">{{cite book|author=Gersh, Bernard J.|year=2000|title=Mayo Clinic Heart Book|url=https://archive.org/details/mayoclinicheartb0000unse|location=New York|publisher=William Morrow|pages=[https://archive.org/details/mayoclinicheartb0000unse/page/4 5]-23|isbn=0-688-17642-9}}</ref> Vöðvafrumur eru myndaðar úr örmjóum samsíða [[prótein]]þráðum sem kallast [[Aktín (prótín)|aktín]] og [[mýósín]]. Aktín- og mýósínþræðirnir raða sér reglubundið upp svo áferðin á vöðvanum verður rákótt. Við vöðvasamdrátt dragast þessir þræðir ekki saman heldur ganga þeir á víxl og valda vöðvasamdrætti.<ref name=":5" /> Vöðvafrumurnar í hjartanu vinna því saman að því að dæla blóðinu. Þegar þær eru í slaka geta þær lengst og þá geta hjartahólfin þanist út þegar þau fyllast af blóði. Þegar þræðirnir dragast svo saman styttast þeir og blóðið dælist út í æðarnar.<ref name=":2" /> Þar sem hjartavöðvinn dregst stöðugt saman, þurfa hjartavöðvafrumurnar að vera úthaldsmiklar. Þess vegna innihalda þeir mikið magn [[Hvatberi|hvatbera]] og [[öndun]]in er nær eingöngu loftháð. Í hvatberum fer fram [[frumuöndun]], en þar eru [[ensím]] sem brjóta niður lífræn efni og mynda [[adenosínþrífosfat]] (ATP) sem er orkuforði frumunnar.<ref>{{cite journal|author=Lemieux, H., & Hoppel, C. L.|year=2009|title=Mitochondria in the human heart|journal=Journal of Bioenergetics and Biomembranes|volume=41|number=2|pages=99–106|doi=10.1007/s10863-009-9211-0}}</ref> === Hólf === [[Mynd:CG Heart.gif|thumb|Starfsemi hjartans. Hreyfimynd af því hvernig hjartað starfar sem dæla.]] Hjartað er holur vöðvi með fjögur hólf sem skiptist í hægri og vinstri helminga. Efri hólfin kallast gáttir (''atrium'') en neðri hólfin kallast hvolf (''ventriculum''). Súrefnissnautt blóð frá líkamanum berst til hægri gáttar gegnum holæðar og þaðan er blóðinu dælt í hægri hvolf sem dælir því svo til lungnanna. Frá lungunum berst svo súrefnisríkt blóð til vinstri gáttar sem sér um að dæla blóðinu niður í vinstra hvolf. Frá vinstra hvolfi er blóðinu dælt upp [[ósæð]]ina sem sér um að flytja súrefnisríka blóðið til alls líkamans. Það má því segja að hjartað er í raun tvær dælur sem starfa saman samtímis, önnur sem dælir blóði til [[lungu|lungna]] og hin til vefja líkamans.<ref name=":3">{{cite book|author=Belk C. og Maier V.B.|year=2013|title=Biology: Science of Life with Physiology|edition=4|publisher=Pearson}}</ref> Vegna ólíkra hlutverka hólfanna er þykkt hjartaveggjanna mismunandi eftir hólfum. Gáttirnar sem sjá um dæla blóðinu í neðri hjartahólfin eru svipaðar að þykkt, en þykkt hvolfanna er mismunandi þó þau séu að dæla sama magni blóðs. Muninn á þykktinni má rekja til þess að hægra hvolf þarf ekki jafn mikinn kraft þar sem lungnablóðrásin er styttri og hefur því minna viðnám. Vinstra hvolfið þarf að vinna gegn meira viðnámi til að dæla blóðinu út til líkamans og þarf því meiri kraft.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Blóðinu úr hægra hvolfi er dælt um lungna[[slagæð]] til lungnanna þar sem [[loftskipti]] fara fram. Frá vinstra hvolfi er blóðinu hins vegar dælt mun lengri leið þar sem það fer um ósæðina í sífellt minni slagæðar sem flytja blóðið til alls líkamans. Vinstra hvolfið er því með töluvert þykkari veggi en hægra hvolfið, þar sem meiri vöðvamassa þarf til að dæla blóðinu lengri leið.<ref name=":4">{{cite book|author=Malmivuo, J. og Plonsey, R.|year=1995|title=Bioelectromagnetism: Principles and Applications of Bioelectric and Biomagnetic Fields|location=New York|publisher=Oxford University Press|url=https://www.researchgate.net/publication/321220619_Bioelectromagnetism_6_The_Heart}}</ref> Á milli hjartahólfanna er skilrúm (''septum'') sem er vöðvaveggur sem kemur í veg fyrir að blóð flæði á milli vinstri og hægri hliðar hjartans. Á [[fóstur]]stigi er gat á milli gáttanna, nefnt sporgat (''foramen ovale''), til þess að beina mestu af blóðinu fram hjá lungunum á meðan engin loftskipti fara fram. Þá er beint flæði á milli hægri og vinstri gáttar sem lokast strax eftir fæðingu vegna þrýstingsaukningar í vinstri gátt (''septum primum''). Á milli hvolfanna er skilrúmið (''septum intraventriculare'') þykkara en á milli gáttanna þar sem kraftur hvolfanna er mun meiri.<ref name=":0" /><ref>{{cite thesis|author=Sara Margrét Guðnýjardóttir|year=2017|title=Op á milli gátta: Lokun í skurðaðgerð eða hjartaþræðingu 1997 – 2016|degree=BSc|publisher=Háskóli Íslands|department=Heilbrigðisvísindasvið|url=https://skemman.is/bitstream/1946/27544/1/Sara_M_Gudnyjardottir_op_a_milli_gatta.pdf}}</ref> === Hjartalokur === [[Mynd:Heart valves * Válvulas cardiacas.png|thumb|Staðsetning hjartalokanna. Hjartalokurnar eru fjórar og hlutverk þeirra er að beina blóðinu í eina átt.]] Í hjartanu eru fjórar hjartalokur sem sjá um að beina blóðinu í gegnum og frá hjartanu í eina átt, frá gátt til hvolfs og frá hvolfi til lungnaæðar og ósæðar. Hjartalokurnar eru gerðar úr lagi af hjartaþeli sem er styrkt með bandvef og er það uppistaða hvers flipa fyrir sig.<ref name=":5" /> Þessar hjartalokur eru eins konar einstefnulokar. Ef þessar lokur verða fyrir skemmdum veldur það auknu álagi á hjartað og truflar starfsemi þess.<ref name=":4" /> Í hægri hluta hjartans er þríblöðkuloka (''valva atrioventricularis dextra'') og í vinstri hluta er míturloka (''valva atrioventricularis sinistra'') sem aðskilja gáttir og hvolf. Í stóru slagæðunum sem flytja blóð frá hjartanu liggur lungnaæðarloka (''valva trunci pulmonalis'') á milli lungnaslagæðar og hægra hvolfs, og ósæðarloka (''valva aortae'') á milli ósæðar og vinstra hvolfs.<ref name=":4" /><ref>{{cite web|editor=Pétur Bjarnason|year=2014|title=Hjartasjúkdómar: forvarnir, lækning, endurhæfing|website=Hjartaheill|url=https://hjartaheill.is/wp-content/uploads/2019/04/HFLE.pdf}}</ref> Ákveðinn meginmunur er á milli þess hvort lokan liggi á milli gátta og hvolfa eða hvort hún liggi á milli hvolfa og æða. Þríblöðkulokan er gerð úr þremur flipum og er staðsett á milli hægri gáttar og hægra hvolfs og míturlokan sem er gerð úr tveimur flipum er staðsett á milli vinstri gáttar og vinstra hvolfs. Þær eru báðar gerðar úr flipum úr hjartaþeli og bandvef sem eru svo tengdir með bandvef (''chordae tendineae'') við totuvöðva (''musculi papillares''). Totuvöðvarnir eru fastir við veggi hvolfanna og taka þátt í opnun og lokun þeirra. Þegar hvolfin dragast saman dragast totuvöðvarnir einnig saman og og loka á milli gáttar og hvolfs og koma þannig í veg fyrir að blóðið flæði aftur inn í gáttina.<ref name=":0" /> Tvær lokur eru staðsettar á milli hvolfa og æða. Þær eru lungnaæðaloka og ósæðarloka. Báðar lokurnar eru með þrjá flipa sem eru eins uppbyggðir, en þó smærri en í lokunum á milli gátta og hvolfa. Þessar lokur hafa hins vegar enga totuvöðva sem taka þátt í opnun og lokun heldur stjórnast eingöngu af þrýstingi blóðsins. Þegar hvolfin dragast saman opnast þessar lokur vegna aukins þrýstings. Þegar hvolfin slakna og þrýstingur er orðin meiri í æðinni vill blóðið flæða til baka í þau, en í staðinn rekst það á lokuflipana sem lokast við það.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Rafleiðnikerfi === [[Mynd:EKG Complex es.svg|thumb|Hjartalínurit (EKG) sýnir afskautun og endurskautun vöðvafruma.]] Net sérhæfðra vöðvafruma sér um samdrátt hjartavöðvans. Í hægri gátt hjartans eru svokallaðar gangráðsfrumur í sínushnút (''nodus sinuatrialis''). Boð frá honum valda því að gáttir dragast saman og blóðið dælist niður í hvolfin. Afskautun í sínushnút sendir rafboð eftir brautum til gátta- og skiptahnúts eða AV-hnúts (''nodus atrioventricularis'').  Þar hægist á boðunum í stutta stund. Þessi töf í skiptahnút veldur því að gáttir og hvolf eru ekki að dragast saman samtímis. Frá skiptahnút fara boðin í gegnum hisknippi og þráðaknippi til hægra og vinstra hvolfs. Þau dragast saman og dæla blóði úr hjartanu út í æðarnar.<ref>{{cite journal|authors=Anderson, R.H., Yanni, J., Boyett, M.R., Chandler, N.J., Dobrzynski, H.|year=2008|title=The anatomy of the cardiac conduction system|journal=Clinical Anatomy|volume=22|number=1|pages=99-113|doi=10.1002/ca20700}}</ref><ref name=":6">{{cite book|author=Brewer, S.|year=2016|title=How the body works, the facts visually explained|location=London|publisher=Penguin Random House}}</ref> Hægt er að sjá þennan flutning rafboða um hjartavöðvann [[hjartalínurit]]i (EKG) og hægt er að lesa úr línuritinu hvort starfsemi hjartans sé eðlileg. Hjartalínuritið nemur rafbreytingar við hvern hjartslátt. Hjartalínuritið sýnir P-bylgju sem kemur fram við samdrátt gátta, QRS-mynd sem táknar samdrátt hvolfanna og T-bylgju sem vísar til slökunar á hvolfunum.<ref name=":6" /><ref>{{cite web|author=Crumbie, L.|year=2021|title=Cardiac cycle|website=Kenhub.com|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/cardiac-cycle}}</ref> === Kransæðar === [[Mynd:Coronary vessels.png|thumb|Kransæðar hjartans. Kransæðar, eru slagæðar sem liggja utan um hjartavöðvann og flytja honum súrefni og næringarefni. ]] Hjartað er sístarfandi og þarf að meðaltali 8-10 ml af súrefni á hverri mínútu. Hjartað þarf því mikla næringu sem það fær frá æðum sem umlykja það og kallast [[kransæðar]]. Kransæðarnar greinast frá ósæðinni rétt eftir að hún kemur frá vinstra hvolfi. Kransæðarnar skiptast í hægri og vinstri kransæðar sem greinast svo í smærri æðar sem mynda æðanet umhverfis hjartað. Vinstri kransæðin nærir fremri, efri hluta og hluta af aftari hluta vinstri hluta hjartans, en sú hægri sér um hægri hluta sem og hluta af aftari hluta vinstri helmings.<ref name=":2" /> Æðanetið í hjartanu er umfangsmikið. Það tryggir nægilegt súrefni í vöðvann og bregst við mismikilli súrefnisþörf hjartans háð því hvað einstaklingur gerir hverju sinni. Súrefnissnautt blóð frá hjartavöðvanum fer svo til hægri gáttar með bláæð sem kallast kransstokkur (''sinus coronarius'').<ref name=":0" /> == Starfsemi == Hjartað er í raun tvær [[dæla|dælur]] sem starfa saman og er stjórnað með rafboðum sem valda samhæfðum samdrætti.<ref name=":3" /> Allir vefir líkamans þurfa [[súrefni]] (O₂) til að starfa sem kemst til þeirra með slagæðakerfi líkamans. Súrefnissnautt blóð sem flytur úrgangsefni eins og [[Koltvísýringur|koldíoxíð]] (CO₂) berst frá vefjunum líkamans eftir [[bláæð]]um í átt til hjarta.<ref name=":2" /> Bláæðar sameinast þegar nær dregur hjartanu í stærri æðar og blóðið berst að lokum með tveimur holæðum, efri og neðri holæð (''vena cava superior'' og ''vena cava inferior'') inn í hægri gátt hjartans. Blóðið flæðir beint inn í hægri gáttina. Þaðan fer það í gegnum þríblaðalokuna til hægra hvolfs. Þegar hjartað dregst saman fer blóðið upp frá hægra hvolfi upp til lungna í gegnum lungnaslagæð. Lungnaæðaloka er staðsett við upphaf lungnaslagæðar og kemur í veg fyrir að blóðið renni til baka til hjartans.<ref name=":2" /> [[Mynd:Mammalian Heart and Circulation.PNG|thumb|Hringrás blóðsins. Hægri helmingur hjartans tekur við súrefnissnauðu blóði frá líkamanum og dælir því til lungnanna á meðan vinstri helmingur hjartans tekur við súrefnisríku blóði frá lungum og dælir því út um líkamann.]] Hringrásin á milli lungna og hjarta kallast lungnablóðrás. Hún sér um að skila úrgangsefnum frá líkamanum og koma súrefni að nýju í blóðið í gegnum loftskipti í lungunum. Hringrásin skilar af sér súrefnisríku blóði að nýju til hjartans svo hjartað geti dælt því áfram til vefja líkamans.<ref name=":3" /> Frá lungunum berst súrefnisríkt blóð í gegnum lungnabláæðar sem eru fjórar talsins til vinstri gáttar. Blóðið flæðir frá vinstri gátt í gegnum míturlokuna ofan í vinstra hvolf. Við samdrátt hjartans fer blóðið frá vinstra hvolfi upp í gegnum ósæðarlokuna í ósæðina (''aorta''). Á milli vinstri hvolfs og ósæðar er ósæðarloka sem veldur því að blóðið streymir ekki til baka til hjartans.<ref name=":7" /><ref name=":3" /> Ósæðin er stærsta slagæð líkamans. Þegar hún kemur út frá hjartanu kallast hún rismeginæð (''aorta ascendens'') og þar greinast frá henni kransæðar hjartans sem sjá um að næra hjartavöðvann. Næst kemur ósæðarboginn (''arcus aorta''), en í honum greinast frá æðinni þrjár megingreinar sem sjá um að koma næringu upp til höfuðs og háls og til efri útlima. Þær æðar sem greinast frá ósæðarboganum kallast arms- og höfuðslagæðin (''truncus brachiocephalicus'') og flytja blóð til hægri hliðar höfuðs og háls og í hægri efri útlim. Vinstri hálsslagæð (''arteria carotis communis sinistra'') flytur blóð til vinstri hliðar höfuðs og háls og vinstri neðanviðbeinsslagæð (''arteria subclavia sinistra)'' sem flytur blóð til vinstri efri útlims. Þriðji hluti ósæðar sem greinist frá ósæðarboganum er fallmeginæð (''aorta descendens'') sem greinist svo í fleiri greinar. Þessi hluti sér um að koma súrefnisríku blóði til innri líffæra, bols og neðri útlima.<ref>{{cite book|author=Rosendorff. C.|year=2006|title=Essential Cardiology, principles and practice|publisher=Humana Press inc|edition=2|doi=10.1007/978-1-59259-918-9}}</ref><ref>{{cite web|author=Fitzgerald, Grace|year=2018|title=The Aorta|website=Teachmeanatomy.info|url=https://teachmeanatomy.info/abdomen/vasculature/arteries/aorta/}}</ref> === Hjartsláttur/púls === Ef hlustað er á hjarta með [[Hlustunarpípa|hlustunarpípu]] heyrast tvö hljóð. Fyrra hjartahljóðið er þegar lokurnar milli gátta og hvolfa skella aftur við samdrátt hvolfanna og seinna hjartahljóðið er þegar lokurnar á milli hvolfa og stóru slagæðanna skella aftur þegar þrýstingurinn í æðunum er orðin meira en í hvolfunum.<ref>{{cite web|author=Crumbie, L.|year=2021|title=Heart valves|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/heart-valves}}</ref> Hjartslætti er stjórnað af boðum frá ósjálfráða [[Taugakerfið|taugakerfinu]] bæði frá drifkerfi og sefkerfi þess. Ósjálfráða taugakerfið veldur því að hjartsláttur eykst þegar við bregðumst við ytra áreiti eins og [[Hræðsla|hræðslu]] og [[kvíði|kvíða]]. [[Púls]] segir til um hve oft hjartað slær á mínútu. Hjá meðalmanni slær hjartað 70 sinnum á mínútu í hvíld og dælir þá um 5 lítrum af blóði á sama tíma. Hjartað slær örar við áreynslu til að koma meiri næringu í vöðva líkamans. Hjá vel þjálfuðu íþróttafólki getur afkastageta hjartans aukist í 40 lítra á mínútu og það slegið hraðast rúmlega 200 slög við mikla áreynslu. Íþróttafólk í góðu formi getur verið með hvíldarpúls alveg niður í 30-40 slög á mínútu.<ref name=":2" /><ref name=":6" /> Hægt er að reikna hámarkspúls einstaklings með formúlunni 220 mínus lífaldur. Þegar talað er um þjálfunarpúls er átt við þann púls sem æskilegt er að æfa við eftir því hvaða markmið við ætlum að setja með þjálfuninni. Út frá markmiðum eins og að auka þol eða brenna fitu, skal miða við púls sem er 50-85% hærri en vinnupúls, allt eftir því hvert markmiðið er.<ref name=":6" /><ref>{{cite web|website=Mayo Clinic|title=Exercise intensity: How to measure it|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise-intensity/art-20046887}}</ref> === Blóðþrýstingur === [[Mynd:Systolevs Diastole.png|thumb|Hjartsláttur. Skematísk mynd sem sýnir að hjartað dregst saman og tæmir hvolfin í útfallsfasa og í hvíld fyllist það aftur af í blóði í aðfallsfasa.]] Þegar hjartað dælir blóði um slagæðar líkamans veldur það þrýstingi en [[blóðþrýstingur]] er nauðsynlegur til að viðhalda blóðrásinni til líffæranna. Þegar lesið er af blóðþrýstingsmæli koma upp tvær tölur sem sýna efri og neðri mörk. Oft er miðað við að eðlilegur blóðþrýstingur fullorðinna sé 120/80 mmHg. Efri mörkin teljast innan eðlilegs ramma á bilinu 95-140 mmHg og neðri mörkin á bilinu 60-90 mmHg. Ef tölurnar eru hærri eða lægri er talað um lágþrýsting eða háþrýsting.<ref>{{cite book|authors=Pryor, J. A., Prasad, S. A.|year=2002|title=Physiotherapy for Respiratory and Cardiac Problems|url=https://archive.org/details/physiotherapyfor0000unse|series=Adults and Paediatrics|publisher=Churchill Livingstone|edition=3}}</ref> Fyrri talan er útfallsfasi eða systóla og lýsir því hversu mikill þrýstingur kemur á æðar þegar hjartað slær og blóðið fer út í slagæðarnar. Síðari talan er aðfallsfasi eða díastóla og lýsir því hve mikill þrýstingur er á æðunum þegar hjartað er í hvíld á milli slaga og þenst út af blóði.<ref name=":3" /> Hækkun á blóðþrýstingi er einn stærsti áhættuþáttur á hjarta- og æðasjúkdómum. Hækkun um hverja 20/10 mmHg eykur línulega dánarlíkur einstaklings og því mikilvægt að fylgjast vel með. Það hefur sýnt sig að meðhöndlun háþrýstings fækkar [[Heilablóðfall|heilablóðföllum]] um 40% og [[Hjartaáfall|hjartaáföllum]] um 15-20%.<ref>{{cite journal|author=Jóhanna Ósk Jensdóttir, Emil L. Sigurðsson & Guðmundur Þorgeirsson|year=2007|title=Meðferð Háþrýstings í Heilsugæslu; Hypertension Management in General Practice in Iceland|journal=Læknablaðið|volume=92|number=5|pages=375-380}}</ref> == Hjarta- og æðasjúkdómar == [[Hjarta- og æðasjúkdómar]] eru ein algengasta [[dánarorsök]] fólks í heiminum í dag. Hjarta- og æðasjúkdómar er samheiti yfir þá sjúkdóma sem hafa áhrif á starfsemi hjarta- og æðakerfisins. Algengar tegundir eru sjúkdómar af völdum [[æðakölkun]]ar, [[hjartsláttaróregla|hjartsláttaróreglu]], [[hjartagalli|hjartagalla]] og sjúkdómar í hjartavöðvanum.<ref name=":7" /> Samkvæmt vef [[Landlæknisembættið|Landlæknisembættisins]] eru hjarta- og æðasjúkdómar um 50% af aldursstöðluðum dánarorsökum á [[Vesturlönd]]um. Um 14 milljón manna deyja á hverju ári af þeirra völdum. Með því að breyta um [[lífstíl]], borða hollari mat, hreyfa sig meira og hætta [[reykingar|reykingum]], er hægt að hafa mjög mikil áhrif á áhættuþætti hjartasjúkdóma.<ref>{{vefheimild|höfundur=Matthías Halldórsson|dags=2000|titill=Um hjartasjúkdóma|vefsíða=Landlæknisembættið|url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item17742/Um-hjartasjukdoma}}</ref> Æðakölkun er þegar þykktaraukning verður í æðavegg sem veldur þrengingu í æð eða kölkun á vegg þannig að hann missir teygjanleika sinn. Ef um þykktaraukningu er að ræða safnast [[kólesteról]] og [[fita]] innan á æðaveggi sem á endanum hindrar blóðflæði í æðunum og eykur álagið á hjartað.<ref>{{vefheimild|höfundur=Anna Dagný Smith|dags=2007|titill=Er hægt að eyða eða minnka æðakölkun, sem þegar er komin, með hreyfingu?|vefsíða=Vísindavefurinn|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6890}}</ref> Ýmislegt getur valdið æðakölkun, en helstu áhættuþættirnir eru [[öldrun|hækkandi aldur]], reykingar, hátt kólesteról og [[háþrýstingur]]. Fjölskyldusaga getur líka spilað inn í og kyn, en karlmenn eru líklegri til að fá hjartasjúkdóma en konur.<ref name=":7" /><ref name=":3" /> Æðakölkun getur valdið alvarlegum áföllum eins og [[heilablóðfall]]i og [[hjartaáfall]]i.<ref name=":7" /> Hjartaáfall verður þegar næring til hjartans stöðvast og það fær ekki það súrefni sem það þarfnast. Algengasta ástæða hjartaáfalla er kransæðastífla. Þá er um að ræða alvarlega æðakölkun í einni af kransæðunum sem getur leitt til kransæðastíflu og jafnvel dauða.<ref name=":7" /> Hjartsláttaóregla og [[hjartabilun]] eru dæmi um sjúkdóma í hjartavöðva. Hjartsláttaóregla verður þegar truflun verður á takti eða hraða hjartsláttar. Óreglan getur verið alveg meinlaus en líka mjög alvarleg. Oft verður hjartabilun í kjölfar kransæðastíflu, en ýmsir aðrir sjúkdómar geta haft áhrif og valdið hjartabilun.<ref>{{vefheimild|höfundur=Þórdís Jóna Hrafnkelsdóttir|dags=2015|titill=Þegar hjartað stoppar er það þá heilanum að kenna?|vefsíða=Vísindavefurinn|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=69689}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Hjarta- og æðakerfið]] [[Flokkur:Líffæri]] q7pu4z0etiz6xbzq212kt043vvhlc8d 0 30169 1976301 1834114 2026-08-23T16:56:20Z TKSnaevarr 53243 1976301 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Ehud Olmert | nafn_á_frummáli = {{nobold|אֶהוּד אוֹלְמֶרְט}} | mynd = Erdogan shaking hands with Olmert 2008 (cropped).jpg | titill= [[Forsætisráðherra Ísraels]] | stjórnartíð_start = 4. janúar 2006 | stjórnartíð_end = 31. mars 2009 | forseti = [[Moshe Katsav]]<br>[[Shimon Peres]] | forveri = [[Ariel Sharon]] | eftirmaður = [[Benjamín Netanjahú]] | myndatexti1 = Olmert árið 2008. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1945|9|30}} | fæðingarstaður = [[Binyamina]], [[Umboðsstjórn Breta í Palestínu|Palestínu]] | þjóderni = [[Ísrael]]skur | maki = Aliza Olmert | stjórnmálaflokkur = [[Likud]] (1973–2006)<br>[[Kadima]] (2006–2015) | börn = 4 }}'''Ehud Olmert''' (hebreska: אהוד אולמרט) (fæddur [[30. september]], [[1945]]) er ísraelskur stjórnmálamaður sem var tólfti [[Forsætisráðherra Ísraels|forsætisráðherra Ísraels]]. Olmert tók opinberlega við sæti [[forsætisráðherra Ísraels]] þann [[14. apríl]] [[2006]] en hafði í reynd gegnt starfinu frá því [[4. janúar]] sama ár eftir að þáverandi forsætisráðherra, [[Ariel Sharon]], fékk [[heilablóðfall]] og féll í dá. {{Forsætisráðherrar Ísraels}} {{DEFAULTSORT:Olmert, Ehud}} {{fe|1945|Olmert, Ehud}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ísraels]] ii9qpgtbh0a6x99meymbqklt2w0w2xp 0 35896 1976343 1783365 2026-08-24T07:54:04Z ~2026-46291-83 119888 Breyti því í rétt nafn sem er Vaðlavik ekki Vöðlavík 1976343 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðalvík''' ( Vöðlavík) er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vöðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vöðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vöðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] dt1116ogsjf6ktr7xwhrg6i38hzopnh 1976344 1976343 2026-08-24T07:55:17Z ~2026-46291-83 119888 /* */ 1976344 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðalvík''' ( Vöðlavík) er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vöðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vaðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vaðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] lmdc126qd53n9sw5kxh4y1a6r5z35z3 1976345 1976344 2026-08-24T07:57:20Z ~2026-46291-83 119888 1976345 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðalvík''' ( Vöðlavík) er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vaðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vaðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vaðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] fzt1kb5d9z7fn6wt8y3b85sixds10h5 1976366 1976345 2026-08-24T11:36:31Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Vöðlavík]] á [[Vaðlavík]] yfir tilvísun: Stafsetningarvilla í titli 1976345 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðalvík''' ( Vöðlavík) er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vaðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vaðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vaðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] fzt1kb5d9z7fn6wt8y3b85sixds10h5 1976370 1976366 2026-08-24T11:42:21Z MyraMidnight 41218 Vaðalvík > Vaðlavík, segir á kortinu. Hélt um stund að ég hefði fært það vitlaust. 1976370 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðlavík''' (stundum kallað '''Vöðlavík''') er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vaðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vaðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vaðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] 7vkqik7j6n6edg9gxedz97941afhiq9 1976371 1976370 2026-08-24T11:50:57Z MyraMidnight 41218 Orðaval 1976371 wikitext text/x-wiki [[File:Vaðlavík.jpg|thumb|Vaðlavík]] '''Vaðlavík''' (einnig kölluð '''Vöðlavík''') er vík norðan [[Reyðarfjörður|Reyðarfjarðar]], milli Múla og [[Gerpir|Gerpis]]. Í [[Landnáma|Landnámu]] segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét '''Krossavík''' fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni. Til Vaðlavíkur var ruddur vegur fyrir [[1940]] sem síðar var lengdur til [[Viðfjörður|Viðfjarðar]] og nýttist áður en [[Oddsskarð]]svegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni. Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar [[1994]]. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vaðlvík. Úr víkinni og heiðinni, Vaðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus. [[Flokkur:Fjarðabyggð]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] fng93eenf8apuqfgsq72jvbzy6ww4j8 0 39422 1976336 1973583 2026-08-23T23:12:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976336 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OxfordBuilding.JPG|thumb|right|220px|Bodleian bókasafnið]] '''Oxford-háskóli''' ([[enska]] '''University of Oxford''' eða '''Oxford University''') er [[háskóli]] í bænum [[Oxford]] á [[England]]i. Hann er elsti háskólinn í ensku-mælandi landi. Háskólinn á rætur að rekja að minnsta kosti til loka [[12. öld|12. aldar]] en ekki er vitað nákvæmlega hvenær skólinn var stofnaður. Sagan hermir að [[óeirðir]] hafi brotist út á milli nemenda og þorpsbúa árið [[1209]] og þá hafi sumir fræðimenn flúið norðaustur til bæjarins [[Cambridge]] og stofnað þar [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Skólarnir hafa æ síðan att kappi hvor við annan og hafa löngum þótt bestu háskólar [[Bretland]]s. Dagblaðið ''[[The Times]]'' telur Oxford-háskóla vera besta breska háskólann árið [[2007]] ''Times Higher Education Supplement'' taldi skólann 3. besta háskóla heims árið [[2005]]. Nemendur við skólann eru um 23 þúsund. Þar af eru um 15.500 grunn-nemar og rúmlega 7 þúsund framhaldsnemar. Einkunnarorð skólans eru: ''Dominus illuminatio mea'' eða „Drottinn er upplýsing mín.“ == Skólar innan skólans == [[Mynd:Somerville_College_Library.jpg|thumb|250px|[[Somerville College]]]] Innan Oxford-háskóla eru 39 smærri skólar (e. colleges) sem eru að einhverju leyti sjálfstæðar stjórnsýslu einingar en lúta að öðru leyti sameiginlegri yfirstjórn háskólans. {| class="wikitable" |- !Nafn skóla!!Stofnaður!!Heimasíða!!Systurskóli í [[Cambridge-háskóli|Cambridge]] |- |'''[[All Souls College, Oxford|All Souls College]]'''||[[1438]]||[http://www.all-souls.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020091346/http://www.all-souls.ox.ac.uk/ |date=2013-10-20 }}||[[Trinity Hall, Cambridge|Trinity Hall]] |- |'''[[Balliol College, Oxford|Balliol College]]'''||[[1263]]||[http://www.balliol.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[St John's College, Cambridge|St John's College]] |- |'''[[Brasenose College, Oxford|Brasenose College]]'''||[[1509]]||[http://www.bnc.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Gonville and Caius College, Cambridge|Gonville and Caius College]] |- |'''[[Christ Church, Oxford|Christ Church]]'''||[[1546]]||[http://www.chch.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Trinity College, Cambridge|Trinity College]] |- |'''[[Corpus Christi College, Oxford|Corpus Christi College]]'''||[[1517]]||[http://www.ccc.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Corpus Christi College, Cambridge|Corpus Christi College]] |- |'''[[Exeter College, Oxford|Exeter College]]'''||[[1314]]||[http://www.exeter.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Emmanuel College, Cambridge|Emmanuel College]] |- |'''[[Green College, Oxford|Green College]]'''||[[1979]]||[http://www.green.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405162418/http://www.green.ox.ac.uk/ |date=2007-04-05 }}||[[St Edmund's College, Cambridge|St Edmund's College]] |- |'''[[Harris Manchester College, Oxford|Harris Manchester College]]'''||[[1786]], College síðan [[1996]]||[http://www.hmc.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Hertford College, Oxford|Hertford College]]'''||[[1282]], College síðan [[1740]]||[http://www.hertford.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230025040/http://mcrweb.hertford.ox.ac.uk/ |date=2011-12-30 }}|| |- |'''[[Jesus College, Oxford|Jesus College]]'''||[[1571]]||[http://www.jesus.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Jesus College, Cambridge|Jesus College]] |- |'''[[Keble College, Oxford|Keble College]]'''||[[1870]]||[http://www.keble.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Selwyn College, Cambridge|Selwyn College]] |- |'''[[Kellogg College, Oxford|Kellogg College]]'''||[[1990]], College síðan [[1994]]||[http://www.kellogg.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Lady Margaret Hall, Oxford|Lady Margaret Hall]]'''||[[1878]]||[http://www.lmh.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Newnham College, Cambridge|Newnham College]] |- |'''[[Linacre College, Oxford|Linacre College]]'''||[[1962]]||[http://www.linacre.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Wolfson College, Cambridge|Wolfson College]] |- |'''[[Lincoln College, Oxford|Lincoln College]]'''||[[1427]]||[http://www.linc.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123094304/http://www.linc.ox.ac.uk/ |date=2012-11-23 }}||[[Downing College, Cambridge|Downing College]] |- |'''[[Magdalen College, Oxford|Magdalen College]]'''||[[1458]]||[http://www.magd.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222212938/http://www.magd.ox.ac.uk/ |date=2011-02-22 }}||[[Magdalene College, Cambridge|Magdalene College]] |- |'''[[Mansfield College, Oxford|Mansfield College]]'''||[[1886]], College síðan [[1995]]||[http://www.mansfield.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Merton College, Oxford|Merton College]]'''||[[1264]]||[http://www.merton.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Peterhouse, Cambridge|Peterhouse]] |- |'''[[New College, Oxford|New College]]'''||[[1379]]||[http://www.new.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[King's College, Cambridge|King's College]] |- |'''[[Nuffield College, Oxford|Nuffield College]]'''||[[1937]]||[http://www.nuff.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Oriel College, Oxford|Oriel College]]'''||[[1326]]||[http://www.oriel.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare College, Cambridge|Clare College]] |- |'''[[Pembroke College, Oxford|Pembroke College]]'''||[[1624]]||[http://www.pmb.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Queens' College, Cambridge|Queens' College]] |- |'''[[The Queen's College, Oxford|The Queen's College]]'''||[[1341]]||[http://www.queens.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Pembroke College, Cambridge|Pembroke College]] |- |'''[[Reuben College, Oxford|Reuben College]]'''||[[2019]]||[https://www.reuben.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[St Anne's College, Oxford|St Anne's College]]'''||[[1878]]||[http://www.st-annes.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[New Hall, Cambridge|New Hall]] |- |'''[[St Antony's College, Oxford|St Antony's College]]'''||[[1950]], College síðan [[1963]]||[http://www.sant.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[St Catherine's College, Oxford|St Catherine's College]]'''||[[1963]]||[http://www.stcatz.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213003614/http://www.stcatz.ox.ac.uk/ |date=2016-12-13 }}||[[Robinson College, Cambridge|Robinson College]] |- |'''[[St Cross College, Oxford|St Cross College]]'''||[[1965]]||[http://www.stx.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare Hall, Cambridge|Clare Hall]] |- |'''[[St Edmund Hall, Oxford|St Edmund Hall]]'''||[[1226]], College síðan [[1957]]||[http://www.seh.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Fitzwilliam College, Cambridge|Fitzwilliam College]] |- |'''[[St Hilda's College, Oxford|St Hilda's College]]'''||[[1893]]||[http://www.st-hildas.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222095109/http://www.st-hildas.ox.ac.uk/ |date=2016-12-22 }}|| |- |'''[[St Hugh's College, Oxford|St Hugh's College]]'''||[[1886]]||[http://www.st-hughs.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare College, Cambridge|Clare College]] |- |'''[[St John's College, Oxford|St John's College]]'''||[[1555]]||[http://www.sjc.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213003613/https://www.sjc.ox.ac.uk/ |date=2016-12-13 }}||[[Sidney Sussex College, Cambridge|Sidney Sussex College]] |- |'''[[St Peter's College, Oxford|St Peter's College]]'''||[[1929]]||[http://www.spc.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Somerville College]]'''||[[1879]]||[http://www.some.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929104321/http://student.some.ox.ac.uk/mcr/ |date=2013-09-29 }}||[[Girton College, Cambridge|Girton College]] |- |'''[[Templeton College, Oxford|Templeton College]]'''||[[1965]], College síðan [[1995]]||[http://www.templeton.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319223156/http://www.templeton.ox.ac.uk/ |date=2007-03-19 }}|| |- |'''[[Trinity College, Oxford|Trinity College]]'''||[[1554]]||[http://www.trinity.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Churchill College, Cambridge|Churchill College]] |- |'''[[University College, Oxford|University College]]'''||[[1249]]||[http://www.univ.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Trinity Hall, Cambridge|Trinity Hall]] |- |'''[[Wadham College, Oxford|Wadham College]]'''||[[1610]]||[http://www.wadham.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Christ's College, Cambridge|Christ's College]] |- |'''[[Wolfson College, Oxford|Wolfson College]]'''||[[1966]], College síðan [[1981]]||[http://www.wolfson.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Darwin College, Cambridge|Darwin College]] |- |'''[[Worcester College, Oxford|Worcester College]]'''||[[1714]]||[http://www.worcester.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105090232/http://www.worcester.ox.ac.uk/ |date=2006-01-05 }}||[[St Catharine's College, Cambridge|St Catharine's College]] |} === Skólarígur === Hefðbundinn skólarígur hefur ríkt milli sumra skóla innan háskólans. Oft er slíkur rígur milli nágrannaskóla sem etja t.d. kappi hvor við annan í íþróttum. Sem dæmi má nefna hefðbundinn ríg milli: * [[Exeter College, Oxford|Exeter College]] og [[Jesus College, Oxford|Jesus College]] * [[Brasenose College, Oxford|Brasenose College]] og [[Lincoln College, Oxford|Lincoln College]] * [[The Queen's College, Oxford|The Queen's College]] og [[St Edmund Hall, Oxford|St Edmund Hall]] * [[Balliol College, Oxford|Balliol College]] og [[Trinity College, Oxford|Trinity College]] * [[Christ Church, Oxford|Christ Church]] og [[Pembroke College, Oxford|Pembroke College]] * [[New College, Oxford|New College]] og [[Magdalen College, Oxford|Magdalen College]] * [[St Catherine's College, Oxford]] og [[Magdalen College, Oxford]] * [[Keble College, Oxford|Keble College]] og [[St. John's College, Oxford|St. John's College]] == Stofnanir == === Bókasöfn === * [[Bodleian Library]] er helsta rannsóknarbókasafn skólans. * [[Hooke Library]] er bókasafn fyrir raunvísindin og er formlega hluti af Bodleian bókasafninu. * [[Sackler Library]] er bókasafn fyrir [[fornfræði]], [[Listasaga|listasögu]] og [[fornleifafræði]]. * [[Radcliffe Science Library]] er bókasafn fyrir raunvísindin og er formlega hluti af Bodleian bókasafninu. === Söfn === * [[Ashmolean Museum]] [[list]]a- og [[Sagnfræði|sögusafn]] skólans. * [[Pitt Rivers Museum]] er [[mannfræði]]- og [[Fornleifafræði|fornleifasafn]] skólans. * [[Oxford University Museum of Natural History]] er nátturgripasafn skólans. * [[Museum of the History of Science, Oxford|Museum of the History of Science]] er [[Vísindasaga|vísindasögusafn]] skólans. == Markverðir nemendur == Margt frægt fólk hefur numið við Oxford-háskóla. Þar á meðal eru fjórir breskir og að minnsta kosti átta aðrir konungar eða drottningar, 47 [[Nóbelsverðlaunin|nóbelsverðlaunahafar]], þrír handhafar [[Fields-orðan|Fields-orðunnar]], 25 forsætisráðherrar Bretlands (meðal þeirra má nefna [[Theresa May]] og [[Margaret Thatcher]]), 28 forsetar og forsætisráðherrar annarra landa, sjö dýrlingar, 86 erkibispupar, 18 kardinálar og einn [[páfi]]. Sjö af síðustu ellefu forsætisráðherrum Bretlands hafa brautskráðst frá Oxford-háskóla. Margir vísindamenn og listamenn hafa numið við Oxford-háskóla, m.a. [[Stephen Hawking]], [[Richard Dawkins]], [[Ghil'ad Zuckermann]], nóbelsverðlaunahafinn [[Anthony James Leggett]]. Einnig [[Tim Berners Lee]] sem var einn þeirra sem fundu upp [[Veraldarvefurinn|veraldarvefinn]]. Leikararnir [[Hugh Grant]], [[Kate Beckinsale]], [[Dudley Moore]], [[Michael Palin]], [[Terry Jones]] og [[Richard Burton]] námu við háskólann og kvikmyndagerðamaðurinn [[Ken Loach]]. [[T. E. Lawrence]] var bæði nemandi og kennari við Oxford-háskóla. [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]] og [[Rupert Murdoch]] námu einnig við skólann. [[John Wesley]], upphafsmaður meþódismans nam við Christ Church College og var kjörinn félagi við Lincoln College. nóbelsverðlaunahafinn og lýðræðissinninn [[Aung San Suu Kyi]] frá [[Búrma]] var nemandi við St Hugh's College. Fjölmargir rithöfundar hafa hlotið menntun sína við skólann og sumir kennt við hann. Meðal þeirra má nefna [[Evelyn Waugh]], [[Lewis Carroll]], [[Aldous Huxley]], [[Oscar Wilde]], [[C. S. Lewis]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Phillip Pullman]], [[Vikram Seth]] og [[Plum Sykes]], skáldin [[Percy Bysshe Shelley]], [[John Donne]], [[A.E. Housman]], [[W. H. Auden]] og [[Philip Larkin]], [[Thomas Warton]], [[Henry James Pye]], [[Robert Southey]], [[Robert Bridges]], [[Cecil Day-Lewis]], [[John Betjeman|Sir John Betjeman]] og [[Andrew Motion]]. [[Flokkur:Háskólar á Bretlandi]] [[Flokkur:Oxford]] rys31akd8nvtu03zehhqsehifhndoce 0 62515 1976306 1966165 2026-08-23T19:18:07Z MyraMidnight 41218 Tilvísanir fyrirsögn 1976306 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Motobu_Choki2.jpg|thumb|right|150px|Karate krefst mikillar einbeitingar.]] '''Karate''' (空手), einnig þekkt sem '''karate-do''' (空手道, ''Karate-dō''), er [[sjálfsvarnaríþrótt]] sem á rætur sínar að rekja til konungsríkis [[Ryukyu-eyjar|Ryukyu eyja]] í [[Japan]], og var þróað úr þeirra innlendu [[bardagaíþrótt|bardagalist]] í [[Okinawa]] undir áhrifum [[Kína|kínversks]] [[kenpo]].<ref>{{Cite web|url=http://www.wonder-okinawa.jp/023/eng/001/001/index.html|title=History of Okinawan Karate|website=www.wonder-okinawa.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302085743/http://www.wonder-okinawa.jp/023/eng/001/001/index.html|archive-date=2009-03-02|access-date=2026-06-03}}</ref> Karate var kannski eitt sinn bardagaíþrótt, en nú til dags er það flokkað sem sjálfsvarnaríþrótt.<ref>{{Cite web|url=https://www.nkkf.org/blogs/q-a-why-is-it-inaccurate-to-call-karate-a-martial-art|title=Q&A {{!}} Why is it inaccurate to call Karate a martial art?|website=www.nkkf.org|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> Sá sem æfir karate kallast '''karate-ka''' (空手家). Í karate er beitt höggum og spörkum til að yfirbuga andstæðinginn þar sem kraftmiklar og snarpar hreyfingar einkenna karate. Karate er vinsæl keppnisíþrótt víða um heim í dag. Upphaflega voru engir búningar eða belti, gráður eða stöðluð kerfi af karate, það kom allt saman þegar Gichin Funakoshi innleiddi beltakerfið frá [[júdó]] árið 1924, eftir að hann hafði kynnt karate fyrir meginlandi Japans.<ref>{{Cite web|url=https://roninkaikarate.com/pages/the-origin-of-the-belt-system-in-karate|title=The Origin of the Belt System in Karate|website=RONIN KAI KARATE|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref><ref name=":3" /> Það var í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] þegar [[Bandaríkjaher|Bandaríkjaherinn]] kom sér fyrir á Okinawa sem karate fór að dreifa úr sér, þar sem það varð vinsælt á meðal hermanna sem voru staðsettir þar.<ref>{{Cite web|url=https://www.wearethemighty.com/articles/heres-how-us-marines-made-karate-popular-after-world-war-ii/|title=Here's how US Marines brought karate back home after World War II|last=Crigger|first=Kelly|date=2018-04-02|website=We Are The Mighty|language=en-US|access-date=2026-06-03}}</ref> Það var í byrjun 14. aldar sem kínverjar komu með bardagalistir sínar til Okinawa. Brátt þróaðist það í Ryukyu konungsríkið, með sitt eigið tungumál, klæðnað og hefðir með sterk tengsl við meginland Kína. Þegar japanir gerðu Ryukyu að [[leppstjórn]] undir sér og bönnuðu þeim að bera sverð, þá fóru ungir menn að blanda innlendum bardagalistum (sem hét ''Te'', sem þýðir hönd) við þær kínversku til þess þróa aðferð til að verja sig án vopna. Þessi blendingur af bardagalistum fékk nafnið ''karate'' (唐手) sem þýðir Kínversk hönd.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/centuries-old-sport-karate-history-olympics-180977941/|title=The Centuries-Old Sport of Karate Finally Gets Its Due at the Olympics|last=Tsuboike|first=Tony Perrottet,Jun|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> Nafninu var breytt árið 1936, af pólitískum ástæðum, úr 唐手 („Tang hönd“ eftir [[Tangveldið|Tangveldinu]], sem samsvarar „Kínversk hönd“) yfir í 空手 („tóm hönd“); en bæði nöfnin eru borin fram ''karate'' á [[Japanska|japönsku]].<ref>{{Cite web|url=https://www.kungfutoday.com/china-hand/|title=China Hand (唐手) - Forefather to Karate|last=Scrima|first=Nick|date=2025-01-05|website=Master Nick Scrima's Chinese Martial Arts Center|language=en-US|access-date=2026-06-03}}</ref> Kvikmyndir sem voru um bardagaíþróttir á 1960 og 1970 áratugunum gerðu slíkar íþróttir vinsælli um allan heim og fóru flestir að kalla allar sambærilegar íþróttir einu orði ''karate''. == Fjölbreyttir stílar af karate == Það eru til mörg afbrigði af karate, hér eru þekktustu stílarnir:<ref>{{Cite web|url=https://www.kungfutoday.com/china-hand/|title=China Hand (唐手) - Forefather to Karate|last=Scrima|first=Nick|date=2025-01-05|website=Master Nick Scrima's Chinese Martial Arts Center|language=en-US|access-date=2026-06-03}}</ref> * ''Goju ryu,'' þróað af Chojun Miyagi, leggur áherslu á jafnvægi á milli harðra (go) og mjúkra (ju) hreyfinga. Hringlaga hreyfingar, öndunar æfingar, og bardaga í návígi. * ''Shotokan'', þróað af Gichin Funakoshi (og nafnið kemur frá dulnefninu sem hann notaði við ljóðaskrif), er þekkt fyrir djúpar stöður, línulega tækni, og áherslu á karftmikil högg og sterkar grunnreglur. * ''Wado ryu'', þróað af Hironori Otsuka, blandar karate við jujutsu, með áherslu á undankomu, flæðandi hreyfingar, og endurbeiningu frekar en hráan styrk. * ''Shito ryu'', þróað af Kenwa Mabuni, sameinar eiginleika úr ýmsum Okinawa hefðum. Það býður upp á mikið úrval af kata og blöndu af harðri og mjúkri tækni. == Beltakerfi og gráður == Litir á beltunum getur verið mismunandi eftir skólum (t.d. ''shotokan'' eða ''goju ryu'') og deildum, og er þá aðal munurinn á þeim er hvar rauða beltið er í röðinni.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://afturelding.is/karate/beltakerfi-og-gradun/|title=Beltakerfi og gráðun|website=Ungmennafélagið Afturelding|language=is|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kdh.is/beltakerfi/|title=Beltakerfi|website=Karatedeild Hauka|language=is|access-date=2026-06-03}}</ref> Sumir notast við millistig á beltunum sem kallast ''mon-kyu'' þegar verið er að kenna yngri börnum, og þá eru beltin annað hvort með hvítri línu eða grennri en beltið sem er næst í röðinni.<ref>{{Cite web|url=https://karatedo.is/test/|title=Beltakerfi – Karatefélag Reykjavíkur|language=en-US|access-date=2026-06-03}}</ref> {| class="wikitable" |+ Kyu |- ! Tign ! colspan="2" | Litur !Lýsing |- | 10. ''kyu'' | Hvítt belti | <span style="background-color: white; color: white;">XXXXXXXXXXXXX</span> |Ný byrjaður |- | 9. ''kyu'' | Rautt belti | <span style="background-color: red; color: red;">XXXXXXXXXXXXX</span> | rowspan="3" |Byrjandi |- | 8. ''kyu'' | Gult belti | <span style="background-color: yellow; color: yellow;">XXXXXXXXXXXXX</span> |- | 7. ''kyu'' | Appelsínugult belti | <span style="background-color: orange; color: orange;">XXXXXXXXXXXXX</span> |- | 6. ''kyu'' | Grænt belti | <span style="background-color: green; color: green;">XXXXXXXXXXXXX</span> | rowspan="3" |Miðstig |- | 5. ''kyu'' | Blátt belti | <span style="background-color: blue; color: blue;">XXXXXXXXXXXXX</span> |- | 4. ''kyu'' | Fjólublátt belti | <span style="background-color: purple; color: purple;">XXXXXXXXXXXXX</span> |- | 3. kyu | Brúnt belti, 1 rönd | <span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">X<span style="background-color: black; color: black;">X</span>X</span><span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">XXXXXXXXXX</span> | rowspan="3" |Framúrskarandi |- | 2. kyu | Brúnt belti, 2 rendur | <span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">X<span style="background-color: black; color: black;">X</span>X</span><span style="background-color: black; color: black;">X</span><span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">XXXXXXXXX</span> |- | 1. kyu | Brúnt belti, 3 rendur | <span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">X<span style="background-color: black; color: black;">X</span>X</span><span style="background-color: black; color: black;">X</span><span style="background-color: saddlebrown; color: saddlebrown;">X<span style="background-color: black; color: black;">X</span>XXXXXXX</span> |- |1. dan |Svart belti (Shodan) | rowspan="5" | <span style="background-color: black; color: black;">XXXXXXXXXXXXX</span> | rowspan="5" |Meistari |- |2. dan |Svart belti (Nidan) |- |3. dan |Svart belti (Sandan) |- |4. dan |Svart belti (Yondan) |- |5. dan |Svart belti (Godan) |- | colspan="4" |''þessi tafla er byggð á litaröð karatedeildar [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingar]].<ref name=":2" />'' |} == Karate á Íslandi == [[Mynd:Karate-iceland-reynir-santos.jpg|alt=reynir santos að sýna karate|thumb|[[Reynir Santos]] að sýna karate]] Áhugi íslendinga á karate er hægt að rekja til 1960, þegar meðlimir úr glímufélaginu Ármann fóru að kynna japönsku íþróttina [[júdó]] fyrir almenningi og ýmis afbrigði hennar, þar á meðal karate.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1326366?iabr=on#page/n17/mode/1up|titill=Judo - hin fágaða íþrótt Japana kynnt almenningi hér|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=13. janúar|ár=1960|bls=18}}</ref> Árið 1965 var Jón Geir Árnason beðinn um að útskýra hvað karate væri, fyrst hann var á meðal þeirra fáu íslendinga sem voru að stunda karate og sýndi áhuga á því að stofna hóp fyrir íþróttina hér á landi.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1370156?iabr=on#page/n29/mode/1up|titill=Hvað er karate?|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=27. október|ár=1965|bls=30}}</ref> Fréttamenn fengu tækifærið til að kynnast og fjalla um karate árið 1966, þegar tveir karate meistarar frá [[Japan]] komu til Íslands í boði Judokan félagsins til að bjóða íslendingum námskeið í karate. Þeir hétu Toshiaki Tani og Akimasa Shimonishi og voru báðir tveir stúdentar frá Doshisha háskólanum í [[Kyoto]] og 3.dan í karate. Tani hafði nú þegar farið um Finnland, Svíþjóð, Danmörku og Frakkland til að kynna íþrótt sína og myndi svo halda áfram til Bandaríkjana eftir dvöl sína á Íslandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1380428?iabr=on#page/n29/mode/1up|titill=Sýna og kenna karate|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=1. desember|ár=1966|bls=30}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1380604?iabr=on#page/n25/mode/1up|titill=Japanskir meistarar hér kynna og kenna karate|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=7. desember|ár=1966|bls=26}}</ref> Námskeiðið var haldið í æfingasal Judokan í húsi Júpiters og Mars á [[Kirkjusandur|Kirkjusandi]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1381634#page/n19/mode/2up|titill=Karate|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=13. janúar|ár=1967|bls=20}}</ref> Karate spratt aftur upp þegar [[Reynir Santos]] sýndi karate á afmæli Júdófélagi Ármanns árið 1970. Hann var 3.dan í ''shotokan'' karate og hafði náð þeim titil árið 1962.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://karatedo.is/reynir-santos/|title=Reynir Santos – Karatefélag Reykjavíkur|access-date=2026-05-31}}</ref> Þetta sama ár flutti hann á Biskupstungur í Árnessýslu og kenndi þar karate. Upphaflega kom hann til Íslands með Bandaríska hernum þar sem hann var staðsettur á Keflavíkurvelli og hafði meira segja komið fram í sjónvarpinu einhvern tíman á árunum 1968-1969.<ref name=":1" /> [[Reynir Santos]] hefur verið kallaður faðir Karate á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://kai.is/wp-content/uploads/2017/02/02.-%C3%81rssk%C3%BDrsla-KA%C3%8D-1985-texti.pdf|titill=Ársskýsla Karatesamband Íslands 1985|útgefandi=KAÍ|mánuður=22. nóvember|ár=1985|bls=15}}</ref>, þar sem hann byrjaði að kenna íþróttina í Reykjavík árið 1972 í húsnæði Júdófélags Reykjavíkur sem leiddi til stofnun [[Karatefélag Reykjavíkur|Karatefélags Reykjavíkur]] árið 1973. Reynir flutti til Vestmannaeyja árið 1973 og kenndi þar karate. Síðar stofnaði hann þar ''Karatefélag Íslands'' árið 1975 (sem var seinna endurstofnað sem [[Shotokan Karatefélagið]], sem sá um útgáfu [[Karateblaðið|Karateblaðsins]] á tímabili) og fluttist aftur til Reykjavíkur.<ref>{{Cite web|url=https://karatedo.is/reynir-santos/|title=Reynir Santos – Karatefélag Reykjavíkur|language=en-US|access-date=2026-05-30}}</ref><ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://kai.is/wp-content/uploads/2017/04/Karatebla%C3%B0i%C3%B0-3-1982.pdf|titill=Karate på Island|útgefandi=Karateblaðið, 2tbl, 2.árg.|mánuður=Október|ár=1982|bls=17}}</ref> Karatefélagið Þórshamar iðkar ''shotokan'' karate. Karatefélag Reykjavíkur iðkar ''goju ryu'' karate. == Karate félög og deildir == Þessar upplýsingar koma að mestu leiti frá '''Karatesambandi Íslands.'''<ref>{{Cite web|url=https://kai.is/karatefelog-og-deildir/|title=Karatefélög og -deildir {{!}} Karatesamband Íslands|access-date=2026-05-30}}</ref> === Karatefélög === * [[Karatefélag Reykjavíkur]], stofnað 13. september 1973.<ref>{{Cite web|url=https://karatedo.is/reykjaviks-karate-club/|title=English – Karatefélag Reykjavíkur|language=en-US|access-date=2026-05-30}}</ref> * [[Karatefélagið Þórshamar]], stofnað 27. maí 1979.<ref>{{Cite web|url=http://gamli.thorshamar.is/um_felagid.html|title=Karatefélagið Þórshamar|website=gamli.thorshamar.is|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521002125/http://gamli.thorshamar.is/um_felagid.html|archive-date=2024-05-21|access-date=2026-05-30}}</ref> * [[Karatefélag Akraness]], stofnað haustið 1990.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7114253#page/n17/mode/2up|titill=ÍA hornið|höfundur=Skessuhorn|safnmánuður=26. nóvember|safnár=1998|bls=18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ia.is/karate-stjorn/|title=Karate – Stjórn – Íþróttabandalag Akraness|language=is|access-date=2026-05-30}}</ref> * [[Karatefélag Akureyrar]], upphaflega stofnað 1975<ref name=":0" />, endurstofnað október 2008.<ref>{{Cite web|url=https://karateakureyri.is/?page_id=2|title=Um félagið|website=Karatefélag Akureyrar|access-date=2026-05-30}}</ref> * [[Karatefélag Suðurlands]], stofnað 17. janúar 2010.<ref>{{Cite web|url=http://karatefelag.weebly.com/um-feacutelagieth.html|title=Um félagið|website=Karatefélag Suðurlands|access-date=2026-05-30}}</ref> * [[Karatefélag Vestmannaeyja]], endurstofnað 12. desember 2012.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/252538758148327/|titill=Karatefélag Vestmannaeyja á Facebook|mánuðurskoðað=30. maí|árskoðað=2026}}</ref> === Karatedeildir === * Karatedeild [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingar]] * Karatedeild [[Breiðablik|Breiðabliks]] * Karatedeild [[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnis]] * Karatedeild [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] * Karatedeild [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkis]] * Karatedeild [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkings]] * Karatedeild [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] == Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.kai.is/ Karatesamband Íslands] * [http://www.karate.is/ Karate.is - Karatefélagið Þórshamar] * [http://www.itkf.org/ International Traditional Karate Federation] * [http://www.jka.or.jp/english/e_index.html Japan Karate Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128192919/http://www.jka.or.jp/english/e_index.html |date=2013-01-28 }} * [http://www.wkf.net/ World Karate Federation] [[Flokkur:Karate| ]] 0pcrvq0hm39hahba18efbcqtfxekz1c 1 64711 1976368 463361 2026-08-24T11:36:31Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Spjall:Vöðlavík]] á [[Spjall:Vaðlavík]]: Stafsetningarvilla í titli 463361 wikitext text/x-wiki Á þá að flokka [[Aðalvík]] osfrv. líka sem firði? Hvernig eru firðir skilgreindir hér? --[[Kerfissíða:Framlög notanda/85.220.88.116|85.220.88.116]] 19. apríl 2008 kl. 12:44 (UTC) pgyfo1d13zfsskjycih9vl237hr4fcd 0 66307 1976357 1815284 2026-08-24T09:47:06Z TKSnaevarr 53243 1976357 wikitext text/x-wiki [[Mynd:GustaveDoreParadiseLostSatanProfile.jpg|thumb|right|Túlkun [[Gustav Doré]]s á satan eins og hann kom fyrir í ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' [[John Milton|Johns Milton]].]] '''Satan''' (hebreska: ''śāṭān)'' er nafn á persónugerðum óvini guðs, og venjulega notaður sem tákn alls [[Illska|ills]], í [[Gyðingdómur|gyðingdómi]] og öðrum [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamískum trúarbrögðum]]. Samkvæmt [[Biblían|Biblíunni]] helgiriti Kristninna manna er hann drottnari [[Helvíti|Helvítis]] og erkióvinur [[Guð|Guðs]]. Í bókinni ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' eftir [[John Milton]] er hann [[erkiengill|erkiengillinn]] Lúsífer sem að gerir uppreisn gegn [[Guð|Guði]] og var honum refsað með því að vera sendur til [[Helvíti|Helvítis]] þar sem hann er sagður drottna nú. Á 20. öld hafa sprottið upp nýtrúarhreyfingar [[Satanismi|Satanista]] sem tilbiðja Satan sem goð, ein þekktasta hreyfingin er [[Kirkja Satans]] sem var runnin undan rifjum bandaríkjamannsins [[Anton LaVey]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Satan| ]] [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]] mlf4nqfydii8i55rgxe8wrj32n20y73 1976363 1976357 2026-08-24T10:54:56Z TKSnaevarr 53243 1976363 wikitext text/x-wiki [[Mynd:GustaveDoreParadiseLostSatanProfile.jpg|thumb|right|Túlkun [[Gustav Doré]]s á satan eins og hann kom fyrir í ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' [[John Milton|Johns Milton]].]] '''Satan''' (hebreska: ''śāṭān)'' er nafn á persónugerðum óvini guðs, og venjulega notaður sem tákn alls [[Illska|ills]], í [[Gyðingdómur|gyðingdómi]] og öðrum [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamískum trúarbrögðum]]. Samkvæmt [[Biblían|Biblíunni]] helgiriti Kristninna manna er hann drottnari [[Helvíti|Helvítis]] og erkióvinur [[Guð|Guðs]]. Í bókinni ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' eftir [[John Milton]] er hann [[erkiengill|erkiengillinn]] Lúsífer sem að gerir uppreisn gegn [[Guð|Guði]] og var honum refsað með því að vera sendur til [[Helvíti|Helvítis]] þar sem hann er sagður drottna nú. Á 20. öld hafa sprottið upp nýtrúarhreyfingar [[Satanismi|Satanista]] sem tilbiðja Satan sem goð, ein þekktasta hreyfingin er [[Kirkja Satans]] sem var runnin undan rifjum bandaríkjamannsins [[Anton LaVey]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Djöflar]] [[Flokkur:Satan| ]] [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]] 4kbvn37q14xl6lwnflfs7g8ixjemn5f 1976364 1976363 2026-08-24T10:54:59Z MyraMidnight 41218 Einnig kallaður djöfullinn, bæti tengli 1976364 wikitext text/x-wiki [[Mynd:GustaveDoreParadiseLostSatanProfile.jpg|thumb|right|Túlkun [[Gustav Doré]]s á satan eins og hann kom fyrir í ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' [[John Milton|Johns Milton]].]] '''Satan''' ([[hebreska]]: ''śāṭān)'' er nafn á persónugerðum óvini guðs, einnig kallaður '''djöfullinn''', og er venjulega notaður sem tákn alls [[Illska|ills]] í [[Gyðingdómur|gyðingdómi]] og öðrum [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamískum trúarbrögðum]]. Samkvæmt [[Biblían|Biblíunni]] helgiriti Kristninna manna er hann drottnari [[Helvíti|Helvítis]] og erkióvinur [[Guð|Guðs]]. Í bókinni ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' eftir [[John Milton]] er hann [[erkiengill|erkiengillinn]] Lúsífer sem að gerir uppreisn gegn [[Guð|Guði]] og var honum refsað með því að vera sendur til [[Helvíti|Helvítis]] þar sem hann er sagður drottna nú. Á 20. öld hafa sprottið upp nýtrúarhreyfingar [[Satanismi|Satanista]] sem tilbiðja Satan sem goð, ein þekktasta hreyfingin er [[Kirkja Satans]] sem var runnin undan rifjum bandaríkjamannsins [[Anton LaVey]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Djöflar]] [[Flokkur:Satan| ]] [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]] 8fh7psy6wivs2z8k5rcw8u2060az1v8 0 67923 1976339 1947546 2026-08-24T01:01:03Z Lafi90 69742 Myndframsetning. Var að muna að ég spurði og fékk tölvupóst um málið frá safn@ruv.is 20. júní 2024. 1976339 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Stundin Okkar | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = [[Barnaefni]] | handrit = | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{ISL}} [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | þáttalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleidandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = Efstaleiti 1, Reykjavík <br> Íslandii | lengd = 25-50mín <br> 25mín (2023) | stöð = [[Rúv]] | myndframsetning = SDTV 4:3 (Svarthvítt) (1966 til 1975) <br> SDTV 4:3 (1975 til 2007) <br> SDTV 16:9 (2008 til 2011) <br> HDTV1080i (frá 2012) | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = [[24. desember]] [[1966]] | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/stundin-okkar/29437 | imdb_kenni = tt0476116 }} '''Stundin okkar''' er [[barn|barna]][[sjónvarpsþáttur|þáttur]] sem er sýndur á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á [[sunnudagur|sunnudögum]] klukkan 18 (6). Fyrsti þátturinn var sendur út á [[aðfangadagur|aðfangadag]] [[1966]] skömmu eftir stofnun sjónvarpsins. Stundin okkar er elsti íslenski sjónvarpsþátturinn sem enn er sendur út. Hann hefur lengst af verið sendur út um klukkan sex síðdegis á sunnudögum og tekið 40-50 mínútur í útsendingu. Fyrstu árin var sunnudagshugvekja send út í kortér klukkan sex og síðan tók Stundin okkar við fram að íþróttum klukkan sjö. Fyrsti umsjónarmaður Stundarinnar okkar var [[Hinrik Bjarnason]] kennari og síðar dagskrárstjóri. Strax í febrúar [[1967]] urðu [[Rannveig og Krummi]] ([[Rannveig Jóhannsdóttir]] og [[Sigríður Hannesdóttir]]) fastur liður í öðrum hverjum þætti og svo vinsæl að flestir tengja þau við þessi fyrstu ár fremur en Hinrik. Krummi var [[handbrúða]] sem Hinrik hafði keypt í [[Þýskaland]]i. Frá upphafi byggðist þátturinn á blönduðum atriðum frá grunnskólunum, leikhúsunum og aðkeyptu erlendu efni sem stjórnandi þáttarins kynnti fyrir áhorfendum. Eftir Krumma settu margar brúður svip sinn á þáttinn: [[Fúsi flakkari]] kom fram í þáttum [[Kristín Á. Ólafsdóttir|Kristínar Á. Ólafsdóttur]] og [[Klara Hilmarsdóttir|Klöru Hilmarsdóttur]] 1969 til 1970, [[Glámur og Skrámur]] ([[Halli og Laddi]]) komu fram í þáttum [[Ragnheiður Geirsdóttir|Ragnheiðar Geirsdóttur]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson|Björns Þórs Sigurbjörnssonar]] 1972 og síðan aftur við og við í mörg ár á eftir, og [[Páll Vilhjálmsson]] ([[Gísli Rúnar Jónsson]]) kom fram með [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir|Sirrý]] í atriðum sem voru skrifuð af [[Guðrún Helgadóttir|Guðrúnu Helgadóttur]]. Fjöldinn allur af brúðum kom fram í þáttum [[Helga Steffensen|Helgu Steffensen]] 1987 til 1994 og [[Keli köttur]] ([[Steinn Ármann Magnússon]]) var félagi [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir|Ástu Hrafnhildar Garðarsdóttur]] 1997 til 2001. Leiknar persónur sem voru þróaðar sérstaklega fyrir þáttinn voru einkenni á þáttum [[Bryndís Schram|Bryndísar Schram]] 1979 til 1983 þar sem [[Þórhallur Sigurðsson]] leikari þróaði margar af þekktustu persónum sínum, s.s. [[Eiríkur Fjalar|Eirík Fjalar]] og [[Þórður húsvörður|Þórð húsvörð]]. [[Elías (persóna)|Elías]] ([[Sigurður Sigurjónsson]]) var með atriði skrifuð af [[Auður Haralds|Auði Haralds]] í þáttum [[Ása Ragnarsdóttir|Ásu Ragnarsdóttur]] og [[Þorsteinn Marelsson|Þorsteins Marelssonar]] frá 1983 til 1985. [[Gunnar Helgason|Gunni]] og [[Felix Bergsson|Felix]] léku samnefndar persónur í þáttum sínum 1994 til 1996 en [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] gengu skrefinu lengra árið 2002 og bjuggu til persónurnar [[Birta og Bárður|Birtu og Bárð]] sem sáu um kynningar í þættinum að hluta. Frá 2006 - 2008 hefur allur þátturinn byggst á samhangandi leiknum atriðum, [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar]] leikin af [[Ívar Örn Sverrisson|Ívari Erni Sverrissyni]] og [[Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir|Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur]], sem eru skrifuð af [[Leynifélagið ehf.|Leynifélaginu ehf.]] ([[Þorgeir Tryggvason|Þorgeiri Tryggvasyni]], [[Ármann Guðmundsson|Ármanni Guðmundssyni]], [[Snæbjörn Ragnarsson|Snæbirni Ragnarssyni]] og [[Sævar Sigurbjörnsson|Sævari Sigurbjörnssyni]]). Frá 2008-2011 sá [[Björgvin Franz Gíslason]] um þættina ásamt [[Anna Svava Knútsdóttir|Önnu Svövu Knútsdóttur]]. Frá 2011-2013 sá [[Þóra Birna Ingvarsdóttir]] um þáttinn. Frá 2013-2016 sá [[Guðjón Davíð Karlsson]] um þáttinn. Frá 2016-2019 sá [[Sigyn Blöndal]] um þáttinn. Frá 2019 hafa börn stjórnað stundinni okkar og í aðalhlutverkum þau [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]]. == Þáttaraðir == Knr: Kynnnir og númer K1: [[24. desember]] [[1967]] var fyrsti þátturinn sendur út. Kynnir var [[Hinrik Bjarnason]] sem var með fyrstu þrjár þáttaraðir þáttana. Rannveig og Krummi komu fyrst fram 26. febrúar 1967 og síðan í öðrum hverjum þætti. Til að byrja með voru öll atriði þáttanna íslensk, meðal annars söng- og leikatriði frá grunnskólum, tónlistarskólum og dansskólum, atriði úr barnaleikritum í leikhúsunum og [[föndur]]. Meðal fastra liða var Brúðuleikhús [[Margrét Björnsson|Margrétar Björnsson]] og sænska kvikmyndin ''[[Á Saltkráku]]'' frá 1964 eftir sögu [[Astrid Lindgren]]. Stuttar íslenskar heimildamyndir og leiknar myndir (m.a. þrjár stuttmyndir [[Ásgeir Long|Ásgeirs Long]]) voru líka sýndar en fyrsta erlenda efnið sem var sýnt var sænskt barnaefni. Þegar þátturinn fór aftur í loftið eftir sumarfrí 1967 var hann fyrst kynntur sem „kvikmyndaþáttur fyrir börn“. Þá um haustið birtist fyrsta „teiknisagan“, ''Valli víkingur'' eftir [[Ragnar Lár]]. Þættirnir gátu af sér söngbókina ''Ég sá mömmu kyssa jólasvein'' eftir Hinrik 1967 með textum laganna sem Krummi söng og hljómplötuna ''Rannveig og Krummi'' sem kom út árið eftir. K2: Haustið 1968 tók [[Rannveig Jóhannsdóttir]] við og var með þáttinn í eina þáttaröð. K3: Vorið 1969, 19 janúar, tók [[Svanhildur Kaaber]] og [[Birgir G. Albertsson]] við. Þau stýrðu þáttaröð fimm. Í þessari þáttaröð var fyrst sýnd myndasagan ''[[Moli litli]]'' eftir Ragnar Lár og brúðumyndin ''Bjössi bílstjóri'' eftir Ásgeir Long. K4: Haustið 1969 tók [[Kristín Á. Ólafsdóttir]] og [[Klara Hilmarsdóttir]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð sex til tíu. Fúsi flakkari kom fyrst fram í þessum þáttum árið 1970. Meðal efnis voru myndasögur eftir [[Molly Kennedy]] og brúðuþættirnir ''[[Ævintýri Dodda]]'' eftir sögum [[Enid Blyton]] auk norrænna teiknimynda frá [[Nordvision]]. Umsjón upptöku var í höndum [[Andrés Indriðason|Andrésar Indriðasonar]] og [[Tage Ammendrup]]. Glámur og Skrámur áttu sitt fyrsta innslag 14. febrúar 1971. Gunnar Baldursson gerði brúðurnar sem Andrés Indriðason átti hugmyndina að og skrifaði fyrir en Halli og Laddi ljáðu þeim raddir. Fyrirmyndin að brúðunum voru brúður [[Jim Henson]]s í ''[[Sesame Street]]'' sem fór fyrst í loftið 1969. K5: Haustið 1971 tók [[Ásta Ragnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð ellevu og tólf. Þættirnir voru í umsjá Kristínar Ólafsdóttur og með aðeins breyttu sniði. Þættirnir voru kynntir sem „stutt atriði úr ýmsum áttum til skemmtunar og fróðleiks“. K6: Haustið 1972 tók [[Ragnheiður Geirsdóttir]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Meðal efnis í þessum þáttum voru Glámur og Skrámur og sjónvarpsþættir sænska ríkissjónvarpsins um [[Lína langsokkur|Línu langsokk]] frá 1969. K7: Vorið 1973 tók [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir]] og [[Hermann Ragnar Stefánsson]] við. Þau stýrðu níu þáttaröðum, þáttaröð fjórtán til tuttugu og tvö. Palli og Sirrý eru þau nöfn sem flestir tengja við þessa þætti. Páll Vilhjálmsson var brúða sem Gunnar Baldursson gerði. [[Kári Halldór Þórisson]] og [[Guðrún Helgadóttir]] skrifuðu texta fyrir atriðin. Gísli Rúnar Jónsson lék Palla fyrstu árin en síðasta veturinn tók [[Jörundur Guðmundsson]] við. Palli kom raunar fyrst fram 5. október 1975 en áður höfðu Glámur og Skrámur verið með innslög í þáttunum. Palli naut mikilla vinsælda. 1976 kom út platan ''[[Algjör sveppur]]'' með 34 lögum sem Palli (Gísli Rúnar) söng og 1977 kom út bók um hann eftir Guðrúnu. Endursýnt efni: Haustið 1977 var engin ný þáttaröð heldur var eldra efni sýnt í staðinn. K8: Vorið 1978 tóku [[Ásdís Emilsdóttir]] og [[Jóhanna Kristín Jónsdóttir]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Andrés Indriðason stjórnaði sinni fyrstu upptöku og hélt áfram næstu þrjár þáttaraðirnar. K9: Haustið 1978 tók [[Sigríður Ragna Sigurðardóttir]] við. Hún stýrði einni þáttaröð. K10: Vorið 1979 tók [[Svava Sigurjónsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og fimm og tuttugu og sex. K11: Haustið 1979 tók [[Bryndís Schram]] við. Hún stýrði átta þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og sjö til tuttugu og þrjátíu og fimm. Bryndís og Laddi (Þórhallur Sigurðsson) höfðu samstarf um mörg atriði í þessum þáttum. Samleikur þeirra byggðist að stórum hluta á spuna. Ýmsir sáu um upptökur á þessum þáttum, þeirra á meðal Andrés Indriðason, [[Egill Eðvarðsson]] og Tage Ammendrup. K12: Haustið 1983 tók [[Ása H. Ragnarsdóttir]] og [[Þorsteinn Marelsson]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð þrjátíu og sex til þrjátíu og níu. Ása og Þorsteinn tóku við þáttunum í apríl 1983. Elías var persóna sem Sigurður Sigurjónsson lék og Auður Haralds skrifaði. Eiríkur Fjalar kom líka fram í þáttunum. K13: Haustið 1985 tók [[Agnes Johansen]] og [[Jóhanna Thorsteinson]] við. Þær stýrðu einni þáttaröð. K14: Vorið 1986 tók [[Agnes Johansen]] og [[Helga Möller]] við. Þau stýrðu þremur þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og eitt til fjörtíu og þrjú. K15: Haustið 1987 tók [[Helga Steffensen]] við. Hún stýrði fjórtán þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og fjögur til fimmtíu og sjö. Þættir Helgu, sem hafði áður séð um [[Brúðubíllinn|Brúðubílinn]] frá 1980, byggðust upp á [[brúður|brúðum]] sem sumar, eins og apinn [[Lilli (brúða)|Lilli]], komu líka fram í Brúðubílnum. Er Helga Steffensen sá kynnir sem lengst hefur stýrt Sundinni Okkar. K16: Haustið 1994 tók [[Gunnar Helgason]] og [[Felix Bergsson]] við. Þeir stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð fimmtíu og átta til sextíu og eitt. Gunni og Felix léku sjálfa sig í þáttunum. Þeir fluttu meðal annars mikið af frumsömdum lögum eftir [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] sem komu út á plötunum ''Úti að aka'' (1997), ''Jólin (eru alveg að) koma'' (1997), ''Landkönnuðir'' (1998) og ''Lögin hans Jóns míns'' (2006). K17:Haustið 1996 tók [[Guðfinna Rúnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum. K18: Haustið 1997 tók [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir]] við. Hún stýrði tíu þáttaröðum, þáttaröð sextíu og þrjú til sjötíu og tvö. Keli köttur var brúða sem var gerð af [[Ólafur J. Engilbertsson|Ólafi J. Engilbertssyni]] og [[Helga Arnalds|Helgu Arnalds]]. Steinn Ármann Magnússon lék hann. K19: Haustið 2002 tók [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] við. Þau stýrðu tíu þáttaröðum, þáttaröð sjötíu og þrjú til áttatíu og tvö. Þóra og Jóhann kynntu stundum sem þau sjálf og stundum sem persónurnar Birta og Bárður. K20: Haustið 2007 tók Ívar og Ísgerður við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og þrjú til áttatíu og sex. Undir þeirra stjórn hét þátturinn [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar|Snæfríður og Stígur]]. Snæfríður og Stígur eru persónur í leikriti sem fjallar um ævintýri þeirra í íbúð galdramanns. Þau eru leikin af Ívari Erni Sverrissyni og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. K21: Haustið 2009 tók [[Björgvin Franz]] við. Hann stýrði tveimur þáttaröðum. Veturinn 2009 til 2010 birtist skringileg vera í lífi umsjónarmannsins Björgvins Franz. Það var engin önnur en Fransína mús, húsvörður ævintýragangsins þar sem öll ævintýri heimsins gerast. Saman lentu þau í ótalmörgum ævintýrum með hjálp töfralykils Fransínu. K22: Haustið 2010 tóku persónurnar [[Skotta og Rósenberg]] við. Þau stýrðu sex þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og níu til níutíu og fjögur. Sunna Karítasar Oktavía Torfhildar Tildurrófu Aðaldal, sem í daglegu tali var kölluð Skotta og vinur hennar Rósenberg lentu í ýmsum ævintýrum. Loðinlumpurnar, Ása, Gunnar, amma, Bragi og Ægir og fleira skemmtilegt fólk og álfar heimsóttu Skottu í Álfheimana. Þau lentu saman í mörgum æsispennandi ævintýrum og þurftu meðal annars að bjarga veikum bókum, ræna orðasugu og frelsa álfa. En eins og öll góð ævintýri þá endaði þetta vel með hjálp frá góðum vinum og auðvitað Loðinlumpunum. K23:Haustið 2013 tók [[Guðjón Davíð Karlsson]] við. Hann stýrði sex þáttaröðum, þáttaröð níutíu og fimm til hundrað. Gói og Brandon leikhússtjóri bjóða upp á ógleymanleg ævintýri og fræðandi skemmtun fyrir leikhúsrotturnar sem fylla salinn. K24: Haustið 2016 tók Sigyn Blöndal við. Hún hefur stýrt sex þáttaröðum, þáttaröð hundrað og eitt til hundrað og fimm. Í Stundinni okkar hittir Sigyn skemmtilega krakka um allt land. Þau kynnast skrímslum, læra á gítar, taka þátt í stórhættulegri spurningakeppni og læra ýmislegt og alls konar sem þau höfðum ekki hugmynd um að þau langaði að vita. Sygin og Sindri Bergmann Þórarinsson sáu um dagskrárgerð. Sygin hætti eftir vorið 2019.<ref>{{vefheimild |titill=Sigyn kveður Stundina okkar - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/frett/sigyn-kvedur-stundina-okkar |ritverk=RÚV |dags=7. maí 2019}}</ref> K25: Haustið 2019 tóku [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]] við. == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] {{s|1966}} [[Flokkur:Stofnað 1966]] [[Flokkur:Íslenskir barnaþættir]] 0j67qijthpdsnpwbafqpig7qu1ys6oe 1976340 1976339 2026-08-24T01:01:42Z Lafi90 69742 1976340 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Stundin Okkar | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = [[Barnaefni]] | handrit = | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{ISL}} [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | þáttalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleidandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = Efstaleiti 1, Reykjavík <br> Íslandii | lengd = 25-50mín <br> 25mín (2023) | stöð = [[Rúv]] | myndframsetning = SDTV 4:3 (Svarthvítt) (1966 til 1975) <br> SDTV 4:3 (1975 til 2008) <br> SDTV 16:9 (2008 til 2012) <br> HDTV1080i (frá 2012) | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = [[24. desember]] [[1966]] | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/stundin-okkar/29437 | imdb_kenni = tt0476116 }} '''Stundin okkar''' er [[barn|barna]][[sjónvarpsþáttur|þáttur]] sem er sýndur á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á [[sunnudagur|sunnudögum]] klukkan 18 (6). Fyrsti þátturinn var sendur út á [[aðfangadagur|aðfangadag]] [[1966]] skömmu eftir stofnun sjónvarpsins. Stundin okkar er elsti íslenski sjónvarpsþátturinn sem enn er sendur út. Hann hefur lengst af verið sendur út um klukkan sex síðdegis á sunnudögum og tekið 40-50 mínútur í útsendingu. Fyrstu árin var sunnudagshugvekja send út í kortér klukkan sex og síðan tók Stundin okkar við fram að íþróttum klukkan sjö. Fyrsti umsjónarmaður Stundarinnar okkar var [[Hinrik Bjarnason]] kennari og síðar dagskrárstjóri. Strax í febrúar [[1967]] urðu [[Rannveig og Krummi]] ([[Rannveig Jóhannsdóttir]] og [[Sigríður Hannesdóttir]]) fastur liður í öðrum hverjum þætti og svo vinsæl að flestir tengja þau við þessi fyrstu ár fremur en Hinrik. Krummi var [[handbrúða]] sem Hinrik hafði keypt í [[Þýskaland]]i. Frá upphafi byggðist þátturinn á blönduðum atriðum frá grunnskólunum, leikhúsunum og aðkeyptu erlendu efni sem stjórnandi þáttarins kynnti fyrir áhorfendum. Eftir Krumma settu margar brúður svip sinn á þáttinn: [[Fúsi flakkari]] kom fram í þáttum [[Kristín Á. Ólafsdóttir|Kristínar Á. Ólafsdóttur]] og [[Klara Hilmarsdóttir|Klöru Hilmarsdóttur]] 1969 til 1970, [[Glámur og Skrámur]] ([[Halli og Laddi]]) komu fram í þáttum [[Ragnheiður Geirsdóttir|Ragnheiðar Geirsdóttur]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson|Björns Þórs Sigurbjörnssonar]] 1972 og síðan aftur við og við í mörg ár á eftir, og [[Páll Vilhjálmsson]] ([[Gísli Rúnar Jónsson]]) kom fram með [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir|Sirrý]] í atriðum sem voru skrifuð af [[Guðrún Helgadóttir|Guðrúnu Helgadóttur]]. Fjöldinn allur af brúðum kom fram í þáttum [[Helga Steffensen|Helgu Steffensen]] 1987 til 1994 og [[Keli köttur]] ([[Steinn Ármann Magnússon]]) var félagi [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir|Ástu Hrafnhildar Garðarsdóttur]] 1997 til 2001. Leiknar persónur sem voru þróaðar sérstaklega fyrir þáttinn voru einkenni á þáttum [[Bryndís Schram|Bryndísar Schram]] 1979 til 1983 þar sem [[Þórhallur Sigurðsson]] leikari þróaði margar af þekktustu persónum sínum, s.s. [[Eiríkur Fjalar|Eirík Fjalar]] og [[Þórður húsvörður|Þórð húsvörð]]. [[Elías (persóna)|Elías]] ([[Sigurður Sigurjónsson]]) var með atriði skrifuð af [[Auður Haralds|Auði Haralds]] í þáttum [[Ása Ragnarsdóttir|Ásu Ragnarsdóttur]] og [[Þorsteinn Marelsson|Þorsteins Marelssonar]] frá 1983 til 1985. [[Gunnar Helgason|Gunni]] og [[Felix Bergsson|Felix]] léku samnefndar persónur í þáttum sínum 1994 til 1996 en [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] gengu skrefinu lengra árið 2002 og bjuggu til persónurnar [[Birta og Bárður|Birtu og Bárð]] sem sáu um kynningar í þættinum að hluta. Frá 2006 - 2008 hefur allur þátturinn byggst á samhangandi leiknum atriðum, [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar]] leikin af [[Ívar Örn Sverrisson|Ívari Erni Sverrissyni]] og [[Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir|Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur]], sem eru skrifuð af [[Leynifélagið ehf.|Leynifélaginu ehf.]] ([[Þorgeir Tryggvason|Þorgeiri Tryggvasyni]], [[Ármann Guðmundsson|Ármanni Guðmundssyni]], [[Snæbjörn Ragnarsson|Snæbirni Ragnarssyni]] og [[Sævar Sigurbjörnsson|Sævari Sigurbjörnssyni]]). Frá 2008-2011 sá [[Björgvin Franz Gíslason]] um þættina ásamt [[Anna Svava Knútsdóttir|Önnu Svövu Knútsdóttur]]. Frá 2011-2013 sá [[Þóra Birna Ingvarsdóttir]] um þáttinn. Frá 2013-2016 sá [[Guðjón Davíð Karlsson]] um þáttinn. Frá 2016-2019 sá [[Sigyn Blöndal]] um þáttinn. Frá 2019 hafa börn stjórnað stundinni okkar og í aðalhlutverkum þau [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]]. == Þáttaraðir == Knr: Kynnnir og númer K1: [[24. desember]] [[1967]] var fyrsti þátturinn sendur út. Kynnir var [[Hinrik Bjarnason]] sem var með fyrstu þrjár þáttaraðir þáttana. Rannveig og Krummi komu fyrst fram 26. febrúar 1967 og síðan í öðrum hverjum þætti. Til að byrja með voru öll atriði þáttanna íslensk, meðal annars söng- og leikatriði frá grunnskólum, tónlistarskólum og dansskólum, atriði úr barnaleikritum í leikhúsunum og [[föndur]]. Meðal fastra liða var Brúðuleikhús [[Margrét Björnsson|Margrétar Björnsson]] og sænska kvikmyndin ''[[Á Saltkráku]]'' frá 1964 eftir sögu [[Astrid Lindgren]]. Stuttar íslenskar heimildamyndir og leiknar myndir (m.a. þrjár stuttmyndir [[Ásgeir Long|Ásgeirs Long]]) voru líka sýndar en fyrsta erlenda efnið sem var sýnt var sænskt barnaefni. Þegar þátturinn fór aftur í loftið eftir sumarfrí 1967 var hann fyrst kynntur sem „kvikmyndaþáttur fyrir börn“. Þá um haustið birtist fyrsta „teiknisagan“, ''Valli víkingur'' eftir [[Ragnar Lár]]. Þættirnir gátu af sér söngbókina ''Ég sá mömmu kyssa jólasvein'' eftir Hinrik 1967 með textum laganna sem Krummi söng og hljómplötuna ''Rannveig og Krummi'' sem kom út árið eftir. K2: Haustið 1968 tók [[Rannveig Jóhannsdóttir]] við og var með þáttinn í eina þáttaröð. K3: Vorið 1969, 19 janúar, tók [[Svanhildur Kaaber]] og [[Birgir G. Albertsson]] við. Þau stýrðu þáttaröð fimm. Í þessari þáttaröð var fyrst sýnd myndasagan ''[[Moli litli]]'' eftir Ragnar Lár og brúðumyndin ''Bjössi bílstjóri'' eftir Ásgeir Long. K4: Haustið 1969 tók [[Kristín Á. Ólafsdóttir]] og [[Klara Hilmarsdóttir]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð sex til tíu. Fúsi flakkari kom fyrst fram í þessum þáttum árið 1970. Meðal efnis voru myndasögur eftir [[Molly Kennedy]] og brúðuþættirnir ''[[Ævintýri Dodda]]'' eftir sögum [[Enid Blyton]] auk norrænna teiknimynda frá [[Nordvision]]. Umsjón upptöku var í höndum [[Andrés Indriðason|Andrésar Indriðasonar]] og [[Tage Ammendrup]]. Glámur og Skrámur áttu sitt fyrsta innslag 14. febrúar 1971. Gunnar Baldursson gerði brúðurnar sem Andrés Indriðason átti hugmyndina að og skrifaði fyrir en Halli og Laddi ljáðu þeim raddir. Fyrirmyndin að brúðunum voru brúður [[Jim Henson]]s í ''[[Sesame Street]]'' sem fór fyrst í loftið 1969. K5: Haustið 1971 tók [[Ásta Ragnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð ellevu og tólf. Þættirnir voru í umsjá Kristínar Ólafsdóttur og með aðeins breyttu sniði. Þættirnir voru kynntir sem „stutt atriði úr ýmsum áttum til skemmtunar og fróðleiks“. K6: Haustið 1972 tók [[Ragnheiður Geirsdóttir]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Meðal efnis í þessum þáttum voru Glámur og Skrámur og sjónvarpsþættir sænska ríkissjónvarpsins um [[Lína langsokkur|Línu langsokk]] frá 1969. K7: Vorið 1973 tók [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir]] og [[Hermann Ragnar Stefánsson]] við. Þau stýrðu níu þáttaröðum, þáttaröð fjórtán til tuttugu og tvö. Palli og Sirrý eru þau nöfn sem flestir tengja við þessa þætti. Páll Vilhjálmsson var brúða sem Gunnar Baldursson gerði. [[Kári Halldór Þórisson]] og [[Guðrún Helgadóttir]] skrifuðu texta fyrir atriðin. Gísli Rúnar Jónsson lék Palla fyrstu árin en síðasta veturinn tók [[Jörundur Guðmundsson]] við. Palli kom raunar fyrst fram 5. október 1975 en áður höfðu Glámur og Skrámur verið með innslög í þáttunum. Palli naut mikilla vinsælda. 1976 kom út platan ''[[Algjör sveppur]]'' með 34 lögum sem Palli (Gísli Rúnar) söng og 1977 kom út bók um hann eftir Guðrúnu. Endursýnt efni: Haustið 1977 var engin ný þáttaröð heldur var eldra efni sýnt í staðinn. K8: Vorið 1978 tóku [[Ásdís Emilsdóttir]] og [[Jóhanna Kristín Jónsdóttir]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Andrés Indriðason stjórnaði sinni fyrstu upptöku og hélt áfram næstu þrjár þáttaraðirnar. K9: Haustið 1978 tók [[Sigríður Ragna Sigurðardóttir]] við. Hún stýrði einni þáttaröð. K10: Vorið 1979 tók [[Svava Sigurjónsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og fimm og tuttugu og sex. K11: Haustið 1979 tók [[Bryndís Schram]] við. Hún stýrði átta þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og sjö til tuttugu og þrjátíu og fimm. Bryndís og Laddi (Þórhallur Sigurðsson) höfðu samstarf um mörg atriði í þessum þáttum. Samleikur þeirra byggðist að stórum hluta á spuna. Ýmsir sáu um upptökur á þessum þáttum, þeirra á meðal Andrés Indriðason, [[Egill Eðvarðsson]] og Tage Ammendrup. K12: Haustið 1983 tók [[Ása H. Ragnarsdóttir]] og [[Þorsteinn Marelsson]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð þrjátíu og sex til þrjátíu og níu. Ása og Þorsteinn tóku við þáttunum í apríl 1983. Elías var persóna sem Sigurður Sigurjónsson lék og Auður Haralds skrifaði. Eiríkur Fjalar kom líka fram í þáttunum. K13: Haustið 1985 tók [[Agnes Johansen]] og [[Jóhanna Thorsteinson]] við. Þær stýrðu einni þáttaröð. K14: Vorið 1986 tók [[Agnes Johansen]] og [[Helga Möller]] við. Þau stýrðu þremur þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og eitt til fjörtíu og þrjú. K15: Haustið 1987 tók [[Helga Steffensen]] við. Hún stýrði fjórtán þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og fjögur til fimmtíu og sjö. Þættir Helgu, sem hafði áður séð um [[Brúðubíllinn|Brúðubílinn]] frá 1980, byggðust upp á [[brúður|brúðum]] sem sumar, eins og apinn [[Lilli (brúða)|Lilli]], komu líka fram í Brúðubílnum. Er Helga Steffensen sá kynnir sem lengst hefur stýrt Sundinni Okkar. K16: Haustið 1994 tók [[Gunnar Helgason]] og [[Felix Bergsson]] við. Þeir stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð fimmtíu og átta til sextíu og eitt. Gunni og Felix léku sjálfa sig í þáttunum. Þeir fluttu meðal annars mikið af frumsömdum lögum eftir [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] sem komu út á plötunum ''Úti að aka'' (1997), ''Jólin (eru alveg að) koma'' (1997), ''Landkönnuðir'' (1998) og ''Lögin hans Jóns míns'' (2006). K17:Haustið 1996 tók [[Guðfinna Rúnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum. K18: Haustið 1997 tók [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir]] við. Hún stýrði tíu þáttaröðum, þáttaröð sextíu og þrjú til sjötíu og tvö. Keli köttur var brúða sem var gerð af [[Ólafur J. Engilbertsson|Ólafi J. Engilbertssyni]] og [[Helga Arnalds|Helgu Arnalds]]. Steinn Ármann Magnússon lék hann. K19: Haustið 2002 tók [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] við. Þau stýrðu tíu þáttaröðum, þáttaröð sjötíu og þrjú til áttatíu og tvö. Þóra og Jóhann kynntu stundum sem þau sjálf og stundum sem persónurnar Birta og Bárður. K20: Haustið 2007 tók Ívar og Ísgerður við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og þrjú til áttatíu og sex. Undir þeirra stjórn hét þátturinn [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar|Snæfríður og Stígur]]. Snæfríður og Stígur eru persónur í leikriti sem fjallar um ævintýri þeirra í íbúð galdramanns. Þau eru leikin af Ívari Erni Sverrissyni og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. K21: Haustið 2009 tók [[Björgvin Franz]] við. Hann stýrði tveimur þáttaröðum. Veturinn 2009 til 2010 birtist skringileg vera í lífi umsjónarmannsins Björgvins Franz. Það var engin önnur en Fransína mús, húsvörður ævintýragangsins þar sem öll ævintýri heimsins gerast. Saman lentu þau í ótalmörgum ævintýrum með hjálp töfralykils Fransínu. K22: Haustið 2010 tóku persónurnar [[Skotta og Rósenberg]] við. Þau stýrðu sex þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og níu til níutíu og fjögur. Sunna Karítasar Oktavía Torfhildar Tildurrófu Aðaldal, sem í daglegu tali var kölluð Skotta og vinur hennar Rósenberg lentu í ýmsum ævintýrum. Loðinlumpurnar, Ása, Gunnar, amma, Bragi og Ægir og fleira skemmtilegt fólk og álfar heimsóttu Skottu í Álfheimana. Þau lentu saman í mörgum æsispennandi ævintýrum og þurftu meðal annars að bjarga veikum bókum, ræna orðasugu og frelsa álfa. En eins og öll góð ævintýri þá endaði þetta vel með hjálp frá góðum vinum og auðvitað Loðinlumpunum. K23:Haustið 2013 tók [[Guðjón Davíð Karlsson]] við. Hann stýrði sex þáttaröðum, þáttaröð níutíu og fimm til hundrað. Gói og Brandon leikhússtjóri bjóða upp á ógleymanleg ævintýri og fræðandi skemmtun fyrir leikhúsrotturnar sem fylla salinn. K24: Haustið 2016 tók Sigyn Blöndal við. Hún hefur stýrt sex þáttaröðum, þáttaröð hundrað og eitt til hundrað og fimm. Í Stundinni okkar hittir Sigyn skemmtilega krakka um allt land. Þau kynnast skrímslum, læra á gítar, taka þátt í stórhættulegri spurningakeppni og læra ýmislegt og alls konar sem þau höfðum ekki hugmynd um að þau langaði að vita. Sygin og Sindri Bergmann Þórarinsson sáu um dagskrárgerð. Sygin hætti eftir vorið 2019.<ref>{{vefheimild |titill=Sigyn kveður Stundina okkar - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/frett/sigyn-kvedur-stundina-okkar |ritverk=RÚV |dags=7. maí 2019}}</ref> K25: Haustið 2019 tóku [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]] við. == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] {{s|1966}} [[Flokkur:Stofnað 1966]] [[Flokkur:Íslenskir barnaþættir]] cyyakpfuttzp4p3lre4khan1e41mbe9 1976351 1976340 2026-08-24T09:34:41Z MyraMidnight 41218 /* Þáttaraðir */ Fyrirsagnir 1976351 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Stundin Okkar | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = [[Barnaefni]] | handrit = | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{ISL}} [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | þáttalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleidandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = Efstaleiti 1, Reykjavík <br> Íslandii | lengd = 25-50mín <br> 25mín (2023) | stöð = [[Rúv]] | myndframsetning = SDTV 4:3 (Svarthvítt) (1966 til 1975) <br> SDTV 4:3 (1975 til 2008) <br> SDTV 16:9 (2008 til 2012) <br> HDTV1080i (frá 2012) | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = [[24. desember]] [[1966]] | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/stundin-okkar/29437 | imdb_kenni = tt0476116 }} '''Stundin okkar''' er [[barn|barna]][[sjónvarpsþáttur|þáttur]] sem er sýndur á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á [[sunnudagur|sunnudögum]] klukkan 18 (6). Fyrsti þátturinn var sendur út á [[aðfangadagur|aðfangadag]] [[1966]] skömmu eftir stofnun sjónvarpsins. Stundin okkar er elsti íslenski sjónvarpsþátturinn sem enn er sendur út. Hann hefur lengst af verið sendur út um klukkan sex síðdegis á sunnudögum og tekið 40-50 mínútur í útsendingu. Fyrstu árin var sunnudagshugvekja send út í kortér klukkan sex og síðan tók Stundin okkar við fram að íþróttum klukkan sjö. Fyrsti umsjónarmaður Stundarinnar okkar var [[Hinrik Bjarnason]] kennari og síðar dagskrárstjóri. Strax í febrúar [[1967]] urðu [[Rannveig og Krummi]] ([[Rannveig Jóhannsdóttir]] og [[Sigríður Hannesdóttir]]) fastur liður í öðrum hverjum þætti og svo vinsæl að flestir tengja þau við þessi fyrstu ár fremur en Hinrik. Krummi var [[handbrúða]] sem Hinrik hafði keypt í [[Þýskaland]]i. Frá upphafi byggðist þátturinn á blönduðum atriðum frá grunnskólunum, leikhúsunum og aðkeyptu erlendu efni sem stjórnandi þáttarins kynnti fyrir áhorfendum. Eftir Krumma settu margar brúður svip sinn á þáttinn: [[Fúsi flakkari]] kom fram í þáttum [[Kristín Á. Ólafsdóttir|Kristínar Á. Ólafsdóttur]] og [[Klara Hilmarsdóttir|Klöru Hilmarsdóttur]] 1969 til 1970, [[Glámur og Skrámur]] ([[Halli og Laddi]]) komu fram í þáttum [[Ragnheiður Geirsdóttir|Ragnheiðar Geirsdóttur]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson|Björns Þórs Sigurbjörnssonar]] 1972 og síðan aftur við og við í mörg ár á eftir, og [[Páll Vilhjálmsson]] ([[Gísli Rúnar Jónsson]]) kom fram með [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir|Sirrý]] í atriðum sem voru skrifuð af [[Guðrún Helgadóttir|Guðrúnu Helgadóttur]]. Fjöldinn allur af brúðum kom fram í þáttum [[Helga Steffensen|Helgu Steffensen]] 1987 til 1994 og [[Keli köttur]] ([[Steinn Ármann Magnússon]]) var félagi [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir|Ástu Hrafnhildar Garðarsdóttur]] 1997 til 2001. Leiknar persónur sem voru þróaðar sérstaklega fyrir þáttinn voru einkenni á þáttum [[Bryndís Schram|Bryndísar Schram]] 1979 til 1983 þar sem [[Þórhallur Sigurðsson]] leikari þróaði margar af þekktustu persónum sínum, s.s. [[Eiríkur Fjalar|Eirík Fjalar]] og [[Þórður húsvörður|Þórð húsvörð]]. [[Elías (persóna)|Elías]] ([[Sigurður Sigurjónsson]]) var með atriði skrifuð af [[Auður Haralds|Auði Haralds]] í þáttum [[Ása Ragnarsdóttir|Ásu Ragnarsdóttur]] og [[Þorsteinn Marelsson|Þorsteins Marelssonar]] frá 1983 til 1985. [[Gunnar Helgason|Gunni]] og [[Felix Bergsson|Felix]] léku samnefndar persónur í þáttum sínum 1994 til 1996 en [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] gengu skrefinu lengra árið 2002 og bjuggu til persónurnar [[Birta og Bárður|Birtu og Bárð]] sem sáu um kynningar í þættinum að hluta. Frá 2006 - 2008 hefur allur þátturinn byggst á samhangandi leiknum atriðum, [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar]] leikin af [[Ívar Örn Sverrisson|Ívari Erni Sverrissyni]] og [[Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir|Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur]], sem eru skrifuð af [[Leynifélagið ehf.|Leynifélaginu ehf.]] ([[Þorgeir Tryggvason|Þorgeiri Tryggvasyni]], [[Ármann Guðmundsson|Ármanni Guðmundssyni]], [[Snæbjörn Ragnarsson|Snæbirni Ragnarssyni]] og [[Sævar Sigurbjörnsson|Sævari Sigurbjörnssyni]]). Frá 2008-2011 sá [[Björgvin Franz Gíslason]] um þættina ásamt [[Anna Svava Knútsdóttir|Önnu Svövu Knútsdóttur]]. Frá 2011-2013 sá [[Þóra Birna Ingvarsdóttir]] um þáttinn. Frá 2013-2016 sá [[Guðjón Davíð Karlsson]] um þáttinn. Frá 2016-2019 sá [[Sigyn Blöndal]] um þáttinn. Frá 2019 hafa börn stjórnað stundinni okkar og í aðalhlutverkum þau [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]]. == Kynnar og þáttaraðir == Knr: Kynnnir og númer === Hinrik Bjarnason (1-3) === [[24. desember]] [[1967]] var fyrsti þátturinn sendur út. Kynnir var [[Hinrik Bjarnason]] sem var með fyrstu þrjár þáttaraðir þáttana. Rannveig og Krummi komu fyrst fram 26. febrúar 1967 og síðan í öðrum hverjum þætti. Til að byrja með voru öll atriði þáttanna íslensk, meðal annars söng- og leikatriði frá grunnskólum, tónlistarskólum og dansskólum, atriði úr barnaleikritum í leikhúsunum og [[föndur]]. Meðal fastra liða var Brúðuleikhús [[Margrét Björnsson|Margrétar Björnsson]] og sænska kvikmyndin ''[[Á Saltkráku]]'' frá 1964 eftir sögu [[Astrid Lindgren]]. Stuttar íslenskar heimildamyndir og leiknar myndir (m.a. þrjár stuttmyndir [[Ásgeir Long|Ásgeirs Long]]) voru líka sýndar en fyrsta erlenda efnið sem var sýnt var sænskt barnaefni. Þegar þátturinn fór aftur í loftið eftir sumarfrí 1967 var hann fyrst kynntur sem „kvikmyndaþáttur fyrir börn“. Þá um haustið birtist fyrsta „teiknisagan“, ''Valli víkingur'' eftir [[Ragnar Lár]]. Þættirnir gátu af sér söngbókina ''Ég sá mömmu kyssa jólasvein'' eftir Hinrik 1967 með textum laganna sem Krummi söng og hljómplötuna ''Rannveig og Krummi'' sem kom út árið eftir. === Rannveig Jóhannsdóttir (4) === Haustið 1968 tók [[Rannveig Jóhannsdóttir]] við og var með þáttinn í eina þáttaröð. === Svanhildur Kaaber (5) === Vorið 1969, 19 janúar, tók [[Svanhildur Kaaber]] og [[Birgir G. Albertsson]] við. Þau stýrðu þáttaröð fimm. Í þessari þáttaröð var fyrst sýnd myndasagan ''[[Moli litli]]'' eftir Ragnar Lár og brúðumyndin ''Bjössi bílstjóri'' eftir Ásgeir Long. === Kristín Á. Ólafsdóttir (6-10) === Haustið 1969 tók [[Kristín Á. Ólafsdóttir]] og [[Klara Hilmarsdóttir]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð sex til tíu. Fúsi flakkari kom fyrst fram í þessum þáttum árið 1970. Meðal efnis voru myndasögur eftir [[Molly Kennedy]] og brúðuþættirnir ''[[Ævintýri Dodda]]'' eftir sögum [[Enid Blyton]] auk norrænna teiknimynda frá [[Nordvision]]. Umsjón upptöku var í höndum [[Andrés Indriðason|Andrésar Indriðasonar]] og [[Tage Ammendrup]]. Glámur og Skrámur áttu sitt fyrsta innslag 14. febrúar 1971. Gunnar Baldursson gerði brúðurnar sem Andrés Indriðason átti hugmyndina að og skrifaði fyrir en Halli og Laddi ljáðu þeim raddir. Fyrirmyndin að brúðunum voru brúður [[Jim Henson]]s í ''[[Sesame Street]]'' sem fór fyrst í loftið 1969. === Ásta Ragnarsdóttir (11-12) Haustið 1971 tók [[Ásta Ragnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð ellevu og tólf. Þættirnir voru í umsjá Kristínar Ólafsdóttur og með aðeins breyttu sniði. Þættirnir voru kynntir sem „stutt atriði úr ýmsum áttum til skemmtunar og fróðleiks“. === Ragnheiður og Björn (13) === Haustið 1972 tók [[Ragnheiður Geirsdóttir]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Meðal efnis í þessum þáttum voru Glámur og Skrámur og sjónvarpsþættir sænska ríkissjónvarpsins um [[Lína langsokkur|Línu langsokk]] frá 1969. === Palli og Sirrý (14-22)=== Vorið 1973 tók [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir]] og [[Hermann Ragnar Stefánsson]] við. Þau stýrðu níu þáttaröðum, þáttaröð fjórtán til tuttugu og tvö. Palli og Sirrý eru þau nöfn sem flestir tengja við þessa þætti. Páll Vilhjálmsson var brúða sem Gunnar Baldursson gerði. [[Kári Halldór Þórisson]] og [[Guðrún Helgadóttir]] skrifuðu texta fyrir atriðin. Gísli Rúnar Jónsson lék Palla fyrstu árin en síðasta veturinn tók [[Jörundur Guðmundsson]] við. Palli kom raunar fyrst fram 5. október 1975 en áður höfðu Glámur og Skrámur verið með innslög í þáttunum. Palli naut mikilla vinsælda. 1976 kom út platan ''[[Algjör sveppur]]'' með 34 lögum sem Palli (Gísli Rúnar) söng og 1977 kom út bók um hann eftir Guðrúnu. Endursýnt efni: Haustið 1977 var engin ný þáttaröð heldur var eldra efni sýnt í staðinn. === Ásdís og Jóhanna (23) === Vorið 1978 tóku [[Ásdís Emilsdóttir]] og [[Jóhanna Kristín Jónsdóttir]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Andrés Indriðason stjórnaði sinni fyrstu upptöku og hélt áfram næstu þrjár þáttaraðirnar. === Sigríður Ragna (24) === Haustið 1978 tók [[Sigríður Ragna Sigurðardóttir]] við. Hún stýrði einni þáttaröð. === Svava Sigurðar (25-26) === Vorið 1979 tók [[Svava Sigurjónsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og fimm og tuttugu og sex. === Bryndís Schram (27-35) === Haustið 1979 tók [[Bryndís Schram]] við. Hún stýrði átta þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og sjö til tuttugu og þrjátíu og fimm. Bryndís og Laddi (Þórhallur Sigurðsson) höfðu samstarf um mörg atriði í þessum þáttum. Samleikur þeirra byggðist að stórum hluta á spuna. Ýmsir sáu um upptökur á þessum þáttum, þeirra á meðal Andrés Indriðason, [[Egill Eðvarðsson]] og Tage Ammendrup. === Ása H. Ragnarsdóttir (36-39)=== Haustið 1983 tók [[Ása H. Ragnarsdóttir]] og [[Þorsteinn Marelsson]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð þrjátíu og sex til þrjátíu og níu. Ása og Þorsteinn tóku við þáttunum í apríl 1983. Elías var persóna sem Sigurður Sigurjónsson lék og Auður Haralds skrifaði. Eiríkur Fjalar kom líka fram í þáttunum. === Agnes og Jóhanna (40)=== Haustið 1985 tók [[Agnes Johansen]] og [[Jóhanna Thorsteinson]] við. Þær stýrðu einni þáttaröð. === Agnes og Helga Möller (41-43)=== Vorið 1986 tók [[Agnes Johansen]] og [[Helga Möller]] við. Þau stýrðu þremur þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og eitt til fjörtíu og þrjú. === Helga Steffensen (44-57)=== Haustið 1987 tók [[Helga Steffensen]] við. Hún stýrði fjórtán þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og fjögur til fimmtíu og sjö. Þættir Helgu, sem hafði áður séð um [[Brúðubíllinn|Brúðubílinn]] frá 1980, byggðust upp á [[brúður|brúðum]] sem sumar, eins og apinn [[Lilli (brúða)|Lilli]], komu líka fram í Brúðubílnum. Er Helga Steffensen sá kynnir sem lengst hefur stýrt Sundinni Okkar. === Gunni og Felix (58-61)=== Haustið 1994 tók [[Gunnar Helgason]] og [[Felix Bergsson]] við. Þeir stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð fimmtíu og átta til sextíu og eitt. Gunni og Felix léku sjálfa sig í þáttunum. Þeir fluttu meðal annars mikið af frumsömdum lögum eftir [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] sem komu út á plötunum ''Úti að aka'' (1997), ''Jólin (eru alveg að) koma'' (1997), ''Landkönnuðir'' (1998) og ''Lögin hans Jóns míns'' (2006). === Guðfinna Rúnars. (61-62)=== Haustið 1996 tók [[Guðfinna Rúnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum. === Ásta Hrafnhildur (62-72)=== Haustið 1997 tók [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir]] við. Hún stýrði tíu þáttaröðum, þáttaröð sextíu og þrjú til sjötíu og tvö. Keli köttur var brúða sem var gerð af [[Ólafur J. Engilbertsson|Ólafi J. Engilbertssyni]] og [[Helga Arnalds|Helgu Arnalds]]. Steinn Ármann Magnússon lék hann. === Þóra Sigurðard. (73-81) === Haustið 2002 tók [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] við. Þau stýrðu tíu þáttaröðum, þáttaröð sjötíu og þrjú til áttatíu og tvö. Þóra og Jóhann kynntu stundum sem þau sjálf og stundum sem persónurnar Birta og Bárður. === Ívar og Ísgerður (82-86)=== Haustið 2007 tók Ívar og Ísgerður við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og þrjú til áttatíu og sex. Undir þeirra stjórn hét þátturinn [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar|Snæfríður og Stígur]]. Snæfríður og Stígur eru persónur í leikriti sem fjallar um ævintýri þeirra í íbúð galdramanns. Þau eru leikin af Ívari Erni Sverrissyni og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. === Björgvin Franz (87-88)=== Haustið 2009 tók [[Björgvin Franz]] við. Hann stýrði tveimur þáttaröðum. Veturinn 2009 til 2010 birtist skringileg vera í lífi umsjónarmannsins Björgvins Franz. Það var engin önnur en Fransína mús, húsvörður ævintýragangsins þar sem öll ævintýri heimsins gerast. Saman lentu þau í ótalmörgum ævintýrum með hjálp töfralykils Fransínu. === Skotta og Rósenberg (89-94) Haustið 2010 tóku persónurnar [[Skotta og Rósenberg]] við. Þau stýrðu sex þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og níu til níutíu og fjögur. Sunna Karítasar Oktavía Torfhildar Tildurrófu Aðaldal, sem í daglegu tali var kölluð Skotta og vinur hennar Rósenberg lentu í ýmsum ævintýrum. Loðinlumpurnar, Ása, Gunnar, amma, Bragi og Ægir og fleira skemmtilegt fólk og álfar heimsóttu Skottu í Álfheimana. Þau lentu saman í mörgum æsispennandi ævintýrum og þurftu meðal annars að bjarga veikum bókum, ræna orðasugu og frelsa álfa. En eins og öll góð ævintýri þá endaði þetta vel með hjálp frá góðum vinum og auðvitað Loðinlumpunum. === Guðjón Davíð (95-100)=== Haustið 2013 tók [[Guðjón Davíð Karlsson]] við. Hann stýrði sex þáttaröðum, þáttaröð níutíu og fimm til hundrað. Gói og Brandon leikhússtjóri bjóða upp á ógleymanleg ævintýri og fræðandi skemmtun fyrir leikhúsrotturnar sem fylla salinn. === Sigyn Blöndal (101-105)=== Haustið 2016 tók Sigyn Blöndal við. Hún hefur stýrt sex þáttaröðum, þáttaröð hundrað og eitt til hundrað og fimm. Í Stundinni okkar hittir Sigyn skemmtilega krakka um allt land. Þau kynnast skrímslum, læra á gítar, taka þátt í stórhættulegri spurningakeppni og læra ýmislegt og alls konar sem þau höfðum ekki hugmynd um að þau langaði að vita. Sygin og Sindri Bergmann Þórarinsson sáu um dagskrárgerð. Sygin hætti eftir vorið 2019.<ref>{{vefheimild |titill=Sigyn kveður Stundina okkar - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/frett/sigyn-kvedur-stundina-okkar |ritverk=RÚV |dags=7. maí 2019}}</ref> === Lúkas og Erlen (106- nú)=== Haustið 2019 tóku [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]] við. == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] {{s|1966}} [[Flokkur:Stofnað 1966]] [[Flokkur:Íslenskir barnaþættir]] jv3a94oppmxfr59ic4rwv9lt6rx2fw6 1976356 1976351 2026-08-24T09:47:02Z MyraMidnight 41218 /* Kynnar og þáttaraðir */ laga fyrirsögn og bæti inngang í greinarhlutann 1976356 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Stundin Okkar | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = [[Barnaefni]] | handrit = | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{ISL}} [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | þáttalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleidandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = Efstaleiti 1, Reykjavík <br> Íslandii | lengd = 25-50mín <br> 25mín (2023) | stöð = [[Rúv]] | myndframsetning = SDTV 4:3 (Svarthvítt) (1966 til 1975) <br> SDTV 4:3 (1975 til 2008) <br> SDTV 16:9 (2008 til 2012) <br> HDTV1080i (frá 2012) | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = [[24. desember]] [[1966]] | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/stundin-okkar/29437 | imdb_kenni = tt0476116 }} '''Stundin okkar''' er [[barn|barna]][[sjónvarpsþáttur|þáttur]] sem er sýndur á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á [[sunnudagur|sunnudögum]] klukkan 18 (6). Fyrsti þátturinn var sendur út á [[aðfangadagur|aðfangadag]] [[1966]] skömmu eftir stofnun sjónvarpsins. Stundin okkar er elsti íslenski sjónvarpsþátturinn sem enn er sendur út. Hann hefur lengst af verið sendur út um klukkan sex síðdegis á sunnudögum og tekið 40-50 mínútur í útsendingu. Fyrstu árin var sunnudagshugvekja send út í kortér klukkan sex og síðan tók Stundin okkar við fram að íþróttum klukkan sjö. Fyrsti umsjónarmaður Stundarinnar okkar var [[Hinrik Bjarnason]] kennari og síðar dagskrárstjóri. Strax í febrúar [[1967]] urðu [[Rannveig og Krummi]] ([[Rannveig Jóhannsdóttir]] og [[Sigríður Hannesdóttir]]) fastur liður í öðrum hverjum þætti og svo vinsæl að flestir tengja þau við þessi fyrstu ár fremur en Hinrik. Krummi var [[handbrúða]] sem Hinrik hafði keypt í [[Þýskaland]]i. Frá upphafi byggðist þátturinn á blönduðum atriðum frá grunnskólunum, leikhúsunum og aðkeyptu erlendu efni sem stjórnandi þáttarins kynnti fyrir áhorfendum. Eftir Krumma settu margar brúður svip sinn á þáttinn: [[Fúsi flakkari]] kom fram í þáttum [[Kristín Á. Ólafsdóttir|Kristínar Á. Ólafsdóttur]] og [[Klara Hilmarsdóttir|Klöru Hilmarsdóttur]] 1969 til 1970, [[Glámur og Skrámur]] ([[Halli og Laddi]]) komu fram í þáttum [[Ragnheiður Geirsdóttir|Ragnheiðar Geirsdóttur]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson|Björns Þórs Sigurbjörnssonar]] 1972 og síðan aftur við og við í mörg ár á eftir, og [[Páll Vilhjálmsson]] ([[Gísli Rúnar Jónsson]]) kom fram með [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir|Sirrý]] í atriðum sem voru skrifuð af [[Guðrún Helgadóttir|Guðrúnu Helgadóttur]]. Fjöldinn allur af brúðum kom fram í þáttum [[Helga Steffensen|Helgu Steffensen]] 1987 til 1994 og [[Keli köttur]] ([[Steinn Ármann Magnússon]]) var félagi [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir|Ástu Hrafnhildar Garðarsdóttur]] 1997 til 2001. Leiknar persónur sem voru þróaðar sérstaklega fyrir þáttinn voru einkenni á þáttum [[Bryndís Schram|Bryndísar Schram]] 1979 til 1983 þar sem [[Þórhallur Sigurðsson]] leikari þróaði margar af þekktustu persónum sínum, s.s. [[Eiríkur Fjalar|Eirík Fjalar]] og [[Þórður húsvörður|Þórð húsvörð]]. [[Elías (persóna)|Elías]] ([[Sigurður Sigurjónsson]]) var með atriði skrifuð af [[Auður Haralds|Auði Haralds]] í þáttum [[Ása Ragnarsdóttir|Ásu Ragnarsdóttur]] og [[Þorsteinn Marelsson|Þorsteins Marelssonar]] frá 1983 til 1985. [[Gunnar Helgason|Gunni]] og [[Felix Bergsson|Felix]] léku samnefndar persónur í þáttum sínum 1994 til 1996 en [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] gengu skrefinu lengra árið 2002 og bjuggu til persónurnar [[Birta og Bárður|Birtu og Bárð]] sem sáu um kynningar í þættinum að hluta. Frá 2006 - 2008 hefur allur þátturinn byggst á samhangandi leiknum atriðum, [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar]] leikin af [[Ívar Örn Sverrisson|Ívari Erni Sverrissyni]] og [[Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir|Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur]], sem eru skrifuð af [[Leynifélagið ehf.|Leynifélaginu ehf.]] ([[Þorgeir Tryggvason|Þorgeiri Tryggvasyni]], [[Ármann Guðmundsson|Ármanni Guðmundssyni]], [[Snæbjörn Ragnarsson|Snæbirni Ragnarssyni]] og [[Sævar Sigurbjörnsson|Sævari Sigurbjörnssyni]]). Frá 2008-2011 sá [[Björgvin Franz Gíslason]] um þættina ásamt [[Anna Svava Knútsdóttir|Önnu Svövu Knútsdóttur]]. Frá 2011-2013 sá [[Þóra Birna Ingvarsdóttir]] um þáttinn. Frá 2013-2016 sá [[Guðjón Davíð Karlsson]] um þáttinn. Frá 2016-2019 sá [[Sigyn Blöndal]] um þáttinn. Frá 2019 hafa börn stjórnað stundinni okkar og í aðalhlutverkum þau [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]]. == Kynnar og þáttaraðir == Það hafa verið margir sem voru kynnar Stundinnar okkar frá upphafi, og þau hafa séð um mismargar þáttaraðir í hvert sinn og voru þau flest með sitt eigið þema. stundum voru [[leikbrúða|leikbrúður]] notaðar sem hliðarpersónur eða jafnvel kynnar. Við skiptum þessum hluta niður eftir hver kynnir var að hverju sinni og hvaða þáttaraðir þau sáu um. === Hinrik Bjarnason (1-3) === [[24. desember]] [[1967]] var fyrsti þátturinn sendur út. Kynnir var [[Hinrik Bjarnason]] sem var með fyrstu þrjár þáttaraðir þáttana. Rannveig og Krummi komu fyrst fram 26. febrúar 1967 og síðan í öðrum hverjum þætti. Til að byrja með voru öll atriði þáttanna íslensk, meðal annars söng- og leikatriði frá grunnskólum, tónlistarskólum og dansskólum, atriði úr barnaleikritum í leikhúsunum og [[föndur]]. Meðal fastra liða var Brúðuleikhús [[Margrét Björnsson|Margrétar Björnsson]] og sænska kvikmyndin ''[[Á Saltkráku]]'' frá 1964 eftir sögu [[Astrid Lindgren]]. Stuttar íslenskar heimildamyndir og leiknar myndir (m.a. þrjár stuttmyndir [[Ásgeir Long|Ásgeirs Long]]) voru líka sýndar en fyrsta erlenda efnið sem var sýnt var sænskt barnaefni. Þegar þátturinn fór aftur í loftið eftir sumarfrí 1967 var hann fyrst kynntur sem „kvikmyndaþáttur fyrir börn“. Þá um haustið birtist fyrsta „teiknisagan“, ''Valli víkingur'' eftir [[Ragnar Lár]]. Þættirnir gátu af sér söngbókina ''Ég sá mömmu kyssa jólasvein'' eftir Hinrik 1967 með textum laganna sem Krummi söng og hljómplötuna ''Rannveig og Krummi'' sem kom út árið eftir. === Rannveig Jóhannsdóttir (4) === Haustið 1968 tók [[Rannveig Jóhannsdóttir]] við og var með þáttinn í eina þáttaröð. === Svanhildur Kaaber (5) === Vorið 1969, 19 janúar, tók [[Svanhildur Kaaber]] og [[Birgir G. Albertsson]] við. Þau stýrðu þáttaröð fimm. Í þessari þáttaröð var fyrst sýnd myndasagan ''[[Moli litli]]'' eftir Ragnar Lár og brúðumyndin ''Bjössi bílstjóri'' eftir Ásgeir Long. === Kristín Á. Ólafsdóttir (6-10) === Haustið 1969 tók [[Kristín Á. Ólafsdóttir]] og [[Klara Hilmarsdóttir]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð sex til tíu. Fúsi flakkari kom fyrst fram í þessum þáttum árið 1970. Meðal efnis voru myndasögur eftir [[Molly Kennedy]] og brúðuþættirnir ''[[Ævintýri Dodda]]'' eftir sögum [[Enid Blyton]] auk norrænna teiknimynda frá [[Nordvision]]. Umsjón upptöku var í höndum [[Andrés Indriðason|Andrésar Indriðasonar]] og [[Tage Ammendrup]]. Glámur og Skrámur áttu sitt fyrsta innslag 14. febrúar 1971. Gunnar Baldursson gerði brúðurnar sem Andrés Indriðason átti hugmyndina að og skrifaði fyrir en Halli og Laddi ljáðu þeim raddir. Fyrirmyndin að brúðunum voru brúður [[Jim Henson]]s í ''[[Sesame Street]]'' sem fór fyrst í loftið 1969. === Ásta Ragnarsdóttir (11-12)=== Haustið 1971 tók [[Ásta Ragnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð ellevu og tólf. Þættirnir voru í umsjá Kristínar Ólafsdóttur og með aðeins breyttu sniði. Þættirnir voru kynntir sem „stutt atriði úr ýmsum áttum til skemmtunar og fróðleiks“. === Ragnheiður og Björn (13) === Haustið 1972 tók [[Ragnheiður Geirsdóttir]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Meðal efnis í þessum þáttum voru Glámur og Skrámur og sjónvarpsþættir sænska ríkissjónvarpsins um [[Lína langsokkur|Línu langsokk]] frá 1969. === Palli og Sirrý (14-22)=== Vorið 1973 tók [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir]] og [[Hermann Ragnar Stefánsson]] við. Þau stýrðu níu þáttaröðum, þáttaröð fjórtán til tuttugu og tvö. Palli og Sirrý eru þau nöfn sem flestir tengja við þessa þætti. Páll Vilhjálmsson var brúða sem Gunnar Baldursson gerði. [[Kári Halldór Þórisson]] og [[Guðrún Helgadóttir]] skrifuðu texta fyrir atriðin. Gísli Rúnar Jónsson lék Palla fyrstu árin en síðasta veturinn tók [[Jörundur Guðmundsson]] við. Palli kom raunar fyrst fram 5. október 1975 en áður höfðu Glámur og Skrámur verið með innslög í þáttunum. Palli naut mikilla vinsælda. 1976 kom út platan ''[[Algjör sveppur]]'' með 34 lögum sem Palli (Gísli Rúnar) söng og 1977 kom út bók um hann eftir Guðrúnu. Endursýnt efni: Haustið 1977 var engin ný þáttaröð heldur var eldra efni sýnt í staðinn. === Ásdís og Jóhanna (23) === Vorið 1978 tóku [[Ásdís Emilsdóttir]] og [[Jóhanna Kristín Jónsdóttir]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Andrés Indriðason stjórnaði sinni fyrstu upptöku og hélt áfram næstu þrjár þáttaraðirnar. === Sigríður Ragna (24) === Haustið 1978 tók [[Sigríður Ragna Sigurðardóttir]] við. Hún stýrði einni þáttaröð. === Svava Sigurðar (25-26) === Vorið 1979 tók [[Svava Sigurjónsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og fimm og tuttugu og sex. === Bryndís Schram (27-35) === Haustið 1979 tók [[Bryndís Schram]] við. Hún stýrði átta þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og sjö til tuttugu og þrjátíu og fimm. Bryndís og Laddi (Þórhallur Sigurðsson) höfðu samstarf um mörg atriði í þessum þáttum. Samleikur þeirra byggðist að stórum hluta á spuna. Ýmsir sáu um upptökur á þessum þáttum, þeirra á meðal Andrés Indriðason, [[Egill Eðvarðsson]] og Tage Ammendrup. === Ása H. Ragnarsdóttir (36-39)=== Haustið 1983 tók [[Ása H. Ragnarsdóttir]] og [[Þorsteinn Marelsson]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð þrjátíu og sex til þrjátíu og níu. Ása og Þorsteinn tóku við þáttunum í apríl 1983. Elías var persóna sem Sigurður Sigurjónsson lék og Auður Haralds skrifaði. Eiríkur Fjalar kom líka fram í þáttunum. === Agnes og Jóhanna (40)=== Haustið 1985 tók [[Agnes Johansen]] og [[Jóhanna Thorsteinson]] við. Þær stýrðu einni þáttaröð. === Agnes og Helga Möller (41-43)=== Vorið 1986 tók [[Agnes Johansen]] og [[Helga Möller]] við. Þau stýrðu þremur þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og eitt til fjörtíu og þrjú. === Helga Steffensen (44-57)=== Haustið 1987 tók [[Helga Steffensen]] við. Hún stýrði fjórtán þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og fjögur til fimmtíu og sjö. Þættir Helgu, sem hafði áður séð um [[Brúðubíllinn|Brúðubílinn]] frá 1980, byggðust upp á [[brúður|brúðum]] sem sumar, eins og apinn [[Lilli (brúða)|Lilli]], komu líka fram í Brúðubílnum. Er Helga Steffensen sá kynnir sem lengst hefur stýrt Sundinni Okkar. === Gunni og Felix (58-61)=== Haustið 1994 tók [[Gunnar Helgason]] og [[Felix Bergsson]] við. Þeir stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð fimmtíu og átta til sextíu og eitt. Gunni og Felix léku sjálfa sig í þáttunum. Þeir fluttu meðal annars mikið af frumsömdum lögum eftir [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] sem komu út á plötunum ''Úti að aka'' (1997), ''Jólin (eru alveg að) koma'' (1997), ''Landkönnuðir'' (1998) og ''Lögin hans Jóns míns'' (2006). === Guðfinna Rúnars. (61-62)=== Haustið 1996 tók [[Guðfinna Rúnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum. === Ásta Hrafnhildur (62-72)=== Haustið 1997 tók [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir]] við. Hún stýrði tíu þáttaröðum, þáttaröð sextíu og þrjú til sjötíu og tvö. Keli köttur var brúða sem var gerð af [[Ólafur J. Engilbertsson|Ólafi J. Engilbertssyni]] og [[Helga Arnalds|Helgu Arnalds]]. Steinn Ármann Magnússon lék hann. === Þóra Sigurðard. (73-81) === Haustið 2002 tók [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] við. Þau stýrðu tíu þáttaröðum, þáttaröð sjötíu og þrjú til áttatíu og tvö. Þóra og Jóhann kynntu stundum sem þau sjálf og stundum sem persónurnar Birta og Bárður. === Ívar og Ísgerður (82-86)=== Haustið 2007 tók Ívar og Ísgerður við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og þrjú til áttatíu og sex. Undir þeirra stjórn hét þátturinn [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar|Snæfríður og Stígur]]. Snæfríður og Stígur eru persónur í leikriti sem fjallar um ævintýri þeirra í íbúð galdramanns. Þau eru leikin af Ívari Erni Sverrissyni og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. === Björgvin Franz (87-88)=== Haustið 2009 tók [[Björgvin Franz]] við. Hann stýrði tveimur þáttaröðum. Veturinn 2009 til 2010 birtist skringileg vera í lífi umsjónarmannsins Björgvins Franz. Það var engin önnur en Fransína mús, húsvörður ævintýragangsins þar sem öll ævintýri heimsins gerast. Saman lentu þau í ótalmörgum ævintýrum með hjálp töfralykils Fransínu. === Skotta og Rósenberg (89-94) Haustið 2010 tóku persónurnar [[Skotta og Rósenberg]] við. Þau stýrðu sex þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og níu til níutíu og fjögur. Sunna Karítasar Oktavía Torfhildar Tildurrófu Aðaldal, sem í daglegu tali var kölluð Skotta og vinur hennar Rósenberg lentu í ýmsum ævintýrum. Loðinlumpurnar, Ása, Gunnar, amma, Bragi og Ægir og fleira skemmtilegt fólk og álfar heimsóttu Skottu í Álfheimana. Þau lentu saman í mörgum æsispennandi ævintýrum og þurftu meðal annars að bjarga veikum bókum, ræna orðasugu og frelsa álfa. En eins og öll góð ævintýri þá endaði þetta vel með hjálp frá góðum vinum og auðvitað Loðinlumpunum. === Guðjón Davíð (95-100)=== Haustið 2013 tók [[Guðjón Davíð Karlsson]] við. Hann stýrði sex þáttaröðum, þáttaröð níutíu og fimm til hundrað. Gói og Brandon leikhússtjóri bjóða upp á ógleymanleg ævintýri og fræðandi skemmtun fyrir leikhúsrotturnar sem fylla salinn. === Sigyn Blöndal (101-105)=== Haustið 2016 tók Sigyn Blöndal við. Hún hefur stýrt sex þáttaröðum, þáttaröð hundrað og eitt til hundrað og fimm. Í Stundinni okkar hittir Sigyn skemmtilega krakka um allt land. Þau kynnast skrímslum, læra á gítar, taka þátt í stórhættulegri spurningakeppni og læra ýmislegt og alls konar sem þau höfðum ekki hugmynd um að þau langaði að vita. Sygin og Sindri Bergmann Þórarinsson sáu um dagskrárgerð. Sygin hætti eftir vorið 2019.<ref>{{vefheimild |titill=Sigyn kveður Stundina okkar - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/frett/sigyn-kvedur-stundina-okkar |ritverk=RÚV |dags=7. maí 2019}}</ref> === Lúkas og Erlen (106- nú)=== Haustið 2019 tóku [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]] við. == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] {{s|1966}} [[Flokkur:Stofnað 1966]] [[Flokkur:Íslenskir barnaþættir]] 81w1gp79nkof6omw5y2vu9b83wdb6d1 1976360 1976356 2026-08-24T10:02:50Z MyraMidnight 41218 /* Kynnar og þáttaraðir */ stórstafur og fyrirsögn 1976360 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Stundin Okkar | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = [[Barnaefni]] | handrit = | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{ISL}} [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | þáttalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleidandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = Efstaleiti 1, Reykjavík <br> Íslandii | lengd = 25-50mín <br> 25mín (2023) | stöð = [[Rúv]] | myndframsetning = SDTV 4:3 (Svarthvítt) (1966 til 1975) <br> SDTV 4:3 (1975 til 2008) <br> SDTV 16:9 (2008 til 2012) <br> HDTV1080i (frá 2012) | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = [[24. desember]] [[1966]] | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/stundin-okkar/29437 | imdb_kenni = tt0476116 }} '''Stundin okkar''' er [[barn|barna]][[sjónvarpsþáttur|þáttur]] sem er sýndur á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á [[sunnudagur|sunnudögum]] klukkan 18 (6). Fyrsti þátturinn var sendur út á [[aðfangadagur|aðfangadag]] [[1966]] skömmu eftir stofnun sjónvarpsins. Stundin okkar er elsti íslenski sjónvarpsþátturinn sem enn er sendur út. Hann hefur lengst af verið sendur út um klukkan sex síðdegis á sunnudögum og tekið 40-50 mínútur í útsendingu. Fyrstu árin var sunnudagshugvekja send út í kortér klukkan sex og síðan tók Stundin okkar við fram að íþróttum klukkan sjö. Fyrsti umsjónarmaður Stundarinnar okkar var [[Hinrik Bjarnason]] kennari og síðar dagskrárstjóri. Strax í febrúar [[1967]] urðu [[Rannveig og Krummi]] ([[Rannveig Jóhannsdóttir]] og [[Sigríður Hannesdóttir]]) fastur liður í öðrum hverjum þætti og svo vinsæl að flestir tengja þau við þessi fyrstu ár fremur en Hinrik. Krummi var [[handbrúða]] sem Hinrik hafði keypt í [[Þýskaland]]i. Frá upphafi byggðist þátturinn á blönduðum atriðum frá grunnskólunum, leikhúsunum og aðkeyptu erlendu efni sem stjórnandi þáttarins kynnti fyrir áhorfendum. Eftir Krumma settu margar brúður svip sinn á þáttinn: [[Fúsi flakkari]] kom fram í þáttum [[Kristín Á. Ólafsdóttir|Kristínar Á. Ólafsdóttur]] og [[Klara Hilmarsdóttir|Klöru Hilmarsdóttur]] 1969 til 1970, [[Glámur og Skrámur]] ([[Halli og Laddi]]) komu fram í þáttum [[Ragnheiður Geirsdóttir|Ragnheiðar Geirsdóttur]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson|Björns Þórs Sigurbjörnssonar]] 1972 og síðan aftur við og við í mörg ár á eftir, og [[Páll Vilhjálmsson]] ([[Gísli Rúnar Jónsson]]) kom fram með [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir|Sirrý]] í atriðum sem voru skrifuð af [[Guðrún Helgadóttir|Guðrúnu Helgadóttur]]. Fjöldinn allur af brúðum kom fram í þáttum [[Helga Steffensen|Helgu Steffensen]] 1987 til 1994 og [[Keli köttur]] ([[Steinn Ármann Magnússon]]) var félagi [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir|Ástu Hrafnhildar Garðarsdóttur]] 1997 til 2001. Leiknar persónur sem voru þróaðar sérstaklega fyrir þáttinn voru einkenni á þáttum [[Bryndís Schram|Bryndísar Schram]] 1979 til 1983 þar sem [[Þórhallur Sigurðsson]] leikari þróaði margar af þekktustu persónum sínum, s.s. [[Eiríkur Fjalar|Eirík Fjalar]] og [[Þórður húsvörður|Þórð húsvörð]]. [[Elías (persóna)|Elías]] ([[Sigurður Sigurjónsson]]) var með atriði skrifuð af [[Auður Haralds|Auði Haralds]] í þáttum [[Ása Ragnarsdóttir|Ásu Ragnarsdóttur]] og [[Þorsteinn Marelsson|Þorsteins Marelssonar]] frá 1983 til 1985. [[Gunnar Helgason|Gunni]] og [[Felix Bergsson|Felix]] léku samnefndar persónur í þáttum sínum 1994 til 1996 en [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] gengu skrefinu lengra árið 2002 og bjuggu til persónurnar [[Birta og Bárður|Birtu og Bárð]] sem sáu um kynningar í þættinum að hluta. Frá 2006 - 2008 hefur allur þátturinn byggst á samhangandi leiknum atriðum, [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar]] leikin af [[Ívar Örn Sverrisson|Ívari Erni Sverrissyni]] og [[Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir|Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur]], sem eru skrifuð af [[Leynifélagið ehf.|Leynifélaginu ehf.]] ([[Þorgeir Tryggvason|Þorgeiri Tryggvasyni]], [[Ármann Guðmundsson|Ármanni Guðmundssyni]], [[Snæbjörn Ragnarsson|Snæbirni Ragnarssyni]] og [[Sævar Sigurbjörnsson|Sævari Sigurbjörnssyni]]). Frá 2008-2011 sá [[Björgvin Franz Gíslason]] um þættina ásamt [[Anna Svava Knútsdóttir|Önnu Svövu Knútsdóttur]]. Frá 2011-2013 sá [[Þóra Birna Ingvarsdóttir]] um þáttinn. Frá 2013-2016 sá [[Guðjón Davíð Karlsson]] um þáttinn. Frá 2016-2019 sá [[Sigyn Blöndal]] um þáttinn. Frá 2019 hafa börn stjórnað stundinni okkar og í aðalhlutverkum þau [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]]. == Kynnar og þáttaraðir == Það hafa verið margir sem voru kynnar Stundinnar okkar frá upphafi, og þau hafa séð um mismargar þáttaraðir í hvert sinn og voru þau flest með sitt eigið þema. Stundum voru [[leikbrúða|leikbrúður]] notaðar sem hliðarpersónur eða jafnvel kynnar. Við skiptum þessum hluta niður eftir hver kynnir var að hverju sinni og hvaða þáttaraðir þau sáu um. === Hinrik Bjarnason (1-3) === [[24. desember]] [[1967]] var fyrsti þátturinn sendur út. Kynnir var [[Hinrik Bjarnason]] sem var með fyrstu þrjár þáttaraðir þáttana. Rannveig og Krummi komu fyrst fram 26. febrúar 1967 og síðan í öðrum hverjum þætti. Til að byrja með voru öll atriði þáttanna íslensk, meðal annars söng- og leikatriði frá grunnskólum, tónlistarskólum og dansskólum, atriði úr barnaleikritum í leikhúsunum og [[föndur]]. Meðal fastra liða var Brúðuleikhús [[Margrét Björnsson|Margrétar Björnsson]] og sænska kvikmyndin ''[[Á Saltkráku]]'' frá 1964 eftir sögu [[Astrid Lindgren]]. Stuttar íslenskar heimildamyndir og leiknar myndir (m.a. þrjár stuttmyndir [[Ásgeir Long|Ásgeirs Long]]) voru líka sýndar en fyrsta erlenda efnið sem var sýnt var sænskt barnaefni. Þegar þátturinn fór aftur í loftið eftir sumarfrí 1967 var hann fyrst kynntur sem „kvikmyndaþáttur fyrir börn“. Þá um haustið birtist fyrsta „teiknisagan“, ''Valli víkingur'' eftir [[Ragnar Lár]]. Þættirnir gátu af sér söngbókina ''Ég sá mömmu kyssa jólasvein'' eftir Hinrik 1967 með textum laganna sem Krummi söng og hljómplötuna ''Rannveig og Krummi'' sem kom út árið eftir. === Rannveig Jóhannsdóttir (4) === Haustið 1968 tók [[Rannveig Jóhannsdóttir]] við og var með þáttinn í eina þáttaröð. === Svanhildur Kaaber (5) === Vorið 1969, 19 janúar, tók [[Svanhildur Kaaber]] og [[Birgir G. Albertsson]] við. Þau stýrðu þáttaröð fimm. Í þessari þáttaröð var fyrst sýnd myndasagan ''[[Moli litli]]'' eftir Ragnar Lár og brúðumyndin ''Bjössi bílstjóri'' eftir Ásgeir Long. === Kristín Á. Ólafsdóttir (6-10) === Haustið 1969 tók [[Kristín Á. Ólafsdóttir]] og [[Klara Hilmarsdóttir]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð sex til tíu. Fúsi flakkari kom fyrst fram í þessum þáttum árið 1970. Meðal efnis voru myndasögur eftir [[Molly Kennedy]] og brúðuþættirnir ''[[Ævintýri Dodda]]'' eftir sögum [[Enid Blyton]] auk norrænna teiknimynda frá [[Nordvision]]. Umsjón upptöku var í höndum [[Andrés Indriðason|Andrésar Indriðasonar]] og [[Tage Ammendrup]]. Glámur og Skrámur áttu sitt fyrsta innslag 14. febrúar 1971. Gunnar Baldursson gerði brúðurnar sem Andrés Indriðason átti hugmyndina að og skrifaði fyrir en Halli og Laddi ljáðu þeim raddir. Fyrirmyndin að brúðunum voru brúður [[Jim Henson]]s í ''[[Sesame Street]]'' sem fór fyrst í loftið 1969. === Ásta Ragnarsdóttir (11-12)=== Haustið 1971 tók [[Ásta Ragnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð ellevu og tólf. Þættirnir voru í umsjá Kristínar Ólafsdóttur og með aðeins breyttu sniði. Þættirnir voru kynntir sem „stutt atriði úr ýmsum áttum til skemmtunar og fróðleiks“. === Ragnheiður og Björn (13) === Haustið 1972 tók [[Ragnheiður Geirsdóttir]] og [[Björn Þór Sigurbjörnsson]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Meðal efnis í þessum þáttum voru Glámur og Skrámur og sjónvarpsþættir sænska ríkissjónvarpsins um [[Lína langsokkur|Línu langsokk]] frá 1969. === Palli og Sirrý (14-22)=== Vorið 1973 tók [[Sigríður Margrét Guðmundsdóttir]] og [[Hermann Ragnar Stefánsson]] við. Þau stýrðu níu þáttaröðum, þáttaröð fjórtán til tuttugu og tvö. Palli og Sirrý eru þau nöfn sem flestir tengja við þessa þætti. Páll Vilhjálmsson var brúða sem Gunnar Baldursson gerði. [[Kári Halldór Þórisson]] og [[Guðrún Helgadóttir]] skrifuðu texta fyrir atriðin. Gísli Rúnar Jónsson lék Palla fyrstu árin en síðasta veturinn tók [[Jörundur Guðmundsson]] við. Palli kom raunar fyrst fram 5. október 1975 en áður höfðu Glámur og Skrámur verið með innslög í þáttunum. Palli naut mikilla vinsælda. 1976 kom út platan ''[[Algjör sveppur]]'' með 34 lögum sem Palli (Gísli Rúnar) söng og 1977 kom út bók um hann eftir Guðrúnu. Endursýnt efni: Haustið 1977 var engin ný þáttaröð heldur var eldra efni sýnt í staðinn. === Ásdís og Jóhanna (23) === Vorið 1978 tóku [[Ásdís Emilsdóttir]] og [[Jóhanna Kristín Jónsdóttir]] við. Þau stýrðu einni þáttaröð. Andrés Indriðason stjórnaði sinni fyrstu upptöku og hélt áfram næstu þrjár þáttaraðirnar. === Sigríður Ragna (24) === Haustið 1978 tók [[Sigríður Ragna Sigurðardóttir]] við. Hún stýrði einni þáttaröð. === Svava Sigurðar (25-26) === Vorið 1979 tók [[Svava Sigurjónsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og fimm og tuttugu og sex. === Bryndís Schram (27-35) === Haustið 1979 tók [[Bryndís Schram]] við. Hún stýrði átta þáttaröðum, þáttaröð tuttugu og sjö til tuttugu og þrjátíu og fimm. Bryndís og Laddi (Þórhallur Sigurðsson) höfðu samstarf um mörg atriði í þessum þáttum. Samleikur þeirra byggðist að stórum hluta á spuna. Ýmsir sáu um upptökur á þessum þáttum, þeirra á meðal Andrés Indriðason, [[Egill Eðvarðsson]] og Tage Ammendrup. === Ása H. Ragnarsdóttir (36-39)=== Haustið 1983 tók [[Ása H. Ragnarsdóttir]] og [[Þorsteinn Marelsson]] við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð þrjátíu og sex til þrjátíu og níu. Ása og Þorsteinn tóku við þáttunum í apríl 1983. Elías var persóna sem Sigurður Sigurjónsson lék og Auður Haralds skrifaði. Eiríkur Fjalar kom líka fram í þáttunum. === Agnes og Jóhanna (40)=== Haustið 1985 tók [[Agnes Johansen]] og [[Jóhanna Thorsteinson]] við. Þær stýrðu einni þáttaröð. === Agnes og Helga Möller (41-43)=== Vorið 1986 tók [[Agnes Johansen]] og [[Helga Möller]] við. Þau stýrðu þremur þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og eitt til fjörtíu og þrjú. === Helga Steffensen (44-57)=== Haustið 1987 tók [[Helga Steffensen]] við. Hún stýrði fjórtán þáttaröðum, þáttaröð fjörtíu og fjögur til fimmtíu og sjö. Þættir Helgu, sem hafði áður séð um [[Brúðubíllinn|Brúðubílinn]] frá 1980, byggðust upp á [[brúður|brúðum]] sem sumar, eins og apinn [[Lilli (brúða)|Lilli]], komu líka fram í Brúðubílnum. Er Helga Steffensen sá kynnir sem lengst hefur stýrt Sundinni Okkar. === Gunni og Felix (58-61)=== Haustið 1994 tók [[Gunnar Helgason]] og [[Felix Bergsson]] við. Þeir stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð fimmtíu og átta til sextíu og eitt. Gunni og Felix léku sjálfa sig í þáttunum. Þeir fluttu meðal annars mikið af frumsömdum lögum eftir [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] sem komu út á plötunum ''Úti að aka'' (1997), ''Jólin (eru alveg að) koma'' (1997), ''Landkönnuðir'' (1998) og ''Lögin hans Jóns míns'' (2006). === Guðfinna Rúnars. (61-62)=== Haustið 1996 tók [[Guðfinna Rúnarsdóttir]] við. Hún stýrði tveimur þáttaröðum. === Ásta Hrafnhildur (62-72)=== Haustið 1997 tók [[Ásta Hrafnhildur Garðarsdóttir]] við. Hún stýrði tíu þáttaröðum, þáttaröð sextíu og þrjú til sjötíu og tvö. Keli köttur var brúða sem var gerð af [[Ólafur J. Engilbertsson|Ólafi J. Engilbertssyni]] og [[Helga Arnalds|Helgu Arnalds]]. Steinn Ármann Magnússon lék hann. === Þóra Sigurðard. (73-81) === Haustið 2002 tók [[Þóra Sigurðardóttir]] og [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] við. Þau stýrðu tíu þáttaröðum, þáttaröð sjötíu og þrjú til áttatíu og tvö. Þóra og Jóhann kynntu stundum sem þau sjálf og stundum sem persónurnar Birta og Bárður. === Ívar og Ísgerður (82-86)=== Haustið 2007 tók Ívar og Ísgerður við. Þau stýrðu fjórum þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og þrjú til áttatíu og sex. Undir þeirra stjórn hét þátturinn [[Ævintýri Stígs og Snæfríðar|Snæfríður og Stígur]]. Snæfríður og Stígur eru persónur í leikriti sem fjallar um ævintýri þeirra í íbúð galdramanns. Þau eru leikin af Ívari Erni Sverrissyni og Ísgerði Elfu Gunnarsdóttur. === Björgvin Franz (87-88)=== Haustið 2009 tók [[Björgvin Franz]] við. Hann stýrði tveimur þáttaröðum. Veturinn 2009 til 2010 birtist skringileg vera í lífi umsjónarmannsins Björgvins Franz. Það var engin önnur en Fransína mús, húsvörður ævintýragangsins þar sem öll ævintýri heimsins gerast. Saman lentu þau í ótalmörgum ævintýrum með hjálp töfralykils Fransínu. === Skotta og Rósenberg (89-94)=== Haustið 2010 tóku persónurnar [[Skotta og Rósenberg]] við. Þau stýrðu sex þáttaröðum, þáttaröð áttatíu og níu til níutíu og fjögur. Sunna Karítasar Oktavía Torfhildar Tildurrófu Aðaldal, sem í daglegu tali var kölluð Skotta og vinur hennar Rósenberg lentu í ýmsum ævintýrum. Loðinlumpurnar, Ása, Gunnar, amma, Bragi og Ægir og fleira skemmtilegt fólk og álfar heimsóttu Skottu í Álfheimana. Þau lentu saman í mörgum æsispennandi ævintýrum og þurftu meðal annars að bjarga veikum bókum, ræna orðasugu og frelsa álfa. En eins og öll góð ævintýri þá endaði þetta vel með hjálp frá góðum vinum og auðvitað Loðinlumpunum. === Guðjón Davíð (95-100)=== Haustið 2013 tók [[Guðjón Davíð Karlsson]] við. Hann stýrði sex þáttaröðum, þáttaröð níutíu og fimm til hundrað. Gói og Brandon leikhússtjóri bjóða upp á ógleymanleg ævintýri og fræðandi skemmtun fyrir leikhúsrotturnar sem fylla salinn. === Sigyn Blöndal (101-105)=== Haustið 2016 tók Sigyn Blöndal við. Hún hefur stýrt sex þáttaröðum, þáttaröð hundrað og eitt til hundrað og fimm. Í Stundinni okkar hittir Sigyn skemmtilega krakka um allt land. Þau kynnast skrímslum, læra á gítar, taka þátt í stórhættulegri spurningakeppni og læra ýmislegt og alls konar sem þau höfðum ekki hugmynd um að þau langaði að vita. Sygin og Sindri Bergmann Þórarinsson sáu um dagskrárgerð. Sygin hætti eftir vorið 2019.<ref>{{vefheimild |titill=Sigyn kveður Stundina okkar - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/frett/sigyn-kvedur-stundina-okkar |ritverk=RÚV |dags=7. maí 2019}}</ref> === Lúkas og Erlen (106- nú)=== Haustið 2019 tóku [[Lúkas Emil Johansen]] og [[Erlen Ísabella Einarsdóttir]] við. == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] {{s|1966}} [[Flokkur:Stofnað 1966]] [[Flokkur:Íslenskir barnaþættir]] erttb21q9gk0e9vnldp0esifjd8wdmo 0 83307 1976331 1387550 2026-08-23T21:55:16Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Belsíbúbb]] á [[Belsebúb]] 1387550 wikitext text/x-wiki '''Belsíbúbb''' eða '''Balsebúbb''' (Orðrétt: Flugnahöfðinginn) er nafn á púka sem stundum er talinn vera [[Satan]]. Uppruni hans mun vera semíski guðinn [[Baal]]. {{stubbur|trúarbrögð}} lef45e5p0bb9n5v190bgdka8el8xpen 1976350 1976331 2026-08-24T09:24:02Z TKSnaevarr 53243 1976350 wikitext text/x-wiki '''Baal Sebúb''' eða '''Belsebúb''' (orðrétt: Flugnahöfðinginn) er nafn á [[Djöfull|djöfli]] sem stundum er talinn vera [[Satan]]. Uppruni hans mun vera semíski guðinn [[Baal]]. {{stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Djöflar]] rskj64kvrseqjvbr8r60vnienhmshzd 1976362 1976350 2026-08-24T10:54:20Z TKSnaevarr 53243 1976362 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Beelzebub.png|thumb|right|Myndlýsing af Belsebúb úr djöflafræðibókinni ''Dictionnaire Infernal'' (1818).]] '''Baal Sebúb''' eða '''Belsebúb''' (orðrétt: Flugnahöfðinginn) er nafn á [[Djöfull|djöfli]] sem stundum er talinn vera [[Satan]]. Uppruni hans mun vera semíski guðinn [[Baal]]. {{stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Djöflar]] nis6i4uq3f7f59si89j3w1t7s2glwy8 0 83308 1976333 793651 2026-08-23T21:55:33Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Belsíbúbb]] til [[Belsebúb]] 1976333 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Belsebúb]] s704tkb1damd7bozm9t0pb03sl0snmz 0 93979 1976316 1973360 2026-08-23T20:57:01Z Nipas2 54688 Update 2026 1976316 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Bikarkeppni kvenna |mynd= |stofnár=1981 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar={{Lið Valur}} (2024) |sigursælasta lið={{Valur Reykjavík}}''(15)'' |heimasíða= }} '''Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu''' (''Mjólkurbikar kvenna'') er útsláttarkeppni í [[knattspyrna|knattspyrnu]] kvenna á [[Ísland]]i á vegum [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]. Aðalstyrktaraðili keppninnar er [[Mjólkursamsalan]]. Bikarkeppnin fór fyrst fram í kvennaflokki árið 1981. Núverandi meistarar eru [[Breiðablik]] eftir sigur á [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] í úrslitaleiknum. ==Sigurvegarar== {| class="wikitable sortable" style="font-size:82%;" !style="background:silver;" |Ár !style="background:silver;" |Sigurvegari !style="background:silver;" |Úrslit !style="background:silver;" |2. sæti |<small><<>></small> !style="background:silver;" |Undanúrslit !style="background:silver;" |Undanúrslit !style="background:silver;" |<small>Fjöldi<br/>liða</small> |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1981|1981]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||4-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Leiknir R.}} 0-8 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið Valur}} 2-0 {{Lið KR}} || 13 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1982|1982]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||1-1; (7-6 vítak.)|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið Víkingur}} || {{Lið ÍA}} 0-4 {{Lið Breiðablik}} || 13 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1983|1983]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||3-1|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið ÍA}} 2-1 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið KR}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1984|1984]] || ''{{Lið Valur}}'' ||3-3, (6-4 vítak.)|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 5-0 {{Lið Haukar}} || {{Lið ÍA}} 4-1 {{Lið Breiðablik}} || 10 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1985|1985]] || ''{{Lið Valur}}''||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Keflavík}} 2-5 {{Lið ÍA}} || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið KR}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] || ''{{Lið Valur}}'' ||2-0|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Breiðablik}} 3-1 {{Lið KA}} || {{Lið Keflavík}} 0-2 {{Lið Valur}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1987|1987]] || ''{{Lið Valur}}''||2-0 ||{{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 7-0 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið ÍA}} 6-2 {{Lið Keflavík}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið KR}} || {{Lið Stjarnan}} 1-2 {{Lið ÍA}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1989|1989]] || ''{{Lið ÍA}}'' ||3-1|| {{Lið Þór Ak.}} || || {{Lið Valur}} 0-1 {{Lið ÍA}} || {{Lið KA}} 2-3 {{Lið Þór Ak.}} || 9 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1990|1990]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið Þór Ak.}} || {{Lið KA}} 1-2 {{Lið ÍA}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1991|1991]] || ''{{Lið ÍA}}'' || 6-0 || {{Lið Keflavík}} || || {{Lið Keflavík}} 2-1 {{Lið Þór Ak.}} || {{Lið ÍA}} 2-1 {{Lið Valur}} || 15 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] || ''{{Lið ÍA}}''||3-2 || {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið ÍA}} 3-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið KR}} 1-0 {{Lið Þróttur N.}} || 15 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] || ''{{Lið ÍA}}''||3-1|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Breiðablik}} 1-2 {{Lið ÍA}} || [[UMFS Dalvík|Dalvík]] 1-6 {{Lið Stjarnan}} ||12 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' || 1-0 ||{{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 4-3 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið ÍBA}} ||20 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið KR}} || || {{Lið Breiðablik}} 0-1 {{Lið KR}} || {{Lið ÍBA}} 1-6 {{Lið Valur}} ||17 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] || ''{{Lið Breiðablik}}''|| 3-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið ÍA}} || {{Lið Stjarnan}} 0-1 {{Lið Valur}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||2-1|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 2-1 {{Lið KR}} || {{Lið Breiðablik}} 4-1 {{Lið ÍBV}} || 16 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||3-2||{{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 3-1 {{Lið ÍA}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið Stjarnan}} || 14 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] || ''{{Lið KR}}'' ||3-1|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið ÍBV}} 1-3 {{Lið KR}} || {{Lið Grindavík}} 1-5 {{Lið Breiðablik}} ||17 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||1-0|| {{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 6-2 {{Lið Valur}} || {{Lið ÍBV}} 0-1 {{Lið Breiðablik}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] || ''{{Lið Valur}}'' ||2-0|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið FH}} 1-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 1-0 {{Lið KR}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] || ''{{Lið KR}}'' ||3-3; 4-3 (e.framl.)|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Þór Ak.}}/{{Lið KA}}/{{Lið KS}} 0-8 {{Lið KR}} ||17 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] || ''{{Lið Valur}}'' ||3-1 ||{{Lið ÍBV}} || || {{Lið Breiðablik}} 2-6 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Stjarnan}} 1-4 {{Lið Valur}} ||15 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] || ''{{Lið ÍBV}}'' ||2-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið ÍBV}} 8-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið KR}} ||18 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||4-1 || {{Lið KR}} || || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið Valur}} || {{Lið KR}} 6-2 {{Lið Fjölnir}} ||17 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] || ''{{Lið Valur}}''||2-2; 3-3, (1-4 vít.) || {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 2-1 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Breiðablik}} -:0 {{Lið Fjölnir}} ||16 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] || ''{{Lið KR}}''||3-0 || {{Lið Keflavík}} || || {{Lið Breiðablik}} 3-7 {{Lið KR}} || {{Lið Keflavík}} 3-1 {{Lið Fjölnir}} ||19 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] || ''{{Lið KR}}''||4-0 || {{Lið Valur}} || || {{Lið KR}} 4-2 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið Stjarnan}} 1-5 {{Lið Valur}} ||23 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] || ''{{Lið Valur}}''||1-1; 5-1 (e.framl.)|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 5-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Breiðablik}} 2-1 {{Lið Fylkir}} ||20 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] || ''{{Lið Valur}}''||1-0|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið ÍBV}} 1-2 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Valur}} 3-0 [[Þór/KA]] ||24 |- |[[Valitor-bikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] || ''{{Lið Valur}}''||2-0||{{Lið KR}} || || {{Lið Fylkir}} 1-2 {{Lið KR}} || {{Lið Afturelding}} 0-1 {{Lið Valur}} ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||1-0||{{Lið Valur}} || || {{Lið KR}} 0-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Stjarnan}} 2-1 [[Þór/KA]] ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||2-1||[[Þór/KA]] || || {{Lið Breiðablik}} 1-0 {{Lið Fylkir}} || {{Lið Stjarnan}} 0-1 [[Þór/KA]] ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||4-0|| {{Lið Selfoss}} || || {{Lið Breiðablik}} 0-1 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Fylkir}} 2-2 (0-3 vítak.) {{Lið Selfoss}} ||28 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||2-1|| {{Lið Selfoss}} || || {{Lið Selfoss}} 3-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Fylkir}} 1-2 {{Lið Stjarnan}} ||29 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||3-1|| {{Lið ÍBV}} || || [[Þór/KA]] 0-1 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Stjarnan}} 2-3 {{Lið Breiðablik}} ||30 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] || ''{{ÍBV Vestmannaeyjar}}''||3-2|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Stjarnan}} 1-0 {{Lið Valur}} || {{Lið ÍBV}} 1-1 (4-2 vítak.) {{Lið Grindavík}} ||22 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||2-1 || {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Breiðablik}} 2-0 {{Lið Valur}} || {{Lið Fylkir}} 1-9 {{Lið Stjarnan}} ||22 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] || ''{{Lið Selfoss}}''||2-1|| {{KR Reykjavík}} || || {{Lið Fylkir}} 0-1 {{Lið Selfoss}} || {{Lið KR}} 2-0 [[Þór/KA]] ||24 |- |[[2020]] || ''Keppni hætt v. Covid-19 || || || || {{Lið KR}} - [[Þór/KA]] || {{Lið Selfoss}} - {{Lið Breiðablik}} ||29 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] || ''{{Lið Breiðablik}}''|| 4-0||{{Lið Þróttur R.}} || || {{Lið Þróttur R.}} 4-0 {{Lið FH}} || {{Lið Breiðablik}} 4-3 {{Lið Valur}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] || ''{{Lið Valur}}''|| 2-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Stjarnan}} 1-3 {{Lið Valur}} || {{Lið Selfoss}} 0-2 {{Lið Breiðablik}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] || ''{{Lið Víkingur}}''|| 3-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið FH}} 1-2 {{Lið Víkingur}} || {{Lið Stjarnan}} 1-1 (1-4 vítak.) {{Lið Breiðablik}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] || ''{{Lið Valur}}''|| 2-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið Þróttur R.}} || {{Lið Breiðablik}} 2-1 [[Þór/KA]] ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] |''[[Breiðablik]]'' |2-3 |[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] | |[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] 2-3 [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |[[Breiðablik]] 3-2 [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] |32 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] | | ?-? | | | | | |} ==Titlar eftir félögum== {| class="wikitable" |- ! Félag ! Titlar ! Ár |- | {{Valur Reykjavík}} | 15 | 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 |- | {{Breiðablik}} | 14 | 1981, 1982, 1983, 1994, 1996, 1997, 1998, 2000, 2005, 2013, 2016, 2018, 2021, 2025 |- | {{ÍA Akranes}} | 4 | 1989, 1991, 1992, 1993 |- | {{KR Reykjavík}} | 4 | 1999, 2002, 2007, 2008 |- | {{Lið Stjarnan}} | 3 | 2012, 2014, 2015 |- | {{ÍBV Vestmannaeyjar}} | 2 | 2004, 2017 |- | {{Lið Víkingur R.}} | 1 | 2023 |- | {{Lið Selfoss}} | 1 | 2019 |} === Besti árangur annarra liða === *'''2. sæti''' ** {{Lið Þróttur R.}} 2 sinnum (2021, 2026) ++ ** {{Lið Keflavík}} 2 sinnum (1991, 2007) ** {{Lið FH}} 1 sinni (2025) ** [[Mynd:Þór-KA.png|20px]][[Þór/KA]] 1 sinni (2013) ** {{Lið Þór Ak.}}/{{Lið KA}}/{{Lið KS}} 1 sinni (2002) + ** {{Lið Þór Ak.}} 1 sinni (1989) + *'''Undanúrslit''' ** {{Lið Fjölnir}} 3 sinnum (2005, 2006, 2007) ** {{Lið KA}} 3 sinnum (1986, 1989, 1990) + ** {{Lið ÍBA}} 2 sinnum (1994, 1995) + ** {{Lið Grindavík}} 2 sinnum (1999, 2017) + ** {{Lið Fram}} 1 sinni (2026) ** Grindavík/Njarðvík 1 sinni (2026) ** {{Lið Fylkir}} 1 sinni (2019) ** {{Lið Afturelding}} 1 sinni (2011) ** {{Lið Haukar}} 1 sinni (1984) ** [[UMFS Dalvík|Dalvík]] 1 sinni (1993) + ** {{Lið Þróttur N.}} 1 sinni (1992) + ** {{Lið Leiknir R.}} 1 sinni (1981) + *'''8-liða úrslit''' ** [[Mynd:HK-Víkingur.png|35px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]/[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] 4 sinnum (2006, 2013, 2016, 2019) + ** {{Lið Tindastóll}} 3 sinnum (2017, 2019, 2025) ** {{Lið Völsungur}} 3 sinnum (1981, 1982, 1994) ** {{Lið Höttur}} 3 sinnum (1992, 1993, 1995) + ** {{Lið Víðir}} 3 sinnum (1982, 1983, 1984) + ** {{Lið ÍR}} 2 sinnum (2006, 2018) ** {{Lið Sindri}} 2 sinnum (1994, 1995) ** {{Lið Reynir S.}}/{{Lið Keflavík}}/{{Lið Víðir}} (1999, 2000) + ** [[Íþróttabandalag Ísafjarðar|ÍBÍ]] 2 sinnum (1981, 1982) + ** Fjarðabyggð/Höttur/Leiknir 1 sinni (2026) ** {{Lið HK}} 1 sinni (2025) ** Knattspyrnufélagið [[Ungmennafélagið Valur|Valur]]/[[Ungmennafélagið Austri|Austri]] 1 sinni (1997) + ** [[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] 1 sinni (1996) + ** {{Lið Reynir S.}} 1 sinni (1996) + ** [[Mynd:Leiftur.png|20px]] [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] 1 sinni (1994) + ** {{Lið KS}} 1 sinni (1992) + ** {{Lið Breiðablik}} b-lið 1 sinni (1982) + + Keppir ekki lengur undir eigin merkjum. ++ Gætu enn orðið bikarmeistarar == Tengt efni == *[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] {{Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] b6hobzh3m9ml936r2uu8py11cevwnn8 0 94788 1976325 1951383 2026-08-23T21:21:20Z TKSnaevarr 53243 1976325 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Kathy Bates by Gage Skidmore.jpg|thumb|Kathy Bates árið 2015.]] '''Kathleen Doyle Bates''' (fædd þann [[28. júní]] árið [[1948]]) betur þekkt sem '''Kathy Bates''' er bandarísk kvikmyndaleikkona og leikstjóri. Hún varð fræg árið [[1990]] þegar hún vann [[óskarsverðlaun]]in fyrir leik sinn í myndinni ''[[Misery]]'' sem var byggð á samnefndri bók eftir [[Stephen King]]. Hún er einnig þekkt fyrir leik sinn sem [[Molly Brown]] í kvikmynd [[James Cameron]]s ''[[Titanic (1997 kvikmynd)|Titanic]]''. Hún hefur einnig leikstýrt sjónvarpsþáttum en aldrei stórri kvikmynd. {{Stubbur|æviágrip|leikari}} {{f|1948}} {{DEFAULTSORT:Bates, Kathy}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar|Bates, Kathy]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Bates, Kathy]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] npdvsp75ohzlncsiecdis3lqgu2scyc 0 118099 1976322 1638243 2026-08-23T21:14:03Z Berserkur 10188 1976322 wikitext text/x-wiki [[Mynd:William Jackson Hooker by Spiridione Gambardella.jpg|thumbnail|William Jackson Hooker]] '''Sir William Jackson Hooker''' (6. júlí 1785 – 12. ágúst 1865) var breskur [[Grasafræði|grasafræðingur]]. Hann var vinur Sir [[Joseph Banks]]. Hooker kom í grasafræðileiðangur til Íslands sumarið [[1809]] en þá fór hann með tólgarkaupmönnum í ferð sem endaði með [[Byltingin 1809|byltingu á Íslandi]]. Flestar glósur hans og teikningar úr þeirri för eyðilögðust í eldsvoða á heimsiglingunni en hann skrifaði eftir minni ferðasögu „Journal of a tour in Iceland“ sem var fyrst dreift [[1811]] og síðan endurprentuð [[1813]]. Í þeirri bók eru ýmsar lýsingar á landsháttum en einnig lýsing á þeim atburðum sem gerðust þetta sumar sem [[Jörundur hundadagakonungur]] ríkti á Íslandi og þykir frásögn hans hliðholl [[Samuel Phelps]] og Jörundi. Hann er fyrstur þremenninganna sem komu til Íslands á þessum tíma og létu prenta ferðasögur en hinir voru Mackenzie og Henderson. == Tengill == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000545476 „Úr ferðabók Hookers“, ''Eimreiðin'', 2. hefti (01.04.1927)] {{fd|1785|1865}} {{DEFAULTSORT:Hooker, William}} [[Flokkur:Breskir grasafræðingar]] j57qrz9231vivx82dcqm8w8qqo9j7uk 0 125331 1976304 1974620 2026-08-23T18:38:35Z Berserkur 10188 1976304 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd= Mohamed Salah Argentina v Egypt 7 July 2026-163 (cropped).jpg |nafn= Mohamed Salah<br/>محمد صلاح |fullt nafn= Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1992|6|15}} |fæðingarbær=[[Nagrig]] |fæðingarland=Egyptaland |hæð= 1,75 m |staða= Sóknarmaður |núverandi lið= [[Trabzonspor]] |númer= 11 |ár í yngri flokkum=2006-2010 |yngriflokkalið= [[El Mokawloon]] |ár1=2010-2012 |ár2=2012-2014 |ár3=2014-2016 |ár4=2015 |ár5=2015-2016 |ár6=2016-2017 |ár7=2017-2026 |ár8=2026- |lið1=[[El Mokawloon]] |lið2= [[FC Basel]] |lið3=[[Chelsea F.C.]] |lið4=→ [[Fiorentina]] (lán) |lið5=→ [[A.S. Roma]] (lán) |lið6=[[A.S. Roma]] |lið7=[[Liverpool FC]] |lið8=[[Trabzonspor]] |leikir (mörk)1=38 (11) |leikir (mörk)2= 47 (9) |leikir (mörk)3= 13 (2) |leikir (mörk)4= 16 (6) |leikir (mörk)5=34 (14) |leikir (mörk)6=31 (15) |leikir (mörk)7=315 (191) |leikir (mörk)8= 2 (2) |landsliðsár=2010-2011<br>2011-2012<br>2011- |landslið=Egyptaland U20<br> Egyptaland U21<br>[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |landsliðsleikir (mörk)=11 (3)<br>11 (4)<br>121 (68)<br> |mfuppfært= maí 2026 |lluppfært= ágúst 2026 }} '''Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly''' (fæddur [[15. júní]] [[1992]]) er [[Egyptaland|egypskur]] knattspyrnumaður sem spilar fyrir tyrkneska liðið [[Trabzonspor]]. Hann spilar sem hægri vængmaður og er með hraðan og fiman leikstíl. Í Evrópu spilaði Salah með [[FC Basel]], [[Chelsea FC]], [[Fiorentina]] og [[Roma]] áður en hann hélt til Liverpool þar sem hann var í 9 ár og vann fjölda titla. Hann hlaut gullskóinn fjórvegis í ensku úrvalsdeildinni og er í 4. sæti yfir markahæstu menn allra tíma í deildinni ásamt flestum markaframlögum (mörk og stoðsendingar) fyrir eitt lið í úrvalsdeild. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/13-12-2025/salah-baetti-met-thridji-atkvaedamesti-i-sogu-urvalsdeildarinnar Salah bætti met - Þriðji atkvæðamesti í sögu úrvalsdeildarinnar] Fótbolti.net, sótt 13. desember 2025</ref> Salah hefur skorað yfir 400 mörk í öllum keppnum. ==Félagslið== ===Liverpool=== '''2017-2018''' Salah varð fyrsti leikmaður ensku úrvalsdeildarinnar til að verða leikmaður mánaðarins þrisvar á tímabili. <ref>[https://www.premierleague.com/news/662050 Salah makes history with EA SPORTS award] Premier league.com, skoðað 13. apríl, 2018.</ref>. Hann keppti við [[Harry Kane]] um að verða markakóngur tímabilsins og sló markametið í úrvalsdeildinni á einu tímabili; 32 mörk. Salah skoraði 4 mörk í leik gegn [[Watford F.C.|Watford]] í mars. Hann var valinn afríski leikmaður ársins 2017 <ref>[http://www.bbc.com/sport/football/42308421 Mohamed Salah named BBC African Footballer of the Year] BBC. Skoðað 13. apríl, 2018.</ref> og leikmaður tímabilsins af samtökum leikmanna (PFA) <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/43860354 Mohamed Salah: Liverpool forward voted PFA Player of the Year 2017-18] BBC, skoðað 23. apríl, 2018.</ref> og leikmaður úrvalsdeildarinnar á tímabilinu. Salah varð þriðji Liverpool leikmaðurinn sem hefur náð 40 mörkum á tímabili, ásamt [[Ian Rush]] og [[Roger Hunt]]. <ref>[http://www.visir.is/g/2018180419186/salah-mer-er-alveg-sama-um-allt-annad Salah: Mér er alveg sama um allt annað] Vísir, skoðað 16. apríl, 2018.</ref> '''2018-2019''' Sumarið 2018 gerði Salah 5 ára samning við Liverpool. Hann varð í þriðja sæti yfir leikmann ársins 2018 í verðlaunum FIFA. Einnig átti hann mark ársins (gegn [[Everton]]). <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/45631205 Luka Modric named best male player and Marta best female player at Fifa awards]BBC</ref> Salah skoraði 22 mörk á tímabilinu í ensku úrvalsdeildinni og deildi markakóngstitlinum með [[Sadio Mané]] og [[Pierre Emerick-Aubameyang]]. '''2019-2020''' Salah varð Englandsmeistari með Liverpool árið 2020 seint um sumarið á tímabili sem var seinkað vegna [[Covid-19]]. Hann varð fyrsti Liverpool leikmaðurinn til að skora 20 mörk í öllum keppnum 3 tímabil í röð síðan [[Michael Owen]] spilaði með félaginu. '''2020-2021''' Í desember 2020 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í [[Meistaradeild Evrópu]] þegar hann tók fram úr [[Steven Gerrard]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/55221508 BBC News - Champions League: Midtjylland 1-1 Liverpool - Mohamed Salah becomes record scorer]BBC</ref> '''2021-2022''' Salah varð fyrsti leikmaðurinn í sögu ensku úrvalsdeildarinnar til að skora í fyrsta leik tímabils, fimm tímabil í röð. Hann komst í 100 úrvalsdeildarmörk og inn á topp 30 yfir markahæstu leikmenn í september 2021. Salah skoraði í 10 leikjum í röð og náði þrennu í 5:0 stórsigri Liverpool á [[Old Trafford]]. Hann var valinn leikmaður októbermánaðar. Salah skoraði sitt 150. mark fyrir félagið í febrúar og varð 10. markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Salah deildi markakóngstitlinum með [[Son Heung-min]] tímabilið 2021-2022. Hann var einnig stoðsendingahæstur. [[Kevin De Bruyne]] var þó valinn bestur á tímabilinu. Salah hlaut verðlaun blaðamanna sem besti leikmaðurinn. Liverpool vann báða deildarbikarana en var einu stigi á eftir Man City í baráttunni um englandsmeistaratitilinn. '''2022-2023''' Salah skrifaði undir nýjan 3 ára samning við Liverpool sumarið 2022. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/62013642 Salah signs new 3 year contract] BBC, sótt 1/7 2022</ref> Honum gekk illa að skora í byrjun tímabils en skoraði hröðustu þrennu í [[Meistaradeild Evrópu]] á 6 mínútum. Í febrúar varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í evrópukeppnum. Í mars 2023 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í ensku úrvalsdeildinni með 2 mörkum í 7-0 sigri á [[Manchester United]]. Í apríl varð hann sá leikmaður sem hafði oftast skorað með vinstri fæti þegar hann tók fram úr [[Robbie Fowler]]. '''2023-2024''' Í desember varð Salah fyrsti leikmaðurinn frá Afríku til að skora 150 mörk í ensku úrvalsdeildinni og 200 mörk í öllum keppnum. Hann komst á topp 10 yfir þá markahæstu í deildinni. Auk þess skoraði hann yfir 20 mörk fyrir Liverpool sjöunda tímabilið í röð sem er met. '''2024-2025''' Fyrir áramót var Salah afkastamikill og átti hvort tveggja mörk og stoðsendingar yfir tug, nokkuð sem enginn hafði gert í úrvalsdeildinni. Salah ýjaði að því í janúar 2025 að þetta yrði hans síðasta tímabil með Liverpool. <ref>[https://www.visir.is/g/20252670919d/salah-stad-festir-ad-thetta-se-hans-sidasta-tima-bil-med-liver-pool Salah staðfestir að þetta sé hans síðasta tímabil með Liverpool] Vísir, sótt 3. janúar, 2025</ref> Hann náði hins vegar samningi við félagið í apríl og framlengdi um tvö ár. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c05n7791r13o Salah signs new two-year deal with Liverpool] BBC, sótt 11. apríl 2025</ref> Salah varð markahæstur í úrvalsdeildinni á tímabilinu og var valinn leikmaður tímabilsins. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cwyvpkg2ryeo Salah wins Premier League player of season award] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> Hann var með 29 mörk og einnig stoðsendingarhæstur með 18 talsins og jafnaði [[Thierry Henry]] með fjóra gullskó í deildinni. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cj93ze2gdkgo Salah has final say on day of 'special' Liverpool celebrations] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> '''2025-2026''' Í upphafi tímabils hlaut Salah PFA-verðlaunin sem kosin eru af leikmönnum í þriðja skipti og hafði enginn hlotið þau svo oft. Salah náði þeim áfanga í nóvember að hafa skorað 250 mörk fyrir Liverpool og varð hann þriðji markahæsti leikmaður félagsins frá upphafi. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c0jddyxpq1zo Salah shines as Slot & Liverpool get fans' backing] BBC, sótt, 2. nóvember 2025</ref> Gengi liðsins var brösugt og eftir að hafa setið á bekknum þrjá leiki í röð í byrjun desember lýsti Salah yfir vonbrigðum með félagið og [[Arne Slot]], þjálfara og tjáði það að næsti leikur gæti orðið hans síðasti fyrir félagið. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/06-12-2025/salah-hraunar-yfir-liverpool-og-slot-hent-undir-rutuna Salah hraunar yfir Liverpool og Slot] Fótbolti.net, sótt 6. desember 2025</ref> Í kjölfarið var hann utan hóps þegar Liverpool ferðaðist til Mílanó í leik Meistaradeildar Evrópu. Salah spilaði sinn síðasta leik sinn fyrir Afríkukeppnina um miðjan desember og gaf stoðsendingu eftir að hafa komið af bekknum. Þar með komst hann í 277 markaframlög í úrvalsdeildinni fyrir eitt lið og tók yfir met [[Wayne Rooney]]. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/cnv2r76lp56t Salah back as Ekitike double helps Liverpool beat Brighton] BBC, sótt 13. desember, 2025</ref> Staðfest var í mars að hann yfirgæfi félagið eftir tímabilið. <ref>[https://www.liverpoolfc.com/news/mohamed-salah-leave-liverpool-end-season Mohamed Salah to leave Liverpool at the end of the season] Liverpoolfc.com, sótt 24. mars 2026</ref> Salah skoraði aðeins 12 mörk í öllum keppnum fyrir Liverpool það tímabil. ===Trabzonspor=== Í ágúst 2026 bárust fréttir af því að Salah væri í viðræðum við tyrkneska liðið [[Trabzonspor]] <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/ckgdkd5ggg7o Turkish club Trabzonspor begin talks to sign Salah] BBC, sótt 5. ágúst 2026</ref>. Það var í kjölfarið á þvi að viðræður við liðið Besiktas úr Istanbúl strönduðu <ref>[https://onefootball.com/en/news/revealed-why-mohamed-salahs-besiktas-move-is-set-to-collapse-43195485 Revealed: Why Mohamed Salah’s Besiktas move is set to collapse] Onefootball, sótt 5. ágúst 2026</ref>. Salah gerði 2 ára samning við félagið <ref>[https://fotbolti.net/news/06-08-2026/salah-skrifar-undir-tveggja-ara-samning-vid-trabzonspor-stadfest Salah skrifar undir tveggja ára samning við Trabzonspor (Staðfest)] Fótbolti.net, sótt 6. ágúst 2026</ref> ==Egypska landsliðið== Salah hefur spilað með landsliðinu síðan 2011 og er annar markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Hann spilaði stórt hlutverk þegar Egyptar komust á HM 2018. Hann skoraði 5 mörk í undankeppninni, þar á meðal 2 mörk í lokaleiknum gegn Kongó. Egyptar komust ekki í gegnum riðlakeppnina í lokakeppninni. Salah skoraði tvö mörk í keppninni. Í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla|Afríkukeppninni]] 2022 mætti Egyptaland Senegal í úrslitum og mætti Salah því félaga sínum [[Sadio Mané]] úr Liverpool. Svo fór að Senegal vann í vítaspyrnukeppni en Salah fékk ekki að taka síðustu spyrnu Egypta þar sem lið hans hafði misnotað 2 spyrnur og vann því Senegal 4-2. Salah og Mané mættust aftur í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla 2025|undanúrslitum Afríkukeppninnar 2025]]. Þá hafði Mané aftur betur og skoraði eina markið. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/ce8rg4263y1t Mane hits winner as Senegal ends Salah's AFCON bid] BBC, sótt 14. janúar, 2026</ref> Á [[HM 2026]] komst Egyptaland fyrst í 16 liða úrslit þar sem liðið tapaði gegn Argentínu. Salah var með mark og tvær stoðsendingar í keppninni. ==Svipmyndir== <gallery> Mynd:Mohamed Salah 2017.jpg|Salah með Liverpool 2017. Mynd:Mohamed Salah 2015.jpg|Salah með Fiorentina 2015. Mynd:Mohamed Salah.JPG|Salah með Chelsea 2014. Mynd:Zenit-bazel 2013 (2).jpg|Salah með Basel 2013. </gallery> ==Tengill== *[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2023-10-22-hver-er-sannleikurinn-um-salah Hver er sannleikurinn um Salah? - Umfjöllun RÚV] ==Tilvísanir== {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Salah, Mohamed}} [[Flokkur:Egypskir knattspyrnumenn|Salah, Mohamed]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1992]] ks5rs3jr7ymblk4yoyj45ikx1bu1og2 0 130478 1976328 1945773 2026-08-23T21:37:18Z Nipas2 54688 update (1996-2025) 1976328 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Deildarkeppni kvenna |mynd= |stofnár=2001 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar=A deild: {{Lið Breiðablik}} <br />B deild: {{Lið FH}} <br />C deild: TBA (ræðst 19.5.2022) |sigursælasta lið={{Lið Stjarnan}} (''4'') |heimasíða= }} '''Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu''' (''Lengjubikar kvenna'') er [[knattspyrna|knattspyrnukeppni]] sem haldin er síðla vetrar og á vorin á vegum [[KSÍ|Knattspyrnusambands Íslands]]. Mótið er helsta æfingarmót íslenskra félagsliða og fer úrslitaleikurinn að jafnaði fram fáeinum dögum fyrir upphaf Íslandsmótsins. Mótið var fyrst haldið árið 2001. == Sigurvegarar == {| class="wikitable" |- |'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti''' |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]]||{{Lið Breiðablik}}||4-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]]||{{Lið Breiðablik}}||2-0||{{Lið KR}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]]||{{Lið Breiðablik}}||3-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1999|1999]]||{{Lið KR}}||4-0||{{Lið Stjarnan}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2000|2000]]||{{Lið KR}}||8-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2001|2001]]||{{Lið Breiðablik}}||1-1 (4-2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2002|2002]]||{{Lið KR}}||4-0||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]]||{{Lið Valur}}||4-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]]||{{Lið ÍBV}}||3-1||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]]||{{Lið Valur}}||6-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]]||{{Lið Breiðablik}}||2-1||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]]||{{Lið Valur}}||2-1 (1-0)||{{Lið KR}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]]||{{Lið KR}}||4-0 (1-0)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]]||{{Lið Þór/KA}}||3-2 (0-1)||{{Lið Stjarnan}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]||{{Lið Valur}}||2-0 (1-0)||{{Lið Fylkir}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]]||{{Lið Stjarnan}}||2-1 (0-1)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||{{Lið Breiðablik}}||3-2 (2-1)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||{{Lið Stjarnan}}||4-0||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||{{Lið Stjarnan}}||3-0||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||{{Lið Stjarnan}}||3-0||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||{{Lið ÍBV}}||3-2||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||{{Lið Valur}}||2-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||{{Lið Þór/KA}}||2-2 (4-2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])|| {{Lið Stjarnan}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||{{Lið Breiðablik}}||3-1 ||{{Lið Valur}} |- || 2020 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- || 2021 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||{{Lið Breiðablik}}||2-1 ||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||{{Lið Stjarnan}}||2-2 (5-4 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])||{{Lið Þór/KA}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||{{Lið Valur}}||2-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||{{Lið Breiðablik}}||4-1||{{Lið Þór/KA}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]|| || || |} == Heimild == *{{cite web|title=Mótalistinn í Ísland|url=https://www.ksi.is/mot/?filter=&flokkur=&tegund=&ar=&kyn=|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. september 2018|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303090334/https://www.ksi.is/mot/?filter=&flokkur=&tegund=&ar=&kyn=|url-status=dead}} {{Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu}} {{S|1996}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] 2fyne516svvamydkpon54zcr8gk2ygo 1976334 1976328 2026-08-23T22:09:05Z Nipas2 54688 /* Heimild */ new links 1976334 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Deildarkeppni kvenna |mynd= |stofnár=2001 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar=A deild: {{Lið Breiðablik}} <br />B deild: {{Lið FH}} <br />C deild: TBA (ræðst 19.5.2022) |sigursælasta lið={{Lið Stjarnan}} (''4'') |heimasíða= }} '''Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu''' (''Lengjubikar kvenna'') er [[knattspyrna|knattspyrnukeppni]] sem haldin er síðla vetrar og á vorin á vegum [[KSÍ|Knattspyrnusambands Íslands]]. Mótið er helsta æfingarmót íslenskra félagsliða og fer úrslitaleikurinn að jafnaði fram fáeinum dögum fyrir upphaf Íslandsmótsins. Mótið var fyrst haldið árið 2001. == Sigurvegarar == {| class="wikitable" |- |'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti''' |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]]||{{Lið Breiðablik}}||4-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]]||{{Lið Breiðablik}}||2-0||{{Lið KR}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]]||{{Lið Breiðablik}}||3-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1999|1999]]||{{Lið KR}}||4-0||{{Lið Stjarnan}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2000|2000]]||{{Lið KR}}||8-2||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2001|2001]]||{{Lið Breiðablik}}||1-1 (4-2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2002|2002]]||{{Lið KR}}||4-0||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]]||{{Lið Valur}}||4-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]]||{{Lið ÍBV}}||3-1||{{Lið Valur}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]]||{{Lið Valur}}||6-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]]||{{Lið Breiðablik}}||2-1||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]]||{{Lið Valur}}||2-1 (1-0)||{{Lið KR}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]]||{{Lið KR}}||4-0 (1-0)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]]||{{Lið Þór/KA}}||3-2 (0-1)||{{Lið Stjarnan}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]||{{Lið Valur}}||2-0 (1-0)||{{Lið Fylkir}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]]||{{Lið Stjarnan}}||2-1 (0-1)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||{{Lið Breiðablik}}||3-2 (2-1)||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||{{Lið Stjarnan}}||4-0||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||{{Lið Stjarnan}}||3-0||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||{{Lið Stjarnan}}||3-0||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||{{Lið ÍBV}}||3-2||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||{{Lið Valur}}||2-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||{{Lið Þór/KA}}||2-2 (4-2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])|| {{Lið Stjarnan}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||{{Lið Breiðablik}}||3-1 ||{{Lið Valur}} |- || 2020 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- || 2021 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||{{Lið Breiðablik}}||2-1 ||{{Lið Valur}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||{{Lið Stjarnan}}||2-2 (5-4 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v]])||{{Lið Þór/KA}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||{{Lið Valur}}||2-1||{{Lið Breiðablik}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||{{Lið Breiðablik}}||4-1||{{Lið Þór/KA}} |- |[[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]|| || || |} {{Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu}} == Heimild == *{{cite web|title=Mótalistinn í Ísland|url=https://www.ksi.is/mot/?filter=&flokkur=&tegund=&ar=&kyn=|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. september 2018|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303090334/https://www.ksi.is/mot/?filter=&flokkur=&tegund=&ar=&kyn=|url-status=dead}} *{{cite web|title=Lengjubikarinn - A deild kvenna 1996|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=189986&banner-tab=matches-and-results&toggle=results||work=KSÍ|accessdate=23. september 2026}} *{{cite web|title=Lengjubikarinn - A deild kvenna Úrslit 2025|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190342&banner-tab=matches-and-results&toggle=results||work=KSÍ|accessdate=23. september 2026}} {{S|1996}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] 48d3bwfjm4pf1m294nm1o3xj8fc6m8k 0 138189 1976297 1959604 2026-08-23T13:48:23Z ~2026-42211-47 119868 1976297 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RM at W Korea Love Your W, November 2023.jpg|thumb|RM]] '''Kim Nam-joon''' (fæddur [[12. september]] [[1994]]) er suðurkóreskur rappari, sem gengur undir sviðsnafninu RM (áður þekktur sem Rap Monster), er í Kpop hljómsveit sem heitir BTS. [[Flokkur:Kóreupopp]] [[Flokkur:Suðurkóreskir tónlistarmenn]] plvyhs9tnw9yjyrpl1ne1w279n3wp0l 0 140946 1976302 1972113 2026-08-23T17:10:13Z TKSnaevarr 53243 1976302 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Wojciech Jaruzelski | mynd = Gen. Wojciech Jaruzelski 13 grudnia 1981.JPG | myndatexti1 = Jaruzelski árið 1981. | titill= Forseti Póllands | stjórnartíð_start = 19. júlí 1989 | stjórnartíð_end = 22. desember 1990 | forsætisráðherra = {{plainlist| * [[Mieczysław Rakowski]] * [[Czesław Kiszczak]] * [[Tadeusz Mazowiecki]] }} | forveri = ''Embætti endurstofnað'' | eftirmaður = [[Lech Wałęsa]] | titill2= Forseti ríkisráðs Póllands | stjórnartíð_start2 =6. nóvember 1985 | stjórnartíð_end2 = 19. júlí 1989 | forsætisráðherra2 ={{plainlist| * [[Zbigniew Messner]] * [[Mieczysław Rakowski]] }} | forveri2 = [[Henryk Jabłoński]] | eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður'' | titill3= Forsætisráðherra Póllands | stjórnartíð_start3 =11. febrúar 1981 | stjórnartíð_end3 =6. nóvember 1985 | forveri3 = [[Józef Pińkowski]] | eftirmaður3 =[[Zbigniew Messner]] | titill4= Aðalritari Sameinaða pólska verkalýðsflokksins | stjórnartíð_start4 =18. október 1981 | stjórnartíð_end4 =29. júlí 1989 | forveri4 = [[Stanisław Kania]] | eftirmaður4 =[[Mieczysław Rakowski]] | fæddur ={{fæðingardagur|1923|7|6}} | fæðingarstaður = [[Kurów]], [[Pólland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2014|5|25|1923|7|6}} | dánarstaður = [[Varsjá]], [[Pólland]]i | þjóðerni = [[Pólland|Pólskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Sameinaði pólski verkalýðsflokkurinn]] (1948–1990) | maki = {{gifting|Barbara Jaruzelska |1961}} | börn = 1 |undirskrift = Wojciech Jaruzelski Signature.svg }} '''Wojciech Jaruzelski''' ([[6. júlí]] [[1923]] − [[25. maí]] [[2014]]) var [[Pólland|pólskur]] herforingi og stjórnmálamaður. Hann var aðalritari [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|sameinaða pólska verkamannaflokksins]] frá 1981 til 1989 og sem slíkur síðasti leiðtogi [[Alþýðulýðveldið Pólland|Alþýðulýðveldisins Póllands]]. Hann var einnig [[forsætisráðherra Póllands]] frá 1981 til 1985 og þjóðhöfðingi landsins frá 1985 til 1990 (með titilinn formaður ríkisráðsins frá 1985 til 1989 og forseti frá 1989 til 1990). Hann var líka síðasti yfirhershöfðingi [[pólski alþýðuherinn|pólska alþýðuhersins]]. Hann sagði af sér í kjölfar [[pólska hringborðssamþykktin|pólsku hringborðssamþykktarinnar]] 1989 sem leiddi til lýðræðislegra kosninga í landinu. Jaruzelski var árið 2001 ákærður fyrir að hafa fyrirskipað árás á verkamenn í skipasmíðastöðvum árið 1971 þar sem rúmlega 40 verkamenn voru drepnir. Réttarhöldin drógust hins vegar á langinn vegna lagaflækja og versnandi heilsu Jaruzelski. Fleiri kærur gegn honum voru lagðar fram árið 2006 en réttarhöld skiluðu engri niðurstöðu.<ref>{{Vefheimild|titill=Jaruzelski látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/jaruzelski-latinn|útgefandi=[[RÚV]]|dags=25. maí 2014|skoðað=15. júlí 2026}}</ref> Jaruzelski lést 25. maí árið 2014.<ref>{{Vefheimild|titill=Wojciech Jaruzelski látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2014/05/25/wojciech_jaruzelski_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=25. maí 2014|skoðað=15. júlí 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Þjóðhöfðingjar Póllands}} {{Forsætisráðherrar Póllands}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Jaruzelski, Wojciech}} [[Flokkur:Forsetar Póllands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Póllands]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Pólskir kommúnistar]] [[Flokkur:Pólskir herforingjar]] {{fd|1923|2014}} gcb7t4klvfd5xqp07vejj6mtnmkvnzs 0 144213 1976342 1935498 2026-08-24T07:46:44Z Kontributor 2K 96414 1x file renamed, fix redirect 1976342 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | image1 = Nikolai Yezhov with Stalin and Molotov along the Volga–Don Canal, original.jpg | image2 = Stalin and Molotov along the Volga–Don Canal, Nikolai Yezhov removed.jpg | caption2 = Níkolaj Jezhov, sem hafði farið fyrir fjölda aftaka í hreinsununum miklu, var sjálfur handtekinn árið 1938 og tekinn af lífi 1940. Hann var í kjölfarið fjarlægður af opinberum ljósmyndum eins og þessari. | direction = vertical }} '''Hreinsanirnar miklu''' (á [[Rússneska|rússnesku]]: ''Большо́й терро́р / Bolshoj terror, „ógnin mikla“'') voru skipuleg herför pólitískra ofsókna sem stóð í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] frá 1936 til 1938. Í þeim var stór hluti af embættismönnum [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska kommúnistaflokksins]] og ríkisstofnana „hreinsaður“ úr stöðum sínum og fjöldi almennra borgara og leiðtoga [[Rauði herinn|rauða hersins]] var handtekinn og tekinn af lífi fyrir meint „spellvirki“ eða „gagnbyltingarhyggju.“ Hreinsanirnar stóðu sem hæst frá 1937 til 1938 en sá tími er oft kallaður '''''Jezhovstsjína''''' (''ежовщина''; bókstaflega „Jezhov-fyrirbærið“ eða „Jezhov-tíminn“) í höfuðið á [[Níkolaj Jezhov]], þáverandi öryggisráðherra og formanni sovésku leyniþjónustunnar [[NKVD]]. Jezhov stóð fyrir mörgum helstu grimmdarverkum tímabilsins en var síðar sjálfur handtekinn og tekinn af lífi í hreinsununum. Í hreinsununum voru [[Gasbíllinn|gasbílar]] notaðir til að taka fólk af lífi án dóms og laga.<ref>Yevgenia Albats, KGB: The State Within a State. 1995, page 101</ref><ref>Robert Gellately. Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe. Knopf, 2007, bls. 460</ref><ref>Catherine Merridale. Night of Stone: Death and Memory in Twentieth-Century Russia. Penguin Books, 2002, bls. 200.</ref> Talið er að um 600.000 manns hafi látið lífið af völdum sovéskra stjórnvalda á meðan á hreinsununum stóð.<ref>"Robert Conquest, ''The Great Terror: A Reassessment: 40th Anniversary Edition'', Oxford University Press, USA, 2007. p. 339"</ref> Í vesturheimi varð algengt að tala um „ógnina miklu“ eftir að bókin ''The Great Terror'' eftir Robert Conquest kom út árið 1968. Titill bókarinnar var sjálfur skírskotun í [[Ógnarstjórnin|Ógnarstjórn]] frönsku byltingarinnar.<ref name="Rappaport">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lsKClpnX8qwC|title=Joseph Stalin: A Biographical Companion|author=Helen Rappaport|year=1999|publisher=ABC-CLIO|location=|page=110|accessdate=29 September 2015}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Pólitískar ofsóknir]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] nad2764fbz6cvf0uzh9m066gj7xa90e 10 146511 1976307 1894408 2026-08-23T20:32:31Z Nipas2 54688 1976307 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Deildarbikarkeppni kvenna]] • Lið í [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu deildarbikarkeppni kvenna (2001-2018)'''&nbsp;|Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] <br/> [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] <br/> [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> spqckoxt357cavqckf7rykwyykzskop 1976324 1976307 2026-08-23T21:20:43Z Nipas2 54688 update 1976324 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Deildarbikarkeppni kvenna]] • Lið í [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu deildarbikarkeppni kvenna (1996-2026)'''&nbsp;|Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] <br/> [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] <br/> [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> b1w0x0aulyafk65u8qr3s3er5ydjm49 10 146513 1976309 1894407 2026-08-23T20:41:50Z Nipas2 54688 1976309 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppni kvenna]] • Lið í [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu bikarkeppni kvenna (1981-2021)'''&nbsp;|Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1981|1981]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1982|1982]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1983|1983]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1984|1984]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1985|1985]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1987|1987]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1989|1989]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1990|1990]] <br/> [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1991|1991]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] <br/> [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] <br/> [[Valitor kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] <br/> [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> qwbo1dnjubk496pynbjqtbuw4is9rkq 1976312 1976309 2026-08-23T20:45:24Z Nipas2 54688 1976312 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppni kvenna]] • Lið í [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu bikarkeppni kvenna (1981-2026)'''&nbsp;|Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1981|1981]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1982|1982]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1983|1983]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1984|1984]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1985|1985]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1987|1987]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1989|1989]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1990|1990]] <br/> [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1991|1991]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] <br/> [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] <br/> [[Valitor kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] <br/> [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> 604lg4644vj0yk0irgfb6qqhacmhbnn 10 146525 1976308 1894409 2026-08-23T20:38:00Z Nipas2 54688 1976308 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] • Lið í [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu meistarakeppni kvenna (1992-2018)'''&nbsp;|Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; ''1999'' &bull; ''2000'' &bull; ''2001'' <br/> ''2002'' &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> da0wu6my2xuqau9ct3z9fukpdyk8zw8 1976311 1976308 2026-08-23T20:43:45Z Nipas2 54688 1976311 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] • Lið í [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu meistarakeppni kvenna (1992-2026)'''&nbsp;|Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; ''1999'' &bull; ''2000'' &bull; ''2001'' <br/> ''2002'' &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> 1w5ewngy0hmb42caigvwlckcit4tzww 0 151226 1976365 1967301 2026-08-24T11:03:56Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmálaferill */ 1976365 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Éamon de Valera | mynd = De Valera LCCN2016822004 (headshot).jpg | myndatexti1 = Éamon de Valera u. þ. b. 1918–1921. | titill= Forseti Írlands | stjórnartíð_start = [[25. júní]] [[1959]] | stjórnartíð_end = [[24. júní]] [[1973]] | forsætisráðherra = [[Seán Lemass]]<br>[[Jack Lynch]]<br>[[Liam Cosgrave]] | forveri = [[Seán T. O'Kelly]] | eftirmaður = [[Erskine H. Childers]] | titill2= Forsætisráðherra Írlands | stjórnartíð_start4 = [[9. mars]] [[1932]] | stjórnartíð_end4 = [[18. febrúar]] [[1948]] | forseti4 = [[Douglas Hyde]]<br>[[Seán T. O'Kelly]] | forveri4 = [[W. T. Cosgrave]] | eftirmaður4= [[John A. Costello]] | stjórnartíð_start3 = [[13. júní]] [[1951]] | stjórnartíð_end3 = [[2. júní]] [[1954]] | forseti3 = [[Seán T. O'Kelly]] | forveri3 = [[John A. Costello]] | eftirmaður3 = [[John A. Costello]] | stjórnartíð_start2 = [[20. mars]] [[1957]] | stjórnartíð_end2 = [[23. júní]] [[1959]] | forseti2 = [[Seán T. O'Kelly]] | forveri2 = [[John A. Costello]] | eftirmaður2 = [[Seán Lemass]] | fæddur = [[14. október]] [[1882]] | fæðingarstaður = [[New York (borg)|New York-borg]], [[New York (fylki)|New York]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | fæðingarnafn = | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1975|8|29|1882|10|14}} | dánarstaður = [[Dyflinn]]i, [[Írska lýðveldið|Írlandi]] | þjóderni = [[Írland|Írskur]] | maki = {{gifting|[[Sinéad de Valera]]|1910|1975|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = [[Fianna Fáil]] | börn = 7 | háskóli = Konunglegi háskólinn á Írlandi | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Éamon de Valera Signature 2.svg }} '''Éamon de Valera''' (14. október 1882 – 29. ágúst 1975) var [[Írland|írskur]] stjórnmálamaður sem naut mikilla áhrifa í [[Írska lýðveldið|írska lýðveldinu]] á 20. öld. Hann var þrisvar forsætisráðherra (írska: ''Taoiseach'') landsins á tímabilinu 1937 til 1959 og síðan forseti Írlands frá 1959 til 1973. De Valera er talinn meðal sjálfstæðishetja Írlands og meðal þeirra sem mótuðu Írland sem nútímaríki. ==Æviágrip== Éamon de Valera fæddist til [[Spánn|spænsks]] föður og írskrar móður í [[New York (borg)|New York]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Móðir hans hafði flust til Bandaríkjanna til að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|hallærið mikla]] sem tröllreið Írlandi á 19. öld. Faðir hans lést þegar Éamon var aðeins þriggja ára og móðir hans neyddist því til að senda hann í fóstur til fjölskyldu sinnar á Írlandi.<ref name=mikillörn>{{Tímarit.is|1497228|„Mikill örn með ylblíða klóglófa“|höfundur=Gunnar Pálsson|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=23. mars 1978|blaðsíða=70-73; 76}}</ref> Vegna námshæfileika sinna komst de Valera í kaþólska skóla í [[Cork]] og í [[Blackrock]] og síðan í hinn Konunglega háskóla Írlands í [[Dyflin]]ni. Eftir nám vann hann fyrir sér um hríð sem stærðfræðikennari.<ref name=höfundur>{{Tímarit.is|2846503|Eamon de Valera: höfundur Írlands nútímans|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=10. september 1975|blaðsíða=6}}</ref><ref name=tíminn>{{Tímarit.is|3360535|Þjóðhöfðingi og þjóðhetja Eamon de Valera forseti Írlands|höfundur=Sigríður Thorlacius|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=13. júlí 1968|blaðsíða=7; 12}}</ref><ref name=heimsókn>{{Tímarit.is|1260631|Í heimsókn hjá de Valera|höfundur=Ívar Guðmundsson|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=17. september 1946|blaðsíða=9; 11}}</ref> ===Sjálfstæðisbarátta=== Áhugi de Valera á endurreisn [[Írska|gelískrar tungu]] leiddi til þess að hann komst í kynni við og gekk síðan til liðs við [[Írsku sjálfboðaliðarnir|Írsku sjálfboðaliðana]], sjálfstæðishreyfingu sem barðist gegn breskum yfirráðum á Írlandi. De Valera tók þátt í [[páskauppreisnin]]ni árið 1916 og leiddi hersveit uppreisnarmanna gegn bresku setuliði í Dyflinni. Hann neyddist til að gefast upp eftir að leiðtogi uppreisnarinnar, [[Patrick Pearse]], hafði verið yfirbugaður og bresk herskip hófu skothríð á Dyflina. De Valera var í kjölfarið handtekinn og dæmdur til dauða.<ref name=mikillörn/> Dómurinn yfir de Valera var mildaður og honum sleppt úr fangelsi stuttu síðar, hugsanlega þar sem hann var bandarískur ríkisborgari og Bretar töldu sig þurfa á aðstoð Bandaríkjamanna að halda í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni sem þá stóð yfir.<ref name=höfundur/> De Valera hóf stjórnmálaferil eftir að honum var sleppt og bauð sig fram á breska þingið í kjördæminu Austur-Clare fyrir írska sjálfstæðisflokkinn [[Sinn Féin]]. Sinn Féin var á mikilli uppleið á þessum tíma vegna andstöðu Íra gegn [[herkvaðning]]u Breta á Írlandi á styrjaldarárunum. De Valera vann þingsætið með yfirburðum en var aftur handtekinn árið 1918, sakaður um aðild að „þýsku samsæri“. Með hjálp flokksfélaga sinna tókst de Valera að sleppa úr fangelsi og fór síðan til Bandaríkjanna til að vinna írsku sjálfstæðisbaráttunni stuðning.<ref>{{Tímarit.is|3294050|Sjálfsævisaga forseta: Fyrri hluti|höfundur=Lárus Sigurbjörnsson|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=18. apríl 1971|blaðsíða=8-9; 13}}</ref> Á meðan de Valera sat í fangelsi höfðu 27 af 73 kjörnum þingmönnum Sinn Féin komið saman í Dyflinni og stofnað eigið þing þar sem þeir staðfestu stofnun sjálfstæðs lýðveldis á Írlandi. Eftir að de Valera slapp úr fangelsi og sneri heim til Írlands árið 1920 var hann einróma kjörinn forseti lýðveldisins á þinginu. Bretar höfðu á þessum tíma glatað stjórn á suðurhluta Írlands og [[írska sjálfstæðisstríðið]] var byrjað.<ref name=mikillörn/> Eftir að Írar og Bretar sömdu um vopnahlé árið 1921 hélt de Valera til fundar við [[David Lloyd George]], forsætisráðherra Bretlands, á [[Downingstræti 10]] í London. Viðræður þeirra skiluðu litlum árangri og de Valera dró sig í kjölfarið til hlés frá samningaviðræðunum. Hans í stað sendu Írar fimm manna samninganefnd til fundar við Breta og varð niðurstaðan sú að samið var um stofnun [[Írska fríríkið|írska fríríkisins]]. Í samningnum um stofnun fríríkisins var kveðið á um að [[Norður-Írland]] yrði klofið frá Írlandi, þingmenn þyrftu áfram að sverja konungi Bretlands hollustueið og að áfram yrðu tiltekin stjórnartengsl við [[breska heimsveldið]].<ref name=mikillörn/> De Valera var mjög mótfallinn þessum skilmálum en samningurinn var engu að síður samþykktur á írska þinginu með 64 atkvæðum gegn 57 þann 7. janúar árið 1922.<ref>{{Tímarit.is|3294068|Sjálfsævisaga forseta: Síðari hluti|höfundur=Lárus Sigurbjörnsson|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=25. apríl 1971|blaðsíða=10-11}}</ref> Andstaða de Valera og margra annarra harðra sjálfstæðissinna við samninginn var svo mikil að [[Írska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöld braust út]] á milli stuðningsmanna og andstæðinga samningsins sem entist til næsta árs. Andstæðingar samningsins voru sigraðir og de Valera var sviptur völdum og fangelsaður á ný. Honum var sleppt næsta ár og nokkru síðar klauf hann sig úr Sinn Féin með því að stofna nýjan stjórnmálaflokk, [[Fianna Fáil]].<ref name=mikillörn/> ===Stjórnmálaferill=== Flokkur de Valera vann stórsigur í kosningum fríríkisins árið 1932 og de Valera varð þannig leiðtogi ríkisstjórnar Írlands. Sem ríkisstjórnarleiðtogi vann hann að því að fella niður flest þau ákvæði úr samningnum um stofnun fríríkisins sem honum mislíkaði. Hann lét fella úr gildi kröfuna um að þingmenn sværu konungnum hollustueið og þurrkaði á næstu árum úr stjórnarskránni öll ákvæði sem tengdu Írland við bresku krúnuna.<ref name=mikillörn/> Árið 1937 klauf de Valera Írland í reynd alfarið frá Bretlandi og gerði það að sjálfstæðu [[lýðveldi]] með því að kynna til sögunnar nýja stjórnarskrá þar sem forseti kom í stað Bretakonungs sem þjóðhöfðingi ríkisins. Éamon de Valera varð þar með fyrsti forsætisráðherra hins sjálfstæða [[Írska lýðveldið|írska lýðveldis]]. Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út árið 1939 gætti de Valera þess að viðhalda hlutleysisstefnu Írlands.<ref name=höfundur/> [[Winston Churchill]], forsætisráðherra Bretlands, reyndi að fá de Valera til að ganga inn í styrjöldina við hlið [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] með því að lofa því að samþykkja sameiningu Írlands en de Valera afþakkaði boðið þar sem hann taldi ekki að Churchill myndi standa við loforðið.<ref>{{Tímarit.is|1416103|De Valera hafnaði boði um sameiningu Írlands|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=8. nóvember 1970|blaðsíða=1}}</ref> De Valera leyfði þó um 50.000 Írum að ganga í breska herinn og enn fleirum að vinna í breskum verksmiðjum. Auk þess handtók hann fjölda meðlima [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishersins]] sem vildu að Írland gengi í stríðið með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] til þess að geta endurheimt Norður-Írland frá Bretlandi. Eftir dauða [[Adolf Hitler|Adolfs Hitler]] sendi de Valera samúðarkveðjur til þýska sendiherrans í Dyflinni<ref name=mikillörn/> og uppskar þannig mikla reiði bandamanna, sérstaklega Churchills. Ríkisstjórn de Valera féll árið 1948 en de Valera komst aftur til valda eftir kosningar árið 1951. De Valera var því í stjórnarandstöðu þegar síðustu tengsl Írlands við Bretland voru slitin árið 1949.<ref name=höfundur/> Hann sat aftur sem forsætisráðherra frá 1951 til 1954 og vann sinn stærsta kosningasigur árið 1957, þá kominn á áttræðisaldur og orðinn blindur. Vegna aldurs de Valera töldu flokksmenn Fianna Fáil hann á að láta af forsætisráðherraembættinu árið 1959 og gerast þess í stað frambjóðandi flokksins í embætti forseta Írlands. De Valera var kjörinn forseti lýðveldisins árið 1959 með rúmum meirihluta atkvæða. Sem forseti hætti hann beinum afskiptum af írskum stjórnmálum en hafði áfram mótandi áhrif á stefnu ríkisstjórnarinnar.<ref name=mikillörn/> [[Seán Lemass]], sem hafði lengi verið hægri hönd de Valera, tók við af honum sem forsætisráðherra og leiðtogi Fianna Fáil.<ref>{{Tímarit.is|3453463|Tíminn hefur grætt gömul sár|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Davíð Logi Sigurðsson|útgáfudagsetning=22. september 2002|blaðsíða=14-15}}</ref> De Valera sat í tvö kjörtímabil sem forseti og lét af völdum árið 1973. Þá var hann elsti ríkjandi þjóðhöfðingi í heimi.<ref>{{Tímarit.is|1443986|57 ára stjórnmálaferli Eamons de Valera lokið|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=27. júní 1973|blaðsíða=16}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=Forsætisráðherra Írlands<br>{{small|(forsætisráðherra írska fríríkisins til ársins 1937)}} |frá=[[9. mars]] [[1932]] |til=[[18. febrúar]] [[1948]] |fyrir=[[W. T. Cosgrave]]<br>{{small|(forsætisráðherra írska fríríkisins)}} |eftir=[[John A. Costello]] }} {{Erfðatafla |titill=Forsætisráðherra Írlands |frá=[[13. júní]] [[1951]] |til=[[2. júní]] [[1954]] |fyrir=[[John A. Costello]] |eftir=[[John A. Costello]] }} {{Erfðatafla |titill=Forsætisráðherra Írlands |frá=[[20. mars]] [[1957]] |til=[[23. júní]] [[1959]] |fyrir=[[John A. Costello]] |eftir=[[Seán Lemass]] }} {{Erfðatafla |titill=Forseti Írlands |frá=[[25. júní]] [[1959]] |til=[[24. júní]] [[1973]] |fyrir=[[Seán T. O'Kelly]] |eftir=[[Erskine H. Childers]] }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Írlands}} {{Forsetar Írlands}} {{DEFAULTSORT:De Valera, Éamon}} {{fd|1882|1975}} [[Flokkur:Forsetar Írlands]] [[Flokkur:Forsetar Þjóðabandalagsins]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Írlands]] [[Flokkur:Írskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Írlands]] iug431nk9m2qvn50j10q6uwzmr6lmaa 0 151435 1976303 1976036 2026-08-23T17:28:58Z TKSnaevarr 53243 1976303 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Alexander Dubček | mynd = Portrait of Alexander Dubcek in August 23rd, 1968 (cropped).jpg | myndatexti1 = Alexander Dubček árið 1968. | titill= Fyrsti ritari Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu | stjórnartíð_start = [[5. janúar]] [[1968]] | stjórnartíð_end = [[17. apríl]] [[1969]] | forveri = [[Antonín Novotný]] | eftirmaður = [[Gustáv Husák]] | fæddur= [[27. nóvember]] [[1921]] | fæðingarstaður = [[Uhrovec]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] (nú [[Slóvakía|Slóvakíu]]) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1992|11|7|1921|11|27}} | dánarstaður = [[Prag]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] (nú [[Tékkland]]i) | verðlaun = [[Sakharov-verðlaunin]] (1989) | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu]] (1948–1970)<br>Jafnaðarmannaflokkur Slóvakíu (1992) | undirskrift = Signature of Alexander Dubček.png }} '''Alexander Dubček''' (27. nóvember 1921 – 7. nóvember 1992) var [[Slóvakía|slóvakískur]] stjórnmálamaður sem var leiðtogi [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] frá janúar 1968 þar til í apríl 1969. Dubček reyndi að koma á umbótum í kommúnistastjórn [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] á stuttu tímabili sem kallað er [[vorið í Prag]] en neyddist til að segja af sér þegar þjóðir [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] gerðu innrás í Tékkóslóvakíu árið 1968. Stefna Dubčeks hafði verið að koma á „sósíalisma með mannlegri ásjónu“ en umbætur hans í þá átt fóru mjög fyrir brjóstið á [[Stalínismi|stalínistum]] í Tékkóslóvakíu og í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. ==Æviágrip== Alexander Dubček fæddist árið 1921 í þorpinu Uhrovec í Tékkóslóvakíu. Faðir hans var smiður og meðlimur í Kommúnistaflokki landsins. Dubček-fjölskyldan fluttist til [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] árið 1925 og Alexander útskrifaðist með stúdentspróf úr sovéskum skóla árið 1938. Sama ár sneri fjölskyldan aftur til Tékkóslóvakíu til að flýja [[Hreinsanirnar miklu|hreinsanir Stalíns]].<ref name=alþýðublaðið>{{Tímarit.is|2636086|Alexander Dubcek|höfundur=Walter Pöppel|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=20. september 1968|blaðsíða=2; 10}}</ref> Stuttu eftir að Dubček-fjölskyldan sneri heim til Tékkóslóvakíu innlimuðu [[Þriðja ríkið|nasistar]] hluta af landinu og stofnuðu [[Fasismi|fasískt]] [[leppríki]] í Slóvakíu undir stjórn prestsins [[Jozef Tiso|Jozefs Tiso]]. Alexander neyddist til að hætta námi sínu og gerast vélvirki í [[Trenčín]]. Í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni tók Alexander ásamt föður sínum og bróður þátt í [[Andspyrnuhreyfingin í Slóvakíu|andspyrnu gegn stjórn Tisos]]. Bróðir hans, Júlíus, var drepinn vegna þátttöku sinnar í andspyrnuhreyfingunni og Alexander særðist í ágúst árið 1944.<ref name=alþýðublaðið/> Kommúnistar [[Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948|tóku völdin]] í Tékkóslóvakíu eftir styrjöldina árið 1948. Næsta ár varð Dubček ritari í héraðsráði kommúnista í Trencia og árið 1951 var hann kjörinn á tékkóslóvakíska þingið. Samhliða stjórnmálaferli sínum stundaði hann nám í Háskólanum í Bratislava og Ríkisháskólanum í Moskvu og útskrifaðist þaðan með doktorsgráðu í lögfræði árið 1958. Árið 1960 varð hann ritari miðstjórnar slóvakíska kommúnistaflokksins og í janúar árið 1968 tók hann við af [[Antonín Novotný]] sem leiðtogi [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]].<ref name=alþýðublaðið/> Sem flokksleiðtogi boðaði Dubček róttækar breytingar á kommúnísku stjórnarkerfi landsins. Hagkerfinu var breytt til að taka meira tillit til einkaframtaks og dregið var úr miðstýringu efnahagsins.<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|3911229|„Sá sem sáir vindi uppsker storm“|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=20. ágúst 1978|blaðsíða=10-11; 29}}</ref> Prentfrelsi, trúfrelsi og ferðafrelsi var komið á og bann var lagt gegn því að fólk væri handtekið án fyrirvara og gildrar handtökuskipunar. Auk þess var dómskerfið aðskilið öðrum öngum ríkisvaldsins. Dubček varð mjög vinsæll vegna umbótanna, sem hann sagði að ættu að leggja grunninn að „sósíalisma með mannlegri ásjónu“.<ref name=mbl1968>{{Tímarit.is|1397894|Aðdragandinn|höfundur=Magnús Sigurðsson|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=27. október 1968|blaðsíða=8-10; 13}}</ref> Umbótaherferð Dubčeks, sem kennd er við [[vorið í Prag]], geðjaðist hins vegar ekki ráðamönnum í Sovétríkjunum. Þann 20.–21. ágúst gerðu ríki [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] innrás í Tékkóslóvakíu til að koma Dubček frá völdum og binda enda á umbætur hans. Dubček var fluttur fanginn til Moskvu, sviptur völdum og rekinn úr Kommúnistaflokknum árið 1970. Eftir að Dubček var sleppt settist hann að í [[Bratislava]] og starfaði þar við skógarvörslu þar til hann komst á eftirlaun. Hann var undir ströngu eftirliti þar til [[Míkhaíl Gorbatsjov]] komst til valda í Sovétríkjunum, en eftir heimsókn Gorbatsjovs til Tékkóslóvakíu árið 1987 var varðgæslu yfir Dubček aflétt.<ref name=þjóðviljinn>{{Tímarit.is|2922135|Alexander Dubcek: Leiðtogi á ný?|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=25. nóvember 1989|blaðsíða=2}}</ref> Dubček studdi [[Flauelsbyltingin|flauelsbyltinguna]] sem braust út gegn kommúnistastjórn Tékkóslóvakíu árið 1989. Hann birtist ásamt [[Václav Havel]] til að fagna falli kommúnistastjórnarinnar og naut um hríð stuðnings margra Tékkóslóvaka til að gerast nýr forseti landsins.<ref>{{Tímarit.is|1713247|Falli kommúnisma ákaft fagnað á götum Prag|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=25. nóvember 1989|blaðsíða=1}}</ref> Eftir fall kommúnistastjórnarinnar var Havel að endingu kjörinn forseti Tékkóslóvakíu en Dubček var kjörinn forseti þingsins og gegndi hann því embætti til ársins 1992. Dubček lést eftir meiðsli í bílslysi í nóvember sama ár.<ref>{{Tímarit.is|1774600|Lítið fjallað um andlát Dubceks í Tékkóslóvakíu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1992|blaðsíða=30}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Fyrsti ritari Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu |frá=[[5. janúar]] [[1968]] |til = [[17. apríl]] [[1969]] |fyrir= [[Antonín Novotný]] |eftir = [[Gustáv Husák]] }} {{Töfluendir}} {{fd|1921|1992}} {{DEFAULTSORT:Dubček, Alexander}} [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] [[Flokkur:Handhafar Sakharov-verðlaunanna]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] [[Flokkur:Slóvakískir stjórnmálamenn]] 11kuzy3aqqp4ghzqk7ibv9egwlcdatn 0 164181 1976335 1773330 2026-08-23T22:13:41Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976335 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | image = Anthocoris nemorum1.jpg | image_caption = | regnum = [[Dýraríkið]] (Animalia) | phylum = [[Liðdýr]] (Arthropoda) | classis = [[Skordýr]] (Insecta) | ordo = [[Skortítur]] (Hemiptera) | familia = [[Anthocoridae]] | genus = [[Anthocoris]] | species = '''A. nemorum''' | binomial = Anthocoris nemorum | binomial_authority = ([[Carl von Linné|Linnaeus]], 1761) | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Cimex nemorum'' <small>[[Carl von Linné|Linnaeus]], 1761</small><ref name = "col3"> (1996) , database, NODC Taxonomic Code</ref><ref name = "col721">Aukema, Berend, and Christian Rieger, eds. (1996) , Catalogue of the Heteroptera of the Palaearctic Region, vol. 2: Cimicomorpha I</ref><br>''Anthocoris memorum'' <small>([[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758)</small><ref name = "col19858">Gredler, P. Vinzenz (1874) Nachlese zu den Wanzen Tirols, Verhandlungen der Zoologisch-Botanischen Gesellschaft in Wien, vol. 24</ref> }} [[File:Anthocoris nemorum - 2013-08-04.webm|thumb|240px|left|thumbtime=1:13|''Anthocoris nemorum'' með bráð.]] ''Anthocoris nemorum''<ref name = "source">''ITIS: The Integrated Taxonomic Information System''. Orrell T. (custodian), 2011-04-26</ref><ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/anthocoris+nemorum/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|author= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|year= 2011|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 24 september 2012}}</ref> er tegund af skortítu frá Evrasíu.<ref>[https://fauna-eu.org/cdm_dataportal/taxon/d0eeea36-9f6b-461b-a9a6-878c54611b97 Natura Europaea] </ref><ref> Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/details/species/id/6933769 Catalogue of Life] </ref> Hún étur aðallega smærri skordýr eins og [[blaðlús|blaðlýs]] og [[roðamaur]]a.<ref name="Fitter">{{cite book |author1=N Arlott |author2=R Fitter |author3=A Fitter |title=Collins Complete Guide to British Wildlife |url=https://archive.org/details/collinscompleteg0000narl |publisher=[[HarperCollins|Collins]] |year=1994 |isbn=0-00-219212-8 | page=[https://archive.org/details/collinscompleteg0000narl/page/224 224] }}</ref> Þess vegna er hún notuð í lífrænar varnir..<ref>{{cite web |url=http://archives.eppo.org/EPPOStandards/biocontrol_web/heteroptera.htm |title=Biocontrol agents: Hemiptera/Heteroptera |publisher=EPPO/OEPP |year=2008 |author=EPPO / OEPP |author-link=European and Mediterranean Plant Protection Organization |access-date=2011-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928204800/http://archives.eppo.org/EPPOStandards/biocontrol_web/heteroptera.htm |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}</ref> == Myndir == <gallery> Dioctria linearis - side (aka).jpg Dioctria linearis - front (aka).jpg Anthocoris nemorum (2007-04-06).jpg Anthocoris nemorum 01.JPG </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{wikilífverur|Anthocoris nemorum}} {{commonscat|Anthocoris nemorum}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Skortítur]] q6l89e495lfzb440rsozmdi8yyi25of 0 164778 1976354 1728647 2026-08-24T09:45:15Z TKSnaevarr 53243 1976354 wikitext text/x-wiki [[Mynd:PazuzuDemonAssyria1stMil_2.jpg|thumb|right|Bronsstytta af konungi djöflanna í [[fornmesópótamísk trúarbrögð|fornmesópótamískum trúarbrögðum]].]] '''Djöfull''' (úr [[latína|latínu]] ''diabolos'' „rógberi“), '''demón''' (úr [[gríska|grísku]] δαίμων ''daímón'' „guðlegur andi“), '''púki''' eða '''ári''' er [[vættur]], oftast [[illska|illur]], sem kemur víða fyrir í [[goðsaga|goðsögum]], [[dultrú]], [[skáldskapur|skáldskap]] og [[þjóðtrú]]. Djöflar koma fyrir í trúarbrögðum fornþjóða í [[Austurlönd nær|Austurlöndum nær]] og [[abrahamísk trúarbrögð|abrahamískum trúarbrögðum]] sem skaðlegir andar sem hrekkja fólk og valda [[sjúkdómur|sjúkdómum]], [[freisting|freista]] þess til að [[synd]]ga gegn [[guð]]i, eru hjálparandar illra [[norn]]a og [[galdramaður|galdramanna]] og taka yfir líkama fólks ([[andsetning]]). Í [[Biblían|Biblíunni]] er [[Satan]] nefndur „Djöfullinn“, en annars koma djöflar ekki víða fyrir nema í [[Opinberunarbókin]]ni. Hins vegar koma þar oft fyrir [[engill|englar]] Satans. Sumir kristnir guðfræðingar hafa því túlkað djöfla sem „[[fallinn engill|fallna engla]]“. {{stubbur}} [[Flokkur:Djöflar| ]] [[Flokkur:Goðsagnaverur]] 6mdwe60fllfyz7l364olyg8t3dctbiv 0 180061 1976313 1973041 2026-08-23T20:46:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976313 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Nepalörn | status = NT | image = Mountain Hawk Eagle Mahananda WLS West Bengal India 07.12.2015.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Haukungar]] (''Accipitriformes'') | familia = [[Haukar (ætt)|Haukar]] (''Accipitridae'') | genus = ''[[Nisaetus]]'' | species = '''''N. nipalensis''''' | binomial = ''Nisaetus nipalensis'' | binomial_authority = [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1836 }} '''Nepalörn''' ([[Fræðiheiti (líffræði)|fræðiheiti]]: ''Nisaetus nipalensis'') er stór [[ránfuglar|ránfugl]] af ætt [[Haukar (ætt)|hauka]] sem lifir mjög víða í [[Asía|Asíu]]. Líkt og aðrir ernir af undirættinni ''[[Aquilinae]]'' er hann með fiðraða fætur. Staðfest varp hefur fundist í norðurhluta [[Indland]]s, [[Nepal]], [[Bangladess]], [[Taíland]]i, [[Taívan]], [[Víetnam]] og [[Japan]].<ref name="Ferguson-Lees">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |title=Raptors of the World |url=https://archive.org/details/raptorsofworld00ferg |last2=Christie |first2=David A. |date=2001 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-12762-7 |language=en}}</ref><ref name="Grimmett">{{Cite book |title=Birds of India, Pakistan, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Sri Lanka, and the Maldives |url=https://archive.org/details/birdsofindiapaki0000grim_i2h2_2nded |date=2012 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15349-0 |editor-last=Grimmett |editor-first=Richard |edition=2 |series=Princeton field guides |location=Princeton, NJ |editor-last2=Inskipp |editor-first2=Carol |editor-last3=Inskipp |editor-first3=Tim |editor-last4=Inskipp |editor-first4=Timothy P.}}</ref> Nepalörn er tækifærisránfugl sem veiðir fjölbreytta bráð, þar á meðal [[fugl]]a, [[spendýr]], [[eðla|eðlur]] og önnur [[hryggdýr]].<ref name="Naoroji">{{Cite book |last=Naoroji |first=Rishad |title=Birds of prey of the indian subcontinent |date=2006 |publisher=Christopher Helm |isbn=978-0-7136-6324-2 |location=London}}</ref> == Heimildaskrá == {{reflist}} [[Flokkur:Haukar]] {{stubbur}} m5por62dyumq2mi1di4i9ujyceoyq3r 0 190187 1976318 1974638 2026-08-23T21:04:39Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976318 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} '''''Skáld-Helga rímur''''' (einnig Skáldhelga rímur eða Rímur Skáld-Helga) eru íslenskar [[Ríma|rímur]] frá 15. öld. Það eru sjö rímur í rímnaflokknum, og í hverri rímu eru milli 48 til 65 hendingar. Rímnaflokkurinn er talin vera byggður á glataðri [[Íslendingasögur|Íslendingasögu]], ''[[Skáld-Helga saga|Skáld-Helga sögu]]'', sem á að gerast á fyrri hluta elleftu aldar. Hver ríma hefst með [[Mansöngur|mansöng]].<ref>{{cite book|author=Vésteinn Ólason|year=2006|chapter=Old Icelandic Poetry|editor=Daisy L. Neijmann|title=A History of Icelandic Literature|url=https://archive.org/details/bwb_P8-AWR-024|location=Lincoln|publisher=University of Nebraska Press|page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AWR-024/page/58 58]|isbn=978-0-8032-3346-1}}</ref><ref>{{cite book|author=Jón Þorkelsson|year=1888|title=Om Digtningen på Island i det 15. og 16. Århundrede|location=København|page=134ff|url=https://archive.org/details/omdigtningenpi00orkeuoft/mode/2up}}</ref> Aðalpersónan er skáldið [[Skáld-Helgi Þórðarson|Helgi Þórðarson]], sem er sagður hafa verið [[hirðmaður]] [[Eiríkur Hákonarson|Eiríks Hákonarsonar]] og [[Ólafur digri|Ólafs helga]]. Helgi ferðast til [[Róm]]aborgar og hittir páfann, en heldur síðan [[Grænland]]s þar sem hann lýkur ævinni sem [[lögsögumaður]] í [[Brattahlíð]]. Meginþema rímunnar er ástríðuþrungið samband Helga og festarkonu hans, Þórkötlu, en örlög og illvilji manna skilja þau að. Rímurnar eru ortar undir [[Ferskeytla|ferskeyttum]] rímnaháttum og rímurnar ortar í hver sínum rímnahætti og þær eru oft mjög tregafullar. Þegar Helgi fer til Grænlands frá og með fjórðu rímu bætast yfirnáttúruleg hryllingsatriði við: gamall maður sem var samferða á skipinu deyr og er varpað í hafið en gengur aftur og kemst um borð og ræðst á skipverja; en á Grænlandi, norður við Greipar (talið vera þar sem nú er [[Sisimiut]]), lendir hann í ræningjum og tröllum sem var stjórnað af norn sem kölluð er „Gríma galdra tól“. Ekki er vitað um höfund rímnaflokksins, en það er ekki ósennilega prestur eða munkur. Það myndi að sögn [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finns Jónssonar]], útskýra hvers vegna Helgi er oft minna blóðþyrstur og trúaðri en ætla mætti að skáldið hafi verið.<ref>{{cite book|author=Finnur Jónsson|year=1902|page=42|title=Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie|location=København}}</ref> Hin upprunalega saga um Helga er nú glötuð, en [[Gísli Konráðsson]] endursamdi sögu eftir rímnaflokknum um 1820 undir nafninu ''Skáld-Helga saga''. Elsta þekkta handrit rímunnar er í [[Staðarhólsbók]] (AM 604, 4to). == Útgáfur == * {{cite book|chapter=Skáld-Helga rímur|editor=Finnur Jónsson|title=Rímnasafn: Samling af de ældste islandske rimer|volume=1|location=København|year=1905|url=https://baekur.is/bok/4c8d96f5-22e4-49ab-8b99-b5e3dddfb978|access-date=2026-07-23|archive-date=2025-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005080554/https://baekur.is/bok/4c8d96f5-22e4-49ab-8b99-b5e3dddfb978|url-status=dead}} *{{cite book|author1=Finnur Magnússon|author2=[[Carl Christian Rafn]]|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|chapter=Skjald-Helge, Grönlands laugmand (Skáldhelgarímur)|title=Grønlands historiske Mindesmærker|volume=I|location=København|year=1838}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (tvímála útgáfa) == Tilvísanir == {{reflist}} == Sjá einnig == * [[Sagnakvæði]] [[Flokkur: Íslenskar bókmenntir]] [[Flokkur:Rímur]] h3h5d1vvx98u640czth61s93vw0vh04 0 192121 1976317 1972718 2026-08-23T20:58:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976317 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | forskeyti = | nafn = Gregoríus 16. | mynd = Gregory XVI.jpg | myndastærð = 250px | titill= [[File:C o a Gregorio XVI.svg |Skjaldarmerki Gregoríusar 16.|45px]]<br/>[[Páfi]] | stjórnartíð_start =2. febrúar 1831 | stjórnartíð_end =1. júní 1846 | forveri = [[Píus 8.]] | eftirmaður = [[Píus 9.]] | myndatexti1 = Gregoríus 16. árið 1844. | fæddur = {{fæðingardagur|1765|9|18}} | fæðingarstaður = [[Belluno]], [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]] | dánardagur = {{dauðadagur og aldur|1846|7|1|1765|9|18}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Gregorius XVI signature.svg }} '''Gregoríus 16.''' ([[latína]]: ''Gregorius XVI''; fæddur undir nafninu '''Bartolomeo Alberto Cappellari '''; 18. september 1765 – 1. júní 1846) var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] frá 2. febrúar 1831 til dauðadags þann 1. júní 1846.{{sfn|Pham|2004|p=187}} Hann er síðasti páfinn sem hefur tekið sér páfanafnið „Gregoríus“, síðasti páfinn sem réði yfir [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] alla páfatíð sína og sá síðasti sem var ekki [[biskup]] þegar hann var kjörinn. == Æviágrip == === Bakgrunnur === Bartolomeo Alberto Cappellari fæddist í Belluno, sem þá tilheyrði [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]], og var af ítalskri lágaðalsætt. Foreldrar hans voru frá frá þorpinu Pesariis við [[Friuli]]. Faðir hans var lögmaður. Þegar Bartolomeo Cappellari var 18 ára gamall gekk hann í munkareglu [[Kamaldólensar|kamaldólensa]]<ref>Richard P. McBrien: ''Lives of the Popes'', HarperCollins, 2000, bls. 336.</ref> í klaustri þeirra, San Michele, í [[Murano]] nærri Feneyjum. === Prestur === Cappellari var vígður til prests árið 1787.<ref name="Toke">[http://www.newadvent.org/cathen/07006a.htm Toke, Leslie. „Pope Gregory XVI.“ The Catholic Encyclopedia] 7. bindi. New York: Robert Appleton Company, 1910. 20. nóv. 2015</ref> Sem munkur í kamaldólensku reglunni vakti hann mikla athygli fyrir þekkingu sína í guðfræði og málfræði og var fenginn til að kenna heimspeki og guðfræði við San Michele. Árið 1790 var Cappellari skipaður ritskoðandi (''censor librorum'') bæði fyrir regluna og fyrir Sant'Ufficio í Feneyjum. Árið 1795 fór hann til Rómar og árið 1799 birti hann ritdeilu til höfuðs ítölskum [[Jansenismi|jansenistum]] undir titlinum ''II Trionfo della Santa Sede''. Verkið var gefið út hjá nokkrum bókafélögum á Ítalíu og var þýtt á fleiri tungumál.{{sfn|McBrien|2000|p=337}} Árið 1800 varð Cappellari meðlimur í kaþólsku trúarakademíunni, sem [[Píus 7.]] páfi hafði stofnað, og skrifaði á vettvangi hennar ritverk um guðfræðileg og heimspekileg málefni. Árið 1805 varð hann [[ábóti]] í San Gregorio-klaustrinu á [[Caelushæð]] í Róm.{{Sfn|Pham|2004|p=322}} Þegar franski keisarinn [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] hertók Róm og tók Píus 7. páfa til fanga árið 1809 flúði Cappellari til Murano. Þaðan flutti hann ásamt fleiri munkum til [[Padúa]] árið 1814. Hann var kallaður aftur til Rómar eftir að Napóleon var endanlega sigraður og gerður erkidjákni í reglunni sinni. Hann varð einnig ráðgjafi hjá rannsóknarréttinum og var síðar gerður að yfirmanni hjá [[Stjórnardeild trúboðs]],{{sfn|Pham|2004|p=322}} sem hafði umsjón með öllu trúboðsstarfi utan Spánar. Honum var tvisvar boðið biskupsembætti en afþakkaði það í bæði skiptin. === Kardináli === Þann 21. mars 1825 skipaði [[Leó 12.]] páfi Cappellari [[Kardináli|kardinála]].{{sfn|McBrien|2000|p=335}} Stuttu eftir það var Cappellari falið að leiða samningaviðræður um sáttmála til að tryggja réttindi kaþólikka í [[Holland]]i. Hann hafði einnig milligöngu um friðarsamning milli [[Armensk-kaþólska kirkjan|armenskra kaþólikka]] og [[Tyrkjaveldi]]s. Hann fordæmdi [[Nóvemberuppreisnin|nóvemberuppreisnina í Póllandi]] því hann taldi hana grafa undan tilraunum [[Nikulás 1. Rússakeisari|Nikulásar 1. Rússakeisara]] til að styðja málstað kaþólskra konungssinna í Frakklandi með því að neyða hann til að senda herafla sinn til Póllands. Cappellari ferðaðist aldrei utan Ítalíu og var aðallega kunnugur aðstæðum í Feneyjum og Róm. Hann talaði bæði ítölsku og latínu reiprennandi en engin önnur evrópsk mál og kunni illa að fóta sig á vettvangi evrópskra stjórnmála.<ref name="owen">[https://books.google.com/books?id=xtbLJZOKxx8C&pg=PA31&lpg=PA31&dq=Singulari+Nos&source=bl&ots=-NiMTwLNwx&sig=LFTMJ0M5z-1cTIdbK7NME2T7whg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihvtST-aHJAhXL1B4KHe4BBxQ4ChDoAQhLMAk#v=onepage&q=Singulari%20Nos&f=false Chadwick, Owen. "Gregory XVI", ''A History of the Popes, 1830-1914''], Oxford University Press, 2003, ISBN 9780199262861</ref> === Páfakjörið === Þann 2. febrúar 1831, eftir langt páfakjör sem hafði varað í fimmtíu daga, var Cappellari óvænt kjörinn eftirmaður [[Píus 8.|Píusar 8.]] páfa. Hann þótti hafa mestan kjörþokka af þeim sem voru í boði. Þetta var eftir að [[Ferdinand 7. Spánarkonungur]] beitti neitunarvaldi gegn kjöri kardinálans [[Giacomo Giustiniani]]<ref name="Toke" /> og eftir að til þráteflis var komið milli stuðningsmanna kardinálanna [[Emmanuele De Gregorio]] og [[Bartolomeo Pacca eldri|Bartolomeo Pacca]] án þess að neinn hefði traustan meirihluta. Páfakjörið virtist ætla að dragast enn á langinn en kardinálarnir neyddust til að koma sér saman um páfaefni þegar hertoginn af Parma kom viðvörun til þeirra um að norðurhluti [[Páfaríkið|Páfaríkisins]] stæði á barmi uppreisnar.<ref name="owen" /> Páfarnir litu til Cappellari til að leysa úr þráteflinu en það tók þó allt að 83 atkvæðagreiðslur áður en hann hlaut tilskilinn fjölda atkvæða. Þegar Cappellari var kjörinn páfi var hann enn ekki biskup. Hann er enn þann dag í dag síðasti páfinn sem hefur náð kjöri án þess að hafa áður verið biskup. Hann var vígður biskup eftir páfakjörið af Bartolomeo Pacca kardinála, kardinálbiskup af Ostíu og Velletri og yfirprestur kardinálaráðsins,{{sfn|Pham|2004|p=322}} með aðstoð [[Pier Francesco Galleffi]] biskups Porto og Santa Rufina og [[Tommasso Arezzo]] biskups Sabina. Cappellari valdi sér páfanafnið Gregoríus 16. þar sem hann hafði verið ábóti San Gregario á Caelushæð í Róm í rúmlega tuttugu ár og til minningar um Gregoríus 15., stofnanda Stjórnardeildar trúboðs.<ref name="Toke" /> Hann hafði jafnframt verið í klaustrinu þaðan sem Gregoríus 1. páfi hafði sent trúboða til Englands árið 596. === Páfatíð === [[Mynd:Gregorio XVI nella processione del Corpus Domini.jpg|thumb|right|Gregoríus 16. leiðir göngu fyrir kvöldmáltíðarsakramentið á málverki eftir Ferdinando Cavalleri (1840).]] Stuttu fyrir páfakjör Gregoríusar hafði [[Búrbónar|Búrbónaættinni]] verið steypt af stóli í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] í Frakklandi, sem var reiðarslag fyrir kaþólska einveldissinna þar í landi. Eitt það fyrsta sem nýja franska stjórnin gerði var að hertaka [[Ancona]], sem olli mikilli óvissu í Páfaríkinu og á Ítalíuskaga öllum. Ítalskir lýðveldissinnar gerðu uppreisn og oftar en einu sinni urðu austurrískir herir að skakka leikinn og berja niður rauðstakka lýðveldishreyfingarinnar, sem háðu skæruhernað.{{sfn|McBrien|2000|p=276}} Forystan í Páfagarði frestaði fyrirhuguðum umbótum sínum eftir röð sprengjuárása og morðtilræða. Þegar kardinálinn [[Luigi Lambruschini]] var skipaður utanríkisráðherra páfastólsins í stað [[Tommaso Bernetti]] gerði það ekkert til að lægja öldurnar. Gregoríus 16. og Lambruschini kardináli voru á móti tækninýjungum eins og gasljósum og járnbrautum{{sfn|McBrien|2000|p=276}} því þeir töldu að þær myndu efla borgarastéttina og þannig auka kröfur um umbætur sem myndu grafa undan valdi páfans í Páfaríkinu. Gregoríus uppnefndi járnbrautir „helvítisbrautir“ eða ''chemins d'enfer'', sem var orðaleikur með franska heitið fyrir járnbraut, ''chemin de fer''.{{sfn|Pham|2004|p=20-21}} Páfaríkið kvað niður uppreisnir í [[Viterbo]] árið 1836, í [[Ravenna]] árið 1843 og í [[Rimini]] árið 1845 með fjöldaaftökum, refsivinnu og brottvísunum en tókst aldrei að bæta úr undirliggjandi spennu í ríkinu. Gregoríus 16. varði háum fjárhæðum í varnarmál, byggingarframkvæmdir og innviði og lét reisa minnisvarða til heiðurs Leós 12. páfa (sem var byggður af [[Giuseppe Fabris]] árið 1837).{{sfn|McBrien|2000|p=276}} Hann studdi jafnframt vísindamenn á borð við [[Angelo Mai]], [[Giuseppe Mezzofanti]] og [[Gaetano Moroni]] en á heildina litið komu útgjöld hans sér illa fyrir fjárhag páfastóls. Árið 1839 gaf Gregoríus 16. út páfabréf þar sem hann fordæmdi þrælaverslunina frá Afríku til Ameríku, ''[[In supremo apostolatus]]''. Meðal annarra mikilvægra rita Gregoríusar má nefna ''Sollicitudo ecclesiarum'', þar sem hann staðfesti að þegar stjórnarskipti yrðu myndi kirkjan semja við ný stjórnvöld um útnefningu biskupa í laus biskupsembætti (1832);{{sfn|McBrien|2000|p=339}} ''[[Mirari Vos]]'', þar sem hann fordæmdi frjálslyndi og trúarlegt tómlæti (15. ágúst 1832); ''[[Quo graviora (1833)|Quo graviora]]'', um raunsæju stjórnarskrána í [[Rínarland]]inu (4. október 1833); ''[[Singulari Nos]]'', um kenningar [[Hugues Felicité Robert de Lamennais]] (25. júní 1834) og ''Commissum divinitus'' (17. maí 1835) um kirkjuna og ríkið.<ref>[http://www.papalencyclicals.net/Greg16/g16commi.htm Pope Gregory XVI. ''Commissum divinitus'', 17. maí 1835, Papal Encyclicals Online]</ref> ==Heimildir== * {{cite book|last=McBrien|first=Richard P.|title=Lives of the Popes|url=https://archive.org/details/livesofpopespont0000mcbr_b1x3|publisher=HarperCollins|date=2000}} * {{cite book|last=Pham|first=John-Peter|title=Heirs of the Fisherman|url=https://archive.org/details/heirsoffisherman00pham|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|date=2004|isbn=978-0-19-517834-0}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | fyrir = [[Píus 8.]] | eftir = [[Píus 9.]] | frá = 2. febrúar 1831 | til = 1. júní 1846 }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{fd|1765|1846}} [[Flokkur:Páfar 19. aldar]] 0zajhbyhkkqixaehcbexgig5f760avq 0 192137 1976323 1972809 2026-08-23T21:14:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976323 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Proverb_scroll.PNG|thumb|Rolla með Orðskviðunum.]] '''Orðskviðirnir''' eða '''Orðskviðir Salómons''' ([[hebreska]]: מִשְלֵי ''Mišlê''; [[gríska]]: Παροιμίαι ''Paroimiai''; [[latína]]: ''Liber Proverbiorum'') er önnur bókin í þeim hluta [[Hebreska biblían|Hebresku biblíunnar]] sem nefnist [[Ketuvim]] („ritin“). Hún er líka hluti af kristna [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Hefðbundið er að eigna hana [[Salómon konungur|Salómon konungi]] og lærisveinum hans.<ref>{{cite book|author=Berlin, Adele|year=2011|chapter=Cosmology and creation|editor1=Berlin, Adele|editor2=Grossman, Maxine|title=The Oxford Dictionary of the Jewish Religion|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_d1v4|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-973004-9}}</ref> Orðskviðirnir eru ein af [[vísdómsbók]]um Biblíunnar og lýsa gildum, siðaboðskap, hugmyndum um merkingu lífsins og rétta breytni. Þeir eru í raun nokkur söfn af [[spakmæli|spakmælum]] og [[málsháttur|málsháttum]] og skiptast því í nokkra hluta. Sumir telja að þessir ólíku hlutar séu frá ólíkum tímum og að fyrstu 9 og síðustu 2 kaflarnir séu yngstir, frá [[Akkamenídaveldið|persneska]] eða [[helleníski tíminn|helleníska tímanum]].<ref>{{cite book| last = Maier| first=Christl| title=Die fremde Frau in Proverbien 1–9: Eine exegetische und sozialgeschichtliche Studie| series=Orbis Biblicus et Orientalis| volume= 144| publisher= Universitätsverlag; Vandenhoeck & Ruprecht| year= 1995| pages= 262–269| location= Freiburg; Göttingen}}</ref><ref>{{cite book| last= Yoder| first= Christine Roy| title= Proverbs| url= https://archive.org/details/proverbs0000yode| series= Abingdon Old Testament Commentaries| publisher= Abingdon Press| year= 2009| pages= xxiii–xxiv| location= Nashville}}</ref><ref>{{cite book| last= Loader| first= James Alfred| title= Proverbs 1–9| series= Historical Commentary on the Old Testament| publisher= Peeters| year= 2014| page= 9| location= Leuven}}</ref> [[Guðfræði]]leg undirstaða þeirra er að guðsóttinn sé upphaf þekkingar.<ref>{{cite book|author1=Longman, Tremper|author2=Garland, David E.|year=2009|title=Proverbs—Isaiah|publisher=Zondervan|isbn=978-0-31059058-3}}</ref> Spekin er ávörpuð sem persóna. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://biblian.is/biblian/ordskvidirnir-1-kafli/ Orðskviðirnir í Biblíu 21. aldar] {{Bækur Biblíunnar}} {{stubbur|trúarbrögð|bókmenntir}} [[Flokkur:Hebreska biblían]] [[Flokkur:Bækur gamla testamentsins]] 3u23oi8g0vup1gha8ce6q4yyg07tb1y 0 192140 1976321 1972824 2026-08-23T21:07:50Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976321 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Songe_Nabuchodonosor_statue.jpg|thumb|Draumur Nebúkadnesars á franskri mynd frá 15. öld.]] '''Daníelsbók''' er [[heimsslitabókmenntir|heimsslitabók]] sem í [[Hebreska biblían|Hebresku biblíunni]] er flokkuð með [[Ketuvim]] („ritunum“), en í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]] með [[meiri spámenn|meiri spámönnunum]]. [[Sögutími]] er á 6. öld f.Kr. en margir telja að hún hafi verið samin á 2. öld f.Kr. Bókin segir frá [[draumráðning]]um, [[spádómur|spádómum]] og [[vitrun]]um Daníels, sem er Gyðingur í útlegð í [[Babýlónía|Babýlóníu]].<ref>{{cite book|author=Reid, Stephen Breck|year=2000|chapter=Daniel, Book of|editor1=Freedman, David Noel|editor2=Myers, Allen C.|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|url=https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_w9v5|publisher=Eerdmans|isbn=978-90-5356-503-2}}</ref> Sagan segir frá ýmsum atriðum úr sögu [[Gyðingar|Gyðinga]] og greinir frá [[heimsslitafræði|heimsenda]]. Bókin skiptist í tvo meginhluta: hirðsögur ritaðar á [[arameíska|arameísku]] í köflum 1-6 (þar á meðal eru sagan af [[Sadrak, Mesak og Abed-Negó]] í eldofninum og [[Daníel í ljónagryfjunni]]), og fjórar heimsendasýnir ritaðar á [[hebreska|hebresku]] í köflum 7-12 (þar á meðal er [[síðasta vitrun Daníels]]). Í [[sjötíumannaþýðingin|sjötíumannaþýðingunni]] er þremur köflum á [[koine gríska|koine grísku]] [[viðbætur við Daníelsbók|bætt við]]: [[Bæn Asarja]] og [[Lofsöngur ungmennanna þriggja]], [[Súsanna og öldungarnir]], og [[Bel og drekinn]]. Líkt og önnur heimsslitarit Gyðinga frá fornöld (fyrir utan [[Opinberunarbókin]]a) er Daníelsbók án höfundar.<ref>{{Cite book |last=Collins |first=John Joseph |url=https://books.google.co.tz/books?redir_esc=y&id=H9XYAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=pseudonymous |title=Daniel: A Commentary on the Book of Daniel |date=1993 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-6040-6 |pages=56 |language=en}}</ref> Efni Daníelsbókar er að finna víða í [[Dauðahafshandritin|Dauðahafshandritunum]], í [[guðspjall|guðspjöllunum]] og Opinberunarbók Jóhannesar. Ýmsar trúarhreyfingar hafa verið undir miklum áhrifum frá henni.<ref>{{cite book|author=Towner, W. Sibley|year=1984|title=Daniel|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23756-1|url=https://books.google.com/books?id=F8EEY610xeAC}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://biblian.is/biblian/daniel-1-kafli/ Daníelsbók í Biblíu 21. aldar] {{stubbur}} {{Bækur Biblíunnar}} [[Flokkur:Bækur gamla testamentsins]] [[Flokkur:Hebreska biblían]] g0ievbbs51lns2tbr1v1rickbg5vw5r 0 192200 1976314 1973143 2026-08-23T20:50:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976314 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Schalburgerblegdamsvej.jpg|thumb|Höfuðstöðvar Schalburg-sveitarinnar sem var dönsk SS-sveit.]] '''Hernám Danmerkur''' í [[síðari heimsstyrjöld]] hófst með því að [[þýski herinn]] gerði [[innrásin í Danmörku 1940|innrás]] í [[Danmörk]]u [[9. apríl]] [[1940]]. Danmörk hafði áður lýst yfir [[hlutleysi]] í stríðinu. Ástæður hernámsins voru margvíslegar: Þjóðverjar vildu tryggja flutningsleiðir járns frá [[Noregur|Noregi]] og landbúnaðarvara til [[Þýskaland]]s, auk þess sem Danmörk var hluti af [[Atlantshafsvirkið|Atlantshafsvirkinu]], varnarlínu sem Þjóðverjar reistu meðfram vesturströnd Evrópu, frá [[Pýreneafjöll]]um í suðri að [[Norður-Noregur|Norður-Noregi]] í norðri.<ref>{{cite book|author=Boog, Horst|year=1995|title=Germany and the Second World War, Volume III: The Mediterranean, South-East Europe, and North Africa|url=https://archive.org/details/mediterraneansou0000schr|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/mediterraneansou0000schr/page/46 46]–49|isbn=9780198228844}}</ref> [[Ríkisstjórn Danmerkur]] lagði niður varnir á innan við sex tímum, af ótta við sprengjuárásir á þéttbýl svæði á borð við [[Kaupmannahöfn]]. Sextán danskir hermenn létu lífið í innrásinni.<ref>{{cite web|url=https://danmarkshistorien.lex.dk/Bes%C3%A6ttelsen_den_9._april_1940|title=Besættelsen den 9. april 1940|website=Danmarks Nationalleksikon|author=Niels Wium Olesen|date=24. mars 2025}}</ref> Ríkisstjórnin og [[Danakonungur]] dvöldu áfram í Danmörku og stjórn landsins var að mestu áfram í höndum Dana, í samstarfi við hernámsyfirvöld. Þjóðverjar höfðu allt að 100.000 manna herlið í Danmörku. Með tímanum jókst spenna innan Danmerkur og [[andspyrna]] gegn hernámsliðinu fór vaxandi. Í ágúst 1943 hófust [[ágústuppþotin]] í [[Óðinsvé]]um og sprengja sprakk í ráðstefnuhöllinni [[Forum København]]. Eftir það gerðu þýsku hernámsyfirvöldin kröfur um innleiðingu [[dauðarefsing]]a og fleiri breytingar sem ríkisstjórnin hafnaði. Í kjölfarið sagði [[þjóðstjórn]] [[Erik Scavenius]] af sér. Hernámsyfirvöldin tóku þá yfir stjórn lögreglunnar og afvopnuðu danska herinn, hófu flutning danskra gyðinga í [[útrýmingarbúðir]] og tóku upp dauðarefsingu fyrir [[skemmdarverk]]. Vegna hernámsins misstu Danir stjórn yfir nýlendum sínum í Norður-Atlantshafi. [[Ísland]] og [[Færeyjar]] voru hernumin af Bretum í kjölfar innrásarinnar í Danmörku, og tengslin við [[Grænland]] rofnuðu. Þegar ár var liðið frá hernáminu gerði sendiherra Dana í Bandaríkjunum, [[Henrik Kauffmann]], upp á sitt einsdæmi samning við Bandaríkin um að þau tækju að sér varnir Grænlands, og næstu ár byggði [[Bandaríkjaher]] nokkra flugvelli þar.<ref>{{cite book|author=Lidegaard, Bo|year=2013|title=I Kongens Navn - Henrik Kauffmann i dansk diplomati 1919-58|lang=da|publisher=Lindhardt og Ringhof|isbn=978-87-11-38528-9|url=https://books.google.is/books?id=kGW-LlhynM8C}}</ref> Árið 1944 sögðu Íslendingar sig frá [[konungssamband]]i við Danmörku eftir þjóðaratkvæðagreiðslu og [[Lýðveldisstofnunin|stofnuðu lýðveldi]]. Hernámi Danmerkur lauk formlega [[5. maí]] [[1945]] eftir að herir Þjóðverja í Hollandi, Norðvestur-Þýskalandi og Danmörku gáfust upp fyrir [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamönnum]]. Breski hershöfðinginn [[Bernard Law Montgomery]] tók við uppgjöfinni á [[Lüneburger Heide]] 4. maí, en hún tók gildi daginn eftir. Herlið Þjóðverja á [[Borgundarhólmur|Borgundarhólmi]] neitaði hins vegar að gefast upp fyrir [[Sovétríkin|sovéskum]] her sem gerði í kjölfarið sprengjuárásir á [[Nexø]] og [[Rønne]] 7. og 8. maí. Þann 9. maí gerði [[Sovétherinn]] innrás í Borgundarhólm og hernam eyjuna til 5. apríl 1946.<ref>{{cite web|url=https://www.kb.dk/en/inspiration/liberation/final-liberation-bornholm|title=The final liberation of Bornholm|website=Det Kgl. Bibliotek|access-date=23.7.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Danmörk í síðari heimsstyrjöld]] {{sa|1940|1945}} 0cq2owrnmdfn8g4vloqfjohs09iftr2 0 192218 1976327 1975951 2026-08-23T21:34:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976327 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Guido Reni - St Joseph with the Infant Jesus - WGA19304.jpg|thumb|right|Heilagur Jósef heldur á Jesúbarninu á málverki eftir Guido Reni (1635).]] '''Jósef''' ([[hebreska]]: יוֹסֵף) var, samkvæmt [[Nýja testamentið|nýja testamentinu]], eiginmaður [[María mey|Maríu meyjar]] og fósturfaðir [[Jesús|Jesú Krists]].<ref name="Matt 1:16">Biblían. Matteusarguðspjall 1:16 (Netútgáfa Snerpu).</ref><ref>{{Vísindavefurinn|1069|Hvernig getur guð verið pabbi Jesús ef María mey og Jósef fæddu hann?|höfundur= Haukur Már Helgason|dags= 1. nóvember 2000|skoðað=26. júlí 2026}}</ref> Samkvæmt hefð [[Kristni|kristinnar trúar]] var Jósef ekki kynfaðir Jesú, sem var getinn af [[Heilagur andi|heilögum anda]], en gekk honum þó í föðurstað.<ref>Souvay, Charles. (1910) [http://www.newadvent.org/cathen/08504a.htm "St. Joseph"] ''Catholic Encyclopedia'' VIII. bindi. New York: Robert Appleton Company. Skoðað 26. júlí 2026.</ref><ref>[[Paul Maier|Maier, Paul]]. ''In the Fullness of Time: a Historian Looks at Christmas, Easter and the Early Church''. Kregel Publications, 1998. bls. 77</ref><ref>Lockyer, Herbert. ''All the Divine Names and Titles in the Bible''. Zondervan, 1988. bls. 68, 254-255</ref> Jósef er hylltur sem [[dýrlingur]] innan [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] og [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunnar]]. Samkvæmt ættarskrá í [[Matteusarguðspjall]]i hét faðir Jósefs Jakob<ref name="Matt 1:16" /> en samkvæmt [[Lúkasarguðspjall]]i hét hann Elí.<ref>Biblían. Matteusarguðspjall 3:23 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Ekkert kemur fram í [[guðspjöll]]unum um það hvenær og hvar Jósef fæddist eða hvenær hann dó. Aðeins kemur fram að hann hafi búið í [[Nasaret]] í [[Galílea|Galíleu]],<ref>Fyrir fæðingu Jesú (Lúkas 2:4), eftir dauða [[Heródes mikli|Heródesar]] og flóttann til Egyptalands (Matteus 2:23, Lúkas 2:39) og eftir páskaferðina til Jerúsalem þegar Jesús var tólf ára (Lúkas 2:51).</ref> en hafi einnig dvalið nokkur ár í [[Betlehem]] í [[Júdea|Júdeu]]<ref>Lúkas 2:4, Matteus 2:1-14</ref> og hafi dvalið í útlegð í Egyptalandi í nokkur ár.<ref>Biblían. Matteusarguðspjall 2:14-22. (Netútgáfa Snerpu).</ref> Í þýðingum á guðspjöllunum er Jósef jafnan sagður hafa verið [[Trésmíði|smiður]] eða [[snikkari]].<ref>Biblían. Matteusarguðspjall 13:55 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Gríska orðið í frumtextanum, ''τεκτων'' hefur nokkuð breiðari merkingu og gæti einnig þýtt að Jósef hafi verið handverksmaður með stein eða járn.<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=IZLWU9zvj-4C&oi=fnd&pg=PA1&dq=tekton+joseph&ots=BlPEZlQelK&sig=S7ZPLYOMyBtDmm5MggAbm175s8M#PPA14,M1 Google books]''Joseph, Mary, Jesus'', Lucien Deiss, Liturgical Press, 1996, {{ISBN|0-8146-2255-0}}, 9780814622551</ref> Lítið er af upplýsingum um Jósef í guðspjöllunum og engar beinar tilvitnanir í hann. Innan kaþólsku kirkjunnar er Jósef talinn [[verndardýrlingur]] verkamanna og á marga [[Dýrlingadagur|dýrlingadaga]]. Hann var einnig lýstur verndardýrlingur og verndari kaþólsku kirkjunnar (ásamt [[Pétur postuli|Pétri postula]]) af [[Píus 9.|Píusi 9.]] [[Páfi|páfa]] árið 1870 og er einnig verndardýrlingur nokkurra landa. ==Jósef í nýja testamentinu== Jósefs er fyrst getið í [[Matteusarguðspjall]]i og [[Lúkasarguðspjall]]i, sem talin eru hafa verið rituð á árabilinu 80-90. Í báðum guðspjöllunum birtast ættartöl sem rekja ætt Jósefs til [[Davíð konungur|Davíðs konungs]] en guðspjöllunum ber ekki nákvæmlega saman um ætterni Jósefs. Í Matteusarguðspjalli er Jósef sagður afkomandi Davíðs í gegnum konunglegu ættlínuna frá [[Salómon konungur|Salómon konungi]] en í Lúkasarguðspjalli er ætt hans rakin aftur til [[Natan (sonur Davíðs)|Natans]], annars sonar Davíðs og [[Batseba|Batsebu]]. Engin nöfn birtast því í báðum ættartölunum. Matteus og Lúkas segja einnig hvor sína söguna af því hvernig það kom til að Jesús skyldi fæðast í [[Betlehem]], sem átti samkvæmt hefð að vera fæðingarstaður [[Messías]]ar, þrátt fyrir að Jesús hafi verið frá [[Nasaret]]. Í Matteusarguðspjalli birtist [[engill]] drottins Jósef í draumi og skipar honum að flýja með þungaða konu sína frá Betlehem til Egyptalands til að forðast [[Barnamorðin í Betlehem|barnamorð]] sem [[Heródes mikli|Heródes konungur]] hefur skipað í borginni. Þegar Heródes er látinn segir engillinn Jósef að snúa aftur en ráðleggur honum að forðast [[Heródes Arkelás|son Heródesar]], sem er tekinn við völdum í Júdeu. Jósef fer því með konu sína og barn til Nasaret í [[Galílea|Galíleu]] og sest þar að. Í Matteusarguðspjalli er Jesús því, líkt og [[Móses]], í háska vegna grimms konungs sem ofsækir hann og á, líkt og Móses, (for)föður að nafni [[Jósef (sonur Jakobs)|Jósef]] sem fer til Egyptalands. Líkt og Jósef gamla testamentsins á þessi Jósef föður að nafni Jakob og báða Jósefana dreymir mikilvæga drauma um framtíðina.<ref>Spong, John Shelby. ''[https://archive.org/details/jesusfornonrelig0000spon/page/33 <!-- quote="Mark never says". --> Jesus for the non-religious]''. HarperCollins. 2007. {{ISBN|0-06-076207-1}}.</ref> Í Lúkasarguðspjalli er Jósef frá upphafi sagður búsettur í Nasaret og Jesús fæðist í Betlehem því Jósef og María verða að fara þangað til að láta skrá sig í manntali. Lúkas minnist ekkert á vitranir Jósefs frá englunum, né á barnamorðin eða flóttann til Egyptalands. Síðasta skiptið sem Jósef birtist í eigin persónu í guðspjöllunum er í frásögn af heimsókn fjölskyldunnar til musterisins í [[Jerúsalem]] á [[Páskahald gyðinga|páskunum]] þegar Jesús er 12 ára. Frásögnin birtist aðeins í Lúkasarguðspjalli og aldrei er minnst á Jósef eftir þetta.<ref>{{cite book|title=Saint Joseph: His Life and His Role in the Church Today|url=https://archive.org/details/saintjosephhisli0000perr|first=Louise B.|last= Perrotta|year= 2000 |isbn= 978-0-87973-573-9 |pages= [https://archive.org/details/saintjosephhisli0000perr/page/21 21], 110–112 |publisher=Our Sunday Visitor Publishing }}</ref> Í þættinum er áhersla lögð á að Jesús sé meðvitaður um verkefnið sem hann verður að inna af hendi. Hann segir Maríu og Jósef frá „föður sínum“ og á þar við [[Guð]] en þau María skilja hann ekki.<ref>Biblían. Lúkasarguðsjall 2:41–51. (Netútgáfa Snerpu).</ref> Ekki er minnst á að Jósef sé viðstaddur [[brúðkaupið í Kana]], þar sem Jesús hefur trúboð sitt, né [[píslun Jesú]] undir lokin. Margir hafa dregið þá ályktun að Jósef hafi látist áður en Jesús hóf störf sín. Ef Jósef hefði verið viðstaddur [[Krossfesting Jesú|krossfestinguna]] hefði verið til þess ætlast samkvæmt hefðum gyðinga að hann tæki við líki Jesú. Þess í stað fær [[Jósef frá Arímaþeu]] umsjón á líkinu og lætur greftra það. Þá er ólíklegt að Jesús hefði falið [[Jóhannes postuli|Jóhannesi postula]] að gæta móður sinnar ef Jósef hefði enn verið á lífi.<ref name=CatholicEncyc>{{Cite encyclopedia|title=St. Joseph|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|publisher=Robert Appleton Company|location=New York|url=https://www.newadvent.org/cathen/08504a.htm|access-date=12 June 2016|last=Souvay|first=Charles|date=1910|volume=8}}</ref> Í þremur guðspjallanna birtist frásögn þar sem íbúar Nasaret, heimabæjar Jesú, draga í efa að hann geti verið spámaður því þeir þekkja fjölskyldu hans. Í Markúsarguðspjalli kalla þeir Jesú „son Maríu“ í stað þess að minnast á föður hans. Í Matteusarguðspjalli kalla bæjarbúarnir hann „son smiðsins“ en nefna þó ekki föður hans á nafn.<ref>Biblían. Matteusarguðspjall 13:53–55 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Í Lúkasarguðspjalli segir: „En Jesús var um þrítugt, er hann hóf starf sitt. Var hann, eftir því sem haldið var, sonur Jósefs, sonar Elí.“<ref>Biblían. Lúkasarguðspjall 3:21–38 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Í Lúkasarguðspjalli ber við jákvæðan tón bæjarbúanna gagnvart ætterni Jesú en hjá Markúsi og Matteusi bera viðbrögðin fremur merki um vanþóknun.<ref>{{Cite book |last=Vermès |first=Géza |title=The authentic gospel of Jesus |url=https://archive.org/details/authenticgospelo00verm |date=2004 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-191260-8 |location=London |oclc=647043972|pp= [https://archive.org/details/authenticgospelo00verm/page/1 1]–37}}</ref> Þessi frásögn birtist ekki í [[Jóhannesarguðspjall]]i en í svipaðri frásögn segja vantrúa bæjarbúarnir: „Er þetta ekki hann Jesús, sonur Jósefs? Vér þekkjum bæði föður hans og móður. Hvernig getur hann sagt, að hann sé stiginn niður af himni?“<ref>Biblían. Jóhannesarguðspjall 6:42 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Bréf [[Páll postuli|Páls postula]] eru talin elstu rit kristinna manna sem varðveist hafa.<ref>{{Cite web |last=Satin |first=Alec |date=2 March 2018 |title=What's the Chronological Order of the New Testament Books? |url=https://www.alecsatin.com/whats-the-chronological-order-of-the-new-testament-books/ |access-date=18 July 2024 |website=Comfort for Christians |language=en-us |archive-date=28 desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228213347/https://www.alecsatin.com/whats-the-chronological-order-of-the-new-testament-books/ |url-status=dead }}</ref> Í þeim er minnst á móður Jesú (en hún ekki nafngreind) en ekki föður hans. Í Markúsarguðspjalli, sem talið er elsta guðspjallið, er einnig ekki minnst á föður Jesú.<ref name="oblates">{{Cite web |title=Joseph in the Gospels of Mark and John |url=https://osjusa.org/st-joseph/scripture/iii-joseph-in-the-gospels-of-mark-and-john/ |access-date=18 July 2024 |website=Oblates of St. Joseph – Holy Spouses Province}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] qzjmxt6nqvg1d22sareqkfca3ynj50g 0 192233 1976330 1973651 2026-08-23T21:42:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976330 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Al-Idrisi's_world_map.JPG|thumb|''[[Tabula Rogeriana]]'', heimskort eftir [[al-Idrisi]] frá 1154.]] '''Gullöld íslams''' var tímabil í [[saga íslams|sögu íslams]] þar sem [[list]]ir, [[vísindi]] og [[tækni]] blómstruðu. Tímabilið er oftast talið ná frá síðari hluta 8. aldar til miðrar 13 aldar. Oftast er upphaf tímabilsins miðað við ríkisár Abbasídakalífans [[Harún al-Rashid|Harúns al-Rashid]] sem tók við völdum árið [[786]]. Hann stofnaði [[Hús viskunnar]] í [[Bagdad]] sem laðaði að sér fræðimenn alls staðar að úr hinum [[íslamski heimurinn|íslamska heimi]]. Þar þýddu þeir helstu rit [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]] á [[arabíska|arabísku]] og síðar [[persneska|persnesku]].<ref>{{cite book|author=Gutas, Dimitri|year=1998|title=Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbāsid Society (2nd-4th/8th-10th Centuries)|url=https://archive.org/details/greekthoughtarab0000guta_v3l3|location=London|publisher=Routledge}}</ref> Auk Bagdad blómstruðu vísindi og listir einnig í öðrum borgum eins og [[Kaíró]], [[Córdoba]], [[Damaskus]], [[Nishapur]], [[Samarkand]], [[Ghazni]], [[Kairouan]], og [[Fez]].<ref>{{cite book|author=Dunbar, Julie Crea|date=29 September 2022|title=Exploring World History through Geography: From the Cradle of Civilization to a Globalized World|publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=147|isbn=978-1-4408-7293-8|url=https://www.google.com.sa/books/edition/Exploring_World_History_through_Geograph/7krEEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=centers+of+%C2%A0islamic+golden+age&pg=PA147&printsec=frontcover}}</ref> Endalok tímabilsins miðast oftast við [[landvinningar Mongóla|landvinninga Mongóla]] og [[umsátrið um Bagdad]] 1258.<ref>{{cite web |last=Renima |first=Ahmed |last2=Tiliouine |first2=Habib |last3=Estes |first3=Richard J. |date=2016-06-08 |title=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |url=https://www.researchgate.net/publication/300077166_The_Islamic_Golden_Age_A_Story_of_the_Triumph_of_the_Islamic_Civilization |access-date=2026-02-15 |website=ResearchGate}}</ref> Sumir fræðimenn vilja teygja tímabilið fram yfir [[Tímúrendurreisnin]]a um miðja 14. öld.<ref name="HoSM">{{cite web |title=Science and technology in Medieval Islam |url=http://www.mhs.ox.ac.uk/scienceislam_education/docs/Science_and_technology_in_Medieval_Islam-Teachers_notes.pdf |website=History of Science Museum |access-date=31 October 2019}}</ref> Aðrir vilja ganga lengra og láta það ná fram yfir [[Emíratið Granada]] á Spáni sem leið undir lok árið 1492.<ref>{{cite book|author=Puerta Vílchez, José Miguel|year=2021|chapter=Nasrid Literature: Ascesis, Belles-Lettres, and Court Poetry|editor=Fábregas, Adela|title=The Nasrid Kingdom of Granada between East and West (Thirteenth to Fifteenth Centuries)|location=Leiden|publisher=Brill|pages=393–412}}</ref> Meðal helstu rithöfunda þessa tímabils eru [[Al-Khwarizmi]], [[Al-Biruni]], [[Ibn al-Nafis]], [[Alhazen]], [[Muhammad al-Idrisi]], [[al-Zahrawi]], [[Omar Khayyam]], [[Averróes]] og [[Avicenna]]. Þeir tveir síðastnefndu höfðu mikil áhrif á [[skólaspeki]] Evrópu á miðöldum. Þekking á verkum [[Aristóteles]]ar barst til Evrópu meðal annars með þýðingum á arabískum ritum sem bárust um [[Spánn|Spán]], [[Ítalía|Ítalíu]] ([[Sikiley]], [[Genúa]] og [[Feneyjar]]) og frá [[krossfararíkin|krossfararíkjunum]].<ref>{{cite book|author=Lebedel, Claude|year=2006|title=Les Croisades, origines et conséquences|publisheR=Editions Ouest-France|isbn=2-7373-4136-1}}</ref> Evrópskir fræðimenn sem ferðuðust til Mið-Austurlanda til að kynna sér nýjungar í stærðfræði og læknisfræði voru meðal annars [[Leonardo Fibonacci]], [[Adelard frá Bath]] og [[Konstantínus Afríkanus]].<ref>{{cite book|author=Ghazanfar, Shaikh M.|year=2007|title=Medieval Islamic economic thought: filling the "great gap" in European economics|publisher=Psychology Press|page=126|isbn=978-0-415-44451-4}}</ref> Gullöld íslams hafði þannig áhrif á [[endurreisnin]]a í Evrópu.<ref>{{cite book|author=Hobson, John M.|year=2004|title=The Eastern Origins of Western Civilisation|url=https://archive.org/details/easternoriginsof0000hobs|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=0-521-54724-5}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Saga íslams]] [[Flokkur:Miðaldir]] [[Flokkur:Saga Mið-Austurlanda]] qjbhbro5fcdor06d9p10ri32rri71ev 0 192325 1976349 1974832 2026-08-24T09:11:23Z TKSnaevarr 53243 1976349 wikitext text/x-wiki {{sjá|Jakob (mannsnafn)|nafnið}} {{Persóna | nafn = Jakob | nafn_á_frum = {{nobold|יַעֲקֹב}} | mynd = Jan Victors - Jacob Seeking the Forgiveness of Esau - 79.330 - Indianapolis Museum of Art (cropped).jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Jakob á málverki eftir [[Jan Victors]] (1652). | faðir = [[Ísak]] | móðir = [[Rebekka (kona Ísaks)|Rebekka]] | maki = [[Lea (kona Jakobs)|Lea]]<br>[[Rakel (kona Jakobs)|Rakel]] | börn = {{Collapsible list|title = {{nobold|Í aldursröð, eftir móður:}}|{{tree list}} * Með Leu ** [[Rúben (sonur Jakobs)|Rúben]] ** [[Símeon (sonur Jakobs)|Símeon]] ** [[Leví (sonur Jakobs)|Leví]] ** [[Júda (sonur Jakobs)|Júda]] ** [[Íssakar]] ** [[Sebúlon]] ** [[Dína]] (dóttir) * Með Rakel ** [[Jósef (sonur Jakobs)|Jósef]] ** [[Benjamín (sonur Jakobs)|Benjamín]] * Með Bílu ** [[Dan (sonur Jakobs)|Dan]] ** [[Naftalí]] * Með Silpu ** [[Gað]] ** [[Asser]] {{tree list/end}}}} | önnur_nöfn = Ísrael (יִשְׂרָאֵל) | gröf = [[Makpellahellir]], [[Hebron]], [[Kanansland]]i (samkvæmt hefð)<br>{{coord|31.5247|35.1107|display=inline}} | ættingjar = [[Esaú]] (tvíburabróðir) }} '''Jakob''', síðar nefndur '''Ísrael''', er þriðji ættfaðir [[Hebrear|Hebrea]] í [[Gyðingdómur|gyðingdómi]] og mikilvæg persóna í [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamísku trúarbrögðunum]]. Fjallað er um Jakob í [[Torah]] (sem einnig er hluti af [[Gamla testamentið|gamla testamenti]] kristnu [[Biblían|biblíunnar]]), þar sem hann er sagður sonur [[Ísak]]s og [[Rebekka (kona Ísaks)|Rebekku]] í [[1. Mósebók|fyrstu bók Móse]]. Föðurafi og -amma þeirra Jakobs og eldri tvíburabróður hans, [[Esaú]], voru [[Abraham]] og [[Sara (kona Abrahams)|Sara]] og móðurafi hans var [[Betúel]]. Sagt er að Jakob hafi keypt frumburðarrétt Esaú og beitt blekkingum til að fá föður sinn til að blessa sig í stað hans.<ref>{{Cite web|url=https://lifehopeandtruth.com/bible/bible-study/bible-stories/esau-and-jacob-and-the-birthright/|title=Esau and Jacob and the Birthright|website=Life, Hope & Truth|language=en|access-date=2019-09-16}}</ref> Eftir mikið þurrkatímabil í [[Kanansland]]i er sagt að Jakob og afkomendur hans hafi flutt til [[Egyptaland hið forna|Egyptalands]] fyrir tilstilli sonar hans, [[Jósef (sonur Jakobs)|Jósefs]], sem var orðinn ráðunautur [[faraó]]s. Sagt er að Jakob hafi látist í Egyptalandi 147 ára gamall og hafi svo verið lagður til hinstu hvílu í [[Makpellahellir|Makpellahelli]] í [[Hebron]]. Samkvæmt Hebresku biblíunni eignaðist Jakob börn með þremur konum: eiginkonum sínum (og frænkum í móðurætt), [[Lea (kona Jakobs)|Leu]] og [[Rakel (kona Jakobs)|Rakel]], og ambáttum sínum, [[Bíla|Bílu]] og [[Silpa|Silpu]]. Synir hans voru, í aldursröð: [[Rúben (sonur Jakobs)|Rúben]], [[Símeon (sonur Jakobs)|Símeon]], [[Leví (sonur Jakobs)|Leví]], [[Júda (sonur Jakobs)|Júda]], [[Dan (sonur Jakobs)|Dan]], [[Naftalí]], [[Gað]], [[Asser]], [[Íssakar]], [[Sebúlon]], Jósef og [[Benjamín (sonur Jakobs)|Benjamín]]. Hann átti jafnframt dótturina [[Dína|Dínu]] með fyrstu konu sinni, Leu. Synir Jakobs voru saman þekktir sem Ísraelsmenn og hver þeirra um sig var forfaðir einnar hinna [[Tólf kynkvíslir Ísraels|tólf kynkvísla Ísraels]], sem hlutu allar nema [[Levítar]] landsvæði í landinu Ísrael. Í fyrstu Mósebók er einnig sagt frá því að Jakob hafi haldið mest upp á Rakel og syni sína með henni, Jósef og Benjamín. Þetta leiddi til þess að eldri bræður Jósefs lögðu fæð á hann og seldu hann í þrældóm. Fræðimenn greinir á um hvort Jakob hafi verið til sem söguleg persóna en fornleifarannsóknir hafa ekki gefið neinar vísbendingar um að svo sé.<ref>{{Cite book |title=The Ancient Israelite World |last=Faust |first=Avraham |publisher=Taylor & Francis |year=2022 |isbn=978-1-000-77324-8 |pages=71–72 |editor-last=Keimer |editor-first=Kyle H. |chapter=Between the Biblical Story and History: Writing an Archaeological History of Ancient Israel |editor-last2=Pierce |editor-first2=George A. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4beREAAAQBAJ&pg=PA71}}</ref><ref>{{cite book |title=Misusing Scripture: What are Evangelicals Doing with the Bible? |last=Dever |first=William G. |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=978-1-000-85301-8 |editor-last=Elliott |editor-first=Mark |page=PT110 |chapter=Christian Fundamentalism, Faith, and Archaeology |editor-last2=Atkinson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Rezetko |editor-first3=Robert |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WGuwEAAAQBAJ&pg=PT110}}</ref> Fornleifafræðingurinn [[William F. Albright|William Albright]] taldi að Jakob hefði verið uppi á 19. öld f.Kr. en seinni tíma fræðimenn á borð við John J. Bimson and [[Nahum Sarna]] hafa mælt gegn því að nota fornleifafræði til að styðja slíkar fullyrðingar vegna takmarkaðrar þekkingar okkar á þessu tímabili. Nýlegar rannsóknir eftir [[Thomas L. Thompson]] og [[William G. Dever|William Dever]] benda til þess að sögurnar um Jakob hafi verið skrifaðar síðar í hugmyndafræðilegu skyni fremur en að vera sannsögulegar heimildir. ==Nafnsifjar== Samkvæmt 1. Mósebók 25:26 er nafnið {{lang|he-Latn|Yaʿaqōv}} {{lang|he|יעקב|rtl=yes}} dregið af {{lang|he-Latn|ʿaqev}} {{lang|he|עָקֵב|rtl=yes}}, sem þýðir „hæll“ því þegar Jakob fæddist hélt hann um hælinn á tvíburabróður sínum, Esaú.<ref> Biblían. Fyrsta bók Móse. 25:26. „Og eftir það kom bróðir hans í ljós, og hélt hann um hælinn á Esaú, og var hann nefndur Jakob.“</ref><ref name="FreedmanMyers2000">{{cite book|author1=David Noel Freedman|author2=Allen C. Myers|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|url=https://books.google.com/books?id=qRtUqxkB7wkC&pg=PA666|date=31 December 2000|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-5356-503-2|page=666}}</ref> Sögulegur uppruni nafnsins er óljós en heimildir eru til um önnur svipuð nöfn. Nafnið {{lang|he-Latn|[[Yaqub-Har]]}} hefur fundist á lista yfir örnefni eftir [[Tútmósis 3.]] (frá 15. öld f.Kr.) og síðar sem nafn faraós [[Hyksos]]þjóðarinnar. Híeróglýfurnar eru margræðar og hægt er að lesa þær sem „Yaqub-Har“, „Yaqubaal“ eða „Yaqub El“. Enn eldri heimildir eru til um nafnið, í fleygrúnaletri frá því í kringum 1800 f.Kr.<ref>Victor P. Hamilton, ''The Book of Genesis, Chapters 18–50'' (1995), [https://books.google.com/books?id=zlQ4chBCC5oC&pg=PA179 bls. 179].</ref> Bright (1960) lagði fram þá tilgátu að nafnið Jakob sé stytting á nafni með viðskeytinu „El“, sem merkir „megi [[El (goð)|El]] vernda“.<ref>Jonathan Z. Smith, ''Map is Not Territory: Studies in the History of Religions'', University of Chicago Press (1978), [https://books.google.com/books?id=a8Vvzr7SeuwC&pg=PA33 bls. 33].</ref> Önnur afbrigði af nafninu Jakob hafa fundist í heimildum á [[amorítamál]]i.<ref>{{cite journal |title=Patriarchal Names in Context |journal=Tyndale Bulletin |last=Millard |first=Alan |volume=75 |issue=desember|pages=155–174 |year=2024 |doi=10.53751/001c.117657 |issn=2752-7042 |doi-access=free}}</ref> Nafnið Ísrael, sem Jakob hlaut eftir atvik þar sem hann glímdi við engil (í 1. Mósebók 32:22) er samsett úr {{lang|he|אֵל|rtl=yes}} ''[[El (goð)|el]]'' „guð“ og rótinni {{lang|he|שָׂרָה|rtl=yes}} ''śarah'' sem merkir „að ráða, glíma við, hafa vald yfir, sigra“:<ref>{{lang|he|שָׂרָה|rtl=yes}} ''śarah'' "to contend, have power, contend with, persist, exert oneself, persevere" (''[[Strong's Concordance]]'' [https://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=H8323&t=KJV H8323]); {{lang|he|שָׂרַר|rtl=yes}} ''śarar'' "to be or act as prince, rule, contend, have power, prevail over, reign, govern" (''[[Strong's Concordance]]'' [https://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=H8280&t=KJV h8280])</ref> &nbsp;{{lang|he|שָׂרִיתָ עִם־אֱלֹהִים |rtl=yes}} („því að þú hefir glímt við Guð og menn og fengið sigur“). Einnig er hægt að lesa ''el'' sem frumlagið og túlka nafnið sem „El ræður/glímir/berst“.<ref>"The Jewish Study Bible" of [[Oxford University Press]] (bls. 68=) "The scientific etymology of ''Israel'' is uncertain, a good guess being '[The God] El rules.'"[http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Bibles/StudyBibles/TanakhJewishversion/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTI5NzUxNQ==]</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Gyðingdómur]] [[Flokkur:Persónur í gamla testamentinu]] tnz9a5q1l2zyr10glu7sxt9sma5o5de 0 192377 1976329 1974952 2026-08-23T21:41:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976329 wikitext text/x-wiki [[Mynd:CF5144_Paris_1er_eglise_St_Eustache_tableau_Tobie_et_ange_rwk.jpg|thumb|Tóbías og engillinn Rafael á málverki eftir [[Santi di Tito]] frá 16. öld.]] '''Tóbítsbók''' er ein af bókum [[Biblían|Biblíunnar]] í [[rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] og [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]], en er [[apókrýf rit|apókrýf]] í mótmælendabiblíum og [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Hún er frá 3. og 2. öld f.Kr. Hún segir frá tveimur fjölskyldum; annars vegar hins blinda Tóbíts í [[Níneve]], og hins vegar Söru, sem er yfirgefin í [[Ekbatana]]. Tóbías, sonur Tóbíts, er sendur að sækja tíu silfur[[talenta|talentur]] til [[Medía|Medíu]] og hittir Söru á leiðinni fyrir milligöngu engilsins [[Rafael erkiengill|Rafaels]]. Djöfullinn [[Asmódeus]] drepur alla karlmenn sem Sara giftist, en engillinn frelsar hana undan honum og þau Tóbías ganga í hjónaband. Þau snúa aftur til Níneve þar sem Tóbít endurheimtir sjón sína fyrir kraftaverk.<ref>{{cite web|url=https://biblian.is/biblian/tobitsbok-1-kafli/|title=Tóbítsbók|website=Biblía 21. aldar|access-date=10.8.2026}}</ref> Fræðimenn telja að bókin hafi upphaflega verið samin á [[semísk mál|semísku máli]]. Fimm brot á [[arameíska|arameísku]] og [[hebreska|hebresku]] hafa fundist í [[Dauðahafshandritin|Dauðahafshandritunum]] frá 1. og 2. öld f.Kr.<ref>{{cite book|author=Cross, F.M.|year=1961|chapter=The development of the Jewish scripts|editor=G.E. Wright|title=The Bible and the ancient Near East: Essays in honor of William Foxwell Albright|url=https://archive.org/details/bibleancientnear0000gern_k2g6|page=[https://archive.org/details/bibleancientnear0000gern_k2g6/page/138 138]}}</ref> Bókin hefur haft áhrif á höfunda annarra apókrýfra rita.<ref>{{cite book|author=Moore, C.A.|year=1996|title=Tobit: A new translation with introduction and commentary|volume=40A|publisher=Doubleday|pages=46}}</ref> Hún var hluti af bæði [[Sjötíumannaþýðingin|Sjötíumannaþýðingunni]] og elstu latínuþýðingunum (''[[Vetus Latina]]'').<ref>{{cite book|author=Tov, E.|year=2012|title=Textual criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_r0z8|edition=3|location=Minneapolis|publisher=Fortress Press|page=[https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_r0z8/page/134 134]}}</ref><ref>{{cite book|author=Kedar, B.|year=1988|chapter=The Latin translations|editor=M.J. Mulder|title=Compendia rerum Iudaicarum ad Novum Testamentum|volume=II.1. Mikra|pages=299-338|publisher=Fortress Press}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{Bækur Biblíunnar}} [[Flokkur:Apókrýf rit]] jnpsqht7fer71i1jiwno7h4p7bijgco 1 192491 1976294 1975874 2026-08-23T12:16:25Z Snævar 16586 /* Ljósmynd af Sólfari */ Svar 1976294 wikitext text/x-wiki == Ljósmynd af Sólfari == Þurfum við að hlaða inn okkar eigin mynd innan iswiki sem er ekki frá Commons í þessu tilfelli? Það er eitthvað í gangi með copyright á flokkinum fyrir þetta verk: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:S%C3%B3lfar Wikimedia Commons:Category:Sólfar]. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 19. ágúst 2026 kl. 08:39 (UTC) : Prufaði að setja eina... --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. ágúst 2026 kl. 09:27 (UTC) :: Já, lol, fattaði ekki að þú varst búin að setja sömu mynd. Annars eru þetta asnalegar reglur með list í almannarými. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. ágúst 2026 kl. 09:33 (UTC) :Já, það er í fínu lagi að setja myndir af skúlptúrum á íslensku wikipediu. [[:File:Reykjavik - Reykjavík - Tagzania - 1783796745074.jpg]] er í lagi að hlaða inn hérna, en [[:File:Skulptur Sonnenfahrt.jpg]] má ekki koma hingað vegna þess að leyfið vantar. Íslenska Wikipedia má nota undanþágur í höfundarrétti en Wikimedia Commons má það ekki, vegna reglna hýsingaraðila - [[foundation:Resolution:Licensing policy]]. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 23. ágúst 2026 kl. 12:16 (UTC) cgul7s8sjz4yiuefvrmcahwc1bb8ghj 0 192500 1976326 1976000 2026-08-23T21:30:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260823)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1976326 wikitext text/x-wiki [[File:fibreoptic.jpg|thumb|right|upright|Ljósleiðaraþræðir]] '''Ljósleiðari''' er fíngerður þráður úr [[gler]]i eða [[plast]]i sem flytur [[ljós]] frá einum enda til annars. Algengasta hagnýting slíkra þráða er í [[Fjarskipti|fjarskiptum]] þar sem ljóspúlsar eru notaðir til að senda [[Gögn|gagnamerki]] eftir þræðinum. Ljósleiðarar geta borið slík merki um lengri veg en unnt er með rafboðum um vír. Þeir bjóða einnig upp á meiri [[bandvídd]] og verða ekki fyrir truflunum vegna [[rafsegulgeislun]]ar í umhverfinu.<ref>{{cite book |ref=Senior |last1=Senior |first1=John M. |last2=Jamro |first2=M. Yousif |title=Optical fiber communications: principles and practice |url=https://archive.org/details/opticalfibercomm0000seni_u8a2 |date=2009 |publisher=Pearson Education |isbn=978-0130326812 |pages=[https://archive.org/details/opticalfibercomm0000seni_u8a2/page/7 7]–9}}</ref> Ljósleiðarar eru einnig notaðir til lýsingar og í sérhæfðri myndatöku.<ref>{{cite web |title=Birth of Fiberscopes |url=http://www.olympus-global.com/en/corc/history/story/endo/fiber/|website=www.olympus-global.com |publisher=Olympus Corporation |access-date=17 April 2015}}</ref> Ljósleiðarar byggja á fyrirbæri sem kallað er [[alspeglun]]. Þegar ljós lendir á skilum tveggja efna verður vanalega [[ljósbrot]] þar sem stefna geislans breytist vegna þess að [[ljóshraði|hraði ljóss]] er mismikill eftir efnum. Ef seinna efnið hefur lægri brotstuðul (hærri ljóshraða) en hið fyrra og áfallshorn ljóssins er nógu krappt verður hins vegar ekkert ljósbrot inn í seinna efnið og ljósið speglast að öllu leyti af skilfleti þeirra og helst innan fyrra efnisins. Þannig getur ljósið skoppað innan ljósleiðaraþráðar án þess að sleppa út.<ref>{{Vísindavefurinn|2610|Hvað er ljósleiðari?}}</ref> ==Saga== Á fyrri hluta [[19. öldin|19. aldar]] sýndu [[Daniel Colladon]] og [[Jacques Babinet]] fram á það í París að leiða mætti ljós eftir bognum vatnsstraumi með ljósbroti.<ref>{{cite journal |first=Jean-Daniel |last=Colladon |title=On the reflections of a ray of light inside a parabolic liquid stream |journal=Comptes Rendus |year=1842}}</ref> [[John Tyndall]] kynnti síðan fyrirbærið almenningi í London og útskýrði alspeglun, sem er grunnur ljósleiðaratækninnar..<ref name=regis>{{cite book|last =Bates|first =Regis J|title =Optical Switching and Networking Handbook|url =https://archive.org/details/opticalswitching0000bate|publisher =McGraw-Hill|year= 2001|location =New York|isbn=978-0-07-137356-2|page =[https://archive.org/details/opticalswitching0000bate/page/10 10]}}</ref> Síðar á 19. öld og fyrri hluta þeirrar [[20. öldin|20.]] voru gerðar tilraunir með að leiða ljós um glerstangir og senda myndir í gegnum búnt af ljósleiðurum, meðal annars til læknisfræðilegra rannsókna. Árið 1956 fékkst [[einkaleyfi]] á sveigjanlegt tæki sem hægt var að nota við [[magaspeglun]] sem byggði á myndflutningi um búnt af ljósleiðurum.<ref>{{cite journal |author1=Hopkins, H. H. |author2=Kapany, N. S. |year=1954 |journal=Nature |doi=10.1038/173039b0 |volume=173 |pages=39–41 |title=A flexible fiberscope, using static scanning |issue=4392 |bibcode=1954Natur.173...39H |s2cid=4275331}}</ref> Áhugi vaknaði á möguleikum ljósleiðara í fjarskiptum á sjöunda áratugnum. Rannsóknarstofa þýska raftækjaframleiðandans [[Telefunken]] sótti um einkaleyfi á tækni sem notaðist við ljósleiðara 1966<ref>{{cite patent |country=DE |number=1254513 |status=patent |title=Mehrstufiges Übertragungssystem für Pulscodemodulation dargestellte Nachrichten. |gdate=1967-11-16 |inventor=Börner, Manfred |assign1=Telefunken Patentverwertungsgesellschaft m.b.H.}}</ref><ref>{{cite patent |country=US |number=3845293 |status=patent |title=Electro-optical transmission system utilizing lasers| inventor=Börner, Manfred}}</ref> og um sama leyti náðust miklar framfarir í því að draga úr merkjatapi með hreinna gleri. Á áttunda og níunda áratugnum var bandaríska fyrirtækið [[Corning]] í farabroddi við þróun framleiðslutækni sem gerði mögulegt að framleiða ljósleiðaraþræði hraðar og með ódýrari hætti.<ref name=hecht1999b>{{cite book |last=Hecht |first=Jeff |title=City of Light, The Story of Fiber Optics |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=4oMu7RbGpqUC&pg=PA114 |isbn=978-0-19-510818-7 |page=271}}</ref> Ljósleiðarastrengur var fyrst grafinn í jörð í [[Tórínó]] á Ítalíu 1977 til að tengja símstöðvar.<ref>{{cite conference |last1=Catania |first1=B. |last2=Michetti |first2=L. |last3=Tosco |first3=F. |last4=Occhini |first4=E. |last5=Silvestri |first5=L. |title=First Italian Experiment with a Buried Optical Cable |pages=315–322 |url=http://www.chezbasilio.org/immagini/cos1_tests.pdf |book-title=Proceedings of 2nd European Conference on Optical Communication (II ECOC) |date=September 1976 |access-date=2022-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |title=15 settembre 1977, Torino, prima stesura al mondo di una fibra ottica in esercizio.|website=Archivio storico Telecom Italia |access-date=2017-02-15 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171214/http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |url-status=dead}}</ref> Víðtæk ljósleiðaravæðing fjarskiptakerfa fór af stað á 9. áratugnum, þá sér í lagi í grunnkerfum á milli símstöðva. Fyrsti ljósleiðara-[[sæstrengur|sæstrengurinn]] á milli heimsálfa var tekinn í notkun 1988. Það var [[TAT-8]] sem lá á milli [[New Jersey]] í Bandaríkjunum og Englands og Frakklands.<ref name=HAC>{{Cite web|url=https://atlantic-cable.com//Cables/1982-SL-SeaTrials/index.htm|title=History of the Atlantic Cable & Submarine Telegraphy - 1982 SL Lightguide Cable Sea Trials|website=atlantic-cable.com |access-date=2025-09-10}}</ref> ==Tilvísanir== <div class="references-small"></div> [[Flokkur:Fjarskipti]] 95dfgl5cevknwwker3gw20v8qwqvkb6 0 192504 1976305 1976103 2026-08-23T19:15:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976305 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wohngebiet Beothuk.png|thumb|Nýfundnaland, heimasvæði Beótúk þjóðflokksins]] '''Beótúk'''-fólkið (eða Beoþúkk) (á ensku Beothuk eða Beothuck; á frönsku Béothuk) sem voru einnig þekktir sem Pi'tow'ke („upp með ánni“) sem nágrannar þeirra [[Mikmak]] kölluðu þá.<ref> Rita Joe: Song of Rita Joe: Autobiography of a Mi'kmaq Poet, Seite 130, University of Nebraska Press, 1996, ISBN 978-0-8032-7594-2.</ref>) var [[Frumbyggjar|frumbyggjaþjóðflokkur]] á eyjunni [[Nýfundnaland]] í austur [[Kanada]]. Yfirleitt er talið er að tungumál þeirra hafi verið svo kallað [[stakmál]], sem hafi haft mörg tökuorð úr [[Algonkínsk tungumál|algonkínskum]] tungumálum.<ref>Hammarström, Harald (September 2015).[ https://muse.jhu.edu/article/593411/pdf "Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review: Online appendices".] Language. 91 (3): s1–s188. doi:10.1353/lan.2015.0049.[https://pure.mpg.de/view/item_2230850 hdl:11858/00-001M-0000-0029-1D58-0.] ISSN 1535-0665.</ref><ref>Campbell, Lyle (June 25, 2024),[ https://academic.oup.com/book/57386/chapter-abstract/464713514 ''North American Indian Languages North of Mexico''] The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 28–145, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0002, ISBN 978-0-19-767346-1</ref> Talið hefur verið að þjóðflokkurinn hafa dáið út á þriðja áratugi 19. aldar. Munnlegar sögur, hins vegar, herma að nokkrir þeirra hafa farið norður til [[Labrador]] og sameinast [[Innu|Innu-þjóðflokknum]] og jafnframt að aðrir einstaklingar hefðu farið í sambúð við evrópska nýlendubúa, Innu og Mikmak fólk.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls.224-226</ref><ref> Steven M. Carr (2020). [https://cdnsciencepub.com/doi/full/10.1139/gen-2019-0149 Evidence for the persistence of ancient Beothuk and Maritime Archaic mitochondrial DNA genome lineages among modern Native American peoples.] Tímaritið Genome, Volume 63, Number 7, July 2020. https://doi.org/10.1139/gen-2019-0149</ref> Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Beótúk eru það Innu, Mikmak. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. ==Heiti== Orðið Beótúk kemur ekki fyrir í ritum fyrr en í lok 18. aldar, þegar safnað var orðum úr tungumáli þeirra frá einstaklingum sem höfðu verið teknir til fanga. Beótúk var það heiti sem þeir notuðu um sjálfa sig og þýddi „manneskjur“ eða „fólkið“ á sama hátt og fjölmargar aðrar þjóðir nota þegar þær tala um sig.<ref>Howley James Patrick, The Beothucks or red Indians : the aboriginal inhabitants of Newfoundland, New York, AMS Press, 1915 (endurútgefið 1979) (ISBN 978-0-404-15589-6 et 0-404-15589-8, OCLC 4500147), Bls. 304-305</ref> Fram að því voru þeir þekktir sem ''rauðskinnar'' vegna þessa að þeir notuðu mikið rautt [[Okkur|okkra]], meðal annars sem andlitsfarða. Hugtakið rauðskinnar eða samsvarandi (''Red Skin'', ''Red Indians'' á [[Enska|ensku]] og ''Peaux-Rouges'', ''Indiens Rouges'' á [[Franska|frönsku]]) um alla frumbyggja Norður-Ameríku (nema inúíta) til aðgreiningar frá Evrópubúum kemur fyrst fyrir í heimildum árið 1769.<ref>Barrie Reynolds et William C. Sturtevant (ritsj.), Handbook of North American Indians, vol. 2, Government Printing Office, 1978:</ref><ref> Lakshmi Gandhi: [https://www.npr.org/sections/codeswitch/2013/09/09/220654611/are-you-ready-for-some-controversy-the-history-of-redskin Are You Ready For Some Controversy? The History Of 'Redskin']. í: Code Switch! 9. September 2013.</ref> == Tungumál og búseta== Afarlítið er vitað um tungumál Beótúk-fólksins og byggist á fjórum stuttum orðasöfnum sem innihalda rúmlega 400 orð og hugtök sem fengust frá handteknum Beótúkkum, 1792<ref> Pulling, George C. 1792. A few facts by G.C. Pulling respecting the Native Indians of the Isle of Newfoundland. Handrit á British Museum, additional MSS 38352.</ref> og 1834<ref>Robinson, Sir Hercules. 1834. "Vocabulary of the Natives of Newfoundland." Royal Geographical Society Journal 4:218-220</ref> Orðalistarnir eru ekki samræmdir og sama orð getur verið umritað á mismunandi vegu. Þess vegna er erfitt að endurskapa [[Hljóðkerfisfræði|hljóðkerfi]] og [[Málfræði|málfræði]] tungumálsins. Listarnir gefa til kynna að þetta tungumál hafi verið mjög ólíkt tungumálum nágranna á meginlandinu og mögulega stakmál. Það er þó möguleg að fjarlæg tengsl hafa verið við algonkínsk tungumál þjóðflokka þar sem nú er [[Quebec]] og Labrador. Þótt svo virðist sem að Beótúk-fólkið hafi eitt sinn búið á öllu Nýfundnalandi og einnig haft samskipti við íbúa á Labrador, koma flestar upplýsingarnar um það frá hópi sem bjó á miðri eyjunni í lok 18. aldar og snemma á 19. öld þegar mjög hafði þrengt að þjóðflokknum.<ref>James A. Tuck (2025). [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Beothuk Canadian Encyclopedia</ref> ==Menningarágrip== Þegar Evrópumenn komust á kynni við Nýfundnaland snemma á 16. öld bjuggu Beótúkkar um alla eyjunna, en sérstaklega á norðausturströndinni þar sem nú heitir Notre Dame og Bonavista-flóar. Stuttu eftir komu Evrópumanna neyddust Beótúkkar að hörfa frá bestu veiðistöðunum við ströndina vegna yfirgangs aðkomumanna. Tölur um fjölda Beótúkka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir ár 1497, allt frá um 1.000.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls 8</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Engar öruggar heimildir eru um fjölda Beótúkka á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa. Fræðimenn á 19. og byrjun 20. aldar áætluðu að um 2.000 Beótúkkar hafi lifað á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa á 15. öld.<ref>[https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/Beothuk.php ''Distribution and Size of the Beothuk Population, Leadership and Communal Activities'']</ref> Reiknað hefur verið útfrá burðargetu vistkerfisins á þeim tíma sem samskipti áttu sér stað að fjöldi Beótúkka hafi lengst af verið á bilinu 1.000 til 1.500.<ref>Adhikari, Mohamed (2023). ''"'Now We Are Natives': The Genocide of the Beothuk People and the Politics of 'Extinction' in Newfoundland"''. In Jacob, Frank; Göllnitz, Martin (eds.). ''Genocide and Mass Violence in the Age of Extremes''. De Gruyter. pp. 115–136. doi:10.1515/9783110781328. ISBN 978-3-11-078132-8. ISSN 2626-6490.</ref> Þeir bjuggu í sjálfbærum fjölskyldueiningum með 30 til 55 einstaklingum.<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 12</ref> en höfðu enga formlega höfðingja eða leitoga. [[Mynd:Beothuk camp.jpg|alt=Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.|thumb|Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.]] Beótúkkar kölluðu bústaði sína ''mamateeks''. <ref>Adhikari 2023, Bls. 117.</ref> Vegna þess að þeir fluttu iðulega milli veiðisvæða og höfðu einnig árstíðabundina búsetu voru fjölbreyttir stílar og byggingaraðferðir við að setja upp mamateeks. Sumar voru ætlaðar til að hýsa eina fjölskyldu yfir sumartímann; aðrar voru gerðar fyrir stærri hópa til vetrardvalar eða til endurtekinnar notkunar ár eftir ár. Mamateeks voru byggðar þannig að alllöngum staurum var raðað í hring, þeir voru bundnir saman efst og mynduðu grindina, þannig að úr varð uppmjó bygging sem var þakin með [[Birki|birkiberki]] sem var saumaður saman og skaraðar. Opið var efst sem reykop. Í miðri byggingunni var [[Eldstæði|eldstæði]] og umhverfis dældir til að sofa í. Þessar dældir, sem virðast hafa verið einstökar fyrir Beótúkka, voru grafnar niður í moldina klæddar með trjágreinum. Bústaðirnir voru vetrarbúnir með því að klæða þá að innan með skinnum og einangra með [[Mosar|mosa]].<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 38</ref> Eitt af því sem vakti athygli Evrópubúa var að Beótúkkarnir báru rautt okkur blandað fitu á andlitið og allan líkaman, og einnig föt, vopn, áhöld og báta. Rauði liturinn var tákn þjóðfloksins og var borin á ungabörn sem tákn um að þau væru hluti af kynþættinum. Á hverju vori var haldin hátíð þar sem húsnæði, bátar og margt annað var borið rauðum lit. Þar sem rauði liturinn er áberandi í greftrunarstöðum Beótúkka er álitið að það hafi einnig haft merkingu tengda trú, svipað og hjá mörgum öðrum frumbyggjaþjóðum sem töldu að rauðleitur litur táknaði [[Yfirnáttúrleiki|dulræn]] öfl. <ref>Marshall, I. (1977). The red ochre people: How Newfoundland's Beothuck Indians lived. útg. J. J. Douglas, ISBN: 0888941579</ref> Helstu veiðidýr Beótúkka voru [[Hreindýr|hreindýr]], [[Lax|lax]] og [[Selaættkvísl|selir]], auk þess sem þeir veiddu aðrar dýrategundir og neyttu fjölda jurtategunda.<ref>Maron, Philippe (2019). [https://spark.stir.ac.uk/wp-content/uploads/2019/07/Article-1-Red-Indians-of-Newfoundland-.pdf"The Passing of the "Red Indians of Newfoundland". Colonisation and Agency in the Beótúk's Extinction in the 17th-19th Centuries: Success and Failure"]. Spark: Stirling International Journal of Postgraduate Research. 5: 1–1 </ref> Beótúkkarnir fylgdu árstíðabundnum fluttningi aðal veiðidýra sinna. Á haustin settu þeir upp girðingar, sumar 40–60 km langar, sem notaðar voru til að reka hreindýrahjarðir að veiðimönnum sem biðu vopnaðir bogum og örvum.<ref>Vaughan, Alden T. (1982-10-01). "From White Man to Redskin: Changing Anglo-American Perceptions of the American Indian". The American Historical Review. 87 (4): 918. doi:10.2307/1857900. ISSN 0002-8762. JSTOR 1857900.</ref> [[Jarðvegur|Jarðvega]]- og [[Fornleifar|fornleifarannsóknir]] hafa leitt í ljós miklar sveiflur í veðurfari, vaxtarskilyrðum og þar af leiðandi sveiflum í veiðistofnum eins og hreindýrum. Lax og margar aðrar fiskitegundir við Nýfundnaland eru mjög árstíðabundnar og aðeins hægt að veiða á sumrin. Árstíðabundar sveiflur í fæðuöflun og viðkvæmni jurta- og dýrategunda á eyjunni og í vötnum hennar þýddi að misvöxtur eða sérlega slæm veður gátu valdið miklum hörmungum. Til að nýta sér árstíðabundin gnægð veiðidýra til fulls þróuðu Beótúkkar ýmsar aðferðir til að varðveita matvæli. <ref>Tuck, James A. & Pastore, Ralph T. 1985. A nice place to visit, but... Prehistoric human extinctions on the Island of Newfoundland. Canadian Journal of Archaeology/Journal canadien d’archéologie 1.9. Bls. 69-80.</ref> Bátar eða [[Kanó|kanóar]] Beótúkka voru úr hreindýra- eða selskinnum og stefni kanóanna var hert með berki grenitjáa. Þessir kanóar líktust [[Kajak|kajökum]] í laginu og voru sagðir vera allt að 4-5 m á lengd og 0,70-0,90 m á breidd með nægu plássi til að flytja börn, hunda og eigur.<ref>Hewson, John (2007). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/nflds/article/view/10104/10365 "Santu's Song".] Memorial University. 22 (1).</ref> ==Samskipti við nágranna og Evrópubúa== ===Norræn viðkoma === Eini fornleifafundurinn sem staðfestir komu og dvöl norrænna manna til norðaustur Norður-Ameríku um ár 1000 hefur fundist í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]] á hinum Mikla norðurskaga á Nýfundnalandi. <ref>Luna Polinelli, Ryan Fenster(2025). [https://ledibooks.com/read/quante-americhe-europei-nel-nuovo-mondo-prima-di-colombo-fra-storia-e-invenzione/section/ed7a370b-c23b-4592-8ad5-d7e994576a90 L’ANSE AUX MEADOWS: THE LIMIT OF NORSE EXPANSION] úr Quante Americhe? Europei nel Nuovo Mondo prima di Colombo fra storia e invenzione. Ritsj Michael Micci og Federica Favero. Ledizioni – LediPublishing. ISBN 9791256004669</ref> Ekki hafa fundist nein merki um að frumbyggjar hafi haft búsetu á skaganum samtímis norrænu búsetunni. Hins vegar sýna rannsóknir að frumbyggjar bjuggu þar bæði fyrir og eftir, í allt að 6000 ár samanlagt.<ref>Charlotte Mary Cotter Whyte (2025). [https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/995504/1/Whyte_Msc_S2025.pdf A middle to late Holocene paleo-environmental study of L’Anse aux Meadows, Newfoundland, Canada]. Concordia University Montreal </ref> Engin merki er um átök milli frumbyggja og norrænu aðkomumanna, ekki er að sjá vísvitandi skemmdir og engar grafir hafa fundist.<ref> Wallace, Birgitta. 2003. The Norse in Newfoundland: L’Anse aux Meadows and Vinland. Newfoundland Studies 1.19. 5-43.</ref> En jarðvegs og gróðurrannsóknir sem gerðar voru 2019 gáfu í skyn að norrænnir menn og frumbyggjar hefðu dvalist samtímis nokkurn spöl frá norrænu húsunum og þar hafi mögulega verið einskonar verslunarsvæði. <ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. </ref> Í Eiríks sögu rauða, 12. kafla, er sagt að þegar [[Þorfinnur karlsefni|Karlsefni]] var á leiðinni til [[Grænland|Grænlands]] frá Straumsfirði eftir þriggja vetra dvöl hafi þeir fundið fimm Skrælingja. Einn skeggjaður, tvær konur og tvö börn. Menn Karlsefnis náðu dengjunum en hitt komst undan. Þeir tóku drengina með sér til Grænlands og kenndu þeim mál og skírðu. Ferðalýsingin bendir mjög til vesturstrandar Nýfundnalands og þá hafa þessir Skrælingjar að öllum líkindum verið af þjóðflokki Beótúkka.<ref> Ulrich Johann (2022). 6.17</ref> ===Nágrannar=== Samkvæmt munnmælasögum beggja þjóðflokka áttu áttu Beótúk-fólkið í aldalöngum deilum og baráttu við Mikimak-fólkið í vestri og einnig við Innu í norðri. Sambandið við Innu-fólkið var þó einnig vinsamlegt á tímum, meðal annar fengu þeir steinexir og önnur verkfæri frá þeim, og hóparnir fóru í gagnkvæmar heimsóttnir. Talið er að síðastu eftirlifandi Beótúk-einstaklingarnir hefðu flutt til Innu-fólksins í Labrador. ===Evrópuáhrif=== Þegar [[Giovanni Caboto]] (þekktari sem John Cabot) kom í land á Nýfundnalandi árið 1497 sá hann að þar voru ummerki sem bentu til þess að þar byggi fólk en sá engan. Þegar Evrópumenn komust í kynni við Beótúk-fólkið snemma á 16. öld bjuggu flestir þeirra á norðausturströnd Nýfundnalands. Eftir komu Cabot voru fyrstu Evrópumenn sem fóru að sækja Nýfundnaland heim [[Baskar|baskneskir]],<ref>Peter Bakker, “‘The Language of the Coast Tribes Is Half Basque’: A Basque-American Indian Pidgin in Use between Europeans and Native Americans in North America, ca. 1540-ca. 1640,” Anthropological Linguistics, 31 (1989): Bls. 117–143</ref> [[Bretanía|bretónskir]] og [[England|enskir]] [[Sjómennska|fiskimenn]] sem komu þangað reglulega á [[Vertíð|vertíðum]], enda var gnægð [[Þorskur|þorsks]] og annara fiska á miðunum.<ref>Matt Dwyer (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/fishing-admirals.php Fishing Admirals.] The Newfoundland and Labrador Heritage </ref> Stuttu eftir komu Evrópubúanna neyddist Beótúk-fólkið til að flytja frá strandhéruðunum inn í landið vegna yfirgangs evrópumanna. Koma Evrópubúa raskaði valdajafnvægi milli þjóðflokka svæðisins verulega. [[Konungur Englands|Enska krúnan]] gerði tilkall til Nýfundnalands árið 1583 og kom á fót nokkrum fiskiþorpum. Mikmak-fólk frá svæðinu þar sem nú heitir [[Nova Scotia]], [[Eyja Játvarðs prins|Prins Edward-eyju]] og [[New Brunswick]], hófu að ferðast norður til að eiga viðskipti við Englendinga með evrópskar [[Málmur|málm]]- og [[Vefnaður|vefnaðarvörur]] eins og [[Ketill|katla]], [[Hnífur|hnífa]] og teppi. Fleir og fleir Mikmak settust að lokum að á eyjunni og byggðu upp eigin þorp. Ólíkt mörgum öðrum frumbyggjum forðust Beótúk-menn samskipti við Evrópubúa, <ref>Adhikari 2023, Bls. 118.</ref> og þeir fluttu inn í landið þegar evrópskar byggðir jukust og komu einungis á fyrrum bækistöðvar til að sækja hluti gerða úr málmi. Þeir söfnuðu og tóku með sér einnig öll [[Verkfæri|verkfæri]] og annað efni til dæmis [[Nagli|nagla]], [[Öngull|öngla]] og [[Pottur|potta]] og pönnur sem evrópsku sjómennirnir skildu eftir sig þegar þeir höfðu verkað aflann, [[Salt|saltað]] og þurrkað áður en þeir fluttu hann til Evrópu að lokinni verktíð. Þegar Evrópskir landnemar fóru að setjast að á seinni hluta 18. aldar fóru þeir að keppa við Beótúk-fólkið um veiði á laxi, selum og fuglum og aðrum strandgæðum sem voru mikilvægur hluti af mataræði þeirra og lífsstíl. Aðgangur Beótúka að auðlindum hélt áfram að minnka þegar Evrópsk landnám stækkuðu norður og vestur. Inn í landi lögðu Evrópskir loðveiðimenn gildrur, röskuðu hreindýraveiðum og stálu úr vistum Beótúk-manna. Beótúk-menn hins vegar stálu gildrum til að nýta málminn og stálu einnig úr heimilum og geymslum Evrópskra landnema og einnig voru dæmi um að þeir hafi ráðist á þá.<ref>Upton, L. F. S. (1991). "The Extermination of the Beothucks of Newfoundland". úr Miller, J. (ritsj.). Sweet promises: a reader on Indian-white relations in Canada. Toronto: University of Toronto Press. bls. 68–89. ISBN 0-8020-6818-9.</ref><ref> Harries, John (2010). "Of bleeding skulls and the postcolonial uncanny: bones and the presence of Nonosabasut and Demasduit". Journal of Material Culture. 15 (4): 403–421. doi:10.1177/1359183510382962</ref> Allt þetta leiddi til fjandskapar og gagnkvæmu ofbeldi.<ref> Adhikari 2023, Bls. 119–121.</ref> Ólíkt öðrum frumbyggjum Ameríku virðist Beótúk-fólkið ekki hafa haft áhuga á að komast yfir [[Skotvopn|skotvopn]].<ref> Marshall 1996, bls. 33. </ref> Með skotvopnum og tækni höfðu landnemarnir yfirleitt yfirhöndina bæði í veiðum og skærum. ===Þjóðflokkur hverfur=== Tölur um fjölda Beótúka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir 1497, allt frá um 1000.<ref>Marshall 1996, bls. 89.</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Áætlanir um fjölda eftirlifandi Beótúka í lok fyrsta áratugar 19. aldar eru mjög mismunandi, frá um 150 upp í 300. <ref> Marshall 1996, bls. 147. </ref> Í lok 18. aldar varð mjög aðþrengt að Beótúkkum þegar fólk frá bæði Mikmak og Innu fluttu inn á landsvæði þeirra á Nýfundnalands.<ref> The Beótúk of Newfoundland". visitnewfoundland.ca. January 5, 2013.</ref><ref>Adhikari 2023, Bls. 119.</ref> „''Beótúk-fólkið gat ekki séð sér fyrir nægilegri fæðu innan þeirra svæða sem það hafði aðgang að.''“ <ref>Kuch, M; et al. (2007). "A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: A systematic approach to ancient human DNA" (PDF). American Journal of Physical Anthropology. 132 (4): 594–604. doi:10.1002/ajpa.20536. PMID 17205549.</ref> Sögur um að Mikmak-menn hafi fengið skotpeninga fyrir að drepa Beótúkka og þurft að sýna [[Svarðfletting|flegið höfuðleður]] til að fá borgað voru algengar á 19.öld. Hins vegar eru engar heimildir til um þetta og flestir nútíma sagnfræðingar telja þetta vera þjóðsögur.<ref> Hillier, Bernice (June 21, 2021). "There's nothing to prove it, but Mi'kmaw mercenary myth persists, say researchers". CBC News. CBC.</ref><ref> Adhikari 2023, bls. 115–116.</ref> Ástæðurnar fyrir því að Beótúkkar hurfu sem sérstakur þjóðflokkur voru margar: Skortur á mat vegna samkeppni við og flótta frá evrópskum landnemum; [[Bólusótt|bólusótt]] og aðrir smitsjúkdómar sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir; landlægir [[Berklar|berklar]];<ref> Marshall I.(1981) - Disease as a factor in the demise of the Beothuk Indians. úr: Wilton C, editor. Change and continuity, Vol.1. Toronto: McGraw-Hill Ryerson.</ref> og ekki síst ofsóknir Evrópskra veiðimanna og landnema. Árið 1829, lést [[Nancy Shanawhdit]] sem talin er vera síðasti fulltrúi þjóðflokksins og hann þar með talinn útdauður.<ref> Anonymous (James McGregor) (1836). "Shaa-naan-dithit, or The Last of The Boëothics". Fraser's Magazine for Town and Country. XIII (LXXV): 316–323. Archived from the original on August 8, 2016. (Endurútgefið, Toronto: Canadiana House, 1969)</ref><ref> Harring, Sidney L. (2021). "'Shooting a Black Duck': Genocidal Settler Violence against Indigenous Peoples and the Creation of Canada". In Adhikari, Mohamed (ritstj.). Civilian-Driven Violence and the Genocide of Indigenous Peoples in Settler Societies. Routledge. Bls. 87. ISBN 978-1-003-01555-0.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/11/17/eiga_raetur_ad_rekja_til_indiana/ „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010] * [https://www.researchgate.net/publication/47743881_A_new_subclade_of_mtDNA_haplogroup_C1_found_in_icelanders_Evidence_of_pre-columbian_contact Icelanders Evidence of pre-columbian contact] == Ítarefni == * Donald H. Jr. Holly (2003): ''A Historiography of an Ahistoricity. On the Beothuk Indians.'' In: ''History and Anthropology'' 14, 2, {{ISSN|0891-9348}}, S. 127–140. * James P. Howley (2000): ''The Beothucks or Red Indians''. Cambridge University Press, Cambridge 1918 (Endurútgáfa: Prospero Books, Toronto, ISBN 1-55267-139-9). * Ingeborg Marshall (2009): ''The Beothuk''. The Newfoundland Historical Society, 2001 (Endurútgáfa: Breakwater Books, St. John’s, ISBN 978-1-55081-258-9). * Ingeborg Marshall (1996). A History and Ethnography of the Beothuk. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. * Ralph T. Pastore (1992): ''Shanawdithit’s People. The Archaeology of the Beothuks''. Breakwater Books, St. John’s. ISBN 0-929048-02-4. * Bruce G. Trigger (Ritstj.) (1978): ''Handbook of North American Indians''. Volume 15: ''Northeast''. Smithsonian Institution Press, Washington DC, ISBN 0-16-004575-4. * Keith John Winter (1975): ''Shananditti. The Last of the Beothuks''. J. J. Douglas Ltd., North Vancouver, ISBN 0-88894-086-6. [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] b49oioa9n8jzc45z26yy6xi30be7h1m 0 192512 1976337 1976255 2026-08-23T23:38:38Z MyraMidnight 41218 Endurorða smá svo það sé augljóst að það voru ekki 214 + 79 þáttakendur í fyrsta hlaupinu 1976337 wikitext text/x-wiki '''Reykjavíkurmaraþon''' (eða '''Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka''' síðan [[Íslandsbanki]] varð aðalstyrktaraðili hlaupsins árið 1997) er árlegt [[götuhlaup]] sem fer fram í [[Reykjavík]]. Það fór fyrst fram árið 1984. [[Íþróttabandalag Reykjavíkur]] (ÍBR) hefur haft umsjón með hlaupinu frá 2003. Árið 2014 (31. hlaupið) var metþáttaka í hlaupinu, en þá voru skráðir 15.552 þáttakendur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|titill=Um Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|safnmánuður=7. júní|safnár=2026}}</ref> Hlaupið var fellt niður árin 2020 og 2021 vegna [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldursins]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/tolfraedi|titill=Tölfræði|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418171757/https://www.rmi.is/tolfraedi|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Saga == Árið 1983 fengu þeir Knútur Óskarsson og Steinn Lárusson, sem báðir störfuðu í ferðabrasanum, þá hugmynd að halda [[maraþonhlaup]] í Reykjavík til að laða fleiri ferðamenn til landsins. Fyrsta hlaupið varð að veruleika ári síðar, eða 1984. Þá voru alls 214 skráðir og voru 79 af þáttakendunum frá öðrum löndum.<ref name=":0" /> == Góðgerðarsöfnun == Síðan 2007 hefur þáttakendum Reykjavíkurmaraþonsins verið boðið að hlaupa til styrktar góðum málefnum. Yfir hundrað góðgerðarfélög hafa tekið þátt í styrktarsöfnun gegnum árin og upphæðin sem safnast hefur aukist ár frá ári. Heildarupphæð sem hefur safnast í tengslum við Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka frá því að söfnun hófst til apríl 2026 er tæpar 1.701 miljónir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|titill=Saga góðgerðarsöfnunar|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260418155448/https://www.rmi.is/saga-godgerdarsofnunar|safnmánuður=18. apríl|safnár=2026}}</ref> == Bestu tímar frá upphafi == Eftirfarandi töflur sýna bestu tímana í hlaupinu frá upphafi:<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|titill=Bestu tímar frá upphafi - 10 km hlaup|útgefandi=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026|safnslóð=https://web.archive.org/web/20260607095138/https://www.rmi.is/bestu-timar-fra-1984|safnmánuður=7. júní|safnár=2026|ár=2025|mánuður=29. júlí}}</ref> === 10 km hlaupið === {| class="wikitable" |+Bestu tímar í 10 km hlaupi (karlar) !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 || Baldvin Þór Magnússon || 00:29:34 || 1999 || ISL || 2025 |- |2 || Hlynur Andresson || 00:30:23 || 1993 || ISL || 2024 |- |3 || Jack Martin || 00:30:58 || 1988 || GBR || 2014 |- |4 || Kári Steinn Karlsson || 00:31:00 || 1986 || ISL || 2007 |- |5 || Kári Steinn Karlsson || 00:31:39 || 1986 || ISL || 2009 |- |6 || Kári Steinn Karlsson || 00:31:44 || 1986 || ISL || 2008 |- |7 || Kevin Rojas Anderson || 00:31:50 || 1981 || GBR || 2013 |- |8 || Gauti Jóhannesson || 00:31:58 || 1979 || ISL || 2004 |- |9 || Þorbergur Ingi Jónsson || 00:32:00 || 1982 || ISL || 2013 |- |10 || Sveinn Margeirsson || 00:32:04 || 1978 || ISL || 2001 |- |11 || Mateo Dahmani || 00:32:05 || 1999 || FRA || 2025 |- |12 || Daníel Smári Guðmundsson || 00:32:06 || 1961 || ISL || 1998 |- |13 || Howard Bristow || 00:32:08 || 1975 || GBR || 2013 |} {| class="wikitable" |+Bestu tímar í 10 km hlaupi (konur) !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 || Ingmarie Nilson || 00:34:16 || 1966 || SWE || 1996 |- |2 || Nina Henriette J Lauwaert || 00:34:43 || 1988 || BEL || 2017 |- |3 || Kate Hulls || 00:35:19 || 1985 || GBR || 2017 |- |4 || Nikki Archer || 00:35:38 || 1986 || GBR || 2007 |- |5 || Katerina Kratochvilova Kriegelova || 00:35:49 || 1984 || CZE || 2019 |- |6 || Adeline Roche || 00:35:53 || 1984 || FRA || 2019 |- |7 || Elín Edda Sigurðardóttir || 00:35:55 || 1989 || ISL || 2019 |- |8 || Guðlaug Edda Hannesdóttir || 00:36:08 || 1994 || ISL || 2017 |- |9 || Sigþóra Brynja Kristjánsdóttir || 00:36:23 || 1990 || ISL || 2024 |- |10 || Arndís Ýr Hafþórsdóttir || 00:36:51 || 1988 || ISL || 2016 |- |11 || Agate VIOLLEAU || 00:36:54 || 1988 || FRA || 2022 |- |12 || Arndís Ýr Hafþórsdóttir || 00:36:55 || 1988 || DEN || 2014 |- |13 || Elín Edda Sigurðardóttir || 00:36:57 || 1989 || ISL || 2024 |} {| class="wikitable" |+Bestu tímar í 10 km hlaupi (kvár) !Sæti !Nafn !Tími !Fæðingarár !Þjóðerni !Ár hlaups |- |1 |Carlos Luis Rangles |00:51:16 |1991 |ECU |2025 |- |2 |Carlos Luis Rangles | 00:52:57 |1991 |ECU |2024 |- |3 |Aró Berg Jónasar | 00:54:17 |1994 |ISL |2025 |- |4 |Elías Rúni |01:03:55 |1993 |ISL |2023 |- |5 |Jóhanna Rakel |01:09:11 |1995 |ISL |2023 |- |6 |Aró Berg Jónasar |01:15:21 |1994 |ISL |2024 |- |7 |Elísabet Skagfjörð | 01:15:21 |1994 |ISL |2025 |- |8 |Sól Dagsdóttur |01:16:46 |1998 |ISL |2025 |- |9 |Sól Dagsdóttur | 01:18:49 |1998 |ISL |2024 |- |10 |Sunneva Kristín Sigurðardóttir |01:20:46 |1993 |ISL |2023 |- |11 |Andrea Rói Sigurbjörns |01:30:48 |1994 |ISL |2024 |- |12 |Sól Dagsdóttir | 01:35:26 |1998 |ISL |2023 |- |13 |Gabríel Brim Helgu |01:36:23 |1997 |ISL |2024 |} ==Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Langhlaup]] 54rpufdpfn1h0jt0yokvrz9j3nzb6qo 0 192520 1976296 2026-08-23T13:42:38Z Bjarki S 9 Bjó til síðu með „{{Stjórnmálamaður | nafn = Marta Kos | mynd = Kos EC Portrait 2024 (cropped).jpg | myndanafn = Official portrait, 2024 | embætti = Fulltrúi í [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn ESB]] yfir stækkunarmálum | term_start = 1. desember 2024 | term_end = | 1blankname = Framkvæmdarstjórn | 1namedata = [[Von der Leyen Commission II|Von der Leyen II]] | predecessor = [[Olivér Várhelyi]] | office1 =...“ 1976296 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Marta Kos | mynd = Kos EC Portrait 2024 (cropped).jpg | myndanafn = Official portrait, 2024 | embætti = Fulltrúi í [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn ESB]] yfir stækkunarmálum | term_start = 1. desember 2024 | term_end = | 1blankname = Framkvæmdarstjórn | 1namedata = [[Von der Leyen Commission II|Von der Leyen II]] | predecessor = [[Olivér Várhelyi]] | office1 = Vice President of the [[Freedom Movement (Slovenia)|Freedom Movement]] | term_start1 = 21 April 2022 | term_end1 = 13 September 2022 | predecessor1 = | successor1 = | office2 = [[Ambassador]] of [[Slovenia]] to [[Switzerland]] | term_start2 = 12 September 2017 | term_end2 = 30 June 2020 | predecessor2 = Franc Mikša | successor2 = Iztok Grmek | party = [[Independent politician|Independent]] (2023–present) | other_party = [[League of Communists of Yugoslavia|SKJ]] (formerly)<br>[[Freedom Movement (Slovenia)|GS]] (2022–2023) | birth_date = {{Birth date and age|28 June 1965|df=yes}} | birth_place = [[Slovenj Gradec]], [[Socialist Republic of Slovenia|SR Slovenia]], [[Yugoslavia]] | alma_mater = [[Faculty of Social Sciences, Ljubljana]] | spouse = {{marriage|Aaron Marko|2002|2018|end=div}}<br>Henri Gétaz | birth_name = Marta Kos | occupation = Journalist • Diplomat • Politician | office4 = Vice President of the [[Chamber of Commerce and Industry of Slovenia]] | term_start4 = 2000 | term_end4 = 2003 | office3 = [[Ambassador]] of [[Slovenia]] to [[Germany]] | term_start3 = 27 September 2013 | term_end3 = 12 September 2017 | president1 = [[Robert Golob]] | relatives = {{ill|Drago Kos|sl}} (brother) | successor3 = Franc But | predecessor3 = Mitja Drobnič }} '''Marta Kos''' (fædd 28 júní 1965) er [[Slóvenía|slóvenskur]] diplómati og stjórnmálamaður. Hún var sendiherra Slóveníu í Þýskalandi frá 2013 til 2017 og í Sviss frá 2017 til 2020.<ref>{{cite web|url=https://sloveniatimes.com/33613/marta-kos-freedom-movements-candidate-for-president|title=Marta Kos Freedom Movement's candidate for president|work=[[The Slovenia Times]]|date=29 June 2022}}</ref> Síðan í desember 2024 hefur hún verið stækkunarstjóri [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] í [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn]] [[Ursula von der Leyen|Ursulu Von der Leyen]]. ==Ævi og starfsferill== Á yngri árum var Kos [[Sund|sundkona]] sem átti landsmet og keppti með landsliðum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og Slóveníu.<ref name="Sobotainfo">{{cite web|url=https://sobotainfo.com/novica/intervjuji/marta-kos-marko-predsednica-morda-cez-stiri-leta/111250|title=Marta Kos Marko: Predsednica? Morda čez štiri leta!|publisher=Sobotainfo.com|date=6 May 2017|language=sl}}</ref> Hún nam fjölmiðlafræði við Háskólann í Ljubljana þar sem hún útskrifaðist 1989 og fór að starfa við íþróttadeild slóvenska ríkisútvarpsins (RTV). Árið 1993 flutti hún til Þýskalands þar sem hún starfði fyrir [[Deutsche Welle]] og sem fréttaritari RTV í [[Bonn]].<ref name="Sobotainfo"/> Hún var upplýsingafulltrúi og stýrði upplýsingaskrifstofu slóvensku ríkisstjórnarinnar frá 1997 til 1999.<ref>{{cite web|url=https://vecer.com/pogledi/portret-tedna-marta-kos-ne-zenska-iz-ozadja-temvec-iz-ospredja-zmagoslavja-goloba-10280955|title=(Portret tedna) Marta Kos: Ne ženska iz ozadja, temveč iz ospredja zmagoslavja Goloba|work=[[Večer (Slovenia)|Večer]]|date=30 April 2022|language=sl}}</ref> Árið [[2013]] var hún skipuð [[sendiherra]] í [[Berlín]].<ref>{{Cite web |title=Uradno: Marta Kos Marko za veleposlanico v Berlinu |url=https://www.finance.si/finance/uradno-marta-kos-marko-za-veleposlanico-v-berlinu/a/8340317 |access-date=2024-09-13 |website=Finance |language=sl-SI}}</ref> Árið [[2017]] var hún svo kipuð sendiherra í [[Bern]] í [[Sviss]].<ref>{{Cite web |title=Borut Pahor postavil Marto Kos Marko za veleposlanico v Švici |url=https://siol.net/novice/slovenija/borut-pahor-postavil-marto-kos-marko-za-veleposlanico-v-svici-448946 |access-date=2024-09-13 |website=siol.net |language=sl}}</ref> Hún sagði af sér sem sendiherra árið 2020 vegna ósættis við slóvensku ríkisstjórnina í utanríkismálum en einnig vegna ásakana um einelti í starfi.<ref>{{Cite web |title=Zakaj je odstopila Marta Kos |url=https://www.mladina.si/199548/zakaj-je-odstopila-marta-kos/ |access-date=2024-09-13 |website=Mladina.si}}</ref> Á milli apríl og september 2022 var hún einn varaforseta Frelsishreyfingarinnar í Slóveníu sem er frjáslyndur miðjuflokkur.<ref>{{cite web|url=https://n1info.si/novice/slovenija/zakaj-je-marta-kos-izstopila-iz-predsedniske-tekme-in-odstopila-kot-podpredsednica-svobode/|title=Po umiku še odstop: kaj je zapisala Marta Kos in kaj naj bi se dogajalo pred tem|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|date=13 September 2022|language=sl}}</ref> Hún var kynnt sem frambjóðandi þess flokks fyrir forsetakosningar 2022 þar til hún dró framboð sitt til baka.<ref>{{cite web|url=https://www.rtvslo.si/slovenija/marta-kos-se-umika-iz-predsedniske-tekme/638780|title=Marta Kos se umika iz predsedniške tekme|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|date=30 August 2022|language=sl}}</ref> Í kjólfarið sagði hún af sér embætti varaforseta í Frelsishreyfingunni og gekk síðar úr flokknum vegna innanbúðarátaka.<ref name="rtvslo.si">{{Cite web |last=S |first=A. |title=Marta Kos po dogajanju glede ministrice Tatjane Bobnar izstopila iz Gibanja Svoboda |url=https://www.rtvslo.si/slovenija/marta-kos-po-dogajanju-glede-ministrice-tatjane-bobnar-izstopila-iz-gibanja-svoboda/650719 |access-date=2024-09-13 |website=RTVS |language=sl}}</ref> Í september 2024 var hún tilnefnd til þess að taka sæti í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem stækkunarstjóri þess, en í því embætti felast samskipti við umsóknarríki og aðra nágranna ESB til austurs. Það hlutverk er nú veigameira en oft áður vegna aðildarumsóknar [[Úkraína|Úkraínu]] sem er stærsta umsóknarríkið í langan tíma og í flókinni stöðu vegna [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrásar Rússlands]].<ref>{{Cite web |last=Wax |first=Eddy |date=2024-09-09 |title=Slovenia chooses new commissioner nominee as von der Leyen pushes for more women |url=https://www.politico.eu/article/slovenia-new-commissioner-eu-nominee-marta-kos-female-candidate-ursula-von-der-leyen/ |access-date=2024-09-09 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vinocur |first=Nicholas |last2=Hajdari |first2=Una |date=2024-09-18 |title=What Europe's new enlargement czar, Marta Kos, means for Ukraine |url=https://www.politico.eu/article/europe-enlargement-slovenia-marta-kos-russia-ukraine-moldova-accession/ |access-date=2024-09-23 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> Við tilnefningu hennar komu fram ásakanir frá hægri-sinnuðum þingmönnum Slóveníu á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] um að hún hefði starfað með leyniþjónustu Júgóslavíu (UDBA) á kommúnistatímanum. Slíkar ásakanir voru aftur viðraðar í mars 2026. Kos hefur þverneitað fyrir allt slíkt og framkvæmdastjórn ESB hefur lýst yfir fullu trausti til hennar.<ref>Aleksandar Brezar, What was UDBA, the Yugoslav secret service casting a shadow over Slovenia's new Commissioner? [https://www.euronews.com/my-europe/2024/09/13/what-was-the-udba-the-yugoslav-secret-service-casting-a-shadow-over-slovenias-new-commissi Euronews, 13/09/2024]</ref><ref>[https://thewesternbalkans.com/marta-kos-and-udba/ Emil Goranov, Marta Kos and UDBA. March 18, 2026; The Western Balkans.]</ref> Marta Kos hefur komið nokkuð við sögu á Íslandi í tengslum við mögulegar aðildarviðræður við Evrópusambandið sem kosið verður um í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026]]. Haft hefur verið eftir henni að um raunverulegar samningaviðræður verði að ræða og að skilningur sé á sérstöðu Íslands í sjávarútvegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262924383d/-vid-litum-a-land-ykkar-sem-edlilegan-hluta-af-evropsku-fjolskyldunni-|titill=„Við lítum á land ykkar sem eðli­legan hluta af evrópsku fjöl­skyldunni“|útgefandi=Vísir|mánuður=21. ágúst|ár=2026}}</ref> == Einkalíf == Kos er gift Henri Gétaz en hann var framkvæmdarstjóri [[Fríverslunarsamtök Evrópu|EFTA]] til 2023.<ref>{{cite web |last=Comino |first=Andreja |date=30 May 2022 |title=Henri je moja skala in največja podpora! |url=https://svet24.si/revija/jana/clanek/ljudje/62952c7789e0f/henri-je-moja-skala-in-najvecja-podpora |work=Svet24 |language=sl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Kos, Marta}} {{f|1965}} [[Flokkur:Fulltrúar í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins]] [[Flokkur:Slóvenskir stjórnmálamenn]] 6dkc52lfgqo6vh78du4ibzmcijvro5l 1976298 1976296 2026-08-23T13:50:30Z Bjarki S 9 1976298 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Marta Kos | mynd = Kos EC Portrait 2024 (cropped).jpg | myndanafn = Official portrait, 2024 | embætti = Fulltrúi í [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn ESB]] yfir stækkunarmálum | term_start = 1. desember 2024 | term_end = | 1blankname = Forseti framkvæmarstjórnar | 1namedata = [[Ursula von der Leyen]] | forveri = [[Olivér Várhelyi]] | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1965|6|28}} | fæðingarstaður = [[Slovenj Gradec]], [[Slóvenía]], [[Júgóslavía]] | starf = blaðamaður, diplómati, stjórnmálamaður }} '''Marta Kos''' (fædd 28 júní 1965) er [[Slóvenía|slóvenskur]] diplómati og stjórnmálamaður. Hún var sendiherra Slóveníu í Þýskalandi frá 2013 til 2017 og í Sviss frá 2017 til 2020.<ref>{{cite web|url=https://sloveniatimes.com/33613/marta-kos-freedom-movements-candidate-for-president|title=Marta Kos Freedom Movement's candidate for president|work=[[The Slovenia Times]]|date=29 June 2022}}</ref> Síðan í desember 2024 hefur hún verið stækkunarstjóri [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] í [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn]] [[Ursula von der Leyen|Ursulu Von der Leyen]]. ==Ævi og starfsferill== Á yngri árum var Kos [[Sund|sundkona]] sem átti landsmet og keppti með landsliðum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og Slóveníu.<ref name="Sobotainfo">{{cite web|url=https://sobotainfo.com/novica/intervjuji/marta-kos-marko-predsednica-morda-cez-stiri-leta/111250|title=Marta Kos Marko: Predsednica? Morda čez štiri leta!|publisher=Sobotainfo.com|date=6 May 2017|language=sl}}</ref> Hún nam fjölmiðlafræði við Háskólann í Ljubljana þar sem hún útskrifaðist 1989 og fór að starfa við íþróttadeild slóvenska ríkisútvarpsins (RTV). Árið 1993 flutti hún til Þýskalands þar sem hún starfði fyrir [[Deutsche Welle]] og sem fréttaritari RTV í [[Bonn]].<ref name="Sobotainfo"/> Hún var upplýsingafulltrúi og stýrði upplýsingaskrifstofu slóvensku ríkisstjórnarinnar frá 1997 til 1999.<ref>{{cite web|url=https://vecer.com/pogledi/portret-tedna-marta-kos-ne-zenska-iz-ozadja-temvec-iz-ospredja-zmagoslavja-goloba-10280955|title=(Portret tedna) Marta Kos: Ne ženska iz ozadja, temveč iz ospredja zmagoslavja Goloba|work=[[Večer (Slovenia)|Večer]]|date=30 April 2022|language=sl}}</ref> Árið [[2013]] var hún skipuð [[sendiherra]] í [[Berlín]].<ref>{{Cite web |title=Uradno: Marta Kos Marko za veleposlanico v Berlinu |url=https://www.finance.si/finance/uradno-marta-kos-marko-za-veleposlanico-v-berlinu/a/8340317 |access-date=2024-09-13 |website=Finance |language=sl-SI}}</ref> Árið [[2017]] var hún svo kipuð sendiherra í [[Bern]] í [[Sviss]].<ref>{{Cite web |title=Borut Pahor postavil Marto Kos Marko za veleposlanico v Švici |url=https://siol.net/novice/slovenija/borut-pahor-postavil-marto-kos-marko-za-veleposlanico-v-svici-448946 |access-date=2024-09-13 |website=siol.net |language=sl}}</ref> Hún sagði af sér sem sendiherra árið 2020 vegna ósættis við slóvensku ríkisstjórnina í utanríkismálum en einnig vegna ásakana um einelti í starfi.<ref>{{Cite web |title=Zakaj je odstopila Marta Kos |url=https://www.mladina.si/199548/zakaj-je-odstopila-marta-kos/ |access-date=2024-09-13 |website=Mladina.si}}</ref> Á milli apríl og september 2022 var hún einn varaforseta Frelsishreyfingarinnar í Slóveníu sem er frjáslyndur miðjuflokkur.<ref>{{cite web|url=https://n1info.si/novice/slovenija/zakaj-je-marta-kos-izstopila-iz-predsedniske-tekme-in-odstopila-kot-podpredsednica-svobode/|title=Po umiku še odstop: kaj je zapisala Marta Kos in kaj naj bi se dogajalo pred tem|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|date=13 September 2022|language=sl}}</ref> Hún var kynnt sem frambjóðandi þess flokks fyrir forsetakosningar 2022 þar til hún dró framboð sitt til baka.<ref>{{cite web|url=https://www.rtvslo.si/slovenija/marta-kos-se-umika-iz-predsedniske-tekme/638780|title=Marta Kos se umika iz predsedniške tekme|publisher=[[Radiotelevizija Slovenija]]|date=30 August 2022|language=sl}}</ref> Í kjólfarið sagði hún af sér embætti varaforseta í Frelsishreyfingunni og gekk síðar úr flokknum vegna innanbúðarátaka.<ref name="rtvslo.si">{{Cite web |last=S |first=A. |title=Marta Kos po dogajanju glede ministrice Tatjane Bobnar izstopila iz Gibanja Svoboda |url=https://www.rtvslo.si/slovenija/marta-kos-po-dogajanju-glede-ministrice-tatjane-bobnar-izstopila-iz-gibanja-svoboda/650719 |access-date=2024-09-13 |website=RTVS |language=sl}}</ref> Í september 2024 var hún tilnefnd til þess að taka sæti í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem stækkunarstjóri þess, en í því embætti felast samskipti við umsóknarríki og aðra nágranna ESB til austurs. Það hlutverk er nú veigameira en oft áður vegna aðildarumsóknar [[Úkraína|Úkraínu]] sem er stærsta umsóknarríkið í langan tíma og í flókinni stöðu vegna [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrásar Rússlands]].<ref>{{Cite web |last=Wax |first=Eddy |date=2024-09-09 |title=Slovenia chooses new commissioner nominee as von der Leyen pushes for more women |url=https://www.politico.eu/article/slovenia-new-commissioner-eu-nominee-marta-kos-female-candidate-ursula-von-der-leyen/ |access-date=2024-09-09 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vinocur |first=Nicholas |last2=Hajdari |first2=Una |date=2024-09-18 |title=What Europe's new enlargement czar, Marta Kos, means for Ukraine |url=https://www.politico.eu/article/europe-enlargement-slovenia-marta-kos-russia-ukraine-moldova-accession/ |access-date=2024-09-23 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> Við tilnefningu hennar komu fram ásakanir frá hægri-sinnuðum þingmönnum Slóveníu á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] um að hún hefði starfað með leyniþjónustu Júgóslavíu (UDBA) á kommúnistatímanum. Slíkar ásakanir voru aftur viðraðar í mars 2026. Kos hefur þverneitað fyrir allt slíkt og framkvæmdastjórn ESB hefur lýst yfir fullu trausti til hennar.<ref>Aleksandar Brezar, What was UDBA, the Yugoslav secret service casting a shadow over Slovenia's new Commissioner? [https://www.euronews.com/my-europe/2024/09/13/what-was-the-udba-the-yugoslav-secret-service-casting-a-shadow-over-slovenias-new-commissi Euronews, 13/09/2024]</ref><ref>[https://thewesternbalkans.com/marta-kos-and-udba/ Emil Goranov, Marta Kos and UDBA. March 18, 2026; The Western Balkans.]</ref> Marta Kos hefur komið nokkuð við sögu á Íslandi í tengslum við mögulegar aðildarviðræður við Evrópusambandið sem kosið verður um í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026]]. Haft hefur verið eftir henni að um raunverulegar samningaviðræður verði að ræða og að skilningur sé á sérstöðu Íslands í sjávarútvegi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262924383d/-vid-litum-a-land-ykkar-sem-edlilegan-hluta-af-evropsku-fjolskyldunni-|titill=„Við lítum á land ykkar sem eðli­legan hluta af evrópsku fjöl­skyldunni“|útgefandi=Vísir|mánuður=21. ágúst|ár=2026}}</ref> == Einkalíf == Kos er gift Henri Gétaz en hann var framkvæmdarstjóri [[Fríverslunarsamtök Evrópu|EFTA]] til 2023.<ref>{{cite web |last=Comino |first=Andreja |date=30 May 2022 |title=Henri je moja skala in največja podpora! |url=https://svet24.si/revija/jana/clanek/ljudje/62952c7789e0f/henri-je-moja-skala-in-najvecja-podpora |work=Svet24 |language=sl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Kos, Marta}} {{f|1965}} [[Flokkur:Fulltrúar í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins]] [[Flokkur:Slóvenskir stjórnmálamenn]] r7a3wpwvufuxlf6wlewzhmblkayuwns 1 192521 1976299 2026-08-23T13:53:46Z Bjarki S 9 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Marta Kos |tungumál= en |id=1367019189 }}“ 1976299 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Marta Kos |tungumál= en |id=1367019189 }} hug1eud09fpd89u0l4dyxjv1ng11sue 0 192522 1976300 2026-08-23T14:29:36Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = Shirley Temple | mynd = Shirleytemple.jpg | myndatexti = Shirley Temple árið 1948. | fæðingarnafn = Shirley Jane Temple | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1928|4|23}} | fæðingarstaður = [[Santa Monica]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2014|2|10|1928|4|23}} | dánarstaður = [[Woodside]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], Bandaríkin|Bandar...“ 1976300 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Shirley Temple | mynd = Shirleytemple.jpg | myndatexti = Shirley Temple árið 1948. | fæðingarnafn = Shirley Jane Temple | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1928|4|23}} | fæðingarstaður = [[Santa Monica]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2014|2|10|1928|4|23}} | dánarstaður = [[Woodside]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarísk]] | starf = {{hlist|Leikkona|söngkona|dansari|stjórnmálakona|erindreki}} | maki = {{gifting|[[John Agar]]|1945|1950|orsök=skildu}}<br>{{gifting|[[Charles Alden Black]]|1950|2005|orsök=dó}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | undirskrift = Shirley Temple Black autograph.svg }} '''Shirley Temple Black''' (f. Shirley Jane Temple; 23. apríl 1928 – 10. febrúar 2014) var bandarísk leikkona, söngkona, dansari, stjórnmálakona og ríkiserindreki. Hún var helsta [[barnastjarna]]n í [[Hollywood]] frá 1934 til 1938. Hún var síðar [[sendiherra]] Bandaríkjanna í [[Gana]] og [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] og var jafnframt siðameistari Bandaríkjastjórnar frá 1976 til 1977. ==Æviágrip== Shirley Temple fæddist 23. apríl 1928 og var yngst af þremur börnum foreldra sinna. Þegar hún var þriggja ára gömul var hún sett í dansskóla, þar sem kvikmyndaframleiðandi uppgötvaði hana. Temple lék í röð stuttmynda sem saman voru nefndar ''{{ill|Næturklúbbsbörnin|en|Baby Burlesks}}''. Myndirnar voru eins konar upphitun fyrir stærri myndir og í þeim hermdu börn eftir fullorðnum klædd í bleyjur og með risastórar nælur. Samkvæmt samningi mátti fyrirtækið lána Temple í smáhlutverk hjá öðrum kvikmyndafyrirtækjum. Hún lék því í stöku kvikmyndahlutverkum þar til hún var fimm ára, en þá varð fyrirtækið gjaldþrota.<ref name=pressan>{{Tímarit.is|3532869|„Ef þú skýtur á fæturna á mér, þá steppa ég“|blað=[[Pressan (tímarit)|Pressan]]|útgáfudagsetning=28. júní 1990|höfundur=Adda Steina Björnsdóttir|blaðsíða=15–16}}</ref> Stuttu eftir þetta var Temple ráðin af [[Fox Film|Fox-kvikmyndaverinu]]. Hún var þá næstum sex ára en Fox lét falsa fæðingarvottorð hennar til að gera hana yngri. Temple birtist í fjölda kvikmynda Fox á næstu árum við miklar vinsældir. Í flestum hlutverkum sínum lék Temple góðhjartaðar stúlkur sem sungu og dönsuðu og unnu hug allra. Myndir Temple urðu svo aðsóttar að með þeim náði Fox að snúa tekjuhalla kvikmyndaversins upp í gróða. Temple sjálf fékk þó aðeins brot af gróðanum í sinn hlut og foreldrar hennar fóru með umsjá peninganna.<ref name=pressan/> Árið 1935, þegar Temple var sjö ára gömul, tók [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseti við henni í [[Washington, D.C.|Washington]] og sagði um hana: {{Tilvitnun2|Á [[Kreppan mikla|tímum, þegar þjóðin er daprari en nokkru sinni fyrr]], finnst mér stórkostlegt, að allir Bandaríkjamenn skuli geta farið í kvikmyndahús og séð þetta brosandi barnsandlit fyrir aðeins fimmtán sent — og gleymt við það áhyggjum sínum.|[[Franklin D. Roosevelt]]<ref name=vikan>{{Tímarit.is|4477288|Shirley – sendiherra í Ghana|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=25. september 1975|blaðsíða=6–8}}</ref>}} Temple gekk ekki í venjulegan skóla, heldur útvegaði Fox-kvikmyndaverið henni einkakennara sem kenndi henni í tökuhléum í kvikmyndaverinu. Vegna mikillar ágengni aðdáenda hennar var einnig ráðinn lífvörður til að gæta hennar.<ref name=pressan/> Þegar Temple var tólf ára gömul gerði hún samning við kvikmyndafélagið [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM) en reynsla hennar af því að vinna þar var slæm. Í sjálfsævisögu sinni greindi Temple frá því að kvikmyndaframleiðandinn [[Arthur Freed]] hefði berað kynfæri sín fyrir henni þegar þau voru ein í herbergi og ýjaði að því að sér hefði [[Nauðgun|nauðgað]] í lest ásamt fleiri leikurum á leið á upptökustað.<ref name=pressan/> Temple birtist í kvikmyndum MGM, [[Selznick International Pictures]] og Fox til ársins 1950 en þá ákvað hún að segja skilið við kvikmyndirnar. Hún átti þá tæplega 20 ára feril í kvikmyndum að baki en átti þó lítið fé milli handanna þar sem faðir hennar hafði, sem fjárráðamaður hennar, tapað miklum hluta kaups hennar í mislukkuðum fjárfestingum.<ref name=pressan/> Árið 1958 hóf Temple að stýra barnaþáttunum ''Shirley Temple Storybook'' hjá NBC, þar sem hún sagði sögur og ævintýri. Árið 1960 hófu þættirnir ''Shirley Temple Show'' göngu sína á sömu sjónvarpsstöð.<ref>{{Tímarit.is|1528240|Ertu að safna Shirley?|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=22. júní 1980|blaðsíða=46|höfundur=Bergljót Ingólfsdóttir}}</ref> ===Stjórnmálaferill=== Á sjöunda áratugnum fór Shirley Temple að láta að sér kveða sem stjórnmálamaður innan [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]]. Árið 1967 bauð Temple sig fram í aukakosningum til [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] í [[San Mateo-sýsla (Kaliforníu)|San Mateo]] en hafði ekki erindi sem erfiði. Í kosningabaráttunni gagnrýndi hún [[Lyndon B. Johnson]] forseta og viðleitni til að draga úr hernaði Bandaríkjanna í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]].<ref name=vikan/> Árið 1968 tók Temple að sér vinnu fyrir Repúblikanaflokkinn í tengslum við [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1968|forsetakosningarnar það ár]] og ferðaðist til fimm landa á vegum flokksins. Hún fór meðal annars til [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], þar sem hún ætlaði að hitta [[Alexander Dubček]] til að telja hann á að ganga í alþjóðlegt styrktarfélag mænuskaddaðra. Temple varð þar vitni að [[Vorið í Prag|vorinu í Prag]] og að því hvernig [[Skriðdreki|skriðdrekar]] voru sendir inn í borgina til að bæla niður mótmæli.<ref name=pressan/> Eftir að [[Richard Nixon]] var kjörinn Bandaríkjaforseti skipaði hann Temple í sendinefnd Bandaríkjanna hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Þar sat hún meðal annars í nefndum um umhverfisvernd og matvælaframleiðslu. Þegar [[Gerald Ford]] tók við forsetaembættinu af Nixon skipaði hann Temple sendiherra Bandaríkjanna í [[Gana]] árið 1974.<ref name=vikan/> Árið 1976 var hún skipuð siðameistari Hvíta hússins og var fyrst kvenna til að gegna því embætti.<ref name=pressan/> Árið 1989 skipaði [[George H. W. Bush]] forseti Temple sendiherra í Tékkóslóvakíu. Hún var stödd þar þegar [[flauelsbyltingin]] braust út og átti fund með andófsmanninum [[Václav Havel]], sem varð forseti Tékkóslóvakíu eftir byltinguna.<ref name=pressan/> ===Andlát=== Shirley Temple lést 10. febrúar árið 2014 á heimili sínu í [[Woodside]] í Kaliforníu.<ref>{{Vefheimild|titill= Shirley Temple látin|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/shirley-temple-latin|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 11. febrúar 2014|skoðað=18. ágúst 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Shirley Temple látin|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2014/02/11/shirley_temple_latin/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 11. febrúar 2014|skoðað=18. ágúst 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Shirley Temple látin|url=https://www.visir.is/g/2014140219787/shirley-temple-latin|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 11. febrúar 2014|skoðað=18. ágúst 2026|höfundur=Ugla Egilsdóttir}}</ref> ==Einkahagir== Þegar Temple var sautján ára gömul giftist hún [[John Agar]], liðsforingja sem var atvinnulaus eftir þjónustu í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Þau eignuðust saman dótturina Susan. Temple og Agar birtust saman í tveimur kvikmyndum en hann lét sér illa lynda að falla í skuggann af eiginkonu sinni og þau skildu því að borði og sæng árið 1949. Stuttu síðar kynntist Temple [[Charles Alden Black]] og hóf samband við hann. Þau giftust eftir að gengið var frá skilnaði Temple og Agar og fluttu til [[Washington, D.C.|Washington]], þar sem Black vann á vegum [[Bandaríkjaher]]s. Temple eignaðist tvö börn, Charles og Lori, með seinni eiginmanni sínum.<ref name=pressan/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Temple, Shirley}} {{fd|1928|2014}} [[Flokkur:Bandarískir dansarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Sendiherrar Bandaríkjanna]] 5k9xc811npgcwi11vfhrh29fwt0wftk 0 192523 1976332 2026-08-23T21:55:16Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Belsíbúbb]] á [[Belsebúb]] 1976332 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Belsebúb]] s704tkb1damd7bozm9t0pb03sl0snmz 0 192524 1976346 2026-08-24T08:35:38Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Bók | titill = Höfuðpaurinn | uppr_titill = Lord of the Flies | þýðendur =Ólafur Haukur Árnason og Snæbjörn Jóhannsson | mynd = | lýsing_myndar = | höfundur = [[William Golding]] | kápa = [[Anthony Gross]]<ref>{{cite web |title=Bound books&nbsp;– a set on Flickr |date = 22 November 2007|url=https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |access-date=10 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.ar...“ 1976346 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Höfuðpaurinn | uppr_titill = Lord of the Flies | þýðendur =Ólafur Haukur Árnason og Snæbjörn Jóhannsson | mynd = | lýsing_myndar = | höfundur = [[William Golding]] | kápa = [[Anthony Gross]]<ref>{{cite web |title=Bound books&nbsp;– a set on Flickr |date = 22 November 2007|url=https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |access-date=10 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025171409/https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |archive-date=25 October 2014}}</ref> | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[Faber and Faber]] | útgáfudagur = 17. september 1954 | stefnur = [[Táknsaga]] | bls = 224 }} '''''Höfuðpaurinn''''' (enska: ''Lord of the Flies'') er skáldsaga frá árinu 1954 eftir breska rithöfundinn [[William Golding]]. Sagan snýst um hóp ungra breskra drengja sem verða strandaglópar á eyðieyju og hvernig tilraunir þeirra til að halda uppi lögum og reglu snúast smám saman upp í villimennsku. Í bókinni er meðal annars fjallað um [[siðferði]], forystu og togstreituna á milli siðmenningar og glundroða. ''Höfuðpaurinn'' fékk almennt góðar viðtökur og hefur gjarnan verið skyldulesefni í skólum. == Bakgrunnur == ''Höfuðpaurinn'' kom út árið 1954 og var fyrsta skáldsaga Golding. Golding fékk hugmyndina að sögunni úr bókinni ''[[The Coral Island]]'', ævintýrasögu fyrir börn með áherslu á kristni og meint siðmenntunaráhrif [[Breska heimsveldið|breskrar nýlendustefnu]]. Golding fannst sú bók óraunsæ og spurði eiginkonu sína hvort það gæti verið góð hugmynd að „skrifa bók um börn á eyju, börn sem haga sér eins og börn myndu í raun haga sér?“<ref>{{cite web|url=https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|title=Lord of the Flies and The Coral Island|website=Web.archive.org|access-date=21 May 2026|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123002353/https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|url-status=bot: unknown}}</ref> Golding, sem var heimspekikennari áður en hann varð [[liðsforingi]] í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska sjóhernum]], þekkti stríð af eigin raun og hafði stýrt lendingarfari í [[Innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]] árið 1944. Þegar Golding sneri heim eftir stríðslok voru [[kalda stríðið]] og hættan á [[kjarnorkustríð]]i á allra vörum, sem vakti Golding til umhugsunar um eðli mannsins og varð honum innblástur að ''Höfuðpaurnum''.<ref name="youtube.com">{{cite web |last=Dash |first=Jill |title=Why should you read "Lord of the Flies" by William Golding? |url=https://www.youtube.com/watch?v=NnnZ6y1HPqI |website=[[YouTube]]|date=12 December 2019 }}</ref> Skáldsögunni var hafnað af mörgum útgáfufélögum áður en [[Faber & Faber]] féllst loks á að birta hana. Í fyrstu höfnuninni var bókin sögð „fáránleg [...] og leiðinleg“.<ref name="Strangers from Within">Monteith, Charles. "Strangers from Within." ''William Golding: The Man and His Books'', edited by [[John Carey (critic)|John Carey]], Farrar Straus & Giroux, 1987.</ref> Drögin að bókinni báru titilinn ''Strangers from Within'' (ísl. ''Ókunnugir að innan''), sem var talinn „of óhlutstæður og of berorður“.<ref name="Guardian LOTF">{{cite news |title=The 100 best novels: No 74 – Lord of the Flies by William Golding (1954) |url=https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612123002/https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |archive-date=12 June 2020 |access-date=25 June 2020 |newspaper=The Guardian}}</ref> Golding valdi að lokum titilinn ''Lord of the Flies'' (ísl. ''Höfðingi flugnanna'').<ref>{{Cite news |last=Symons |first=Julian |date=26 September 1986 |title=Golding's way |url=https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |archive-date=6 October 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=Faber |first=Toby |date=28 April 2019 |title=Lord of the Flies? 'Rubbish'. Animal Farm? Too risky – Faber's secrets revealed |url=https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428113315/https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Observer |issn=0029-7712}}</ref> Titillinn á frummálinu er beinþýðing á nafni [[Belsebúb]]s, djöfuls í biblíunni sem er sagður guð drambs og hernaðar.<ref>{{Cite web |title=Who is Beelzebub in the Bible? Name Meaning and Importance |url=https://www.christianity.com/wiki/angels-and-demons/who-was-beelzebub-in-the-bible.html |access-date=2025-10-10 |website=Christianity.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of "Beelzebub" {{!}} Collins English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311085234/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-date=11 March 2016 |access-date=2025-10-10 |website=www.collinsdictionary.com |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Strong's Greek: 954. Βεελζεβούλ (Beelzeboul) -- Beelzebul, Beelzebub |url=https://biblehub.com/greek/954.htm |access-date=2025-10-10 |website=biblehub.com}}</ref> Ritstjórinn [[Charles Monteith]] vann með Golding að nokkrum meiriháttar breytingum, meðal annars þeirri að eyða opnunarkafla með lýsingu af forðun aðalpersónanna frá [[kjarnorkustríð]]i.<ref name="Strangers from Within" /><ref name="Guardian LOTF" /> Persóna Símons varð einnig fyrir miklum breytingum, þar sem fjarlægður var þáttur þar sem hann átti í samskiptum við dularfulla persónu sem gefið var til kynna að væri guð.<ref>Kendall, Tim. Email, ''University of Exeter'', received 5th Feb 2021.</ref> Golding sætti sig að lokum við breytingarnar og skrifaði: „Ég hef glatað allri hlutlægni sem ég hafði á þessa skáldsögu og get varla horft á hana lengur“.<ref>{{cite web |last=Williams |first=Phoebe |title=New BBC programme sheds light on the story behind the publication of Lord of the Flies |website=Faber & Faber Official Site |date=6 June 2019 |url=https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501124922/https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-date=1 May 2021 |url-status=live |access-date=14 February 2021}}</ref> Handritin með breytingunum eru til sýnis á bókasafni [[Exeter-háskóli|Exeter-háskóla]].<ref name="uexeter">{{cite web | url=http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | title=EUL MS 429 – William Golding, Literary Archive | publisher=University of Exeter | work=Archives Catalogue | access-date=6 October 2021 | quote=The collection represents the literary papers of William Golding and consists of notebooks, manuscript and typescript drafts of Golding's novels up to 1989. | archive-date=5 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230405180940/http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | url-status=dead }}</ref> == Söguþráður == Í miðjum brottflutningi barna úr stríði brotlendir bresk flugvél á eyðiey. Þeir einu sem lifa af eru ungir drengir. Ljóshærður drengur að nafni Ralf hittir þybbinn strák sem er kallaður Vambi. Þeir finna [[Kuðungur (skel)|kuðung]] sem Ralf notar sem gjallarhorn til að kalla saman þá sem lifðu af. Ralf tekur sér strax forystuhlutverk í hópnum og er kjörinn foringi strákanna. Hann setur strákunum þrjú markmið: Að skemmta sér, lifa af og halda báli brennandi sem á að senda reykmerki til skipa sem sigla hjá. Ásamt rauðhærðum dreng að nafni Jack og þöglum dreng að nafni Símon notar Ralf gleraugu Vamba til að kveikja eld. Allt skipulag meðal drengjanna rennur fljótt út í sandinn þar sem drengjunum fer að leiðast og þeir hunsa tilraunir Ralfs til að bæta lífið á eyjunni. Þeir verða óttaslegnir út af ímynduðu skrímsli sem þeir halda að sé einhvers staðar í felum. Ralf tekst ekki að sannfæra hina um að skrímslið sé ekki til en Jack verður vinsæll með því að lýsa yfir að hann muni veiða og drepa skrímslið. Eitt skiptið fer Jack með strákana að veiða villisvín, þar á meðal strákana sem áttu að gæta eldsins. Eldurinn slokknar og skip siglir því fram hjá eynni án þess að taka eftir drengjunum. Ralf ávítar Jack og íhugar að hætta sem foringi hópsins en Vambi telur hann ofan af því. Eina nóttina er flugorrusta háð nærri eynni og lík herflugmanns svífur niður í fallhlíf. Tvíburabræðurnir Sammi og Eiríkur koma auga á líkið og halda að það sé skrímslið. Þegar Ralf og Jack kanna málið ásamt öðrum dreng, Roger, flýja þeir í ofboði og sannfærast um að skrímslið sé raunverulegt. Jack reynir að fá hina drengina á sitt band gegn Ralf og strunsar síðan burt til að stofna sinn eigin ættflokk. Flestir hinir drengirnir ganga hver af öðrum til liðs við hann. Jack og fylgismenn hans koma fyrir fórn til skrímslisins í skóginum: Svínshöfði á tálguðum staur sem flugur sveima kringum. Símon, sem fer gjarnan einn síns liðs inn í skóginn, dreymir að höfuðið, sem hann kallar „[[Belsebúb|höfðingja flugnanna]]“, tali til sín. Höfuðið segir Símoni að það sé ekkert skrímsli á eyjunni en gefur í skyn að skrímslið sé í raun innra með drengjunum sjálfum og spáir því að hinir strákarnir muni snúast gegn Símoni. Sama kvöld heimsækja Ralf og Vambi ættflokk Jacks, þar sem strákarnir eru farnir að mála á sér andlitin og dansa frumstæða helgidansa. Þegar Símon áttar sig á því að skrímslið er bara dauður flugmaður flýtir hann sér til að segja ættflokki Jacks en vitstola strákarnir, þar á meðal Ralf og Vambi, taka hann í misgripum fyrir skrímslið og berja hann til dauða. Ralf og Vambi telja sér trú um að þeir beri ekki ábyrgð á dauða Símons og láta öldurnar skola líki hans út á haf. Jack og ættflokkur hans stela gleraugum Vamba um miðja nótt. Ralf fer ásamt Vamba, Samma og Eiríki til búða Jacks til að heimta þau aftur. Roger veltir steinhnullungi sem drepur Vamba og mölbrýtur kuðunginn. Ralf kemst undan en Sammi og Eiríkur eru teknir til fanga. Um kvöldið nær Ralf að ræða við Samma og Eirík í laumi. Þeir vara hann við því að Jack ætli að veiða hann og Ralf segir þeim hvar hann hyggst fela sig. Um morguninn kveikir ættflokkur Jacks í skóginum. Ralf rétt kemst undan strákunum og eldinum en rekst á flóttanum á fullorðinn mann í einkennisbúningi – breskan liðsforingja úr sjóhernum sem er kominn til að kanna upptök reyksins. Ralf, Jack og hinir strákarnir bresta í grát yfir „glötuðu sakleysi“. Liðsforinginn segist vonsvikinn yfir því að sjá drengina hegða sér á svo villimannslegan máta en snýr sér svo við og horfir á [[beitiskip]]ið sem bíður undan ströndum eyjarinnar. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1954]] [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] 4r5fh0wvmyjgbwqijoker13wprrzl07 1976361 1976346 2026-08-24T10:29:24Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1976361 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Höfuðpaurinn | uppr_titill = Lord of the Flies | þýðendur =Ólafur Haukur Árnason og Snæbjörn Jóhannsson | mynd = | lýsing_myndar = | höfundur = [[William Golding]] | kápa = [[Anthony Gross]]<ref>{{cite web |title=Bound books&nbsp;– a set on Flickr |date = 22 November 2007|url=https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |access-date=10 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025171409/https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |archive-date=25 October 2014}}</ref> | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[Faber and Faber]] | útgáfudagur = 17. september 1954 | stefnur = [[Táknsaga]] | bls = 224 }} '''''Höfuðpaurinn''''' (enska: ''Lord of the Flies'') er skáldsaga frá árinu 1954 eftir breska rithöfundinn [[William Golding]]. Sagan snýst um hóp ungra breskra drengja sem verða strandaglópar á eyðieyju og hvernig tilraunir þeirra til að halda uppi lögum og reglu snúast smám saman upp í villimennsku. Í bókinni er meðal annars fjallað um [[siðferði]], forystu og togstreituna á milli siðmenningar og glundroða. ''Höfuðpaurinn'' fékk almennt góðar viðtökur og hefur gjarnan verið skyldulesefni í skólum. == Bakgrunnur == ''Höfuðpaurinn'' kom út árið 1954 og var fyrsta skáldsaga Golding. Golding fékk hugmyndina að sögunni úr bókinni ''[[The Coral Island]]'', ævintýrasögu fyrir börn með áherslu á kristni og meint siðmenntunaráhrif [[Breska heimsveldið|breskrar nýlendustefnu]]. Golding fannst sú bók óraunsæ og spurði eiginkonu sína hvort það gæti verið góð hugmynd að „skrifa bók um börn á eyju, börn sem haga sér eins og börn myndu í raun haga sér?“<ref>{{cite web|url=https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|title=Lord of the Flies and The Coral Island|website=Web.archive.org|access-date=21 May 2026|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123002353/https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|url-status=bot: unknown}}</ref> Golding, sem var heimspekikennari áður en hann varð [[liðsforingi]] í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska sjóhernum]], þekkti stríð af eigin raun og hafði stýrt lendingarfari í [[Innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]] árið 1944. Þegar Golding sneri heim eftir stríðslok voru [[kalda stríðið]] og hættan á [[kjarnorkustríð]]i á allra vörum, sem vakti Golding til umhugsunar um eðli mannsins og varð honum innblástur að ''Höfuðpaurnum''.<ref name="youtube.com">{{cite web |last=Dash |first=Jill |title=Why should you read "Lord of the Flies" by William Golding? |url=https://www.youtube.com/watch?v=NnnZ6y1HPqI |website=[[YouTube]]|date=12 December 2019 }}</ref> Skáldsögunni var hafnað af mörgum útgáfufélögum áður en [[Faber & Faber]] féllst loks á að birta hana. Í fyrstu höfnuninni var bókin sögð „fáránleg [...] og leiðinleg“.<ref name="Strangers from Within">Monteith, Charles. "Strangers from Within." ''William Golding: The Man and His Books'', edited by [[John Carey (critic)|John Carey]], Farrar Straus & Giroux, 1987.</ref> Drögin að bókinni báru titilinn ''Strangers from Within'' (ísl. ''Ókunnugir að innan''), sem var talinn „of óhlutstæður og of berorður“.<ref name="Guardian LOTF">{{cite news |title=The 100 best novels: No 74 – Lord of the Flies by William Golding (1954) |url=https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612123002/https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |archive-date=12 June 2020 |access-date=25 June 2020 |newspaper=The Guardian}}</ref> Golding valdi að lokum titilinn ''Lord of the Flies'' (ísl. ''Höfðingi flugnanna'').<ref>{{Cite news |last=Symons |first=Julian |date=26 September 1986 |title=Golding's way |url=https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |archive-date=6 October 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=Faber |first=Toby |date=28 April 2019 |title=Lord of the Flies? 'Rubbish'. Animal Farm? Too risky – Faber's secrets revealed |url=https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428113315/https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Observer |issn=0029-7712}}</ref> Titillinn á frummálinu er beinþýðing á nafni [[Belsebúb]]s, djöfuls í biblíunni sem er sagður guð drambs og hernaðar.<ref>{{Cite web |title=Who is Beelzebub in the Bible? Name Meaning and Importance |url=https://www.christianity.com/wiki/angels-and-demons/who-was-beelzebub-in-the-bible.html |access-date=2025-10-10 |website=Christianity.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of "Beelzebub" {{!}} Collins English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311085234/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-date=11 March 2016 |access-date=2025-10-10 |website=www.collinsdictionary.com |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Strong's Greek: 954. Βεελζεβούλ (Beelzeboul) -- Beelzebul, Beelzebub |url=https://biblehub.com/greek/954.htm |access-date=2025-10-10 |website=biblehub.com}}</ref> Ritstjórinn [[Charles Monteith]] vann með Golding að nokkrum meiriháttar breytingum, meðal annars þeirri að eyða opnunarkafla með lýsingu af forðun aðalpersónanna frá [[kjarnorkustríð]]i.<ref name="Strangers from Within" /><ref name="Guardian LOTF" /> Persóna Símons varð einnig fyrir miklum breytingum, þar sem fjarlægður var þáttur þar sem hann átti í samskiptum við dularfulla persónu sem gefið var til kynna að væri guð.<ref>Kendall, Tim. Email, ''University of Exeter'', received 5th Feb 2021.</ref> Golding sætti sig að lokum við breytingarnar og skrifaði: „Ég hef glatað allri hlutlægni sem ég hafði á þessa skáldsögu og get varla horft á hana lengur“.<ref>{{cite web |last=Williams |first=Phoebe |title=New BBC programme sheds light on the story behind the publication of Lord of the Flies |website=Faber & Faber Official Site |date=6 June 2019 |url=https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501124922/https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-date=1 May 2021 |url-status=live |access-date=14 February 2021}}</ref> Handritin með breytingunum eru til sýnis á bókasafni [[Exeter-háskóli|Exeter-háskóla]].<ref name="uexeter">{{cite web | url=http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | title=EUL MS 429 – William Golding, Literary Archive | publisher=University of Exeter | work=Archives Catalogue | access-date=6 October 2021 | quote=The collection represents the literary papers of William Golding and consists of notebooks, manuscript and typescript drafts of Golding's novels up to 1989. | archive-date=5 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230405180940/http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | url-status=dead }}</ref> == Söguþráður == Í miðjum brottflutningi barna úr stríði brotlendir bresk flugvél á eyðiey. Þeir einu sem lifa af eru ungir drengir. Ljóshærður drengur að nafni Ralf hittir þybbinn strák sem er kallaður Vambi (e. ''Piggy''). Þeir finna [[Kuðungur (skel)|kuðung]] sem Ralf notar sem gjallarhorn til að kalla saman þá sem lifðu af. Ralf tekur sér strax forystuhlutverk í hópnum og er kjörinn foringi strákanna. Hann setur strákunum þrjú markmið: Að skemmta sér, lifa af og halda báli brennandi sem á að senda reykmerki til skipa sem sigla hjá. Ásamt rauðhærðum dreng að nafni Jack og þöglum dreng að nafni Símon notar Ralf gleraugu Vamba til að kveikja eld. Allt skipulag meðal drengjanna rennur fljótt út í sandinn þar sem drengjunum fer að leiðast og þeir hunsa tilraunir Ralfs til að bæta lífið á eyjunni. Þeir verða óttaslegnir út af ímynduðu skrímsli sem þeir halda að sé einhvers staðar í felum. Ralf tekst ekki að sannfæra hina um að skrímslið sé ekki til en Jack verður vinsæll með því að lýsa yfir að hann muni veiða og drepa skrímslið. Eitt skiptið fer Jack með strákana að veiða villisvín, þar á meðal strákana sem áttu að gæta eldsins. Eldurinn slokknar og skip siglir því fram hjá eynni án þess að taka eftir drengjunum. Ralf ávítar Jack og íhugar að hætta sem foringi hópsins en Vambi telur hann ofan af því. Eina nóttina er flugorrusta háð nærri eynni og lík herflugmanns svífur niður í fallhlíf. Tvíburabræðurnir Sammi og Eiríkur koma auga á líkið og halda að það sé skrímslið. Þegar Ralf og Jack kanna málið ásamt öðrum dreng, Roger, flýja þeir í ofboði og sannfærast um að skrímslið sé raunverulegt. Jack reynir að fá hina drengina á sitt band gegn Ralf og strunsar síðan burt til að stofna sinn eigin ættflokk. Flestir hinir drengirnir ganga hver af öðrum til liðs við hann. Jack og fylgismenn hans koma fyrir fórn til skrímslisins í skóginum: Svínshöfði á tálguðum staur sem flugur sveima kringum. Símon, sem fer gjarnan einn síns liðs inn í skóginn, dreymir að höfuðið, sem hann kallar „[[Belsebúb|höfðingja flugnanna]]“, tali til sín. Höfuðið segir Símoni að það sé ekkert skrímsli á eyjunni en gefur í skyn að skrímslið sé í raun innra með drengjunum sjálfum og spáir því að hinir strákarnir muni snúast gegn Símoni. Sama kvöld heimsækja Ralf og Vambi ættflokk Jacks, þar sem strákarnir eru farnir að mála á sér andlitin og dansa frumstæða helgidansa. Þegar Símon áttar sig á því að skrímslið er bara dauður flugmaður flýtir hann sér til að segja ættflokki Jacks en vitstola strákarnir, þar á meðal Ralf og Vambi, taka hann í misgripum fyrir skrímslið og berja hann til dauða. Ralf og Vambi telja sér trú um að þeir beri ekki ábyrgð á dauða Símons og láta öldurnar skola líki hans út á haf. Jack og ættflokkur hans stela gleraugum Vamba um miðja nótt. Ralf fer ásamt Vamba, Samma og Eiríki til búða Jacks til að heimta þau aftur. Roger veltir steinhnullungi sem drepur Vamba og mölbrýtur kuðunginn. Ralf kemst undan en Sammi og Eiríkur eru teknir til fanga. Um kvöldið nær Ralf að ræða við Samma og Eirík í laumi. Þeir vara hann við því að Jack ætli að veiða hann og Ralf segir þeim hvar hann hyggst fela sig. Um morguninn kveikir ættflokkur Jacks í skóginum. Ralf rétt kemst undan strákunum og eldinum en rekst á flóttanum á fullorðinn mann í einkennisbúningi – breskan liðsforingja úr sjóhernum sem er kominn til að kanna upptök reyksins. Ralf, Jack og hinir strákarnir bresta í grát yfir „glötuðu sakleysi“. Liðsforinginn segist vonsvikinn yfir því að sjá drengina hegða sér á svo villimannslegan máta en snýr sér svo við og horfir á [[beitiskip]]ið sem bíður undan ströndum eyjarinnar. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1954]] [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] mf6c344szrc1ogcrcqu11o3ykzki5ri 0 192525 1976347 2026-08-24T08:36:18Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Höfuðpaurinn]] 1976347 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Höfuðpaurinn]] q83tp08j5qsu039s5gfx4ahp61m0k5s 1 192526 1976348 2026-08-24T09:01:38Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Lord of the Flies |tungumál=en |id=1370354629 }}“ 1976348 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Lord of the Flies |tungumál=en |id=1370354629 }} 5854pbym608lekm2pcgpysn4gk60ayb 14 192527 1976352 2026-08-24T09:42:32Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Goðsagnaverur]]“ 1976352 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Goðsagnaverur]] fltj6bh1ze4icrwn949hxwgrn6cjg53 1976353 1976352 2026-08-24T09:44:10Z TKSnaevarr 53243 1976353 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Djöfull}} [[Flokkur:Goðsagnaverur]] tmvn6fh5lgq3i7hi2vvpjpfg1jm2er8 14 192528 1976358 2026-08-24T09:47:24Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{skoða meira|Satan}} [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]]“ 1976358 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Satan}} [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]] rt4egit7k1w6xfpy3zfvtup5nrxpum5 1976359 1976358 2026-08-24T09:47:55Z TKSnaevarr 53243 1976359 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Satan}} [[Flokkur:Djöflar]] [[Flokkur:Satanismi]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Erkienglar]] [[Flokkur:Persónur í Biblíunni]] 39kfkjig0qrzlk4nuhy9qi4wetfugbu 0 192529 1976367 2026-08-24T11:36:31Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Vöðlavík]] á [[Vaðlavík]] yfir tilvísun: Stafsetningarvilla í titli 1976367 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Vaðlavík]] 95k25pewsi5do7tt28cih7cipeto9an 1 192530 1976369 2026-08-24T11:36:31Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Spjall:Vöðlavík]] á [[Spjall:Vaðlavík]]: Stafsetningarvilla í titli 1976369 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Vaðlavík]] n5if1xunw3t2ypclq1fg83zo0qhww66