Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 1611 1976526 1960114 2026-08-25T23:48:08Z Berserkur 10188 /* Fædd */ 1976526 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1943]]|[[1944]]|[[1945]]|[[1946]]|[[1947]]|[[1948]]|[[1949]]| [[1931–1940]]|[[1941–1950]]|[[1951–1960]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1946''' ('''MCMXLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[6. janúar]] - [[Ungmennafélag Álftaness]] var stofnað. * [[27. janúar]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1946|Sveitarstjórnarkosningar]] fóru fram. * [[30. júní]] - [[Alþingiskosningar 1946|Alþingiskosningar]] voru haldnar. * [[9. júlí]] - [[Tívolí í Reykjavík]] var fyrst starfrækt. * [[17. júlí]] - [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu]] spilaði sinn fyrsta keppnisleik við Danmörku á [[Melavöllurinn|Melavellinum]]. * [[1. október]] - [[Þjóðvarnarfélagið]] var stofnað til að mótmæla keflavíkursamningnum. * [[5. október]] - Kennsla hófst í [[Melaskóli|Melaskóla]] * [[25. október]] - [[Skógræktarfélag Hafnarfjarðar]] var stofnað. * [[8. nóvember]] - Á Ási á Héraði á Austurlandi sprakk sprengja sem breski herinn hafði skilið eftir með þeim afleiðingum að 4 tengdir bænum létust. * [[19. nóvember]] - Ísland gekk í [[Sameinuðu þjóðirnar]]. ===Ódagsett=== * [[Keflavíkursamningurinn]]: Samningur milli Íslands og Bandaríkjanna um að Bandaríkjamenn myndu reka Keflavíkurflugvöll. * [[Samvinnutryggingar]] voru stofnaðar. * [[Tóvinnuskólinn á Svalbarði]] var stofnaður. * [[Pípugerð Reykjavíkur]] var stofnuð. === Fædd === * [[6. nóvember]] - [[Katrín Fjeldsted]], stjórnmálamaður og læknir. * [[10. nóvember]] - [[Gylfi Ægisson]], tónlistarmaður (d. [[2025]]) * [[9. desember]] - [[Hermann Gunnarsson]], íslenskur íþróttafréttamaður, skemmtikraftur, þáttastjórnandi og knattspyrnumaður. (d. [[2013]]) === Dáin === == Erlendis == * [[1. janúar]] - Fyrsti fundur [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðirnar]] var haldinn í London. * [[7. janúar]] - [[Austurríki]] var skipt upp í fjögur svæði sem bandamenn höfðu yfirráð yfir eftir seinni heimssyrjöld. * [[11. janúar]] - [[Enver Hoxha]] lýsti yfir lýðveldinu Albaníu með sig sem forsætisráðherra. * [[12. janúar]] - [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946]] hófst. * [[20. janúar]] - [[Charles de Gaulle]] sagði af sér sem forseti Frakklands. * [[2. febrúar]] - Norðmaðurinn [[Trygve Lie]] varð fyrsti [[aðalritari Sameinuðu þjóðanna]]. * [[20. febrúar]] - Sprenging í kolanámu í Bergkamen í Þýskalandi varð meira en 400 að bana. * [[24. febrúar]] - [[Juan Perón]] var kosinn forseti Argentínu. * [[2. mars]] - [[Ho Chi Minh]] varð forseti Norður-Víetnam. * [[5. mars]] - [[Winston Churchill]] talaði um [[járntjaldið]] í Austur-Evrópu í ræðu. * [[22. mars]] - [[Jórdanía]] hlaut sjálfstæði frá Bretlandi. * [[1. apríl]] - [[Jarðskjálfti]] í [[Aljútaeyjar|Aljútaeyjum]] olli flóðbylgju sem fór til [[Havaí]]. Um 170 létust þar. * [[10. apríl]] - Konur kusu í fyrsta sinn í [[Japan]]. * [[17. apríl]] - [[Sýrland]] hlaut sjálfstæði frá Frakklandi. * [[20. apríl]] - [[Þjóðabandalagið]] var lagt niður. * [[1. júní]] - [[Ion Antonescu]], fyrrum forsætisráðherra Rúmeníu, var tekinn af lífi fyrir svik gegn þjóð sinni með stuðningi við Þýskaland. * [[2. júní|2.]] - [[13. júní]]- [[Konungsríkið Ítalía]] var lagt niður í kosningum. Lýðveldi var stofnað með [[Alcide De Gasperi]] sem forsætisráðherra. [[Úmbertó II]], konungur, fór til Portúgal. * [[6. júní]] - [[Basketball Association of America]]-körfuboltadeildin var stofnuð í Bandaríkjunum. * [[22. júlí]] - [[Irgun]], hópur róttækra gyðinga sprengdi hótel í [[Jerúsalem]] þar sem breska landstjórnin fundaði. 90 létust. * [[25. júlí]] - [[Filippseyjar]] hlutu sjálfstæði frá Bandaríkjunum eftir 48 ár. Þar áður stjórnaði Spánn landinu í um 400 ár. * [[1. ágúst]] - [[Scandinavian Airlines|SAS]]-flugfélagið var stofnað. * [[16. ágúst]] - [[íslam|Múslimum]] og [[hindúismi|hindúum]] lenti saman í [[Kalkútta]] með þeim afleiðingum að 3.000 létust. * [[8. september]] - [[Búlgaría]] varð lýðveldi. Konungurinn [[Simeon Sachsen-Coburg-Gotha|Simeon II]] fór úr landi. * [[14. september]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|Færeyjar kusu um sjálfstæði]]. Meirihluti var fyrir því að eyjarnar yrðu sjálfstæðar. Danska stjórnin lýsti því yfir að kosningarnar hefðu verið ólöglegar. Síðar var þing rofið í Færeyjum og ekkert varð úr sjálfstæðinu. * [[6. október]] - [[Per Albin Hansson]] forsætisráðherra Svíþjóðar fékk hjartaaáfall og lést í embætti. [[Tage Erlander]] tók við. * [[15. október]] - [[Nürnberg-réttarhöldin]]: [[Hermann Göring]], stofnandi [[Gestapo]], svipti sig lífi með eitri tveimur klukkustundum fyrir áætlaða aftöku sína. Daginn eftir voru 10 leiðtogar nasista teknir af lífi. * [[24. október]] - Óeirðir í [[Bihar]] á Indlandi milli hindúa og múslima urðu þúsundum að bana. * [[október]] - Teiknimyndapersónan [[Lukku-Láki]] kom fyrst út á prenti. * [[4. nóvember]] - [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[10. nóvember]] - 1.400 létust í jarðskjálfta í [[Perú]]. * [[15. nóvember]] - Holland viðurkenndi sjálfstæði [[Indónesía|Indónesíu]] * [[23. nóvember]] - Óeirðir voru í Víetnam. Frakklandsher drap 6.000 manns. * [[2. desember]] - [[Alþjóðahvalveiðiráðið]] var stofnað til að hafa stjórn á [[hvalveiðar|hvalveiðum]]. * [[11. desember]] - [[Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[19. desember]] - [[Fyrri Indókínastyrjöldin]] hófst. * [[21. desember]] - Jarðskjálfti í Nankai í Japan banaði um 1.400. * [[Kosningaréttur kvenna|Konur fengu kosningarétt]] í Belgíu, Rúmeníu, Júgóslavíu, Argentínu og Quebec í Kanada. === Fædd === * [[19. janúar]] - [[Dolly Parton]], bandaríks söngkona (d. [[2026]]) * [[16. maí]] - [[Robert Fripp]], enskur tónlistarmaður. * [[22. maí]] - [[George Best]], knattspyrnumaður (d. [[2005]]) * [[14. júní]] - [[Donald Trump]], 45. og 47. forseti Bandaríkjanna. * [[6. júlí]] - [[George W. Bush]], 43. forseti Bandaríkjanna. * [[15. júlí]] - [[Linda Ronstadt]], söngkona. * [[19. ágúst]] - [[Bill Clinton]], 42. forseti Bandarikjanna. * [[29. ágúst]] - [[Dimitris Christofias]], 6. forseti Kýpur. === Dáin === * [[3. febrúar]] - [[Carl Theodor Zahle]], forsætisráðherra Danmerkur (f. [[1866]]) * [[21. apríl]] - [[John Maynard Keynes]], enskur hagfræðingur (f. [[1883]]). * [[6. júní]] - [[Gerhart Hauptmann]], þýskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1862]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Percy Williams Bridgman]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[James Batcheller Sumner]], [[John Howard Northrop]], [[Wendell Meredith Stanley]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Hermann Joseph Muller]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Hermann Hesse]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Emily Greene Balch]], [[John R. Mott]] [[Flokkur:1946]] 3z0pjopbqbufbxt564mnwxpsiogya2z 0 2029 1976529 1539670 2026-08-26T07:00:03Z MyraMidnight 41218 Stubbur 1976529 wikitext text/x-wiki Ø<onlyinclude> <div class="thumb tright"> <div style="width:300px;"> {| |valign="top"|[[Mynd:Jelly_cc11.jpg|140px]] |valign="top"|[[Mynd:Lucanus-cervus-femininum.jpg|140px]] |- |valign="bottom"|[[Mynd:Nerr0328.jpg|140px]] |valign="bottom"|[[Mynd:European brown snail.jpg|140px]] |} </div> <div class="thumbcaption" style="width:300px;">''Hryggleysingjar''</div> </div> '''Hryggleysingjar''' ({{lang-la|''Invertebrata''}}) er flokkur [[dýr]]a sem hefur ekki [[hryggjarsúla|hryggjarsúlu]], þ.e. eru ekki [[hryggdýr]]. Flokkurinn er ekki notaður í nútíma [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]]. </onlyinclude> {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Hryggleysingjar| ]] p2i6r92rzf457jwcsdqnp8hvlyz3oje 1976530 1976529 2026-08-26T07:01:05Z MyraMidnight 41218 Færi onlyinclude til að sleppa myndum 1976530 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright"> <div style="width:300px;"> {| |valign="top"|[[Mynd:Jelly_cc11.jpg|140px]] |valign="top"|[[Mynd:Lucanus-cervus-femininum.jpg|140px]] |- |valign="bottom"|[[Mynd:Nerr0328.jpg|140px]] |valign="bottom"|[[Mynd:European brown snail.jpg|140px]] |} </div> <div class="thumbcaption" style="width:300px;">''Hryggleysingjar''</div> </div> <onlyinclude>'''Hryggleysingjar''' ({{lang-la|''Invertebrata''}}) er flokkur [[dýr]]a sem hefur ekki [[hryggjarsúla|hryggjarsúlu]], þ.e. eru ekki [[hryggdýr]]. Flokkurinn er ekki notaður í nútíma [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]]. </onlyinclude> {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Hryggleysingjar| ]] 27v428tws3syj2518r60iwqf0t5dfzs 1976538 1976530 2026-08-26T10:53:11Z MyraMidnight 41218 tenglar í ýmsar fylkingar og ættir, og smá lýsing á hverri fylkingu fyrir sig 1976538 wikitext text/x-wiki </div> <onlyinclude>'''Hryggleysingjar''' ({{lang-la|''Invertebrata''}}) er flokkur [[dýr]]a sem hefur ekki [[hryggjarsúla|hryggjarsúlu]] og hafa flestar þeirra í staðinn svokallaða ytri stoðgrind. Hryggleysingjar mynda langstærstan hluta dýraríkisins; um eða yfir 95%.<ref>{{Vefheimild|url=https://fjorulif.is/fjorulif/fjorulifid/dyr/hryggleysingjar/|titill=Hryggleysingjar|útgefandi=Fjörulíf.is|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Flokkurinn er ekki notaður í nútíma [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]].{{heimild vantar}} </onlyinclude> <gallery> Jelly_cc11.jpg | [[Marglyttur]] Lucanus-cervus-femininum.jpg | [[Liðdýr]] Nerr0328.jpg | [[Liðormar]] European brown snail.jpg | [[Sniglar]] </gallery> == Fylkingar og ættir== === Liðdýr === {{aðalgrein|liðdýr}} Liðdýr er stærsta fylking dýra, og einkennast af liðskiptum líkama og ytri stoðgrind. Nokkrar ættir af liðdýrum eru [[skordýr]], [[áttfætlur]] og [[krabbadýr]] === Lindýr === {{aðalgrein|lindýr}} Lindýr er ein fjölbreyttasta fylking hryggleysingja, og eiga þau öll sameiginlegt að hafa mjúkan líkama, og flest þeirra hafa einhverskonar kalkskel. Nokkrar ættir af lindýrum eru [[sniglar]], [[samlokur]], [[smokkar]] og [[nökkvar]] === Holdýr === {{aðalgrein|holdýr}} Holdýr er fylking einfaldra dýra sem finnast aðalega í sjó, og einkenni þess er að þau hafa aðeins eitt meltingarop. Nokkrar ættir af holdýrum eru [[kórall]]ar, [[sæfíflar]] og [[marglyttur]] === Svampdýr === {{aðalgrein|svampdýr}} Svampdýrin eru elstu fjölfrumungarnir sem lifa á jörðinni og eru lifnaðarhættir og líkamsgerð þeirra mjög einföld. Þeir festa sig við undirlag í vatni og treysta á strauma til að færa sér æti. === Flögudýr === {{aðalgrein|flögudýr}} Flögudýr er fylking sjávardýra sem lifa sjálfstæðu lífi en ekki sem sníkjudýr. === Ormar === {{aðalgrein|ormar}} Ormar hafa sívalningslaga búk og enga útlimi. Nokkrar ættir af ormum eru [[ranaormar]], [[þráðormar]] og [[flatormar]] === Skrápdýr === {{aðalgrein|skrápdýr}} Skrápdýr draga nafn sitt af kalkflögum á húð þeirra sem geta myndað samfelda skel. === Mosadýr === {{aðalgrein|mosadýr}} Mosadýr er fylking hryggleysingja sem lifa í vatni, og nærast á fæðuögnum sem þau sía frá með kórónu af örmum og bifhárum. Á meðal mosadýra má nefna [[stilkormar|stilkorma]] === Klóberar === {{aðalgrein|klóberar}} Klóberar (einnig kölluð flauelsdýr) eiga sér líklega liðskipta ættfeður en hafa tapað liðskiptingunni fyrir utan á höfði. == Tengt efni == * [[Hryggdýr]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Hryggleysingjar| ]] 0vj45302f0208pnvz0r1qi6fqtiwph0 1976539 1976538 2026-08-26T10:54:44Z MyraMidnight 41218 /* Ormar */ liðormar bættir á listann 1976539 wikitext text/x-wiki </div> <onlyinclude>'''Hryggleysingjar''' ({{lang-la|''Invertebrata''}}) er flokkur [[dýr]]a sem hefur ekki [[hryggjarsúla|hryggjarsúlu]] og hafa flestar þeirra í staðinn svokallaða ytri stoðgrind. Hryggleysingjar mynda langstærstan hluta dýraríkisins; um eða yfir 95%.<ref>{{Vefheimild|url=https://fjorulif.is/fjorulif/fjorulifid/dyr/hryggleysingjar/|titill=Hryggleysingjar|útgefandi=Fjörulíf.is|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Flokkurinn er ekki notaður í nútíma [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]].{{heimild vantar}} </onlyinclude> <gallery> Jelly_cc11.jpg | [[Marglyttur]] Lucanus-cervus-femininum.jpg | [[Liðdýr]] Nerr0328.jpg | [[Liðormar]] European brown snail.jpg | [[Sniglar]] </gallery> == Fylkingar og ættir== === Liðdýr === {{aðalgrein|liðdýr}} Liðdýr er stærsta fylking dýra, og einkennast af liðskiptum líkama og ytri stoðgrind. Nokkrar ættir af liðdýrum eru [[skordýr]], [[áttfætlur]] og [[krabbadýr]] === Lindýr === {{aðalgrein|lindýr}} Lindýr er ein fjölbreyttasta fylking hryggleysingja, og eiga þau öll sameiginlegt að hafa mjúkan líkama, og flest þeirra hafa einhverskonar kalkskel. Nokkrar ættir af lindýrum eru [[sniglar]], [[samlokur]], [[smokkar]] og [[nökkvar]] === Holdýr === {{aðalgrein|holdýr}} Holdýr er fylking einfaldra dýra sem finnast aðalega í sjó, og einkenni þess er að þau hafa aðeins eitt meltingarop. Nokkrar ættir af holdýrum eru [[kórall]]ar, [[sæfíflar]] og [[marglyttur]] === Svampdýr === {{aðalgrein|svampdýr}} Svampdýrin eru elstu fjölfrumungarnir sem lifa á jörðinni og eru lifnaðarhættir og líkamsgerð þeirra mjög einföld. Þeir festa sig við undirlag í vatni og treysta á strauma til að færa sér æti. === Flögudýr === {{aðalgrein|flögudýr}} Flögudýr er fylking sjávardýra sem lifa sjálfstæðu lífi en ekki sem sníkjudýr. === Ormar === {{aðalgrein|ormar}} Ormar hafa sívalningslaga búk og enga útlimi. Nokkrar ættir af ormum eru [[liðormar]], [[ranaormar]], [[þráðormar]] og [[flatormar]] === Skrápdýr === {{aðalgrein|skrápdýr}} Skrápdýr draga nafn sitt af kalkflögum á húð þeirra sem geta myndað samfelda skel. === Mosadýr === {{aðalgrein|mosadýr}} Mosadýr er fylking hryggleysingja sem lifa í vatni, og nærast á fæðuögnum sem þau sía frá með kórónu af örmum og bifhárum. Á meðal mosadýra má nefna [[stilkormar|stilkorma]] === Klóberar === {{aðalgrein|klóberar}} Klóberar (einnig kölluð flauelsdýr) eiga sér líklega liðskipta ættfeður en hafa tapað liðskiptingunni fyrir utan á höfði. == Tengt efni == * [[Hryggdýr]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Hryggleysingjar| ]] qcxdidl54gcnc3xq2xy0jx8wu2re5nx 1976541 1976539 2026-08-26T11:07:17Z Berserkur 10188 1976541 wikitext text/x-wiki </div> <onlyinclude>'''Hryggleysingjar''' ({{lang-la|''Invertebrata''}}) er flokkur [[dýr]]a sem hefur ekki [[hryggjarsúla|hryggjarsúlu]] og hafa flestar þeirra í staðinn svokallaða ytri stoðgrind. Hryggleysingjar mynda langstærstan hluta dýraríkisins; um eða yfir 95%.<ref>{{Vefheimild|url=https://fjorulif.is/fjorulif/fjorulifid/dyr/hryggleysingjar/|titill=Hryggleysingjar|útgefandi=Fjörulíf.is|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Flokkurinn er ekki notaður í nútíma [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]].{{heimild vantar}} </onlyinclude> <gallery> Jelly_cc11.jpg | [[Marglyttur]] Lucanus-cervus-femininum.jpg | [[Liðdýr]] Nerr0328.jpg | [[Liðormar]] European brown snail.jpg | [[Sniglar]] </gallery> == Fylkingar og ættir== === Liðdýr === {{aðalgrein|Liðdýr}} Liðdýr er stærsta fylking dýra, og einkennast af liðskiptum líkama og ytri stoðgrind. Nokkrar ættir af liðdýrum eru [[skordýr]], [[áttfætlur]] og [[krabbadýr]]. === Lindýr === {{aðalgrein|Lindýr}} Lindýr er ein fjölbreyttasta fylking hryggleysingja, og eiga þau öll sameiginlegt að hafa mjúkan líkama, og flest þeirra hafa einhverskonar kalkskel. Nokkrar ættir af lindýrum eru [[sniglar]], [[samlokur]], [[smokkar]] og [[nökkvar]]. === Holdýr === {{aðalgrein|Holdýr}} Holdýr er fylking einfaldra dýra sem finnast aðalega í sjó, og einkenni þess er að þau hafa aðeins eitt meltingarop. Nokkrar ættir af holdýrum eru [[kórall]]ar, [[sæfíflar]] og [[marglyttur]]. === Svampdýr === {{aðalgrein|Svampdýr}} Svampdýrin eru elstu fjölfrumungarnir sem lifa á jörðinni og eru lifnaðarhættir og líkamsgerð þeirra mjög einföld. Þeir festa sig við undirlag í vatni og treysta á strauma til að færa sér æti. === Flögudýr === {{aðalgrein|Flögudýr}} Flögudýr er fylking sjávardýra sem lifa sjálfstæðu lífi en ekki sem sníkjudýr. === Ormar === {{aðalgrein|Ormar}} Ormar hafa sívalningslaga búk og enga útlimi. Nokkrar ættir af ormum eru [[liðormar]], [[ranaormar]], [[þráðormar]] og [[flatormar]]. === Skrápdýr === {{aðalgrein|Skrápdýr}} Skrápdýr draga nafn sitt af kalkflögum á húð þeirra sem geta myndað samfelda skel. === Mosadýr === {{aðalgrein|Mosadýr}} Mosadýr er fylking hryggleysingja sem lifa í vatni, og nærast á fæðuögnum sem þau sía frá með kórónu af örmum og bifhárum. Á meðal mosadýra má nefna [[stilkormar|stilkorma]]. === Klóberar === {{aðalgrein|Klóberar}} Klóberar (einnig kölluð flauelsdýr) eiga sér líklega liðskipta ættfeður en hafa tapað liðskiptingunni fyrir utan á höfði. == Tengt efni == * [[Hryggdýr]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Hryggleysingjar| ]] d3blqmihiu475ziqqilsi6p1duryjpl 0 11634 1976503 1974077 2026-08-25T16:19:01Z Akigka 183 /* Heiti */ 1976503 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Aruba | nafn_í_eignarfalli = Arúba | fáni = Flag of Aruba.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Aruba.svg | þjóðsöngur = [[Aruba Dushi Tera]] | staðsetningarkort = Aruba_in_its_region.svg | höfuðborg = [[Oranjestad]] | tungumál = [[Hollenska]] og [[papiamento]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Hollandskonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Arúba|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Arúba|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] | nafn_leiðtoga2 = [[Alfonso Boekhoudt]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mike Eman]] | staða = Sjálfstjórnarsvæði | staða_athugasemd = [[Konungsríkið Holland|Konungsríkisins Hollands]] | atburður1 = aðskilið frá [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]] | dagsetning1 = 1. janúar 1986 | flatarmál = 180 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2025 | fólksfjöldi = 108.880 | íbúar_á_ferkílómetra = 560,4 | VLF_ár = 2023 | VLF = 5,5 | VLF_á_mann = 51.352 | gjaldmiðill = [[Arúbaflórína]] (AWG) | tímabelti = [[UTC-4]] | tld = aw | símakóði = 297 }} '''Arúba''' er [[eyja]] í [[Karíbahaf]]i, aðeins 25 km norðan við [[Paraguaná-skagi|Paraguaná-skaga]] í [[Venesúela]]. Stjórnsýslulega er eyjan sjálfstjórnarsvæði sem heyrir undir [[Konungsríkið Holland]] og var skipt út úr [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]] árið [[1986]]. Ólíkt því sem gerist á öðrum eyjum í Karíbahafi er loftslag á eyjunni þurrt, sem hefur gert hana að vinsælum ferðamannastað. [[Ferðaþjónusta]] stendur undir þremur fjórðu hlutum landsframleiðslu Arúba en aðrar mikilvægar undirstöður undir efnahagslífi eyjarinnar eru gull- og fosfatnámur og olíuhreinsun. Eyjan er 33 km að lengd, að mestu flöt og laus við ár og vötn. Hvítar sandstrendur er að finna á suður- og vesturströnd eyjarinnar þar sem skjól er fyrir hafstraumum. Austan megin við Arúba eru eyjarnar [[Bonaire]] og [[Curaçao]] sem mynda suðvesturhluta Hollensku Antillaeyja. Upphaflegir íbúar Arúba voru [[caquetio]]-mælandi [[Aravakindíánar]]. [[Spánn|Spánverjar]] lögðu eyjuna undir sig um [[1500]] en [[Holland|Hollendingar]] unnu hana af þeim árið [[1636]]. Árið [[1928]] var [[olíuhreinsistöð]] opnuð á eyjunni sem jók velmegun og ýtti undir kröfur um sjálfstæði. Í þjóðaratkvæðagreiðslu árið [[1977]] reyndust yfir 80% íbúa vera fylgjandi sjálfstæði og í kjölfarið hófust samningaviðræður við Holland. Árið [[1990]] var sjálfstæðisferlinu frestað um óákveðinn tíma. == Heiti == Heiti eyjunnar er líklega dregið af [[caquetíska]] orðinu ''Oruba'' sem merkir „vel staðsett eyja“. [[Caquetar]] bjuggu á eyjunni þegar [[Alonso de Ojeda]] kom þangað á 16. öld. Frá 1529 til 1648 þegar [[Vestfalíufriðurinn]] var undirritaður, notuðu Spánverjar heitið ''Isla de Oruba'' yfir eyjuna. Með friðarsamningnum fengu Hollendingar yfirráð yfir eyjunni og nafnið breyttist smám saman í Aruba. Aðrir hópar amerískra frumbyggja notuðu önnur orð um eyjuna sem gætu tengst núverandi heiti. Annað caquetískt heiti var ''Oibubia'' sem merkir „leiðsögð eyja“. [[Taínóíska]] heitið var ''Arubeira''.<ref>{{cite web |last1=Dick |first1=Kenneth |title=Aboriginal and early Spanish names for some Caribbean, Circum-Caribbean islands and cays |url=http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://stcroixarchaeology.org/files/Aboriginal_Early_Spanish_Names_-_Dick.pdf#page=8 |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |website=stcroixarchaeology |publisher=The St, Croix Archeological Society }}</ref> [[Kalinagóar]] notuðu tvö heiti um eyjuna: ''Ora Oubao'' sem merkir „skeljaeyja“<ref>{{cite book |last1=Brushaber |first1=Susan |last2=Greenberg |first2=Arnold |title=Aruba, Bonaire & Curacao Alive! |url=https://books.google.com/books?id=uCigiQGl1fwC&pg=PA38 |year=2001 |publisher=Hunter Publishing, Inc |isbn=978-1-58843-259-9 |page=38 }}</ref> og ''Oirubae'' sem merkir „Félagi Curaçao“. Algengur misskilningur er að nafnið sé dregið af ''Oro hubo'' sem merkir „eitt sinn var gull“ á spænsku, en Spánverjar kölluðu eyjarnar fyrst ''islas inútiles'' „gagnslausu eyjar“ vegna skorts á auðlindum.<ref name="Hartog-1961">{{Cite book |last=Hartog |first=Johan |title=Aruba: Past and Present: from the time of the indians until today |publisher=D.J. De Wit |year=1961 |location=Oranjestad |translator-last=Verleun |translator-first=J.A. }}</ref> Gull fannst á Arúba árið 1824 sem leiddi til [[gullæðið á Arúba|gullæðis á Arúba]].<ref>Teenstra, M. (1837). De Nederlandsche West-Indische eilanden in derzelver tegenwoordigen toestand, Aflevering 2. In L. U. (KIT), ''www.colonial.library.leiden.edu'' (p. 381). AMSTERDAM: C.G.Sulpke.</ref> == Landfræði == Arúba er frekar flatlend, þurrlend eyja. Hún er hluti [[Hléborðseyjar|Hléborðseyja]] sem eru syðri hluti [[Litlu Antillaeyjar|Litlu Antillaeyja]] í Karíbahafi. Eyjan er 77 km vestan við [[Curaçao]] og 29 km norður af [[Paraguaná-skagi|Paraguaná-skaga]] í [[Venesúela]].<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|title=Aruba|work=Encyclopædia Britannica|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515014514/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/37333/Aruba|archive-date=15 May 2015|url-status=live}}</ref> Á Arúba er að finna hvítar sandstrendur á vestur- og suðurströnd eyjunnar, í skjóli frá sterkum hafstraumum.<ref name="Britannica"/><ref name="Aruba: the happy island">{{cite web |author=Canoe inc. |url=http://slam.canoe.ca/Travel/Activities/SunSand/2011/06/22/18320936.html |title=Aruba: the happy island |publisher=Slam.canoe.ca |date=22 June 2011 |access-date=15 July 2014 |archive-url=https://archive.today/20140413121425/http://slam.canoe.ca/Travel/Activities/SunSand/2011/06/22/18320936.html |archive-date=13 April 2014 |url-status=live }}</ref> Þar býr líka meirihluti íbúa og þar hefur ferðaþjónustan helst þróast.<ref name="Aruba: the happy island" /><ref name="autogenerated2"/> Við norður- og austurströndina er meira brim og þar er landið að mestu ósnert. Innar á eyjunni eru hæðir, eins og [[Hooiberg]] (165 metrar) og [[Jamanota-fjall]], hæsti tindur eyjarinnar, 188 metrar yfir sjávarmáli.<ref name="Britannica"/><ref name="autogenerated2">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=CIA World Factbook - Aruba |access-date=28 July 2019 |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109084020/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba |url-status=dead }}</ref> Höfuðborgin, Oranjestad, er á {{Coord|12|31|01|N|70|02|04|W|}}. Steinboginn [[Natural Bridge]] var stór kalksteinsmyndun á norðurströnd eyjarinnar. Hann var vinsæll ferðamannastaður þar til hann hrundi árið 2005. ==Stjórnmál== === Héruð === Arúba skiptist í átta héruð sem eru ekki stjórnsýslueiningar heldur aðeins til að auðvelda söfnun tölfræðiupplýsinga. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 0;" ! Heiti !! Flatarmál (km²) !! Íbúar <br /> Manntal 1991 !! Íbúar <br /> Manntal 2000 !! Íbúar <br /> Manntal 2010 |- | Noord / Tanki Leendert || 34,62 || 10.056 || 16.944 || 21.495 |- | Oranjestad West || 9,29 || 8.779 || 12.131 || 13.976 |- | Oranjestad Oost || 12,88 || 11.266 || 14.224 || 14.318 |- | Paradera || 20,49 || 6.189 || 9.037 || 12.024 |- | San Nicolas Noord || 23,19 || 8.206 || 10.118 || 10.433 |- | San Nicolas Zuid || 9,64 || 5.304 || 5.730 || 4.850 |- | Santa Cruz || 41,04 || 9.587 || 12.326 || 12.870 |- | Savaneta || 27,76 || 7.273 || 9.996 || 11.518 |- | Arúba alls || 178,91 || 66.687 || 90.506 || 101.484 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Arúba]] keaqnw4v1g0cz0bogzms9u0s6sv33x4 0 12937 1976499 1542391 2026-08-25T16:06:45Z MyraMidnight 41218 stubbur 1976499 wikitext text/x-wiki [[Mynd:פארק הכרמל 1 - גנים לאומיים בצפון הארץ - אתרי מורשת 2016 (171).jpg|thumb|Fjölær jurt]] '''Fjölær jurt''' er [[plönturíki|planta]] sem [[líf|lifir]] í meira en tvö [[ár]], þ.e. ber fræ oftar en einu sinni. == Tengt efni == * [[Einær jurt]] * [[Tvíær jurt]] {{Wikiorðabók|fjölær}} {{Stubbur/grasafræði}} [[Flokkur:Grasafræði]] hny4yz75b9hgjyty20fnwl1vaaglvsy 0 21760 1976547 1960097 2026-08-26T11:24:35Z Berserkur 10188 1976547 wikitext text/x-wiki [[File:Mezzoforte Kongsberg Jazzfestival 2017 (230424).jpg|thumb|2017]] [[Mynd:Mezzoforte Kloster Marienthal 2010.jpg|thumb|Mezzoforte í Þýskalandi árið 2010.]] '''[https://www.mezzoforte.com/ Mezzoforte]''' er [[djassbræðingur|bræðings]]hljómsveit sem var stofnuð árið [[1977]]. Stofnendur Mezzoforte voru [https://www.mezzoforte.com/members Eyþór Gunnarsson] ([[píanó]]/[[hljómborð]]), [[Friðrik Karlsson]] ([[gítar]]), [https://www.mezzoforte.com/members Jóhann Ásmundsson] ([[Rafbassi|bassa]]) og [https://www.facebook.com/gullibriemcom/?locale=en_GB Gunnlaugur Briem] ([[trommur]]). Einhverjar mannabreytingar hafa verið á þeim árum sem hljómsveitin hefur verið starfandi. Meðal annars var saxófónleikarinn [https://www.ismus.is/einstaklingar/1009606 Kristinn Svavarsson] meðlimur sveitarinnar frá [[1982]] til [[1985]] en saxófónleikarinn [https://www.snorrimanagement.is/oskargud Óskar Guðjónsson] gekk í sveitina um miðjan 10. áratuginn. Fyrsta hljómplata sveitarinnar kom út 1979 en fjórða platan sem tekin var upp árið 1982 og innihélt lagið [https://www.youtube.com/watch?v=qbHGkrJMjYw&list=RDqbHGkrJMjYw&start_radio=1 Garden Party] opnaði sveitinn leið inn á alþjóðamarkað. Garden Party náði miklum vinsældum víða um heim, komst m.a. Í 17. sæti breska vinsældalistans og LP platan, Surprise Surprise fékk líka mjög góðar viðtökur. Í kjölfarið fluttu meðlimir til Englands og upphófst þá nokkurra ára tímabil sem einkenndist af stöðugum tónleikaferðum, fyrst í Bretlandi, svo víða um Evrópu og loks í Asíu. Hljómsveitin hefur starfað nær óslitið síðan og gefið út alls [https://www.mezzoforte.com/discography 15 LP/CD skífur og auk þess DVD mynddisk]. Tónleikarnir eru orðnir fleiri en 1.000 í yfir 40 löndum. Árið 2013 var Mezzoforte tilnefnd til Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs og árið 2014 hlaut sveitin Heiðursverðlaun Íslensku Tónlistarverðlaunanna. Frá 2008 hefur hljómsveitin haldið að meðaltali 20-30 [https://www.mezzoforte.com/current-tour-dates tónleika] erlendis á hverju ári, t.d. á Norðurlöndum, í Þýskalandi, Sviss, Austurríki, Hollandi, Englandi, Spáni, Portúgal, Suður Afríku, Japan, Indónesíu, Rússlandi, Úkraínu, Belarus, Kazakstan, Ungverjalandi, Tékklandi, Slóvakíu, Grænlandi, Færeyjum og (stöku sinnum) á Íslandi. Þrír af fjórum stofnmeðlimum starfa enn með sveitinni, þeir [https://www.mezzoforte.com/members Eyþór Gunnarsson], [https://www.mezzoforte.com/members Friðrik Karlsson] og [https://www.mezzoforte.com/members Jóhann Ásmundsson] en aðrir meðlimir eru [https://www.facebook.com/arikarasonmusic/?locale=is_IS Ari Bragi Kárason] trompetleikari, [https://www.mezzoforte.com/members Benedikt Brynleifsson] trommuleikari og [https://www.mezzoforte.com/members Jonas Wall] saxófónleikari (frá Svíþjóð). Árið 2017 fagnaði sveitin 40 ára afmæli sínu með tvennum tónleikum í Háskólabíói. U.þ.b. 600 erlendir gestir gerðu sér ferð til Íslands af því tilefni. Til stendur að endurtaka leikinn á 50 ára afmælinu í september 2027. == Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/mezzoforte-mn0000447930 Mezzoforte á Allmusic] {{commonscat|Mezzoforte}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1977}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] m5k1uio97k3h71jaf4a24fgfhd1cbab 0 22058 1976505 1741404 2026-08-25T16:59:09Z MyraMidnight 41218 fór aðeins yfir stafsetningu, íslenskar gæsalappir, heimildir vanta, bætti einni. 1976505 wikitext text/x-wiki '''Hafiz''' eða '''Hafez''' ([[arabíska]]: حافظ ''ḥāfiẓ'', fjöltala: {{langx|ar|حُفَّاظ|ḥuffāẓ|label=none|rtl=yes}}) ,sem bókstaflega þýðir ‚verndari‘, er nafngift [[Múslimar|múslima]] á þeim sem hafa lært [[Kóraninn]] algjörlega utanbókar á arabísku.<ref>{{Vefheimild|url=https://qari.substack.com/p/what-hafiz-really-means|titill=What “Ḥāfiẓ” Really Means|höfundur=Qari Mubashir|mánuður=28. október|ár=2025|mánuðurskoðað=25. ágúst|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> '''Hafiza''' (arabíska: {{langx|ar|حافظة|ḥāfiẓa|label=none|rtl=yes}}) er kvenkynsútgáfa nafnsins. Hefðin að læra Kóraninn utanbókar á rætur allt til upphafs íslam. Mikilvægasta ástæðan fyrir þessari hefð er nauðsyn þessa að vernda innihald Kóransins. Ef öll skrifuð eintök Kóransins væru eyðilögð mundi hafiz geta þulið textan orðréttan úr minni. Í upphafi íslam var Kóraninnn oft í hættu og gerði hafiz-hefðina nauðsynlega. Huffaz eru haldnir í hávegum í söfnuðum múslima og er titillinn „hafiz“ notaður fyrir framan nafn þeirra. Flestir huffaz hafa stundað nám í sérstökum Kóran-skólum, sem á arabísku eru nefndir ''madrasah''. Til að fá hugmynd um hvað þarf að gera til að verða hafiz má nefna nokkrar tölur. Kóraninum er skipt í 114 kafla eða [[súra|súrur]] sem skiptast í 6.236 vers (sem samanstanda af um það bil 80.000 orðum eða 330.000 bókstöfum á arabísku). Giskað er á að nú séu um það bil 10 milljónir huffaz í heiminum.{{heimild vantar}} == Tengt efni == * [http://www.islam101.com/dawah/WhatIsQuran.html Quran and Hafiz Number on islam101.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708142004/http://www.islam101.com/dawah/WhatIsQuran.html |date=2009-07-08 }} [[Flokkur:Íslam]] [[Flokkur:Kóraninn]] on530pr9bck46jgbty3ubbwyumoe1d5 0 22583 1976483 1914130 2026-08-25T13:17:38Z MyraMidnight 41218 Það er verið að nota Kaba og Kaaba sitt á hvað í sömu grein, fleirri en einni 1976483 wikitext text/x-wiki {{coord|21|25|21.08|N|39|49|34.25|E|display=title}} {{Infobox settlement | name = Kaba | native_name = الكعبة | native_name_lang = ar | image_skyline = Masjidil Haram (Umroh Ramadhan 2023)-37.jpg | caption = Kaba 2023 | subdivision_type = svæði | subdivision_name = [[Sádi-Arabía]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = }} [[Mynd:Kaaba Masjid Haraam Makkah.jpg|thumb|Kaaba]] [[File:Supplicating_Pilgrim_at_Masjid_Al_Haram._Mecca,_Saudi_Arabia.jpg|thumb]] '''Kaba''' eða '''Kaaba''' ([[arabíska]]: الكعبة ''al-Ka‘abah'' eða الكعبة المشرًّفة ''al-Ka‘aba al-Musharrafah'', einnig kölluð البيت العتيق ''al-Bait ul-‘Atīq'' eða البيت الحرام ''al-Bait ul-Ḥarām''), er ferhyrnd bygging í miðju þeirrar [[moska|mosku]] í [[Mekka]] sem nefnd er ''Masǧid al-Ḥarām'', eða [[Stóra moskan (Mekka)|Stóra moskan]]. Moskan var byggð í kringum Kaba, og er Kaba álitin heilagasti staður í [[íslam]]. Kaba er stór steinbygging, sem er nokkurn veginn í laginu eins og teningur, en nafnið kaba kemur úr arbabísku og þýðir kubbur. Byggingin er gerð úr [[granít]]i úr fjöllunum í umhverfi Mekka. Hún er um það bil 15 [[metri|metra]] há, 10 metra breið og 12 metra löng. Byggingin er þakin svörtu [[silki]]efni skreyttu með gullútsaumuðum áletrunum. Þetta klæði er kallað [[Kiswah]] og er endurnýjað árlega. Einn af undirstöðusteinum Kaba er '''[[Hadsjar|Ḥaǧar ul-Aswad]]''' (hinn „Heilagi svarti steinn“) sem múslimar álíta að hafi verið gjöf frá [[Guð]]i til [[Adam]]s eftir að hann kom til jarðar. Mikil helgi var á steininum þegar fyrir tíma [[Múhameð]]s. Múslimum ber að snúa sér að Kaba þegar þeir biðjast fyrir. [[Flokkur:Íslam]] [[Flokkur:Mekka]] o5e5rhjbic3e6bjr4kitke7neq3z3e2 0 23871 1976484 1976468 2026-08-25T13:37:38Z TKSnaevarr 53243 1976484 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Búkarest | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = București ([[rúmenska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Bucharest collage 02.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Svipmyndir | fáni = ROU Bucharest Flag.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bucharest.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Rúmenía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Rúmeníu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Rúmenía}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1459 | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Ciprian Ciucu]] | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 240 | flatarmál_stórborg_km2 = 1803 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|language=ro|date=31 May 2023|access-date=22 október 2025|archive-date=26 júní 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2021 | mannfjöldi_heild = 1716961 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mannfjöldi_stórborg = 2304408 | mannfjöldi_þéttleiki_stórborg_km2 = auto | tímabelti = [[Austur-Evróputími|EET]] | utc_hliðrun = +02:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Austur-Evrópu|EEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +03:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | svæðisnúmer = +40 31 | vefsíða = {{URL|https://www.pmb.ro/}} }} '''Búkarest''' ([[rúmenska]]: '''București''' {{Hljóð|Ro-București.ogg|/bu.ku'reʃtʲ/}}) er [[höfuðborg]] [[Rúmenía|Rúmeníu]]. Íbúar borgarinnar eru um 1,7 milljónir (2021).<ref name="mannfjöldi" /> == Myndir == <gallery> Bucharest University Square (cropped).jpg Izvor-bucuresti-bgiu.jpg Bucuresti izvor 2.jpg|Izvor-hverfið í miðborg Búkarest </gallery> == Veðurfar == {| class="wikitable" ! ! jan ! feb ! mars ! apríl ! maí ! júní ! júlí ! ágú ! sep ! okt ! nóv ! des |- ! Meðal hiti ([[Celsius|°C]]) | –2 | 1 | 6 | 11 | 17 | 21 | 23 | 22 | 17 | 11 | 4 | –1 |- ! meðal úrkoma ([[Millimetri|mm]]) | 40 | 36 | 38 | 46 | 70 | 77 | 64 | 58 | 42 | 32 | 49 | 43 |- ! meðal fjöldi úrkomu daga | 6 | 6 | 6 | 7 | 6 | 6 | 7 | 6 | 5 | 5 | 6 | 6 |- | colspan=13 |'''Heimildir''' [http://worldweather.wmo.int/183/c00200.htm World Meteorological Organisation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225033728/http://worldweather.wmo.int/183/c00200.htm |date=2018-12-25 }}, [http://www.southtravels.com/europe/romania/gifs/temperature1.jpg SouthTravels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060920235118/http://www.southtravels.com/europe/romania/gifs/temperature1.jpg |date=2006-09-20 }}</small> |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * [http://www.timarit.is/?issueID=436193&pageSelected=7&lang=0 ''Draumaborg Ceausescus''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436063&pageSelected=0&lang=0 ''Gimmsteinar glóa í mannsorpinu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1995]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{stubbur|landafræði}} {{s|1459}} [[Flokkur:Rúmenía]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] jggrofc9dtqd4gqksuryz2u54zh08eo 0 25506 1976544 1905401 2026-08-26T11:20:45Z Berserkur 10188 1976544 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1454]]|[[1455]]|[[1456]]|[[1457]]|[[1458]]|[[1459]]|[[1460]]| [[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1457''' ('''MCDLVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Björn Þorleifsson hirðstjóri|Björn Þorleifsson]] ríki varð hirðstjóri og [[riddari]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Gottskálk Keniksson]], Hólabiskup. == Erlendis == [[Mynd:Fresko Druckerei Pfister Bamberg 1461-Rothbart.JPG|thumb|right|Prentun hófst í Þýskalandi laust eftir miðja 15. öld.]] * [[11. febrúar]] - [[Mingveldið]] í Kína: Yingzong keisari sneri aftur til valda eftir valdarán gegn bróður sínum, Daizong keisara. * [[24. febrúar]] - [[Karl Knútsson Bonde]] Svíakonungur flúði til [[Danzig]] eftir uppreisn [[Jöns Bengtsson Oxenstierna]], erkibiskups. * [[9. maí]] - [[Karl Knútsson Bonde]] lánar Danzigborg háa fjárhæð gegn veði. Lánið var ekki endurgreitt fyrr en [[1704]], þegar [[Karl 12.]] krafðist greiðslu. * [[15. maí]] - [[St. Gallen]] hlaut sérstaka borgarstöðu innan Heilaga rómverska keisaradæmisins. * [[23. júní]] - [[Kristján 1.]] var krýndur [[konungur Svíþjóðar]] í [[Uppsalir|Uppsölum]]. * [[21. júlí]] - [[Danjong]], fyrrum keisari Kóreu, gerði valdaránstilraun sem misheppnaðist. Hann ásamt 6 tilræðismönnum var tekinn af lífi. * [[2. september]] - [[Skanderbeg]], þjóðhetja [[Albanía|Albana]], vann sigur á 80.000 manna her [[Tyrkland|Tyrkja]] her í orrustunni við Albulena. ===Ódagsett=== * Fyrsta prentaða [[bók]]in sem unnt er að ársetja með vissu var gefin út í [[Mainz]] í [[Þýskaland]]i, þýsk þýðing á [[Davíðssálmar|Davíðssálmum]]. * Lög voru sett í [[Skotland]]i sem bönnuðu iðkun [[golf]]íþróttar og [[knattspyrna|knattspyrnu]]. [[Jakob 2. Skotakonungur|Jakob 2.]] vildi fremur að þegnar hans stunduðu [[bogfimi]] og aðrar bardagaíþróttir. * [[Edó-kastali]] var byggður þar sem nú er [[Tókýó]]. * [[Háskólinn í Freiburg]] var stofnaður. ===Fædd=== * [[28. janúar]] - [[Hinrik 7.]], konungur Englands ([[1509]]). * [[13. febrúar]] - [[María af Búrgund]], kona [[Maximilian 1.|Maximilians 1]]., keisara (d. [[1482]]). * [[Filippino Lippi]], ítalskur listmálari (d. [[1504]]). ===Dáin=== * [[23. nóvember]] - [[Ladislás Posthumus]], konungur [[Bæheimur|Bæheims]] og [[Ungverjaland]]s (f. [[1440]]). [[Flokkur:1457]] [[Flokkur:1451-1460]] 1kdrhp9curf02c0tyqmtkbsyoujzrtu 0 25507 1976471 1910693 2026-08-25T12:00:11Z Berserkur 10188 1976471 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1455]]|[[1456]]|[[1457]]|[[1458]]|[[1459]]|[[1460]]|[[1461]]| [[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1458''' ('''MCDLVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[12. júní]] - [[Ólafur Rögnvaldsson]] prestur á [[Breiðabólstaður í Vesturhópi|Breiðabólstað]] í Vesturhópi valinn [[Hólabiskupar|Hólabiskup]] á prestastefnu á [[Víðivellir|Víðivöllum]] í Skagafirði. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Vatnsfjarðar-Kristín Björnsdóttir]] (f. um [[1374]]). * [[Jón Þorkelsson ábóti|Jón Þorkelsson]] ábóti í [[Helgafellsklaustur|Helgafellsklaustri]] dó í páfagarði. == Erlendis == [[Mynd:Šventasis Kazimieras, 1594.jpg|thumb|right|[[Heilagur Kasimír]].]] * [[24. janúar]] - [[Matthías 1. Ungverjalandskonungur|Matthías 1.]] varð konungur [[Ungverjaland]]s. * Júní - [[Aþena]] féll í hendur Ottómantyrkja. * [[19. ágúst]] - Enea Silvio Piccolomini varð [[Píus II páfi]]. ===Ódagsett=== * Magdalen College við [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] stofnað. * Lög voru sett í [[Feneyjar|Feneyjum]] sem bönnuðu karlmönnum að klæðast kvenbúningum á [[kjötkveðjuhátíð]]inni og smygla sér þannig inn í [[nunnuklaustur|nunnuklaustrin]]. * [[Gyðingar]] voru reknir frá [[Erfurt]]. ===Fædd=== * [[3. október]] - [[Heilagur Kasimír]], prins af [[Pólland]]i og hertogi af [[Litáen]] (d. [[1484]]). ===Dáin=== * [[27. júní]] - [[Alfons 5. af Aragóníu|Alfons 5.]] konungur af [[Aragóníu]] (f. [[1396]]). * [[6. ágúst]] - [[Kalixtus III páfi]] (f. [[1378]]). * [[26. desember]] - [[Arthúr 3.]], hertogi af [[Bretagne]] (f. [[1393]]). [[Flokkur:1458]] [[Flokkur:1451-1460]] qzzmhvoomw4bh6mhgrah6nzkrnee2dd 0 27501 1976521 1773935 2026-08-25T23:03:06Z Torfifagri 33930 Bætti inn lagalista og hljóðfæraleik, ásamt upplýsingum um upptökur, hljóðblöndun o.fl. 1976521 wikitext text/x-wiki '''''Drög að sjálfsmorði''''' er tónleikaplata sem [[Megas]] gaf út árið [[1979]]. Þegar hann ákvað að taka upp Drög að sjálfsmorði, sem átti að fylgja „konseptalbúmaelítunni“ á þeim tíma var ekki til nægt fjármagn til að taka hana upp í [[stúdíó]]i og þess vegna var hún hljóðrituð á tvennum tónleikum, sem haldnir voru í [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|MH]] 3. nóv 1978 við góðar undirtektir. Hljóðfæraleikarar á plötunni fyrir utan Megas eru Björgvin Gíslason, Guðmundur Ingólfsson, Lárus Grímsson, Pálmi Gunnarsson og Sigurður Karlsson. Eftir DAS hvarf Megas í nokkurn tíma og uppi voru sögusagnir um að hann hefði [[sjálfsmorð|stytt sér aldur]].{{Heimild vantar}} == Lagalisti == Plata eitt: 1. Forleikur 2. Ef þú smælar framan í heiminn 3. Gleymdur tími 4. Grísalappalísa 5. Formsatriði var ekki fullnægt 6. Skríddu ofaní öskutunnuna 7. Þjóðvegaræningi á krossgötum 8. Fatamorgana á flæðiskerinu 9. Ekkert er útilokað Plata tvö: 1. Í skotgröfinni 2. Aðeins draumur 3. Ég horfi niður 4. Þegar lyfturnar í blokkinni bila 5. Ódisseifur snýr aftur 6. Pan & pípan 7. Um ástir & örlög Eyjólfs bónda 2: heim 8. Frægur sigur 9. Hvell-Geiri 10. Sláið hjartans hörpustrengi == Hljóðfæraleikur == Sjálfsmorðssveitin; *Björgvin Gíslason – gítarar *Guðmundur Ingólfsson – harmonikka, píanó og rafmagnspíanó *Lárus Grímsson – orgel, hljómborð, flautur og tambúrína *Pálmi Gunnarsson – bassi *Sigurður Karlsson – trommur, ásláttur og slagverk Hljóðblöndun í sal annaðist Magnús Kjartansson. Upptöku annaðist Hljóðriti. Stjórnandi upptöku var Anthony Cook. Honum til aðstoðar voru Gunnar Smári Helgason og Jón Þór Sveinbjörnsson. Engar viðbótarupptökur fóru fram að hljómleikunum loknum. Hljómblöndun: Anthony Cook & aðstandendur. Móðurskurður: Pye, Lundúnum. Pressun: CBS, Haarlem. Umslag: Iðunn & Prisma Ljósmyndir: Loftur Ásgeirsson og Leifur Rögnvaldsson {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] l2nnp0tfcp2hp8waf5u31vcsdv8j0wn 1976522 1976521 2026-08-25T23:04:13Z Torfifagri 33930 Lagaði númer á lagalista. 1976522 wikitext text/x-wiki '''''Drög að sjálfsmorði''''' er tónleikaplata sem [[Megas]] gaf út árið [[1979]]. Þegar hann ákvað að taka upp Drög að sjálfsmorði, sem átti að fylgja „konseptalbúmaelítunni“ á þeim tíma var ekki til nægt fjármagn til að taka hana upp í [[stúdíó]]i og þess vegna var hún hljóðrituð á tvennum tónleikum, sem haldnir voru í [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|MH]] 3. nóv 1978 við góðar undirtektir. Hljóðfæraleikarar á plötunni fyrir utan Megas eru Björgvin Gíslason, Guðmundur Ingólfsson, Lárus Grímsson, Pálmi Gunnarsson og Sigurður Karlsson. Eftir DAS hvarf Megas í nokkurn tíma og uppi voru sögusagnir um að hann hefði [[sjálfsmorð|stytt sér aldur]].{{Heimild vantar}} == Lagalisti == Plata eitt: # Forleikur # Ef þú smælar framan í heiminn # Gleymdur tími # Grísalappalísa # Formsatriði var ekki fullnægt # Skríddu ofaní öskutunnuna # Þjóðvegaræningi á krossgötum # Fatamorgana á flæðiskerinu # Ekkert er útilokað Plata tvö: # Í skotgröfinni # Aðeins draumur # Ég horfi niður # Þegar lyfturnar í blokkinni bila # Ódisseifur snýr aftur # Pan & pípan # Um ástir & örlög Eyjólfs bónda 2: heim # Frægur sigur # Hvell-Geiri # Sláið hjartans hörpustrengi == Hljóðfæraleikur == Sjálfsmorðssveitin; *Björgvin Gíslason – gítarar *Guðmundur Ingólfsson – harmonikka, píanó og rafmagnspíanó *Lárus Grímsson – orgel, hljómborð, flautur og tambúrína *Pálmi Gunnarsson – bassi *Sigurður Karlsson – trommur, ásláttur og slagverk Hljóðblöndun í sal annaðist Magnús Kjartansson. Upptöku annaðist Hljóðriti. Stjórnandi upptöku var Anthony Cook. Honum til aðstoðar voru Gunnar Smári Helgason og Jón Þór Sveinbjörnsson. Engar viðbótarupptökur fóru fram að hljómleikunum loknum. Hljómblöndun: Anthony Cook & aðstandendur. Móðurskurður: Pye, Lundúnum. Pressun: CBS, Haarlem. Umslag: Iðunn & Prisma Ljósmyndir: Loftur Ásgeirsson og Leifur Rögnvaldsson {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] m2xao5k0nt7rtqmmsm8mf0elecuw0mz 1976537 1976522 2026-08-26T10:43:10Z Torfifagri 33930 Bætti inn heimild um sögusagnir, nægir hún? 1976537 wikitext text/x-wiki '''''Drög að sjálfsmorði''''' er tónleikaplata sem [[Megas]] gaf út árið [[1979]]. Þegar hann ákvað að taka upp Drög að sjálfsmorði, sem átti að fylgja „konseptalbúmaelítunni“ á þeim tíma var ekki til nægt fjármagn til að taka hana upp í [[stúdíó]]i og þess vegna var hún hljóðrituð á tvennum tónleikum, sem haldnir voru í [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|MH]] 3. nóv 1978 við góðar undirtektir. Hljóðfæraleikarar á plötunni fyrir utan Megas eru Björgvin Gíslason, Guðmundur Ingólfsson, Lárus Grímsson, Pálmi Gunnarsson og Sigurður Karlsson. Eftir DAS hvarf Megas í nokkurn tíma og uppi voru sögusagnir um að hann hefði [[sjálfsmorð|stytt sér aldur]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3383473?iabr=on|titill="Sjálfsmorðið er eftirminnilegast|höfundur=BÁ|útgefandi=Reykjaprent h/f|mánuður=desember|ár=1978|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Lagalisti == Plata eitt: # Forleikur # Ef þú smælar framan í heiminn # Gleymdur tími # Grísalappalísa # Formsatriði var ekki fullnægt # Skríddu ofaní öskutunnuna # Þjóðvegaræningi á krossgötum # Fatamorgana á flæðiskerinu # Ekkert er útilokað Plata tvö: # Í skotgröfinni # Aðeins draumur # Ég horfi niður # Þegar lyfturnar í blokkinni bila # Ódisseifur snýr aftur # Pan & pípan # Um ástir & örlög Eyjólfs bónda 2: heim # Frægur sigur # Hvell-Geiri # Sláið hjartans hörpustrengi == Hljóðfæraleikur == Sjálfsmorðssveitin; *Björgvin Gíslason – gítarar *Guðmundur Ingólfsson – harmonikka, píanó og rafmagnspíanó *Lárus Grímsson – orgel, hljómborð, flautur og tambúrína *Pálmi Gunnarsson – bassi *Sigurður Karlsson – trommur, ásláttur og slagverk Hljóðblöndun í sal annaðist Magnús Kjartansson. Upptöku annaðist Hljóðriti. Stjórnandi upptöku var Anthony Cook. Honum til aðstoðar voru Gunnar Smári Helgason og Jón Þór Sveinbjörnsson. Engar viðbótarupptökur fóru fram að hljómleikunum loknum. Hljómblöndun: Anthony Cook & aðstandendur. Móðurskurður: Pye, Lundúnum. Pressun: CBS, Haarlem. Umslag: Iðunn & Prisma Ljósmyndir: Loftur Ásgeirsson og Leifur Rögnvaldsson {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] gilhe1g5rbe6iike1coiagulijkaa7m 0 30482 1976500 1975014 2026-08-25T16:11:10Z TKSnaevarr 53243 1976500 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fotografisk portræt af kong Friedrich IX.png |titill = Konungur Danmerkur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1948–1972).svg |nafn = Friðrik 9. |ríkisár = 20. apríl 1947 – 14. janúar 1972 |skírnarnafn = Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg |kjörorð = ''Med Gud for Danmark.'' |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1899|3|11}} |fæðingarstaður = Sorgenfri höll, Kongens Lyngby, [[Danmörk]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1972|1|14|1899|3|11}} |dánarstaður = Kommunehospitalet, [[Kaupmannahöfn]] |grafinn = [[Hróarskeldudómkirkja]] |faðir = [[Kristján 10.|Kristján 10.]] |móðir = [[Alexandrína af Mecklenburg-Schwerin]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríður]], prinsessa frá [[Svíþjóð]] |börn ={{plainlist| * [[Margrét 2.]] (f.&nbsp;[[1940]]) Danadrottning * [[Benedikta Danaprinsessa|Benedikta]] (f.&nbsp;[[1944]]) * [[Anna-María Grikkjadrottning|Anna-María]] (f.&nbsp;[[1946]]) fyrrum Grikkjadrottning}} }} '''Friðrik 9.''', ''(Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg)'' (fæddur [[11. mars]] [[1899]], dáinn [[14. janúar]] [[1972]]) var [[konungur]] í [[Danmörk]]u frá [[20. apríl]] [[1947]] til dauðadags. Hann er faðir fyrrverandi þjóðhöfðingja Danmerkur, [[Margrét Þórhildur|Margrétar 2. drottningar]]. Friðrik var sonur [[Kristján 10.|Kristjáns 10.]], og [[Alexandrine af Mecklenburg-Schwerin|Alexandrínu]] drottningar. Þann [[24. maí]] [[1935]] giftist hann [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríði]], prinsessu frá [[Svíþjóð]] ([[1910]]-[[2000]]), en hún var dóttir Gústafs Adolfs Svíakrónprins, seinna Gústaf 6. Adolf Svíakonungur. Friðrik og Ingiríður eignuðust þrjár dætur: [[Margrét Þórhildur|Margréti]], fyrrverandi drottningu (f. [[1940]]), Benediktu (f. [[1944]]) og Önnu-Maríu (f. [[1946]]), fyrrum Grikkjadrottningu. Skömmu eftir að Friðrik hélt sína árlegu nýársræðu [[1971]]/72 veiktist hann og lést nokkru seinna.<ref>{{Tímarit.is|3716423|Friðrik IX. látinn|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=15. janúar 1972|blaðsíða=7}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján 10.]] | titill=[[Danakonungar|Danakonungur]] | frá=[[1947]] | til=[[1972]] | eftir=[[Margrét Þórhildur]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{fd|1899|1972}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] 7ixw101n4se4ep7uibka6rcxn7qu20v 0 41077 1976482 1939114 2026-08-25T12:48:27Z MyraMidnight 41218 bæti myndum 1976482 wikitext text/x-wiki [[Mynd:The Ka'ba, Great Mosque of Mecca, Saudi Arabia (4).jpg|alt=mynd af Kaaba|thumb|Hér sést í svarta steininn á horni Kaaba]] {{Coord|21|25|21.0|N|39|49|34.2|E|display=title}} '''Hadsjar''' ([[arabíska]]: الحجر الأسود lesist ''al-Hadsjar-ul-Asvad'' og þýðir ''svartur steinn'') er svarti ímúraði steinninn í [[Kaba]]. Kaaba er ferstrend bygging í [[Masjid al-Haram]], ''Heilögu moskunni'', í borginni [[Mekka]]. Íslamskir pílagrímar reyna að kyssa steininn þegar þeir ganga kringum Kaaba. <gallery> The Blackstone.jpg|Nærmynd af svarta steininum Black stone.jpg|Önnur nærmynd af honum Mohammed_kaaba_1315.jpg|Mynd frá 1315 sem sýnir meðlimi [[Mekka]] að lyfta steininum </gallery> {{Stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Íslam]] ff5nbcajtuhqxqikl86weysig02vkzt 5 49495 1976486 1150024 2026-08-25T13:47:40Z Raggibenz 119924 Nýr hluti: /* Dagur Vilhelm Ragnarsson */ 1976486 wikitext text/x-wiki Bara svo að tilgangur þessarar síðu sé skýr, þá er hugmyndin að setja hlekk á [[Melding:Sidebar|flakkið]] sem heitir Hlaða inn skrá, og ef til vill að taka [[Special:Upload|Innhlaða]] af Verkfæri þar fyrir neðan. Ég bara kann það ekki. Það er spurning hvort það megi ekki bara strax setja þetta inn í flakkið --[[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20:57, 21 júní 2007 (UTC) == Dagur Vilhelm Ragnarsson == Dagur Vilhelm Ragnarsson f. árið 2008 þann 12.júní. Dagur lauk fyrst námi í grunnskólanum glerárskóla á Akureyri og stundar núna nám í verkmenntaskólanum á Akureyri. Með sinni skólagöngu hefur hann samhliðað spilað körfubolta með Þór Akureyri og gerir þar vel. (LANG bestur í heimi) [[Notandi:Raggibenz|Raggibenz]] ([[Notandaspjall:Raggibenz|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 13:47 (UTC) 3udrdc05q41tgl0i6z1ouh1qqtzyoih 1976487 1976486 2026-08-25T14:01:20Z Bjarki S 9 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/Raggibenz|Raggibenz]] ([[User talk:Raggibenz|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Snævar|Snævar]] 1150024 wikitext text/x-wiki Bara svo að tilgangur þessarar síðu sé skýr, þá er hugmyndin að setja hlekk á [[Melding:Sidebar|flakkið]] sem heitir Hlaða inn skrá, og ef til vill að taka [[Special:Upload|Innhlaða]] af Verkfæri þar fyrir neðan. Ég bara kann það ekki. Það er spurning hvort það megi ekki bara strax setja þetta inn í flakkið --[[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20:57, 21 júní 2007 (UTC) jkpgeas9u2ibofznyg5xiw1139bc2it 0 49812 1976488 1976393 2026-08-25T14:07:59Z Berserkur 10188 1976488 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Steinn Ármann Magnússon | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1964|10|28}} | fæðingarstaður = | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|08|21|1964|10|28}} | dánarstaður = Hafnarfjörður, Ísland | starf = Leikari, uppistandari, útvarpsmaður og leiðsögumaður | ár = | þekkt_fyrir = [[Radíusbræður]], [[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]] | þekktustu_verk = | börn = 2 | Menntun = [[Leiklistarskóli Íslands]] }} '''Steinn Ármann Magnússon''' (f. [[28. október]] [[1964]] - d. [[21. ágúst]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]]. Hann útskrifaðist úr Leiklistarskóla Íslands árið 1989. Steinn lék í fjölda kvikmynda og sjónvarpsþátta en varð þekktur fyrir tvíeykið [[Radíusbræður]] með [[Davíð Þór Jónsson|Davíð Þór Jónssyni]] á 10 áratug 20. aldar. Þættirnir byrjuðu sem útvarpsþættir á Aðalstöðinni árið 1992 en síðar var gerð grínþáttasería og sketskar árin 1994-1995. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262924819d/steinn-ar-mann-er-latinn|title=Steinn Ár­mann er látinn|author=Jón Þór Stefánsson|date=2026-08-23|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/484599|title=Steinn Ármann er látinn |author1=Ástrós Signýjardóttir|author2=Guðmundur Atli Hlynsson|date=2026-08-23|publisher=[[RÚV]]|access-date=2026-08-23}}</ref> Steinn og Davíð voru vinir frá fermingaraldri og gerðu kvikmynd saman í framhaldsskóla sem vann til norrænna verðlauna <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-23-david-thor-minnist-steins-armanns-sennilega-haefileikarikasti-madur-sem-eg-hef-kynnst-484677 Davíð Þór minnist Steins Ármanns: „Sennilega hæfileikaríkasti maður sem ég hef kynnst“] Rúv sótt 24. ágúst 2026</ref>. Steinn lék köttinn Kela í [[Stundin okkar|Stundinni okkar]] 1997-2001 og talaði inn á fjölda teiknimynda. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-08-23-hin-morgu-andlit-steins-armanns-484659 Hin mörgu andlit Steins Ármanns] Rúv, sótt 24. ágúst 2026</ref> Steinn Ármann vann einnig sem smiður, leiðsögumaður, veislustjóri og í reiðhjólaverslun. Hann eignaðist tvo syni með konu sinni. <ref>[https://www.visir.is/g/2015244408d/var-ordinn-dagdrykkjumadur Var orðinn dagdrykkjumaður] Vísir, sótt 24. ágúst 2026</ref> ==Kvikmynda- og sjónvarpsþáttaferill== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1990]]'''||''[[Áramótaskaupið 1990]]''|| || |- |'''[[1992]]'''||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Sveppi|| |- |'''[[1993]]'''||''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]''||Ýmsir |Leikari og handsritshöfundur |- | rowspan="3" |'''[[1995]]'''||''[[Einkalíf]]''||Skúli Hrímfjörð|| |- | ''[[Tár úr steini]]''||Börkur Hafliðason|| |- |[[Radíus (sjónvarpsþáttur)|''Radíus'']] |Ýmsir | |- |'''[[1996]]'''||''[[Sigla himinfley]]''||Símon|| |- |'''[[1996]]'''||''[[Áfram Latibær! (leikrit)|Áfram Latibær!]]''||Siggi sæti || |- |'''[[1997]]-[[1999]]'''||''[[Fornbókabúðin]]''|| || |- |'''[[1998]]'''||''[[Stundin okkar]]''||Keli|| |- |'''[[1999]]'''||''[[Áramótaskaupið 1999]]''|| || |- |'''[[2002]]'''||''[[Stella í framboði]]''||Hróbjartur|| |- |'''[[2003]]'''||''[[Áramótaskaupið 2003]]''|| || |- |'''[[2005]]''' |''[[Stelpurnar]]'' |Ýmsir | |- |rowspan="4"|'''[[2007]]'''||''[[Astrópía]]''|| || |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]''|| || |- |''[[Duggholufólkið]]''||Helgi skólastjóri || |- |''[[Jóladagatal Sjónvarpsins]]''||Klængur sniðugi|| |- |'''[[2008]]'''||''[[Svartir englar]]''||Guðni || |- |'''[[2010]]'''||''[[Gauragangur]]''||Maggi || |- |'''[[2011]]'''||''[[Rokland]]''|| || |- |'''[[2012]]'''||''[[Svartur á leik]]''||Einar skakki || |- |'''[[2013]]'''||''[[Hross í oss]]|| Vernharður|| |- |'''[[2013]]'''||''[[Fólkið í blokkinni]]''|| || |- |'''[[2014]]'''||''[[Afinn]]''|| || |- |'''[[2018]]-[[2019]]'''||''[[Ófærð]]''|| Ketill || |- |'''[[2019]]'''||''[[Héraðið]]''|| Kristján|| |- |'''[[2020]]'''||''[[Eurogarðurinn]]''||Grjóni || |- |'''[[2020]]'''||''[[Amma Hóf]]''|| || |- |'''[[2023]]'''||''[[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]]''|| || |- |'''[[2026]]'''||''[[Ormhildarsaga]]''|| Rauður || |- |} ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== * {{imdb|name/nm0536425|Steinn Ármann Magnússon}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} {{fd|1964|2026}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir uppistandarar]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] l1g3wx735sx1lbt1kwmb3d750mhwmpj 0 52832 1976531 1976168 2026-08-26T07:07:10Z Makenzis 56151 /* Árangur */ 1976531 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Galatasaray Spor Kulübü | Mynd = [[Mynd:Galatasaray Sports Club Logo.svg|180px]] | Gælunafn = ''Lions'' | Stytt nafn = Galatasaray S.K. | Stofnað = 1905 | Leikvöllur = [[Ali Sami Yen]]<br />[[Istanbúl]] | Stærð = 23,785 sæti | Stjórnarformaður = {{TUR}} [[Burak Elmas]] | Knattspyrnustjóri = {{ESP}} [[Domenec Torrent]] | Deild = [[Turkcell Süper Lig]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = Meistarar | pattern_la1 = _galatasaray1920h | pattern_b1 = _galatasaray1920h | pattern_ra1 = _galatasaray1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8C1223 | body1 = 8C1223 | rightarm1 = FCB514 | shorts1 = 8C1223 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _galatasaray1920a | pattern_b2 = _galatasaray1920a | pattern_ra2 = _galatasaray1920a | pattern_sh2 = _galatasaray1920a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = E1CEA9 | body2 = E1CEA9 | rightarm2 = E1CEA9 | shorts2 = E1CEA9 | socks2 = E1CEA9 | pattern_la3 = _usa18h | pattern_b3 = _galatasaray1819t | pattern_ra3 = _usa18h | pattern_sh3 = _usa18h | pattern_so3 = _galatasaray1819t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Galatasaray''' er [[Tyrkland|tyrkneskt]] knattspyrnulið. Galatasaray er eitt vinsælasta og sigursælasta knattspyrnulið Tyrklands og hefur spilað í efstu deild frá árinu 1906. '''Titlar''' ''Meistarar (25)'': 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15, 2017–18, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2024/2025 *''Kup (18)'': 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1981–82, 1984–85, 1990–91, 1992–93, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 2004–05, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2018–19 *''Superkup (16):'' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019 == Árangur == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2016/17 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2017.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2017/18 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2018.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2018/19'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| ''1.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2019.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2019/20'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''6.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2020/21'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| ''2.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2021.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2021/22'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''13.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2022.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022/23''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2023.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023/24''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2024.html</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[23. maí]] 2022. == Rígar == === Rígurinn við Fenerbahçe === [[Mynd:1934 11 03 Fenerbahce Galatasaray-2.jpg|thumb|Mynd frá leik liðanna árið 1934]] Galatasaray á í langvinum og hörðum ríg við [[Fenerbahçe|Fenerbahce]]. Uppruna rígsins má rekja til þess tíma þegar liðin voru stofnuð snemma á 20. öld. Galatasaray var stofnað af námsmönnum sem bjuggu Evrópumegin í Istanbul og í gegnum tíðina hefur fólk af hærri stétt og minni trúarhita stutt Galatasaray. Múslimar af stétt verkamanna stofnuðu hins vegar Fenerbahce. Ósætti á milli stuðningsmanna liðanna byggir því á stjórnmálaskoðunum, stétt og mis ákafrar þjóðernishyggju. Síðan árið 1980 hefur Galatasaray þó náð meiri árangri í Evrópukeppnum og aðdáendahópur liðanna blandast með tímanum. Í skoðunarkönnun sem gerð var árið 2022 kom fram að 37,6% íþróttaáhugamanna í Tyrklandi styðja Galatasaray og 32,3% styðja Fenerbahce. Því má sjá að stuðningur við liðin nær langt út fyrir [[Istanbúl]].<ref>{{Citation|title=Big Three (Turkey)|date=2023-11-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Three_(Turkey)&oldid=1186249896|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> Liðin hafa mæst 397 sinnum og hefur Fenerbahce unnið fleiri viðureignir eða 148 á meðan Galatasaray er með 127 sigra. == Tenging við Ísland == [[Kolbeinn Sigþórsson]] var lánaður frá [[FC Nantes|Nantes]] til Galatasaray haustið [[2016]]. Hann gat þó ekkert spilað með liðinu vegna meiðsla og Galatasaray rifti lánssamningnum um áramót.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017825483d/langt-i-fra-tyndur-en-mjog-ahyggjufullur-yfir-ferlinum|title=Langt í frá týndur en mjög áhyggjufullur yfir ferlinum - Vísir|last=Ásgeirsson|first=Eiríkur Stefán|date=2017-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-11-22}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.galatasaray.org/anasayfa galatasaray.org] * [https://www.facebook.com/Galatasaray?fref=ts facebook] * [https://us.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/ Soccerway] * [https://www.sofascore.com/team/football/galatasaray/3061 Sofascore] {{DEFAULTSORT:Galatasaray}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Tyrknesk knattspyrnufélög]] 8uctst08wf77hxnlqfuot49ovnu5rle 1976532 1976531 2026-08-26T07:07:30Z Makenzis 56151 /* Árangur */ 1976532 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Galatasaray Spor Kulübü | Mynd = [[Mynd:Galatasaray Sports Club Logo.svg|180px]] | Gælunafn = ''Lions'' | Stytt nafn = Galatasaray S.K. | Stofnað = 1905 | Leikvöllur = [[Ali Sami Yen]]<br />[[Istanbúl]] | Stærð = 23,785 sæti | Stjórnarformaður = {{TUR}} [[Burak Elmas]] | Knattspyrnustjóri = {{ESP}} [[Domenec Torrent]] | Deild = [[Turkcell Süper Lig]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = Meistarar | pattern_la1 = _galatasaray1920h | pattern_b1 = _galatasaray1920h | pattern_ra1 = _galatasaray1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8C1223 | body1 = 8C1223 | rightarm1 = FCB514 | shorts1 = 8C1223 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _galatasaray1920a | pattern_b2 = _galatasaray1920a | pattern_ra2 = _galatasaray1920a | pattern_sh2 = _galatasaray1920a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = E1CEA9 | body2 = E1CEA9 | rightarm2 = E1CEA9 | shorts2 = E1CEA9 | socks2 = E1CEA9 | pattern_la3 = _usa18h | pattern_b3 = _galatasaray1819t | pattern_ra3 = _usa18h | pattern_sh3 = _usa18h | pattern_so3 = _galatasaray1819t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Galatasaray''' er [[Tyrkland|tyrkneskt]] knattspyrnulið. Galatasaray er eitt vinsælasta og sigursælasta knattspyrnulið Tyrklands og hefur spilað í efstu deild frá árinu 1906. '''Titlar''' ''Meistarar (25)'': 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15, 2017–18, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2024/2025 *''Kup (18)'': 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1981–82, 1984–85, 1990–91, 1992–93, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 2004–05, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2018–19 *''Superkup (16):'' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019 == Árangur == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2016/17 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2017.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2017/18 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2018.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2018/19 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2019.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2019/20'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''6.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2020/21'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| ''2.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2021.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2021/22'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''13.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2022.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022/23''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2023.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023/24''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2024.html</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[23. maí]] 2022. == Rígar == === Rígurinn við Fenerbahçe === [[Mynd:1934 11 03 Fenerbahce Galatasaray-2.jpg|thumb|Mynd frá leik liðanna árið 1934]] Galatasaray á í langvinum og hörðum ríg við [[Fenerbahçe|Fenerbahce]]. Uppruna rígsins má rekja til þess tíma þegar liðin voru stofnuð snemma á 20. öld. Galatasaray var stofnað af námsmönnum sem bjuggu Evrópumegin í Istanbul og í gegnum tíðina hefur fólk af hærri stétt og minni trúarhita stutt Galatasaray. Múslimar af stétt verkamanna stofnuðu hins vegar Fenerbahce. Ósætti á milli stuðningsmanna liðanna byggir því á stjórnmálaskoðunum, stétt og mis ákafrar þjóðernishyggju. Síðan árið 1980 hefur Galatasaray þó náð meiri árangri í Evrópukeppnum og aðdáendahópur liðanna blandast með tímanum. Í skoðunarkönnun sem gerð var árið 2022 kom fram að 37,6% íþróttaáhugamanna í Tyrklandi styðja Galatasaray og 32,3% styðja Fenerbahce. Því má sjá að stuðningur við liðin nær langt út fyrir [[Istanbúl]].<ref>{{Citation|title=Big Three (Turkey)|date=2023-11-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Three_(Turkey)&oldid=1186249896|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> Liðin hafa mæst 397 sinnum og hefur Fenerbahce unnið fleiri viðureignir eða 148 á meðan Galatasaray er með 127 sigra. == Tenging við Ísland == [[Kolbeinn Sigþórsson]] var lánaður frá [[FC Nantes|Nantes]] til Galatasaray haustið [[2016]]. Hann gat þó ekkert spilað með liðinu vegna meiðsla og Galatasaray rifti lánssamningnum um áramót.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017825483d/langt-i-fra-tyndur-en-mjog-ahyggjufullur-yfir-ferlinum|title=Langt í frá týndur en mjög áhyggjufullur yfir ferlinum - Vísir|last=Ásgeirsson|first=Eiríkur Stefán|date=2017-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-11-22}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.galatasaray.org/anasayfa galatasaray.org] * [https://www.facebook.com/Galatasaray?fref=ts facebook] * [https://us.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/ Soccerway] * [https://www.sofascore.com/team/football/galatasaray/3061 Sofascore] {{DEFAULTSORT:Galatasaray}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Tyrknesk knattspyrnufélög]] o5gke3p1tnb32tfdxk0m2riav90vutl 1976533 1976532 2026-08-26T07:07:53Z Makenzis 56151 /* Árangur */ 1976533 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Galatasaray Spor Kulübü | Mynd = [[Mynd:Galatasaray Sports Club Logo.svg|180px]] | Gælunafn = ''Lions'' | Stytt nafn = Galatasaray S.K. | Stofnað = 1905 | Leikvöllur = [[Ali Sami Yen]]<br />[[Istanbúl]] | Stærð = 23,785 sæti | Stjórnarformaður = {{TUR}} [[Burak Elmas]] | Knattspyrnustjóri = {{ESP}} [[Domenec Torrent]] | Deild = [[Turkcell Süper Lig]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = Meistarar | pattern_la1 = _galatasaray1920h | pattern_b1 = _galatasaray1920h | pattern_ra1 = _galatasaray1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8C1223 | body1 = 8C1223 | rightarm1 = FCB514 | shorts1 = 8C1223 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _galatasaray1920a | pattern_b2 = _galatasaray1920a | pattern_ra2 = _galatasaray1920a | pattern_sh2 = _galatasaray1920a | pattern_so2 = _socks | leftarm2 = E1CEA9 | body2 = E1CEA9 | rightarm2 = E1CEA9 | shorts2 = E1CEA9 | socks2 = E1CEA9 | pattern_la3 = _usa18h | pattern_b3 = _galatasaray1819t | pattern_ra3 = _usa18h | pattern_sh3 = _usa18h | pattern_so3 = _galatasaray1819t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Galatasaray''' er [[Tyrkland|tyrkneskt]] knattspyrnulið. Galatasaray er eitt vinsælasta og sigursælasta knattspyrnulið Tyrklands og hefur spilað í efstu deild frá árinu 1906. '''Titlar''' ''Meistarar (25)'': 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15, 2017–18, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2024/2025 *''Kup (18)'': 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1981–82, 1984–85, 1990–91, 1992–93, 1995–96, 1998–99, 1999–2000, 2004–05, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2018–19 *''Superkup (16):'' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019 == Árangur == {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2016/17 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2017.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2017/18 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2018.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2018/19 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2019.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2019/20'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| ''6.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2020.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2020/21'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''[[Süper Lig]]'' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| ''2.'' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2021.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''2021/22'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| ''1.'' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''13.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2022.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022/23''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Süper Lig]]''' | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2023.html</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023/24 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[Süper Lig]] | bgcolor="#FFDD0F" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablest/tur2024.html</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[23. maí]] 2022. == Rígar == === Rígurinn við Fenerbahçe === [[Mynd:1934 11 03 Fenerbahce Galatasaray-2.jpg|thumb|Mynd frá leik liðanna árið 1934]] Galatasaray á í langvinum og hörðum ríg við [[Fenerbahçe|Fenerbahce]]. Uppruna rígsins má rekja til þess tíma þegar liðin voru stofnuð snemma á 20. öld. Galatasaray var stofnað af námsmönnum sem bjuggu Evrópumegin í Istanbul og í gegnum tíðina hefur fólk af hærri stétt og minni trúarhita stutt Galatasaray. Múslimar af stétt verkamanna stofnuðu hins vegar Fenerbahce. Ósætti á milli stuðningsmanna liðanna byggir því á stjórnmálaskoðunum, stétt og mis ákafrar þjóðernishyggju. Síðan árið 1980 hefur Galatasaray þó náð meiri árangri í Evrópukeppnum og aðdáendahópur liðanna blandast með tímanum. Í skoðunarkönnun sem gerð var árið 2022 kom fram að 37,6% íþróttaáhugamanna í Tyrklandi styðja Galatasaray og 32,3% styðja Fenerbahce. Því má sjá að stuðningur við liðin nær langt út fyrir [[Istanbúl]].<ref>{{Citation|title=Big Three (Turkey)|date=2023-11-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Three_(Turkey)&oldid=1186249896|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> Liðin hafa mæst 397 sinnum og hefur Fenerbahce unnið fleiri viðureignir eða 148 á meðan Galatasaray er með 127 sigra. == Tenging við Ísland == [[Kolbeinn Sigþórsson]] var lánaður frá [[FC Nantes|Nantes]] til Galatasaray haustið [[2016]]. Hann gat þó ekkert spilað með liðinu vegna meiðsla og Galatasaray rifti lánssamningnum um áramót.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017825483d/langt-i-fra-tyndur-en-mjog-ahyggjufullur-yfir-ferlinum|title=Langt í frá týndur en mjög áhyggjufullur yfir ferlinum - Vísir|last=Ásgeirsson|first=Eiríkur Stefán|date=2017-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-11-22}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.galatasaray.org/anasayfa galatasaray.org] * [https://www.facebook.com/Galatasaray?fref=ts facebook] * [https://us.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/ Soccerway] * [https://www.sofascore.com/team/football/galatasaray/3061 Sofascore] {{DEFAULTSORT:Galatasaray}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Tyrknesk knattspyrnufélög]] gqstogsy3qimmn6g287jhen7hxho3j4 0 70703 1976508 1569834 2026-08-25T17:23:58Z MyraMidnight 41218 stubbur 1976508 wikitext text/x-wiki '''Rani''' er útlimur/líffæri á [[Fíll|fílum]] sem er nýttur meðal annars til að taka upp hluti en ekki til að drekka vatn eins og margir halda, en það gera fílar með munninum. {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Líffæri]] q46jnkhxvgd78jd3qv99nnoohj9ntw6 1976510 1976508 2026-08-25T17:31:47Z MyraMidnight 41218 sameina rani við greinina um fíla. Auk þess var það tengt við sograna skordýra 1976510 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Fíll]] pwob4n0qv3j02tb42us3pd0sfakfflo 1976511 1976510 2026-08-25T17:53:11Z MyraMidnight 41218 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1976510|1976510]] frá [[Special:Contributions/MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[User talk:MyraMidnight|spjall]]) og endurorða svo það á við skordýr líka 1976511 wikitext text/x-wiki '''Rani''' er ílangt líffæri sem vex út úr höfðinu á dýri, hvort sem það eru hryggleysingar eða hryggdýr. Í skordýrum á það við einskonar sogrör sem er hluti af munni þess. Á hryggdýrum er það framlengt nef eða trýni, eins og á [[Fíll|fílum]] sem er nýttur meðal annars til að taka upp hluti en ekki til að drekka vatn eins og margir halda, en það gera fílar með munninum. {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Líffæri]] e09avwu7k2nt337kugnlfl8z0vcvcfy 1976527 1976511 2026-08-26T06:55:22Z MyraMidnight 41218 Tenglar og endurorða smá 1976527 wikitext text/x-wiki '''Rani''' er ílangt líffæri sem vex út úr höfðinu á sumum tegundum dýra, bæði [[Hryggleysingjar|hryggleysingja]] og [[Hryggdýr|hryggdýra]]. Í skordýrum á það við einskonar sogrör sem er hluti af munni þess sem er notað til að soga upp vökva á borð við blómasafa eða Á hryggdýrum er það framlengt nef eða trýni, eins og á [[Fíll|fílum]] sem er þeir nýta meðal annars til að taka upp hluti eða soga upp vatn sem þeir svo spraura upp í munninn á sér. {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Líffæri]] 3bqgvnga2kamofimvvklak2k8b5ao8z 1976528 1976527 2026-08-26T06:56:53Z MyraMidnight 41218 Vantaði endingu á eina settn. 1976528 wikitext text/x-wiki '''Rani''' er ílangt líffæri sem vex út úr höfðinu á sumum tegundum dýra, bæði [[Hryggleysingjar|hryggleysingja]] og [[Hryggdýr|hryggdýra]]. Í skordýrum á það við einskonar sogrör sem er hluti af munni þess sem er notað til að soga upp vökva á borð við blómasafa eða blóð. Á hryggdýrum er það framlengt nef eða trýni, eins og á [[Fíll|fílum]] sem er þeir nýta meðal annars til að taka upp hluti eða soga upp vatn sem þeir svo spraura upp í munninn á sér. {{Stubbur/líffræði}} [[Flokkur:Líffæri]] k686fmzdql8ev425wiv2ugmlgod5ka1 0 72228 1976550 1942816 2026-08-26T11:32:14Z Akigka 183 1976550 wikitext text/x-wiki '''Púndjabíska''' er [[Indóarísk tungumál|indóarískt mál]] talað af um 70 milljónum manna á [[Indland]]i og í [[Pakistan]]. Í Pakistan er það ritað með [[arabískt letur|arabísku stafrófi]], en á Indlandi með svonefndu [[gúrmúkístafróf]]i. {{stubbur|tungumál}} [[Flokkur:Indóarísk tungumál]] 3ot3s87uv77ix9qcsff5smfbajdean4 1976551 1976550 2026-08-26T11:32:26Z Akigka 183 Akigka færði [[Púndjabí]] á [[Púndjabíska]] 1976550 wikitext text/x-wiki '''Púndjabíska''' er [[Indóarísk tungumál|indóarískt mál]] talað af um 70 milljónum manna á [[Indland]]i og í [[Pakistan]]. Í Pakistan er það ritað með [[arabískt letur|arabísku stafrófi]], en á Indlandi með svonefndu [[gúrmúkístafróf]]i. {{stubbur|tungumál}} [[Flokkur:Indóarísk tungumál]] 3ot3s87uv77ix9qcsff5smfbajdean4 0 76208 1976479 1772339 2026-08-25T12:30:41Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Beóþúkar]] 1976479 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Beóþúkar]] grcn42dkcim8a9ky5unpbqchd6eh0fl 0 76209 1976480 673215 2026-08-25T12:31:24Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Beóþúkkar]] til [[Beóþúkar]] 1976480 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN [[Beóþúkar]] pdzxj5v6i03q3ghm4g5ia00cqpi1him 0 88834 1976501 900715 2026-08-25T16:11:30Z MyraMidnight 41218 stubbur 1976501 wikitext text/x-wiki '''Héraðsskjalasafn Dalasýslu''' er [[Ísland|íslenskt]] [[skjalasafn]] staðsett í [[Búðardalur|Búðardal]].Umdæmi safnsins er [[Dalabyggð]]. == Tenglar == * [http://www.heradsskjalasafn.is/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=69 Upplýsingar um safnið á heimasíðu Félags héraðsskjalavarða á Íslandi] {{stubbur}} {{Héraðsskjalasöfn á Íslandi}} [[Flokkur:Héraðsskjalasöfn á Íslandi]] 50jx3cfh4pa0in8sx76mw6m9dd36bxd 0 96808 1976545 1880126 2026-08-26T11:22:22Z Berserkur 10188 /* Viðburðir */ 1976545 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = St. Gallen | skjaldarmerki = CHE St. Gallen COA.svg | kort = Karte Gemeinde St. Gallen 2007.png |undirskipting_gerð = Kantóna | undirskipting_nafn = St. Gallen | flatarmál_heild_km2 = 39,41 | mannfjöldi_heild = 74.581 | mannfjöldi_frá_og_með = 2013 | hæð_m = 675 | vefsíða =[http://www.stadt.sg.ch/ www.stadt.sg.ch] }} '''St. Gallen''' ([[franska]]: ''Saint-Gall'', [[ítalska]]: ''Saint-Gall'') er sjöunda stærsta borgin í [[Sviss]] og er höfuðborg samnefndrar kantónu. St. Gallen var áður fyrr undir yfirráðum klaustursins þar í borg, en áhrif þess náðu víða um norðanvert Sviss. Klausturríkið var ekki afnumið fyrr en [[1796]] er [[Frakkland|Frakkar]] stofnuðu helvetíska lýðveldið og var St. Gallen innlimað í lýðveldið. Klaustrið og klausturbókasafnið eru á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Lega == Borgin St. Gallen er norðaustast í Sviss, rétt sunnan við [[Bodenvatn]] og rétt austan við landamærin að [[Austurríki]]. Næstu borgir eru [[Bregenz]] í Austurríki til austurs (20 km), [[Konstanz]] í Þýskalandi til norðvesturs (30 km) og [[Zürich]] til vesturs (um 50 km). Borgin liggur á tæplega 700 metra háu hæðardragi og er því ein hæsta borg Sviss. == Orðsifjar == St. Gallen heitir eftir írska kristniboðanum og [[dýrlingur|dýrlingum]] [[Heilagur Gallus|Gallusi]] sem boðaði kristni í héruðunum í kringum Bodenvatn á 7. öld e.Kr. Eftir dauða hans var stofnað klaustur sem ber nafn hans, St. Gallen (heilagur Gallus). Því ber borgin gjarnan gæluheitið Gallusarborgin (''Gallusstadt''). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] borgarinnar er svartur björn með gylltar klær, augabrýr og eyru. Varir, tungan og reðurinn eru rauð. Áberandi er gyllta hálsbandið, en það er til marks um helgisögu heilags Gallusar og björninn. [[Friðrik III (HRR)|Friðrik III]] konungur veitti borginni leyfi til að bera þetta skjaldarmerki árið [[1475]] fyrir aðstoð borgarbúa í [[Búrgúnd|Búrgúndastríðinu]]. Merkið hefur haldist sem skjaldarmerki borgarinnar æ síðan. == Saga St. Gallen == === Upphaf === [[Mynd:Pfärrenbach Wandmalerei Hl Gallus.jpg (cropped).jpg|thumb|Heilagur Gallus]] Upphaf borgarinnar má rekja til heilags Gallusar, en hann var írskur kristniboði og hafði verið lærisveinn [[Heilagur Columban|heilags Columban]] á [[Írland]]i. Gallus kom til héraðsins sunnan við Bodenvatn í upphafi 7. aldar til að kristna [[Germanir|germani]]. Þjóðsagan segir að hann hafi dottið í þyrnirunna og tekið það sem merki æðri máttarvalda að hér ætti hann að staðnæmast og setjast að. Önnur saga segir að hann hafi mætt skógarbirni sem ógnaði honum. En Gallus hafi setið við varðeld og notið skjóls af honum. Hann gaf birninum brauð og skipaði honum að hverfa á braut. Eftir það hafi björninn farið burt og sást aldrei til hans aftur. Árið [[612]] stofnaði Gallus einsetuheimili þar sem þessir atburðir áttu sér stað. Á þessum tíma var lítil byggð þar í grennd, enda allt skógi vaxið. En hann og nokkrir lærisveinar hafi ferðast um og kristnað germanska íbúa héraðsins. Gallus læknaði veikt fólk, þar á meðal dóttur hertogans af Sváfalandi. Gallus lést árið [[640]] að talið er (aðrir telja það hafi verið [[620]]) og varð einsetuheimilið autt og yfirgefið. Greftrunarstaður hans varð að pílagrímsstað og sóttur heim af kristnu fólki. Árið [[719]] stofnaði germanski presturinn Otmar klaustur yfir gröf Gallusar og kallaði það St. Gallen (heilagur Gallus) honum til heiðurs. Hann sjálfur varð fyrsti ábótinn. Skömmu síðar var [[Benediktsregla]]n tekin upp í klaustrinu og hélst það svo allt til endaloka klaustursins árið [[1805]]. Klaustrið liggur á Jakobsleiðinni til [[Santiago de Compostela]] á [[Spánn|Spáni]]. Margir lærðir munkar og listamenn, sem flúðu að heiman sökum árása [[Víkingar|víkinga]] í strandhéruðum [[Evrópa|Vestur-Evrópu]] leituðu ásjár í klaustrinu. === Ríkisborgin === Á [[9. öldin|9. öld]] var klaustrið stækkað að mun og myndaðist þá einnig mikil byggð í kringum það. Klaustrið sjálft varð að miðstöð menntunar og lista. Mikið bókasafn myndaðist þar, sem opið var munkum og öðrum sem námu þar ýmis fræði. Árið [[926]] réðust [[Ungverjaland|Ungverjar]] á bæinn St. Gallen. Íbúar höfðu fengið aðvörun í tæka tíð og yfirgáfu bæinn. Bókasafnið og listaverk voru færð annað til geymslu. Þegar Ungverjar komu þar að var bærinn og klaustrið yfirgefið. Aðeins ein kona, hin trúaða mær [[Heilög Wiborada|Wiborada]], óskaði að verða eftir og var hún drepin af Ungverjum. Hún var gerð að dýrlingi eftir það. Þegar Ungverjar hurfu, sneru íbúar og munkar til baka og byggðu staðinn upp að nýju. Árið [[937]] brann klaustrið til kaldra kola. Munkarnir höfðu þá með naumindum tekist að bjarga bókasafninu og öðrum helgigripum og listaverkum. Klaustrið var endurreist og fékk bærinn nú einnig múra og virki til að geta varist óvinum. St. Gallen breyttist þar með í borg, en ekki er ljóst hvenær nákvæmlega bærinn fékk borgarréttindi í [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]]. Klaustrið átti víðtæk réttindi og var ábótinn samtímis ríkisfursti yfir stórt landsvæði, mjög til ama öðrum veraldlegum furstum í héruðunum í kring. Árið [[947]] kemur í fyrsta sinn fram hugtakið furstaábóti. [[1180]] varð St. Gallen að ríkisborg, þ.e. að hún var sett beint undir þýska konunginn eða keisarann. Fulltrúi konungs lenti oft upp á kant við furstaábótann. Næstu aldir einkenndu átök milli íbúa St. Gallen og furstaábótans. Ábótinn vildi auka völd sín, en íbúarnir losna undan yfirráðum hans. [[1349]] braust [[svarti dauðinn]] út í borginni og létust margir úr veikinni. [[Gyðingar|gyðingum]] í borginni var kennd um þessa óárán og voru þeir í kjölfarið grimmilega ofsóttir. Sumir voru reknir í burtu, aðrir voru brenndir og drepnir. Eignir þeirra voru gerðar upptækar. Gyðingahatrið varð svo rótgróið í íbúunum að fyrsti trúarhópur gyðinga eftir þetta myndaðist ekki í St. Gallen fyrr en árið [[1850]]. [[1353]] sótti [[Karl IV (HRR)|Karl IV]] konungur borgina heim. Furstaábótinn notaði tækifærið og reyndi að kaupa sér frekari völd hjá honum og gaf konungi höfuðið á Otmar, stofnanda klaustursins og nokkrar líkamsleifar heilags Gallusar. Þetta flutti Karl konungur með sér til [[Prag]], en líkamsleifar þessar týndust í óróa trúarbragðastríðanna næstu alda. === Stríð === Í upphafi [[15. öldin|15. aldar]] vildu íbúar héraðsins [[Appenzell Innerrhoden|Appenzell]] losna undan yfirráðum furstaábótans í St. Gallen. Þeir urðu fyrir áhrifum af hinu nýstofnaða sambandsríki Sviss. Ábótinn vildi ekki sleppa tekjum úr þessu héraði og [[1403]] dró til orrustu er ábótinn safnaði liði og réðist inn í Appenzell. Borgin [[Herisau]] var lögð í rúst, en áður en herinn náði til borgarinnar [[Appenzell]], var hann fyrir fyrirsát og gjörtapaði orrustu gegn bændaher héraðsins. Ábótinn sneri sér síðan til Friðriks IV hertogans af Austurríki. Hann sendi herlið, en það tapaði fyrir sameinuðum her bænda frá ýmsum borgum, þar á meðal borgurum St. Gallen. Appenzell leysti sig þannig frá yfirráðum ábótans og gerði bandalag við Sviss. Klaustrið missti mikil völd og við lá að það var lagt niður. Nýr ábóti, Ulrich Rösch, átti mestan þátt í að endurvekja yfirráð klaustursins, enda mikill atorkumaður. Þetta passaði alls ekki í kramið hjá borgarbúum St. Gallen. Til átaka kom milli borgarbúa og ábóta. Hinn síðarnefndi bað sambandsríkið Sviss um liðsauka, sem kom á vettvang með 8.000 manna lið og sátu í kjölfarið um borgina. Í borginni voru einungis 400 menn vopnum búnir, en liðsauki þeirra frá Appenzell mætti ekki. Fljótt gáfust borgarbúar upp gegn ofureflinu. Borgarstjórinn var brenndur á báli og ábótinn fékk aukin völd. Rætt var um að taka St. Gallen upp sem nýja kantónu í Sviss, en það var látið ógert í það sinnið. === Siðaskiptin === [[Mynd:Stadtplan St Gallen 1642.png|thumb|St. Gallen árið 1642. Klaustursvæðið er neðst til vinstri, en nýja Karlshliðið sést þar fyrir framan trjágarðinn.]] [[1526]] urðu [[siðaskiptin]] í borginni að tilstuðlan borgarstjórana og [[húmanismi|húmanistans]] Joachim von Watt. Þremur árum seinna sendi borgin fulltrúa á ríkisþingið í [[Speyer]], þar sem þeir mótmæltu yfirráðum [[Kaþólska kirkjan|Kaþólsku kirkjunnar]] og ákvörðun keisara að banna nýju trúna. Þegar mótmælendur sneru til baka voru borgarbúar allir staðráðnir að halda nýju trúnni. Þetta skapaði enn frekari vandamál, enda var furstaábótinn vitanlega kaþólskur. Mikillar misklíðar gætti milli klaustursins og borgarinnar. Þetta leystist ekki fyrr en ábótinn fékk að smíða nýtt borgarhlið fyrir sjálfan sig og kaþólikka. Hlið þetta fékk heitið Karlshliðið. Auk þess var reistur múrveggur í kringum klaustrið. Kaþólikkar og mótmælendur urðu því aðgreindir, en friðurinn hélst þó. Með tilkomu siðaskiptanna upphófst mikill blómatími í borginni með vefnaði. St. Gallen varð að einni mestu vefnaðarborg Mið-Evrópu og seldust afurðirnar allt til [[París]]ar, [[Feneyjar|Feneyja]] og Prag. === 30 ára stríðið === [[30 ára stríðið]] hófst [[1618]]. Nú bar svo við að aðalmótherjar stríðsins voru kaþólikkar og mótmælendur. Borginni St. Gallen var því vandi á höndum, þar sem meirihluti borgarbúa voru mótmælendur, en innan klaustursins voru menn kaþólskir. Snemma ákváðu borgarbúar og ábóti að taka ekki þátt í stríðinu, heldur að taka saman höndum og varna því sameiginlega að St. Gallen yrði fyrir skakkaföllum. Því var unnið saman að því að treysta á varnarmúra borgarinnar. Sett voru matarlög sem skömmtuðu öllu fólki mat meðan stríðið geisaði, enda ríkti þá víða hungursneyð. Báðir aðilar buðu fram sameiginlegan her til að styrkja landamæri Sviss og nærliggjandi héraða, þar sem öryggi St. Gallen var betur tryggt ef engir herir kæmu inn í héraðið. Einu sinni, [[1635]], fékk franskur her þó að gista í borginni á leið til átakasvæða. [[1646]] hertók sænskur her undir forystu Gustav Wrangel borgina Bregenz við Bodenvatn. Bauð þá borgin St. Gallen upp á sameiginlegan her til að sitja um Bregenz til að hrekja [[Svíþjóð|Svía]] á brott, þrátt fyrir að Svíar væru mótmælendur. En ekki kom til átaka. Yfirmenn sænska hersins sóttu guðsþjónustur í St. Gallen og gáfu borginni hluta af herfangi sínu, áður en þeir hurfu á brott. Þegar samið var í stríðslok [[1648]] í friðarsamningunum í Vestfalíu, var Sviss opinberlega viðurkennt sjálfstætt ríki. Héraðið St. Gallen var einnig formlega leyst úr sambandi við þýska ríkið og varð sjálfstætt. Fram að tilkomu Frakka í lok [[18. öldin|18. aldar]] var rólegt yfir borginni St. Gallen. Þó réðist [[1712]] her frá Zürich inn í klaustrið og rændi þaðan verðmætum og listmunum. Flestum þeirra var skilað, en ósætti hefur ríkt milli borganna sökum þessa allt til ársins [[2006]], þar sem Zürich hefur neitað að skila hinu fræga hnattlíkani ábótanna. === Höfuðstaðurinn St. Gallen === [[1798]] hertóku Frakkar Sviss og stofnuðu helvetíska lýðveldið. Allt svæðið í eigu St. Gallen, ásamt héraðinu Appenzell, var innlimað í lýðveldinu. St. Gallen og Appenzell mynduðu saman kantónuna Säntis. Í fyrstu var borgin Appenzell höfuðborg kantónunnar, en aðeins nokkrum mánuðum seinna var höfuðstaðurinn færður til borgarinnar St. Gallen. Klaustrinu var lokað og munkarnir reknir burt. Furstaábótinn hafði áður flúið til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]], með öllu góssi klaustursins. Fyrir St. Gallen markaði þetta endalok ábótaríkisins og upphafið að svissneskri borg. Strax árið [[1803]] endurskipulagði [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] þessa nýju kantónu. Kantónurnar Säntis og Linth voru sameinaðar og fengu heitið St. Gallen. Appenzell var leyst úr kantónunni og varð það að eigin kantónu. Þessi ráðstöfun hefur haldist allt fram á þennan dag. Eftir fyrri ósigur Napoleons [[1814]] lá við að hin nýja kantóna leystist í sundur, enda mynduðust eigin sjálfstæðishreyfingar í hverju héraði. Þessu tókst þó að afstýra, en enn sem komið er er kantónan sundurslitin og án meginkjarna. === Nýrri tímar === [[Mynd:AlterBhfStGallen1.jpg|thumb|Fyrsta járnbrautarstöðin í bænum]] Á [[19. öldin|19. öld]] óx vefnaðariðnaðurinn enn. St. Gallen varð að einni mestu vefnaðarborg heims. Í upphafi [[20. öldin|20. aldar]] voru 18% af útflutningsvörum Sviss vefnaðarvörur frá St. Gallen. Tugir þúsunda manna störfuðu í þessum atvinnuvegi og fjölgaði borgarbúum úr 11 þúsund árið [[1850]] í tæp 38 þúsund árið [[1910]]. [[1856]] fékk borgin [[járnbraut]]artengingu og var þá hægt að koma afurðum fljótar og betur til kaupenda. En í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] á millistríðsárunum hrundi vefnaðariðnaðurinn algjörlega. Tugir þúsunda manna urðu atvinnulausir. Starfsfólk í vefnaði í St. Gallen fækkaði úr 30 þúsund niður í fimm þúsund. Þrettán þúsund manns yfirgaf borgina í leit að nýrri atvinnu. Eftirstríðsárin voru einkennandi fyrir flutning útlendinga til borgarinnar, aðallega [[Ítalía|Ítali]] og íbúar fyrrum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]. 27% borgarbúa í dag eru af erlendu bergi brotnir. Þar af eru Júgóslavar langfjölmennastir (33% allra útlendinga), en næstir koma [[Þýskaland|Þjóðverjar]] og Ítalir. == Íþróttir == Knattspyrnufélagið '''FC St. Gallen''' er elsta knattspyrnufélagið í Sviss, stofnað [[1879]]. Það hefur tvisvar orðið svissneskur meistari, [[1904]] og [[2000]]. Auk þess varð félagið bikarmeistari árið [[1969]] og deildarbikarmeistari [[1978]]. Handboltafélagið '''TSV St. Otmar St. Gallen''' er eitt besta handboltafélag Sviss. Það hefur sjö sinnum orðið svissneskur meistari, síðast [[2001]], og er margfaldur bikarmeistari. Kvennaliðið '''LC Brühl''' er besta kvennaliðið í Sviss og hefur 26 sinnum orðið svissneskur meistari og sjö sinnum bikarmeistari. == Viðburðir == [[Mynd:Mezzoforte Kloster Marienthal 2010.jpg|thumb|Íslenska hljómsveitin Mezzoforte árið 2010]] * '''OpenAir St. Gallen''' er elsta og stærsta utanhús tónlistarhátíðin í Sviss. Hún hefur verið haldin síðan [[1977]] og fer fram síðustu helgi í [[júní]] ár hvert. Ýmsar hljómsveitir og söngvarar troða upp, bæði frá Sviss og erlendis frá. Margar hljómsveitir eru lítt þekktar, en aðrar heimsfrægar. Má þar nefna [[Bryan Adams]], [[Red Hot Chili Peppers]], [[R.E.M.]], [[Van Morrison]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Metallica]], [[Muse]], [[Placebo]] og ýmsar fleiri. Árið [[1985]] var íslenska hljómsveitin [[Mezzoforte]] ein þeirra sem tróð upp. * Barnahátíðin '''St. Galler Kinderfest''' er hátíð skólabarna sem haldin hefur verið síðan [[1824]]. Upphaf þess má rekja til þess er [[Gregoríus 4.|Gregoríus IV]] [[páfi]] sótti klaustrið í St. Gallen heim á 9. öld. Hann var þá svo hrifinn af börnunum, að hann gaf þeim frídag til skemmtunar, íþrótta og leikja. Upphaflega voru aðeins börn í hátíðinni, en á síðari tímum er þetta nokkurs konar borgarhátíð með þátttöku nær allra borgarbúa. Hér er meira eða minna um skrúðgöngu í skrúðklæðum að ræða. Sýnd eru aðallega afurðir vefnaðarins, en einnig búningar, fánar og ýmislegt annað sem einkennir góða skrúðgöngu. Gengið er að sviði, þar sem sýndir eru dansar, leikin er tónlist og borðaður matur, ekki síst St. Galler Bratwurst, frægustu pylsu borgarinnar. Hátíðin er haldin þriðja hvert ár og er hún næst haldin vorið [[2012]]. * '''Römpel-Feuer''' er heiti á hátíð sem haldin er kvöldið fyrir gamlárskvöld í borgarhverfinu Straubenzell. Gengið er um þröngar göturnar með ógnvekjandi dúkku, en hún á að hræða burt allt illt á nýja árinu. Eftir gönguna er kveikt í brennu, Römperfeuer, sem er hápunktur hátíðarinnar. == Vinabær == St. Gallen viðheldur tengslum við aðeins einn vinabæ: {| |- | valign="top" | * {{CZE}} [[Liberec]] í [[Tékkland]]i |} == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:StiftskircheSt.Gallen.jpg|thumb|Klausturkirkjan er einkennisbygging borgarinnar St. Gallen]] * '''Klausturkirkjan''' í St. Gallen var reist [[1755]] og leysti þar með eldri kirkju af hólmi. Kirkjan var sótt af munkunum í klaustrinu, sem og furstaábótanum í gegnum aldirnar. Hún er í [[barokk]]stíl og er afar skreytt að innan. Turnarnir eru 68 metra háir. Undir kirkjunni er gröf heilags Gallusar og er hluti af höfuðkúpu hans til sýnis í kirkjunni. Í grafhvelfingunni eru einnig grafir heilags Otmars, stofnanda klaustursins, sem og flestra furstaábótanna sem ríkt hafa í St. Gallen. Klausturkirkjan var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið [[1983]]. * '''Klausturbókasafnið''' í St. Gallen var stofnað skömmu eftir stofnun klaustursins, en þá var klaustrið miðstöð lærdóms og lista. Bókasafn þetta er það elsta í Sviss og eitt elsta og stærsta klausturbókasafn heims. Þar er að finna 2100 handskrifaðar bækur, 1650 bækur með lausstafaprenti og 160 þús aðrar bækur. Bókasafn þetta var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið 1983. * '''Karlshliðið''' (Karlstor) er eina borgarhliðið sem enn stendur uppi. Það var reist af furstaábótanum Ulrich Rösch á árunum [[1569]]-[[1570|70]] á tímum siðaskiptanna. Ábótinn komst ekki úr borginni nema með því að nota almenn borgarhlið. En þar sem hann var kaþólskur, var borgarbúum illa við hann, og fékk hann því að búa til sitt eigið borgarhlið út frá klaustrinu. Í dag er lögreglustöð í húsinu, en á efri hæðum eru fangaklefar. <gallery> Mynd:St-gall-interior-cathedral.jpg|Klausturkirkjan að innan Mynd:BibliothekSG.jpg|Aðalsalur klausturbókasafnsins </gallery> == Heimildir == {{Commonscat}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=St. Gallen|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Borgir í Sviss]] 7f9q2uckbztpmosmtjjebckbi0vd2lt 1976546 1976545 2026-08-26T11:23:28Z Berserkur 10188 /* Viðburðir */ færi mynd 1976546 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = St. Gallen | skjaldarmerki = CHE St. Gallen COA.svg | kort = Karte Gemeinde St. Gallen 2007.png |undirskipting_gerð = Kantóna | undirskipting_nafn = St. Gallen | flatarmál_heild_km2 = 39,41 | mannfjöldi_heild = 74.581 | mannfjöldi_frá_og_með = 2013 | hæð_m = 675 | vefsíða =[http://www.stadt.sg.ch/ www.stadt.sg.ch] }} '''St. Gallen''' ([[franska]]: ''Saint-Gall'', [[ítalska]]: ''Saint-Gall'') er sjöunda stærsta borgin í [[Sviss]] og er höfuðborg samnefndrar kantónu. St. Gallen var áður fyrr undir yfirráðum klaustursins þar í borg, en áhrif þess náðu víða um norðanvert Sviss. Klausturríkið var ekki afnumið fyrr en [[1796]] er [[Frakkland|Frakkar]] stofnuðu helvetíska lýðveldið og var St. Gallen innlimað í lýðveldið. Klaustrið og klausturbókasafnið eru á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Lega == Borgin St. Gallen er norðaustast í Sviss, rétt sunnan við [[Bodenvatn]] og rétt austan við landamærin að [[Austurríki]]. Næstu borgir eru [[Bregenz]] í Austurríki til austurs (20 km), [[Konstanz]] í Þýskalandi til norðvesturs (30 km) og [[Zürich]] til vesturs (um 50 km). Borgin liggur á tæplega 700 metra háu hæðardragi og er því ein hæsta borg Sviss. == Orðsifjar == St. Gallen heitir eftir írska kristniboðanum og [[dýrlingur|dýrlingum]] [[Heilagur Gallus|Gallusi]] sem boðaði kristni í héruðunum í kringum Bodenvatn á 7. öld e.Kr. Eftir dauða hans var stofnað klaustur sem ber nafn hans, St. Gallen (heilagur Gallus). Því ber borgin gjarnan gæluheitið Gallusarborgin (''Gallusstadt''). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] borgarinnar er svartur björn með gylltar klær, augabrýr og eyru. Varir, tungan og reðurinn eru rauð. Áberandi er gyllta hálsbandið, en það er til marks um helgisögu heilags Gallusar og björninn. [[Friðrik III (HRR)|Friðrik III]] konungur veitti borginni leyfi til að bera þetta skjaldarmerki árið [[1475]] fyrir aðstoð borgarbúa í [[Búrgúnd|Búrgúndastríðinu]]. Merkið hefur haldist sem skjaldarmerki borgarinnar æ síðan. == Saga St. Gallen == === Upphaf === [[Mynd:Pfärrenbach Wandmalerei Hl Gallus.jpg (cropped).jpg|thumb|Heilagur Gallus]] Upphaf borgarinnar má rekja til heilags Gallusar, en hann var írskur kristniboði og hafði verið lærisveinn [[Heilagur Columban|heilags Columban]] á [[Írland]]i. Gallus kom til héraðsins sunnan við Bodenvatn í upphafi 7. aldar til að kristna [[Germanir|germani]]. Þjóðsagan segir að hann hafi dottið í þyrnirunna og tekið það sem merki æðri máttarvalda að hér ætti hann að staðnæmast og setjast að. Önnur saga segir að hann hafi mætt skógarbirni sem ógnaði honum. En Gallus hafi setið við varðeld og notið skjóls af honum. Hann gaf birninum brauð og skipaði honum að hverfa á braut. Eftir það hafi björninn farið burt og sást aldrei til hans aftur. Árið [[612]] stofnaði Gallus einsetuheimili þar sem þessir atburðir áttu sér stað. Á þessum tíma var lítil byggð þar í grennd, enda allt skógi vaxið. En hann og nokkrir lærisveinar hafi ferðast um og kristnað germanska íbúa héraðsins. Gallus læknaði veikt fólk, þar á meðal dóttur hertogans af Sváfalandi. Gallus lést árið [[640]] að talið er (aðrir telja það hafi verið [[620]]) og varð einsetuheimilið autt og yfirgefið. Greftrunarstaður hans varð að pílagrímsstað og sóttur heim af kristnu fólki. Árið [[719]] stofnaði germanski presturinn Otmar klaustur yfir gröf Gallusar og kallaði það St. Gallen (heilagur Gallus) honum til heiðurs. Hann sjálfur varð fyrsti ábótinn. Skömmu síðar var [[Benediktsregla]]n tekin upp í klaustrinu og hélst það svo allt til endaloka klaustursins árið [[1805]]. Klaustrið liggur á Jakobsleiðinni til [[Santiago de Compostela]] á [[Spánn|Spáni]]. Margir lærðir munkar og listamenn, sem flúðu að heiman sökum árása [[Víkingar|víkinga]] í strandhéruðum [[Evrópa|Vestur-Evrópu]] leituðu ásjár í klaustrinu. === Ríkisborgin === Á [[9. öldin|9. öld]] var klaustrið stækkað að mun og myndaðist þá einnig mikil byggð í kringum það. Klaustrið sjálft varð að miðstöð menntunar og lista. Mikið bókasafn myndaðist þar, sem opið var munkum og öðrum sem námu þar ýmis fræði. Árið [[926]] réðust [[Ungverjaland|Ungverjar]] á bæinn St. Gallen. Íbúar höfðu fengið aðvörun í tæka tíð og yfirgáfu bæinn. Bókasafnið og listaverk voru færð annað til geymslu. Þegar Ungverjar komu þar að var bærinn og klaustrið yfirgefið. Aðeins ein kona, hin trúaða mær [[Heilög Wiborada|Wiborada]], óskaði að verða eftir og var hún drepin af Ungverjum. Hún var gerð að dýrlingi eftir það. Þegar Ungverjar hurfu, sneru íbúar og munkar til baka og byggðu staðinn upp að nýju. Árið [[937]] brann klaustrið til kaldra kola. Munkarnir höfðu þá með naumindum tekist að bjarga bókasafninu og öðrum helgigripum og listaverkum. Klaustrið var endurreist og fékk bærinn nú einnig múra og virki til að geta varist óvinum. St. Gallen breyttist þar með í borg, en ekki er ljóst hvenær nákvæmlega bærinn fékk borgarréttindi í [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]]. Klaustrið átti víðtæk réttindi og var ábótinn samtímis ríkisfursti yfir stórt landsvæði, mjög til ama öðrum veraldlegum furstum í héruðunum í kring. Árið [[947]] kemur í fyrsta sinn fram hugtakið furstaábóti. [[1180]] varð St. Gallen að ríkisborg, þ.e. að hún var sett beint undir þýska konunginn eða keisarann. Fulltrúi konungs lenti oft upp á kant við furstaábótann. Næstu aldir einkenndu átök milli íbúa St. Gallen og furstaábótans. Ábótinn vildi auka völd sín, en íbúarnir losna undan yfirráðum hans. [[1349]] braust [[svarti dauðinn]] út í borginni og létust margir úr veikinni. [[Gyðingar|gyðingum]] í borginni var kennd um þessa óárán og voru þeir í kjölfarið grimmilega ofsóttir. Sumir voru reknir í burtu, aðrir voru brenndir og drepnir. Eignir þeirra voru gerðar upptækar. Gyðingahatrið varð svo rótgróið í íbúunum að fyrsti trúarhópur gyðinga eftir þetta myndaðist ekki í St. Gallen fyrr en árið [[1850]]. [[1353]] sótti [[Karl IV (HRR)|Karl IV]] konungur borgina heim. Furstaábótinn notaði tækifærið og reyndi að kaupa sér frekari völd hjá honum og gaf konungi höfuðið á Otmar, stofnanda klaustursins og nokkrar líkamsleifar heilags Gallusar. Þetta flutti Karl konungur með sér til [[Prag]], en líkamsleifar þessar týndust í óróa trúarbragðastríðanna næstu alda. === Stríð === Í upphafi [[15. öldin|15. aldar]] vildu íbúar héraðsins [[Appenzell Innerrhoden|Appenzell]] losna undan yfirráðum furstaábótans í St. Gallen. Þeir urðu fyrir áhrifum af hinu nýstofnaða sambandsríki Sviss. Ábótinn vildi ekki sleppa tekjum úr þessu héraði og [[1403]] dró til orrustu er ábótinn safnaði liði og réðist inn í Appenzell. Borgin [[Herisau]] var lögð í rúst, en áður en herinn náði til borgarinnar [[Appenzell]], var hann fyrir fyrirsát og gjörtapaði orrustu gegn bændaher héraðsins. Ábótinn sneri sér síðan til Friðriks IV hertogans af Austurríki. Hann sendi herlið, en það tapaði fyrir sameinuðum her bænda frá ýmsum borgum, þar á meðal borgurum St. Gallen. Appenzell leysti sig þannig frá yfirráðum ábótans og gerði bandalag við Sviss. Klaustrið missti mikil völd og við lá að það var lagt niður. Nýr ábóti, Ulrich Rösch, átti mestan þátt í að endurvekja yfirráð klaustursins, enda mikill atorkumaður. Þetta passaði alls ekki í kramið hjá borgarbúum St. Gallen. Til átaka kom milli borgarbúa og ábóta. Hinn síðarnefndi bað sambandsríkið Sviss um liðsauka, sem kom á vettvang með 8.000 manna lið og sátu í kjölfarið um borgina. Í borginni voru einungis 400 menn vopnum búnir, en liðsauki þeirra frá Appenzell mætti ekki. Fljótt gáfust borgarbúar upp gegn ofureflinu. Borgarstjórinn var brenndur á báli og ábótinn fékk aukin völd. Rætt var um að taka St. Gallen upp sem nýja kantónu í Sviss, en það var látið ógert í það sinnið. === Siðaskiptin === [[Mynd:Stadtplan St Gallen 1642.png|thumb|St. Gallen árið 1642. Klaustursvæðið er neðst til vinstri, en nýja Karlshliðið sést þar fyrir framan trjágarðinn.]] [[1526]] urðu [[siðaskiptin]] í borginni að tilstuðlan borgarstjórana og [[húmanismi|húmanistans]] Joachim von Watt. Þremur árum seinna sendi borgin fulltrúa á ríkisþingið í [[Speyer]], þar sem þeir mótmæltu yfirráðum [[Kaþólska kirkjan|Kaþólsku kirkjunnar]] og ákvörðun keisara að banna nýju trúna. Þegar mótmælendur sneru til baka voru borgarbúar allir staðráðnir að halda nýju trúnni. Þetta skapaði enn frekari vandamál, enda var furstaábótinn vitanlega kaþólskur. Mikillar misklíðar gætti milli klaustursins og borgarinnar. Þetta leystist ekki fyrr en ábótinn fékk að smíða nýtt borgarhlið fyrir sjálfan sig og kaþólikka. Hlið þetta fékk heitið Karlshliðið. Auk þess var reistur múrveggur í kringum klaustrið. Kaþólikkar og mótmælendur urðu því aðgreindir, en friðurinn hélst þó. Með tilkomu siðaskiptanna upphófst mikill blómatími í borginni með vefnaði. St. Gallen varð að einni mestu vefnaðarborg Mið-Evrópu og seldust afurðirnar allt til [[París]]ar, [[Feneyjar|Feneyja]] og Prag. === 30 ára stríðið === [[30 ára stríðið]] hófst [[1618]]. Nú bar svo við að aðalmótherjar stríðsins voru kaþólikkar og mótmælendur. Borginni St. Gallen var því vandi á höndum, þar sem meirihluti borgarbúa voru mótmælendur, en innan klaustursins voru menn kaþólskir. Snemma ákváðu borgarbúar og ábóti að taka ekki þátt í stríðinu, heldur að taka saman höndum og varna því sameiginlega að St. Gallen yrði fyrir skakkaföllum. Því var unnið saman að því að treysta á varnarmúra borgarinnar. Sett voru matarlög sem skömmtuðu öllu fólki mat meðan stríðið geisaði, enda ríkti þá víða hungursneyð. Báðir aðilar buðu fram sameiginlegan her til að styrkja landamæri Sviss og nærliggjandi héraða, þar sem öryggi St. Gallen var betur tryggt ef engir herir kæmu inn í héraðið. Einu sinni, [[1635]], fékk franskur her þó að gista í borginni á leið til átakasvæða. [[1646]] hertók sænskur her undir forystu Gustav Wrangel borgina Bregenz við Bodenvatn. Bauð þá borgin St. Gallen upp á sameiginlegan her til að sitja um Bregenz til að hrekja [[Svíþjóð|Svía]] á brott, þrátt fyrir að Svíar væru mótmælendur. En ekki kom til átaka. Yfirmenn sænska hersins sóttu guðsþjónustur í St. Gallen og gáfu borginni hluta af herfangi sínu, áður en þeir hurfu á brott. Þegar samið var í stríðslok [[1648]] í friðarsamningunum í Vestfalíu, var Sviss opinberlega viðurkennt sjálfstætt ríki. Héraðið St. Gallen var einnig formlega leyst úr sambandi við þýska ríkið og varð sjálfstætt. Fram að tilkomu Frakka í lok [[18. öldin|18. aldar]] var rólegt yfir borginni St. Gallen. Þó réðist [[1712]] her frá Zürich inn í klaustrið og rændi þaðan verðmætum og listmunum. Flestum þeirra var skilað, en ósætti hefur ríkt milli borganna sökum þessa allt til ársins [[2006]], þar sem Zürich hefur neitað að skila hinu fræga hnattlíkani ábótanna. === Höfuðstaðurinn St. Gallen === [[1798]] hertóku Frakkar Sviss og stofnuðu helvetíska lýðveldið. Allt svæðið í eigu St. Gallen, ásamt héraðinu Appenzell, var innlimað í lýðveldinu. St. Gallen og Appenzell mynduðu saman kantónuna Säntis. Í fyrstu var borgin Appenzell höfuðborg kantónunnar, en aðeins nokkrum mánuðum seinna var höfuðstaðurinn færður til borgarinnar St. Gallen. Klaustrinu var lokað og munkarnir reknir burt. Furstaábótinn hafði áður flúið til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]], með öllu góssi klaustursins. Fyrir St. Gallen markaði þetta endalok ábótaríkisins og upphafið að svissneskri borg. Strax árið [[1803]] endurskipulagði [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] þessa nýju kantónu. Kantónurnar Säntis og Linth voru sameinaðar og fengu heitið St. Gallen. Appenzell var leyst úr kantónunni og varð það að eigin kantónu. Þessi ráðstöfun hefur haldist allt fram á þennan dag. Eftir fyrri ósigur Napoleons [[1814]] lá við að hin nýja kantóna leystist í sundur, enda mynduðust eigin sjálfstæðishreyfingar í hverju héraði. Þessu tókst þó að afstýra, en enn sem komið er er kantónan sundurslitin og án meginkjarna. === Nýrri tímar === [[Mynd:AlterBhfStGallen1.jpg|thumb|Fyrsta járnbrautarstöðin í bænum]] Á [[19. öldin|19. öld]] óx vefnaðariðnaðurinn enn. St. Gallen varð að einni mestu vefnaðarborg heims. Í upphafi [[20. öldin|20. aldar]] voru 18% af útflutningsvörum Sviss vefnaðarvörur frá St. Gallen. Tugir þúsunda manna störfuðu í þessum atvinnuvegi og fjölgaði borgarbúum úr 11 þúsund árið [[1850]] í tæp 38 þúsund árið [[1910]]. [[1856]] fékk borgin [[járnbraut]]artengingu og var þá hægt að koma afurðum fljótar og betur til kaupenda. En í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] á millistríðsárunum hrundi vefnaðariðnaðurinn algjörlega. Tugir þúsunda manna urðu atvinnulausir. Starfsfólk í vefnaði í St. Gallen fækkaði úr 30 þúsund niður í fimm þúsund. Þrettán þúsund manns yfirgaf borgina í leit að nýrri atvinnu. Eftirstríðsárin voru einkennandi fyrir flutning útlendinga til borgarinnar, aðallega [[Ítalía|Ítali]] og íbúar fyrrum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]. 27% borgarbúa í dag eru af erlendu bergi brotnir. Þar af eru Júgóslavar langfjölmennastir (33% allra útlendinga), en næstir koma [[Þýskaland|Þjóðverjar]] og Ítalir. == Íþróttir == Knattspyrnufélagið '''FC St. Gallen''' er elsta knattspyrnufélagið í Sviss, stofnað [[1879]]. Það hefur tvisvar orðið svissneskur meistari, [[1904]] og [[2000]]. Auk þess varð félagið bikarmeistari árið [[1969]] og deildarbikarmeistari [[1978]]. Handboltafélagið '''TSV St. Otmar St. Gallen''' er eitt besta handboltafélag Sviss. Það hefur sjö sinnum orðið svissneskur meistari, síðast [[2001]], og er margfaldur bikarmeistari. Kvennaliðið '''LC Brühl''' er besta kvennaliðið í Sviss og hefur 26 sinnum orðið svissneskur meistari og sjö sinnum bikarmeistari. == Viðburðir == * '''OpenAir St. Gallen''' er elsta og stærsta utanhús tónlistarhátíðin í Sviss. Hún hefur verið haldin síðan [[1977]] og fer fram síðustu helgi í [[júní]] ár hvert. Ýmsar hljómsveitir og söngvarar troða upp, bæði frá Sviss og erlendis frá. Margar hljómsveitir eru lítt þekktar, en aðrar heimsfrægar. Má þar nefna [[Bryan Adams]], [[Red Hot Chili Peppers]], [[R.E.M.]], [[Van Morrison]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Metallica]], [[Muse]], [[Placebo]] og ýmsar fleiri. Árið [[1985]] var íslenska hljómsveitin [[Mezzoforte]] ein þeirra sem tróð upp. * Barnahátíðin '''St. Galler Kinderfest''' er hátíð skólabarna sem haldin hefur verið síðan [[1824]]. Upphaf þess má rekja til þess er [[Gregoríus 4.|Gregoríus IV]] [[páfi]] sótti klaustrið í St. Gallen heim á 9. öld. Hann var þá svo hrifinn af börnunum, að hann gaf þeim frídag til skemmtunar, íþrótta og leikja. Upphaflega voru aðeins börn í hátíðinni, en á síðari tímum er þetta nokkurs konar borgarhátíð með þátttöku nær allra borgarbúa. Hér er meira eða minna um skrúðgöngu í skrúðklæðum að ræða. Sýnd eru aðallega afurðir vefnaðarins, en einnig búningar, fánar og ýmislegt annað sem einkennir góða skrúðgöngu. Gengið er að sviði, þar sem sýndir eru dansar, leikin er tónlist og borðaður matur, ekki síst St. Galler Bratwurst, frægustu pylsu borgarinnar. Hátíðin er haldin þriðja hvert ár og er hún næst haldin vorið [[2012]]. * '''Römpel-Feuer''' er heiti á hátíð sem haldin er kvöldið fyrir gamlárskvöld í borgarhverfinu Straubenzell. Gengið er um þröngar göturnar með ógnvekjandi dúkku, en hún á að hræða burt allt illt á nýja árinu. Eftir gönguna er kveikt í brennu, Römperfeuer, sem er hápunktur hátíðarinnar. == Vinabær == St. Gallen viðheldur tengslum við aðeins einn vinabæ: {| |- | valign="top" | * {{CZE}} [[Liberec]] í [[Tékkland]]i |} == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:StiftskircheSt.Gallen.jpg|thumb|Klausturkirkjan er einkennisbygging borgarinnar St. Gallen]] * '''Klausturkirkjan''' í St. Gallen var reist [[1755]] og leysti þar með eldri kirkju af hólmi. Kirkjan var sótt af munkunum í klaustrinu, sem og furstaábótanum í gegnum aldirnar. Hún er í [[barokk]]stíl og er afar skreytt að innan. Turnarnir eru 68 metra háir. Undir kirkjunni er gröf heilags Gallusar og er hluti af höfuðkúpu hans til sýnis í kirkjunni. Í grafhvelfingunni eru einnig grafir heilags Otmars, stofnanda klaustursins, sem og flestra furstaábótanna sem ríkt hafa í St. Gallen. Klausturkirkjan var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið [[1983]]. * '''Klausturbókasafnið''' í St. Gallen var stofnað skömmu eftir stofnun klaustursins, en þá var klaustrið miðstöð lærdóms og lista. Bókasafn þetta er það elsta í Sviss og eitt elsta og stærsta klausturbókasafn heims. Þar er að finna 2100 handskrifaðar bækur, 1650 bækur með lausstafaprenti og 160 þús aðrar bækur. Bókasafn þetta var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið 1983. * '''Karlshliðið''' (Karlstor) er eina borgarhliðið sem enn stendur uppi. Það var reist af furstaábótanum Ulrich Rösch á árunum [[1569]]-[[1570|70]] á tímum siðaskiptanna. Ábótinn komst ekki úr borginni nema með því að nota almenn borgarhlið. En þar sem hann var kaþólskur, var borgarbúum illa við hann, og fékk hann því að búa til sitt eigið borgarhlið út frá klaustrinu. Í dag er lögreglustöð í húsinu, en á efri hæðum eru fangaklefar. <gallery> Mynd:St-gall-interior-cathedral.jpg|Klausturkirkjan að innan Mynd:BibliothekSG.jpg|Aðalsalur klausturbókasafnsins </gallery> == Heimildir == {{Commonscat}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=St. Gallen|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Borgir í Sviss]] hqfuh4im6ci5mvctiveifpeln1vtbo4 0 101262 1976492 1953938 2026-08-25T14:35:27Z MyraMidnight 41218 Stubbur 1976492 wikitext text/x-wiki [[File:Clock group.svg|thumb|right|12-tíma klukkur ''mátað við'' 12 eru samleifa; ef klukkan er 7:00 þá verður hún 3:00 eftir 8 tíma þar sem <math>7 + 8 \equiv 3 \pmod{12}</math>.]] '''Mátreikningur'''<ref>Hugtak smíðað af höfundi.<!-- [[Notandi:BiT]] --></ref> er tegund [[reikningslist]]ar í [[stærðfræði]] þar sem [[heiltala|heiltölur]] '''mátað við'''<ref>[https://stae.is/os/sedill/4662 '''modulo''', ''adv.'' 1. mátað við] á [http://stae.is/ stae.is]</ref> ákveðinn '''leifastofn'''<ref>[https://stae.is/os/sedill/4663 '''modulus''', ''n.'' 2. (of a congruence) leifastofn] á [http://stae.is/ stae.is]</ref> eru [[samleifing|samleifa]]. Mátreikningur nýtir sér [[samleifing]]u ([[leifajafna|leifajöfnu]]); tvær heiltölur ''a'' og ''b'' teljast '''samleifa''' '''mátað við''' ''n'' þar sem ''n'' er jákvæð heiltala er ritað: : <math>a \equiv b \pmod n,\,</math> Tölurnar ''37'' og ''57'' eru samleifa mátað við ''10'': : <math>37 \equiv 57 \pmod{10} </math> þar sem: : <math>57 - (10 + 10) = 37</math> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Módular]] {{Stubbur/stærðfræði}} [[Flokkur:Grúpufræði]] [[Flokkur:Mátreikningur|*]] niz2u6qj8r1hjdt9ucv449xnd3oxhpt 0 104926 1976549 1952478 2026-08-26T11:27:59Z Akigka 183 sbr. spjallsíðu 1976549 wikitext text/x-wiki {{hlutleysi}} '''Metýlfenídat''' (m.a. selt undir sérlyfjaheitunum '''Rítalín''' og '''Concerta''') er örvandi [[lyf]] sem er leyft til notkunar gegn [[athyglisbrestur|athyglisbresti]], [[hjartsláttartruflun]]um og [[drómasýki]]. Það er stundum notað í meðferð við óheilbrigðri þreytu, [[þunglyndi]], miðtaugakerfisáverka og [[offita|offitu]]. Metýlfenídat tilheyrir [[píperidín]]<nowiki/>-flokki efna og eykur magn [[dópamín]]s og [[nórepínefrín]]s í [[Heilinn|heilanum]] með því að hemla endurupptöku. Metýlfenídat er efnafæðilega skylt [[amfetamín]]i. Í Bandaríkjunum á árunum 1989-1997 sýndu sjö samanburðarrannsóknir með lyfleysu á metýlfenidati hjá börnum á aldrinum 2 til 13 ára með meðferðarlengd 1 viku til 4 mánuðir eftirfarandi aukaverkanir: svefnleysi, þunglyndi, áhugamissi hjá jafnöldrum (allt að 62 %), lystarleysi (allt að 75%), martraðir (allt að 62%), oflæti (allt að 6%), pirringur (allt að 26%), aukin tárasótt (10%), syfja (allt að 62%), daufur syfja (allt að 19%), kviðverkir, höfuðverkur, skerðing á tali, sjúkleg [[hugsun]], árásargjarn [[hegðun]] f, örvun örmerkja og sjúklegar staðalímyndahreyfingar.<ref>Barkley R. A., McMurray M. B., Edelbrock C. S., Robbins K. Side effects of methylphenidate in children with attention deficit hyperactivity disorder: a systemic, placebo-controlled evaluation. // Pediatrics. — 1990. — August (vol. 86, no. 2). — P. 184—192. — PMID 2196520</ref><ref>Firestone P., Musten L. M., Pisterman S., Mercer J., Bennett S. Short-term side effects of stimulant medication are increased in preschool children with attention-deficit/hyperactivity disorder: a double-blind placebo-controlled study. // Journal Of Child And Adolescent Psychopharmacology. — 1998. — Vol. 8, no. 1. — P. 13—25. — DOI:10.1089/cap.1998.8.13. — PMID 9639076. </ref><ref>Mayes S. D., Crites D. L., Bixler E. O., Humphrey FJ 2nd., Mattison R. E. Methylphenidate and ADHD: influence of age, IQ and neurodevelopmental status. // Developmental Medicine And Child Neurology. — 1994. — December (vol. 36, no. 12). — P. 1099—1107. — DOI:10.1111/j.1469-8749.1994.tb11811.x. — PMID 7525394</ref><ref>Schachar R. J., Tannock R., Cunningham C., Corkum P. V. Behavioral, situational, and temporal effects of treatment of ADHD with methylphenidate. // Journal Of The American Academy Of Child And Adolescent Psychiatry. — 1997. — June (vol. 36, no. 6). — P. 754—763. — DOI:10.1097/00004583-199706000-00011. — PMID 9183129. </ref><ref>Borcherding B. G., Keysor C. S., Rapoport J. L., Elia J., Amass J. Motor/vocal tics and compulsive behaviors on stimulant drugs: is there a common vulnerability? // Psychiatry Research. — 1990. — July (vol. 33, no. 1). — P. 83—94. — DOI:10.1016/0165-1781(90)90151-t. — PMID 2217661. </ref><ref>Solanto M. V., Wender E. H. Does methylphenidate constrict cognitive functioning? // Journal Of The American Academy Of Child And Adolescent Psychiatry. — 1989. — November (vol. 28, no. 6). — P. 897—902. — DOI:10.1097/00004583-198911000-00014. — PMID 2808260.</ref><ref>Castellanos F. X., Giedd J. N., Elia J., Marsh W. L., Ritchie G. F., Hamburger S. D., Rapoport J. L. Controlled stimulant treatment of ADHD and comorbid Tourette's syndrome: effects of stimulant and dose. // Journal Of The American Academy Of Child And Adolescent Psychiatry. — 1997. — May (vol. 36, no. 5). — P. 589—596. — DOI:10.1097/00004583-199705000-00008. — PMID 9136492</ref> Þegar metýlfenidat er notað eru aukaverkanir eins og kvíði, ofnæmisviðbrögð, lystarleysi, ógleði, sundl, hreyfitruflanir, hraðsláttur, hjartaöng, hjartsláttartruflanir, sjónskerðing, taugaveiklun. Við langvarandi notkun lyfsins er þyngdartap mögulegt. Langtíma notkun í stórum skömmtum leiðir stundum til örvandi vaxtar. Metýlfenidat getur valdið alvarlegum fylgikvillum, þar með talið dauða, hjartavandamálum og geðröskunum. Fyrir hvert hundrað börn og unglinga sem fá lyfið er að minnsta kosti eitt barn með alvarlegan fylgikvilla (dauðsföll, hjarta- og æðasjúkdómar, [[Geðrof|geðrofi]]). Í Cochrane Review er einnig bent á mikið vægar aukaverkanir. Meira en helmingur barna og unglinga sem tóku metýlfenidat höfðu eina eða fleiri aukaverkanir. Hjá hverjum 100 einstaklingum sem fengu metýlfenidat hættu 7,3 sjúklingar að taka það vegna aukaverkana eða fylgikvilla. 16,2 einstaklingar af hverjum 100 sjúklingum voru alveg hættir að taka metýlfenidat af óþekktum ástæðum <ref>Storebø, Ole Jakob; Pedersen, Nadia; Ramstad, Erica; Kielsholm, Maja Laerke; Nielsen, Signe Sofie; Krogh, Helle B; Moreira-Maia, Carlos R; Magnusson, Frederik L; Holmskov, Mathilde; Gerner, Trine; Skoog, Maria; Rosendal, Susanne; Groth, Camilla; Gillies, Donna; Buch Rasmussen, Kirsten; Gauci, Dorothy; Zwi, Morris; Kirubakaran, Richard; Håkonsen, Sasja J; Aagaard, Lise; Simonsen, Erik; Gluud, Christian. Methylphenidate for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents - assessment of adverse events in non-randomised studies // Cochrane Database of Systematic Reviews : journal. — 2018. — 10 May. — DOI:10.1002/14651858.CD012069.pub2</ref>. Efnið getur verið ávanabindandi.<ref>{{Cite web |url=http://www.addictiontreatmentcenter.com/ritalinaddiction.htm |title=Ritalin addiction help |access-date=2019-11-02 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122122202/http://www.addictiontreatmentcenter.com/ritalinaddiction.htm |url-status=dead }}</ref> == Neðanmálsgreinar == <references/> [[Flokkur:Lyf]] ih4w89n6zkzrfgaef853o4w4u3vbenw 0 116456 1976512 1878524 2026-08-25T18:57:24Z TKSnaevarr 53243 1976512 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–í dag | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} '''Dolly Parton''' (19. janúar 1946 – 25. ágúst 2026) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] moe15woy03xwjovnn1aqqyraf8h2tok 1976514 1976512 2026-08-25T19:05:57Z TKSnaevarr 53243 1976514 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–2026 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} '''Dolly Parton''' (19. janúar 1946 – 25. ágúst 2026) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] 8w6605fs31ktruo2kjihrpnl4ikmv3f 1976525 1976514 2026-08-25T23:46:31Z Berserkur 10188 viðbót 1976525 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–2026 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} [[Mynd:Young-Dolly-Parton.jpg|thumb|Parton árið 1977.]] '''Dolly Rebecca Parton Dean''' (f. [[19. janúar]] [[1946]] – [[25. ágúst]] [[2026]]) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, leikkona, viðskipta- og góðgerðarkona. Hún átti lög sem slógu í gegn eins og ''I Will Always Love You'', ''Jolene'', ''Coat of Many Colors'' og ''9 to 5''. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/dolly-parton-mn0000175286 Dolly Parton Biography] Allmusic.com</ref> Parton ólst upp í fátækt í Tenneesee og var fjórða barn af tólf systkinum. Hún var snemma hneigð til tónlistar, söng í kirkju 6 ára og varð atvinnulagahöfundur 16 ára. 13 ára kom hún fram í Nashville í beinni útsendingu og var kynnt af [[Johnny Cash]] <ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cz9xdl4g25zo Dolly Parton: Life of the music legend whose songs touched millions] BBC, sótt 25. ágúst 2026</ref>. Parton hlaut ýmis verðlaun í gegnum ævina, þar á meðal 11 [[Grammy-verðlaun]]. Dolly Parton lést árið 2026, áttræð að aldri. Eiginmaður hennar til 60 ára, Carl Dean, lést árið 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] 7qmshvkewgdd20p6gypa5yvivff32o6 1976540 1976525 2026-08-26T11:01:58Z Berserkur 10188 1976540 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–2026 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} [[Mynd:Young-Dolly-Parton.jpg|thumb|Parton árið 1977.]] '''Dolly Rebecca Parton Dean''' (f. [[19. janúar]] [[1946]] – [[25. ágúst]] [[2026]]) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, leikkona, viðskipta- og góðgerðarkona. Hún átti lög sem slógu í gegn eins og ''I Will Always Love You'', ''Jolene'', ''Coat of Many Colors'' og ''9 to 5''. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/dolly-parton-mn0000175286 Dolly Parton Biography] Allmusic.com</ref> Parton ólst upp í fátækt í Tenneesee og var fjórða barn af tólf systkinum. Hún var snemma hneigð til tónlistar, söng í kirkju 6 ára og varð atvinnulagahöfundur 16 ára. 13 ára kom hún fram í Nashville í beinni útsendingu og var kynnt af [[Johnny Cash]] <ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cz9xdl4g25zo Dolly Parton: Life of the music legend whose songs touched millions] BBC, sótt 25. ágúst 2026</ref>. Parton hlaut ýmis verðlaun í gegnum ævina, þar á meðal 11 [[Grammy-verðlaun]]. Hún styrkti ýmis málefni eins og lestrarátak barna í Bandaríkjunum í gegnum sín eigin samtök. Dolly Parton lést árið 2026, áttræð að aldri eftir að hafa glímt við [[krabbamein]] <ref>[https://www.visir.is/g/20262926177d/lest-i-kjolfar-krabbameinsgreiningar ] Vísis, sótt 26. ágúst 2026</ref>. Eiginmaður hennar til 60 ára, Carl Dean, lést árið 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] rlvp58wjvdtnw1fv6jba03jczvy382o 0 117472 1976509 1958314 2026-08-25T17:31:06Z MyraMidnight 41218 set inn upplýsingar um rani (sameina greinar) 1976509 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Fíll | image = Elephant_side-view_Kruger.jpg | image_width = 250px | image_caption = Afrískur gresjufíll í [[Kruger-þjóðgarðurinn|Kruger-þjóðgarðinum]] í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertebrata'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Fílar]] (''Proboscidea'') | superfamilia = ''[[Elephantoidea]]'' | familia = ''[[Elephantidae]]'' | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | subdivision_ranks = [[Undirætt (flokkunarfræði)|Undirættir]] | subdivision = * ''[[Elephantinae]]'' * ''[[Stegodontinae]]'' † * ''[[Lophodontinae]]'' † }} '''Fíll''' er stórt [[spendýr]] af [[fílaætt]] (''Elephantidae''). Þrjár núlifandi [[tegund (líffræði)|tegundir]] heyra til þeirrar ættar: [[gresjufíll]] (''Loxodonta africana''), [[skógarfíll]] (''Loxodonta cyclotis''), sem í daglegu tali kallast Afríkufíll,<ref>Jón Már Halldórsson. „Hvað getið þið sagt mér um afríska fílinn?“. Vísindavefurinn 14.12.2006. https://visindavefur.is/?id=6435. (Skoðað 31.8.2013).</ref> og [[Asíufíll]] (''Elephas maximus'') en þær fyrrnefndu tvær voru áður fyrr taldar ein og sama tegundin.<ref>Jón Már Halldórsson. „Er skógarfíllinn í Afríku sérstök tegund?“. Vísindavefurinn 7.2.2005. https://visindavefur.is/?id=4743. (Skoðað 31.8.2013).</ref> Fílar hafa langan [[rani|rana]] og tvær langar [[skögultönn|skögultennur]] og eru stærstu núlifandi landdýrin og geta vegið allt að fimm tonn. Vegna mikillar líkamsþyngdar sinnar geta fílar ekki hoppað.<ref>Jón Már Halldórsson. „Geta fílar hoppað?“. Vísindavefurinn 21.11.2003. https://visindavefur.is/?id=3882. (Skoðað 31.8.2013).</ref> Í [[fornöld]] voru þeir stundum notaðir í [[Hernaður|hernaði]]. == Líkamsbygging == === Rani === Rani er útlimur/líffæri sem fílar hafa sem er nýttur meðal annars til að taka upp hluti en ekki til að drekka vatn með eins og margir halda, þeir soga upp vatn með rananum til að sprauta því upp í munninn á sér til að drekka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=3545|titill=Til hvers nota fílar ranann?|höfundur=Jón Már Halldórsson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=1. júlí|ár=2003|mánuðurskoðað=25. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Jón Már Halldórsson. „Er skógarfíllinn í Afríku sérstök tegund?“. Vísindavefurinn 7.2.2005. https://visindavefur.is/?id=4743. (Skoðað 31.8.2013). * Jón Már Halldórsson. „Hvað getið þið sagt mér um afríska fílinn?“. Vísindavefurinn 14.12.2006. https://visindavefur.is/?id=6435. (Skoðað 31.8.2013). * Jón Már Halldórsson. „Hvað getið þið sagt mér um indverska fílinn?“. Vísindavefurinn 10.3.2003. https://visindavefur.is/?id=3218. (Skoðað 31.8.2013). * Jón Már Halldórsson. „Til hvers nota fílar ranann?“. Vísindavefurinn 1.7.2003. https://visindavefur.is/?id=3545. (Skoðað 31.8.2013). * MBS. „Af hverju eru fílar með rana?“. Vísindavefurinn 29.2.2008. https://visindavefur.is/?id=7118. (Skoðað 31.8.2013). == Tengt efni == * [[Rani]] == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3279810 „Fíllinn er þarfur þjónn“, ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1951] * {{Vísindavefurinn|4743|Er skógarfíllinn í Afríku sérstök tegund?}} * {{Vísindavefurinn|6435|Hvað getið þið sagt mér um afríska fílinn?}} * {{Vísindavefurinn|3218|Hvað getið þið sagt mér um indverska fílinn?}} * {{Vísindavefurinn|2057|Hvað var stærsti fíllinn stór?}} * {{Vísindavefurinn|7118|Af hverju eru fílar með rana?}} * {{Vísindavefurinn|3545|Til hvers nota fílar ranann?}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Fílar| ]] infmh7uwk3lysihjovyiqczk5yvt3gh 0 131138 1976518 1976287 2026-08-25T20:00:22Z Berserkur 10188 1976518 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 240 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]] - Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - Um 40 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]] - [[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] mrb675v7qi9glfv0aj70k6t53ieg6q6 1976519 1976518 2026-08-25T21:24:51Z Berserkur 10188 1976519 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 240 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]] - Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - Um 40 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]] - [[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 9o2djog54qtkz68xecqvk3fblnvrakp 0 145268 1976520 1839031 2026-08-25T22:50:59Z Torfifagri 33930 Minniháttar lagfæringar á stafsetningu. 1976520 wikitext text/x-wiki '''Fram og aftur blindgötuna''' er þriðja hljómplata [[Megas]]ar, gefin út árið [[1976]]. Platan var endurútgefin 1995 og 2002. Upptökur fóru fram í Hljóðrita Hf í júlí 1976. Upptökumaður var Tony Cook. == Lagalisti == Lög og textar: Megas (nema annað komi fram) Hlið A *Sút fló í brjóstið inn *Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin *Napóleon Bekk (upprunalegur texti: Kristinn Einarsson) *Vinaminni *Jólanáttburður Hlið B *Gamla gasstöðin við Hlemm *Skírnin *Í speglasalinn *Enn (að minnsta kosti) == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur (í öllum lögum), munnharpa (í Napóleon Bekk) *Sigurður Karlsson: Trommur (í öllum lögum nema Jólanáttburður), marimba (í Jólanáttburður og Í speglasalinn), conga (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Jólanáttburður), tambúrín (í Jólanáttburður og Skírnin), maracas (í Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn) *Þorsteinn Magnússon: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Birgir Guðmundsson: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Pálmi Gunnarsson: Bassi (í öllum lögum), tambúrín (í Í speglasalinn), tambúrín og conga(í Sút fló í brjóstið inn) *Lárus H. Grímsson: Píanó (í Sút fló í brjóstið inn, Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin, Napóleon Bekk, Vinaminni og Í speglasalinn), orgel (í Vinaminni, Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn), flauta (í Jólanáttburður og Enn (að minnsta kosti)) *Aagot Óskarsdóttir: Píanó (í Enn (að minnsta kosti)) *Þorleifur Gíslason: Saxófónn (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Vinaminni) Hönnun umslag: Megas og Hrím hf Ljósmyndir: Ragnar Th. Sigurðsson Upptökumaður: Tony Cook Hljóðblöndun: Pálmi Gunnarsson, Sigurður Karlsson, Megas og Tony Cook Platan var upprunalega gefin út af Hrím hf. [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] ka10tccar111mncfpbb03fd77soxb4q 0 147184 1976523 1854061 2026-08-25T23:32:36Z MPF 39996 better pic 1976523 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | image = Pinus densiflora 01.JPG | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn_status>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus densiflora'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42355A2974820 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42355/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42355A2974820.en | access-date = 13 December 2017}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur|Fura]] (''Pinus'') | subgenus = ''Pinus''<br> sect. ''Pinus'' <br>subsection ''Pinus'' | species = '''''P. densiflora''''' | binomial = ''Pinus densiflora'' | binomial_authority = [[Philipp Franz von Siebold|Siebold]] & [[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]] | synonyms ={{collapsible list|bullets = true |''Pinus funebris'' <small>Kom.</small> |''Pinus japonica'' <small>Forbes</small> nom. illeg. |''Pinus scopifera'' <small>Miq.</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2561880 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=15 December 2015 |archive-date=1 september 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901121711/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2561880 |url-status=dead }}</ref> | range_map = CL-33 Pinus densiflora range map.png | range_map_caption = }} '''''Pinus densiflora'''''<ref>[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIDE5 "Pinus densiflora".] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA.</ref><ref name=BSBI07>{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=25 January 2015 |accessdate=17 October 2015 |url-status=dead |df= }}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=575|access-date=8 December 2016|via=[[Korea Forest Service]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|archivedate=25 May 2017|df=}}</ref> er [[barrtré]] af [[þallarætt]]. Hún vex í [[Japan]], [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]], norðaustur [[Kína]] ([[Heilongjiang]], [[Jilin]], [[Liaoning]], [[Shandong]]) og suðaustast í [[Rússland]]i (suðurhluta [[Prímorja|Prímorju]]). Þrjú afbrigði eru viðurkennd:<ref>Sjá conifers.org.</ref> * ''Pinus densiflora'' var. ''densiflora'' * ''Pinus densiflora'' var. ''ussuriensis'' {{Person|Liou et Q.L.Wang}} 1958 * ''Pinus densiflora'' var. ''zhangwuensis'' {{Person|S.J.Zhang et al.}} 1995 ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *{{Cite journal|url= http://www.cabdirect.org/abstracts/19500600225.html;jsessionid=77671949CB72F05459224D89A6D0984E|last= J. E.|first= Aughanbaugh|year= 1950|title= Japanese Red Pine_cabdirect|journal= Pennsylvania Forests and Waters|volume= 2|issue= 1|pages= 10–11, 18}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=3&taxon_id=210001642 Pinus densiflora í Flora of China @ efloras.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405123854/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=3&taxon_id=210001642 |date=2015-04-05 }} *[https://www.conifers.org/pi/Pinus_densiflora.php Conifers.org] {{Commons|Pinus densiflora}} {{Wikilífverur|Pinus densiflora}} {{stubbur|tré}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] t471pyygjl7htguj3pw4ppvyeasbucz 0 147600 1976497 1975711 2026-08-25T15:15:40Z Nipas2 54688 1976497 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1999 | mynd = | ár = '''1999''' | Meistarar = '''{{Lið Þór/KA}}''' | upp um deild = '''{{Lið Þór/KA}}'''<br />'''{{Lið FH}}''' | spilaðir leikir = 104 | mörk skoruð = 465 (4.47 m/leik) | markahæstur = '''20 mörk'''<br>[[Lóa Björg Gestsdóttir]] ({{Lið Þór/KA}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 18. sinn árið '''1999'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |style="text-align: left;"|[[Arnar Ægisson]]<br/>[[Jónas Guðmundsson (þjálfari)|Jónas Guðmundsson]] | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fylkir}} | [[Reykjavík]] | [[Fylkisvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kjartan Stefánsson]] | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] |style="text-align: left;"| | 1. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|[[Brynja Guðjónsdóttir]] | 7. sæti, [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Meistaradeild]] |- |style="text-align: left;"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Sandgerði]],<br/>[[Keflavík]], [[Garði]] | [[Sandgerðisvöllur]]<br/>[[Sparisjóðsvöllurinn]]<br/>[[Nesfisk-völlurinn]] |style="text-align: left;"|[[Pétur Rúðrik Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Sverrir Geir Ingibjartsson]] | 4. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||||'''[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]]''' ||15||13||1||1||65||16||49||'''40''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||15||11||1||3||61||17||44||'''34''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] ||15||8||1||6||44||29||15||'''25''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||15||4||2||9||32||42||-10||'''14''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||15||4||1||10||15||59||-44||'''13''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||15||1||2||12||15||69||-54||'''5''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gró!!Hau!!RKV!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||6-0||3-0||5-0||4-1||8-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||1-4||'''XXX'''||0-3||4-1||2-2||0-1 |- |align="left"|{{Lið Grótta}} ||2-4||2-2||'''XXX'''||10-0||0-3||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||3-3||5-3||0-5||'''XXX'''||0-3||1-3 |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||4-1||5-1||4-0||5-1||'''XXX'''||7-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||0-3||1-2||1-0||1-1||2-6||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gró!!Hau!!RKV!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||0-2||x||2-3||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||1-4||'''XXX'''||—||9-0||1-2||— |- |align="left"|{{Lið Grótta}} ||—||6-3||'''XXX'''||—||—||6-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-5||—||2-5||'''XXX'''||—||— |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||—||—||5-0||6-0||'''XXX'''||— |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||—||0-3||—||2-1||1-9||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=50| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |17||Grótta ||[[Hjördís Guðmundsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |17||RKV||[[Heiða Sólveig Haraldsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |17||RKV||[[Lóa Björg Gestsdóttir]]||Bronsskór |- |12||Fylkir ||[[Anna Björg Björnsdóttir]] |- |11||RKV||[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]] |- |10||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Hörður Heiðar Guðbjörnsson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Ólafsfjörður]] |style="text-align: left;"|[[Ólafsfjarðarvöllur]] | | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] |style="text-align: left;"|[[Sauðárkróksvöllur]] | | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þór/KA}} | [[Akureyri]] | [[Þórsvöllur]]<br/>[[Akureyrarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Jónas Leifur Sigursteinsson]] | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]]''' ||12||11||1||0||68||8||60||'''34''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||6||0||6||23||39||-16||'''18''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||12||3||1||8||21||47||-26||'''10''' |- |4|| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||12||2||2||8||16||34||-18||'''8''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!Lei!!Tin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||0-1||1-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||0-0||'''XXX'''||3-4||1-8 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||3-2||4-2||'''XXX'''||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||2-2||1-0||5-0||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!Lei!!Tin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||3-0||2-3||0-7 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||5-2||'''XXX'''||6-1||0-10 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||0-3||3-2||'''XXX'''||0-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||5-0||10-0||5-2||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=25| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |16||Þór/KA||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||Þór/KA||[[Hulda Frímannsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||Tindastóll ||[[Sólborg Björg Hermundsdóttir]]||Bronsskór |- |4||Þór/KA||[[Kolbrún Sveinsdóttir]] |- |4||Leiftur ||[[Sunna Björk Bragadóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Seyðisfjarðarvöllur]]<br/>[[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 1. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''{{Lið Sindri}}''' ||12||6||3||3||18||11||7||'''21''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||12||6||2||4||27||18||9||'''20''' |- |3||||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||12||3||4||5||17||19||-2||'''13''' |- |4|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||12||3||3||6||15||29||-14||'''12''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||1-3||3-1||4-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||2-1||'''XXX'''||0-0||0-1 |- |align="left"|KVA ||3-2||1-1||'''XXX'''||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||0-0||1-1||3-0||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||5-1||4-3||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||1-1||'''XXX'''||6-0||0-4 |- |align="left"|KVA ||2-4||2-1||'''XXX'''||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||2-0||2-1||4-0||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=25| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |7||Einherji ||[[Linda Björk Stefánsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |5||Einherji ||[[Þórunn Sigríður Sigurðardóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||Sindri ||[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]]||Bronsskór |- |4||Huginn/Höttur||[[Helga Jóna Jónasdóttir]] |- |4||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Hjálmdís Zoéga]] |- |4||Sindri ||[[Guðný Guðleif Einarsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=250|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]]''' ||3||1||2||0||6||5||1||'''5''' |align="center" |'''Upp um deild''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||3||1||1||1||6||7||-1||'''4''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||1||1||1||4||5||-1||'''4''' |- |4||||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||3||1||0||2||6||5||1||'''3''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> === Töfluyfirlit === {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!RKV!!Sin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||—||3-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"| [[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||1-3||'''XXX'''||4-0||— |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||3-0||—||'''XXX'''||— |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||—||2-1||1-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. september 1999<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33467505.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Margrét Kristín Pétursdóttir]] |mörk2= <br>[[Arna Katrín Steinsen]] |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. september 1999<br />17:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/12830589.pdf#navpanes=1&view=FitH Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bryndís Sighvatsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Hlín Pétursdóttir]]<br />[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |mörk2= <br>[[Bára Karlsdóttir]] |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1999&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 20. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1999.html|title=Ladies Competitions 1999 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=20. nóvember 2018}} * {{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom99.html|title=Iceland (Women) 1999|accessdate=20. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1. deild kvenna 1998]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2000]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> {{Knattspyrna á Íslandi 1999}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] mu0r5x5y2h1yl06yy6gnaxlinxlqhbt 0 147841 1976496 1973282 2026-08-25T14:57:44Z Nipas2 54688 Update 1976496 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2000 | mynd = | ár = '''2000''' | Meistarar = '''{{Lið Grindavík}}''' | upp um deild = '''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 299 (5.34 m/leik) | markahæstur = '''18 mörk'''<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] ({{Lið Sindri}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 19. sinn árið '''2000'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] | [[Ísafjarðarbær]] | [[Torfnesvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pálmi Hafþór Ingólfsson]]. [[Steinar Harðarson]] (aðs) | 7. sæti [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni|Aukakeppni 1. d.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|[[Brynja Guðjónsdóttir]] | 6. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Sandgerði]],<br/>[[Keflavík]], [[Garði]] | [[Keflavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pétur Rúðrik Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"|Antoine van Kasteren | 4. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þróttur_R.}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] |style="text-align: left;"|Stefán Ólafur Aðalsteinsson | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]]''' ||10||9||0||1||41||19||22||'''27''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||10||7||2||1||42||14||28||'''23''' |- |3|| ||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||10||6||1||3||39||16||23||'''19''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||10||3||0||7||12||42||-30||'''9''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]/[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||10||2||0||8||11||30||-19||'''6''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBÍ|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||10||1||1||8||12||36||-24||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|A riðill!!A/F!!BÍ!!Gri!!Hau!!RKV!!Sel!!Þró |- |list2 = |-style="background:#F0F0F0;" |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} ||'''XXX'''||1-0||1-4||0-1||0-4||2-0||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||3-1||'''XXX'''||1-5||2-3||0-4||—||1-7 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||5-0||3-3||'''XXX'''||6-0||2-2||—||3-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||1-3||2-0||1-10||'''XXX'''||0-4||—||1-8| |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||7-2||6-0||1-2||6-1||'''XXX'''||—||2-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||—||—||—||—||—||'''XXX'''||0-8 |- |align="left"|{{Lið Þróttur_R.}} ||2-1||4-2||1-2||3-2||5-3||—||'''XXX''' |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Þórarinn Almar Gestsson]] (að), [[Ásgeir Örn Jóhannsson]] (að) | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kristmar Geir Björnsson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastoll|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]''' ||4||3||0||1||13||5||8||'''9''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Hvöt|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||4||1||0||3||5||13||-8||'''3''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 1!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||5-1||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||2-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||'''XXX''' |} |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Árni Ólason]] | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Eskifjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"|[[Sævar Þór Gylfason]], Nihad Hasecic | 3. s. í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||8||5||3||0||35||15||20||'''18''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||8||2||4||2||23||18||5||'''10''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||8||1||1||6||12||37||-25||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|C riðill 1!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||1-6||2-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||3-1||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||3-3||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||2-2||1-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||2-3||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||2-1||'''XXX''' |} |} == Úrslitakeppnin == === Aukakeppni === 1. umferð, ''26. ágúst 2000''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=653862&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Védís Harpa Ármannsdóttir|V.H. Ármannsdóttir]] {{mark|50}}<nowiki></nowiki>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|89}} |leikvangur= [[Sauðárkróksvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Rúnar Steingrímsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=8102 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|41}} |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= [[Ingólfur Hafsteinn Hjaltason]] |}} 2. umferð , 1. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676216&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|15}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|37}}<br>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Björk Einarsdóttir|H.G. B. Björk Einarsdóttir]] {{mark|59}} |mörk2= <br>[[Elsa Sigrún Elísdóttir|E.S. Elísdóttir]] {{mark|25}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Helgason |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Tindastóll}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=604041&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sara Ómarsdóttir|S. Ómarsdóttir]] {{mark|26}}<nowiki></nowiki>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|33}}<br>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|53}}<nowiki></nowiki><br>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|55}}<br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Linda Björk Solheim|L.B. Solheim]] {{mark|55}} |mörk2= |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Guðmundur Ævar Guðmundsson]] |}} 3. umferð, 3. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=584255&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bára Karlsdóttir|B. Karlsdóttir]] {{mark|8}}<nowiki></nowiki>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|30}} |mörk2= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|17}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|49}} |leikvangur= [[Bessastaðavöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Gunnar Sverrir Gunnarsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 4 – 5 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676185&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|7}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|18}}<br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki><br>[[Sigríður Johanna Viggósdóttir|S.J. Viggósdóttir]] {{mark|54}} |mörk2= <br>[[Anita Sóley Þórisdóttir|A.S. Þórisdóttir]] {{mark|38}}<nowiki></nowiki>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|53}}<br>[[Guðný Guðleif Einarsdóttir|G.G. Einarsdóttir]] {{mark|66}}<nowiki></nowiki><br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|71}}<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|85}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Ársæll Óskar Steinmóðsson]] |}} === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||3||2||1||0||10||2||8||'''7''' |align="center" |'''[[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|Upp um deild]]''' |- |2||||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] ||3||2||1||0||8||3||5||'''7''' |- |3||||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||1||0||2||6||10||-4||'''3''' |- |4||||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||3||0||0||3||4||13||-9||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=2000&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}} KSÍ. Skoðað 4. desember 2018. * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33225|title=1. deild kvenna 2000 A riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33224|title=1. deild kvenna 2000 B riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33226|title=1. deild kvenna 2000 C riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33226|title=1. deild kvenna 2000 Úrslit|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33343|title=1. deild kvenna 2000 - Aukakeppni kvenna|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2000.html|title=Ladies Competitions 2000 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom00.html|title=Iceland (Women) 2000|accessdate=4. desember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1. deild kvenna 1999]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2001]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> {{Knattspyrna á Íslandi 2000}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 3d5vvt91qbvu7u9i851bxeyuqo4gt25 0 149023 1976524 1955756 2026-08-25T23:41:10Z Páll Helgi Ingvarsson 103106 /* Á Íslandi */ 1976524 wikitext text/x-wiki '''Endurheimt votlendis''' er sú aðgerð að koma framræstu [[votlendi]] aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á [[Vistkerfi|vistkerfið]] enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn [[Kolefni|kolefnis]].<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://www.land.is/endurheimt/|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> == Á Íslandi == Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Votlendi]] 9lyx1fqtpyel9ugw7rm2tosdd7iw7yg 1 149024 1976548 1624398 2026-08-26T11:27:01Z Akigka 183 Nýr hluti: /* Sameina? */ 1976548 wikitext text/x-wiki Það mætti skrifa heilmikið um þetta. Ég ætla að rannsaka þetta betur og lengja greinina við tækifæri. [[Notandi:Maxí|Maxí]] ([[Notandaspjall:Maxí|spjall]]) 13. febrúar 2019 kl. 12:37 (UTC) == Sameina? == Á þessi grein kannski betur heima sem kafli í greininni [[votlendi]]? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 11:27 (UTC) cvws6mkelhvuyxn6oamuieavhf2m8hg 0 153767 1976472 1976397 2026-08-25T12:23:55Z Berserkur 10188 1976472 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stuðlagil Canyon 2.jpg|thumb|Stuðlagil]] [[Mynd:Stuðlagil canyon jokuldalur iceland-12.jpg|thumb]] {{coord|65.1634|-15.3072|type:landmark_region:IS|display=title}} '''Stuðlagil''' er gil í [[Jökuldalur|Jökuldal]] á [[Austurland]]i. Það hefur stórar og sérstæðar [[stuðlaberg]]smyndanir sem eru um 30 metra háar og blágrænleitt vatn.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/08/06/ny_sjonarhorn_i_studlagili/|title=Ný sjónarhorn í Stuðlagili|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2020-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/ferdalog/frettir/2020/07/21/svona_kemstu_nidur_ad_studlagili/|title=Svona kemstu niður að Stuðlagili|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2020-08-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/ferdalog/frettir/2020/08/28/studlagili_lokad_i_tvo_daga_vegna_wills_smiths/|title=Stuðlagili lokað í tvo daga vegna Wills Smiths|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2020-08-31}}</ref> Áin [[Jökla]] rennur um gilið,<ref name=":0" /> vatnið í ánni lækkaði um 7 til 8 metra vegna [[Kárahnjúkavirkjun]]ar.<ref name=":0" /> Gilið varð skyldilega vinsæll ferðamannastaður eftir að það var sýnt í ferðabæklingi [[WOW air]] árið 2017.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/vegur-ad-studlagili-raedur-illa-vid-rutuumferd|title=Vegur að Stuðlagili ræður illa við rútuumferð|date=2019-08-27|website=RÚV|language=is|access-date=2020-08-31}}</ref> Aðgengi var erfitt árið 2019 en mjór malarvegur var á svæðinu. Síðan þá hefur aðstaða batnað. <ref name=":1" /> Leikarinn [[Will Smith]] tók upp þátt við gilið árið 2020. Banaslys urðu við gilið árin 2024 <ref>[https://austurfrett.is/frettir/ferdhamadhur-lest-vidh-studhlagil Ferðamaður lést við Stuðlagil] Austurfrétt, 9. október 2024</ref> og 2026 þegar erlendir ferðamenn létust <ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/08/25/fannst_latinn_a_botni_hyls_rannsakad_sem_slys/ Fannst látinn á botni hyls: Rannsakað sem slys] Mbl.is, sótt 25. ágúst 2026</ref>. ==Tenglar== {{CommonsCat|Stuðlagil}} *[https://www.east.is/is/east/places/nature/studlagil-canyon East.is Stuðlagil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827193021/https://www.east.is/is/east/places/nature/studlagil-canyon |date=2019-08-27 }} == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Gil á Íslandi]] [[Flokkur:Múlaþing]] 9yhjdms4ojtc4f7vggtodf5kle2whvi 4 154362 1976513 1976408 2026-08-25T19:01:53Z TKSnaevarr 53243 1976513 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Totality_as_seen_from_Valladolid,_Spain_on_August_12,_2026.jpg|170px|right|alt=Sólmyrkvinn|Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026, myndaður í Valladolid á Spáni]] * [[29. ágúst]]: '''[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið]]''' fer fram. * [[20. ágúst]]: '''[[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]]''' er að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[12. ágúst]]: '''[[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Almyrkvi á sólu]]''' (''sjá mynd'') gengur yfir Ísland, Grænland og Spán. '''Yfirstandandi:''' [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Dolly Parton]] (25. ágúst) &nbsp;• [[Steinn Ármann Magnússon]] (21. ágúst) &nbsp;• [[Don Nelson]] (9. ágúst) &nbsp;• [[Gunnar Þórðarson]] (29. júlí) &nbsp;• [[Glen Hansard]] (29. júlí) e2qmi0ejtivway4ynjd7qd08begv1xx 0 159356 1976504 1956039 2026-08-25T16:28:25Z MyraMidnight 41218 færi samheiti úr sniði inn í grein (of langur). 1976504 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | image = | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'') | familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'') | genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'') | species = '''C. velebitica''' | binomial = Campanula velebitica | binomial_authority = [[Vincze von Borbás|Borbás]] | range_map = | range_map_caption = | synonyms = <small>sjá grein</small> }} '''''Campanula velebitica''''' er fjölær tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]), ættuð frá Balkanskaga.<ref name = "C132">Borbás, 1883 ''In: Oesterr. Bot. Z. 33: 201''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref><ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778770|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=168|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref><ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141290-1 Campanula velebitica Borbás] Plants of the world online</ref> == Samheiti == * ''Campanula velebitica'' f.'' parviflora'' * ''Campanula velebitica'' f.'' incerta'' * ''Campanula velebitica'' f.'' farinulenta'' * ''Campanula velebitica'' f.'' divaricata'' * ''Campanula velebitica'' f.'' borbasiana'' * ''Campanula rotundifolia'' subsp.'' velebitica'' * ''Campanula rotundifolia'' f.'' parviflora'' * ''Campanula rotundifolia'' f.'' incerta'' * ''Campanula rotundifolia'' var.'' farinulenta'' * ''Campanula rotundifolia'' f.'' divaricata'' * ''Campanula rotundifolia'' subsp.'' bulgarica'' * ''Campanula rotundifolia'' f.'' borbasiana'' * ''Campanula farinulenta'' <small>[[Anton Joseph Kerner|A.Kern.]] & [[Richard von Wettstein|Wettst.]]</small> * ''Campanula bulgarica'' <small>[[Johanna A. Witasek|Witasek]]</small> * ''Campanula balcanica'' var.'' velebetica'' * ''Campanula balcanica'' f.'' parviflora'' * ''Campanula balcanica'' f.'' incerta'' * ''Campanula balcanica'' f.'' farinulenta'' * ''Campanula balcanica'' f.'' divaricata'' * ''Campanula balcanica'' f.'' borbasina'' * ''Campanula balcanica'' <small>(Adamovic) [[Johan Hruby|Hruby]]</small> == Tilvísanir == {{commonscat|Campanula velebitica}} {{Wikilífverur|Campanula velebitica}} {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Bláklukkur]] nomkl4cpq0o6a50f0rev7bozg6jbk8r 0 161535 1976507 1809869 2026-08-25T17:14:42Z MyraMidnight 41218 stubbur 1976507 wikitext text/x-wiki [[File:FrancisBeaufort.jpg|thumb|Sir Francis Beaufort. Olíumálverk eftir Stephen Pearce 1855-56, National Maritime Museum, Greenwich, London.]] '''Francis Beaufort''' (f. [[27. maí]] [[1774]] – d. [[17. desember]] [[1857]]) var [[flotaforingi]] í [[breski sjóherinn|breska sjóhernum]]. Árið 1805 bjó hann til kvarða til að mæla vindstyrk, [[Beaufort-kvarðinn|Beaufort-kvarðann]]. [[Beaufort-eyja]], óbyggð eyja á Suðurskautslandinu, er nefnd eftir honum. {{Stubbur/æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Beaufort, Francis}} {{fd|1774|1857}} [[Flokkur:Breskir flotaforingjar]] qs60pvhsxu5tc5bdr20sg7mp82dh754 0 165102 1976517 1975761 2026-08-25T19:34:15Z TKSnaevarr 53243 1976517 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Josephine Baker | mynd = Baker_Harcourt_1940_2.jpg | myndatexti = Josephine Baker árið 1940. | fæðingarnafn = Freda Josephine McDonald | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1906|6|3}} | fæðingarstaður = [[St. Louis]], [[Missouri]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1975|4|12|1906|6|3}} | dánarstaður = [[París]], [[Frakkland]]i | ríkisfang = [[Bandaríkin]] (til 1937)<br>[[Frakkland]] (frá 1937) | starf = Söngkona, dansari, leikkona | maki = {{gifting|Willie Wells|1919|1919|orsök=skildu}}<br>{{gifting|William Baker|1921|1925|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Jean Lion|1937|1940|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Jo Bouillon|1947|1961|orsök=skildu}} | börn = 12 | undirskrift = Signature de Joséphine Baker - Archives nationales (France).png | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kabarett]]|[[sviðstónlist]]|[[frönsk popptónlist]]|[[franskur djass]]}} | hljóðfæri = Rödd | útgefandi = {{hlist|[[Columbia Records|Columbia]]| [[Mercury Records|Mercury]]|[[RCA Records|RCA Victor]] }}}} }} '''Josephine Baker''' (fædd '''Freda Josephine McDonald''', franskur ríkisborgari sem '''Joséphine Baker'''; [[3. júní]] [[1906]] – [[12. apríl]] [[1975]]) var frönsk sviðslistakona af bandarískum uppruna, [[Franska andspyrnuhreyfingin|andspyrnukona]] og baráttukona fyrir [[Borgaraleg réttindi|borgaralegum réttindum]]. Ferill hennar var fyrst og fremst í Evrópu, aðallega í Frakklandi þar sem hún settist að. Hún var fyrsta svarta konan sem lék aðalhlutverk í stórri kvikmynd, þöglu myndinni ''[[La Sirène des tropiques]]'' frá 1927, í leikstjórn Mario Nalpas og [[Henri Étiévant]].<ref>{{Cite book|title=Women Heroes of World War II|url=https://archive.org/details/womenheroesworld00atwo|last=Atwood|first=Kathryn|work=Chicago Review Press|year=2011|isbn=978-1-55652-961-0|page=[https://archive.org/details/womenheroesworld00atwo/page/77 77]}}</ref> Í upphafi ferils síns var hún meðal frægustu flytjenda revía í [[Folies Bergère]] í [[París]]. Flutningur hennar í revíunni ''Un vent de folie'' árið 1927 olli uppnámi í borginni. Búningurinn hennar, sem var stutt pils úr gervibanönum og perluhálsfesti, varð að táknmynd fyrir bæði [[djassöldin]]a og [[Organdi áratugurinn|organdi áratuginn]] (The Roaring Twenties). Baker var hampað af listamönnum og menntamönnum á sínum tíma, og var nefnd ýmist „hin svarta Venus“, „svarta perlan“, „Venus úr bronsi“ og „kreólagyðjan“. Hún fæddist í [[St. Louis|St. Louis, Missouri]], en afsalaði sér bandarískum ríkisborgararétti og gerðist franskur ríkisborgari eftir að hún giftist franska iðnjöfrinum Jean Lion árið 1937.<ref name="Kelleher">{{vefheimild |titill=She'll Always Have Paris |url=https://jezebel.com/5502673/shell-always-have-paris |ritverk=Jezebel |dags=26. mars 2010 |tungumál=en}}</ref> Hún ól börnin sín upp í Frakklandi. Hún aðstoðaði frönsku andspyrnuhreyfinguna í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]].<ref name="QR">{{Cite journal|last=Bostock|first=William W.|year=2002|title=Collective Mental State and Individual Agency: Qualitative Factors in Social Science Explanation|url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0114-fqs020317|journal=Forum Qualitative Sozialforschung|volume=3|issue=3|issn=1438-5627|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824025540/https://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/835|archive-date=24. ágúst 2021|access-date=20. september 2009}}</ref> Eftir stríðið hlaut hún [[heiðursmerki frönsku andspyrnunnar]] frá [[Franska frelsisnefndin|Frönsku frelsisnefndinni]], [[Croix de guerre]] frá [[Frakklandsher|franska hernum]] og var sæmd riddaranafnbót af [[Légion d'honneur]] af [[Charles de Gaulle]] hershöfðingja.<ref name="Remembering Josephine Baker">{{Cite news|title=Remembering Josephine Baker|last=Roberts|first=Kimberly|date=8. apríl 2011|work=[[Philadelphia Tribune]]}}</ref> Baker söng: „Ég á tvær ástir, landið mitt og París.“<ref>{{vefheimild |titill=Josephine Baker: The life of an artist and activist |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/josephine-baker-life-artist-activist-170602194956917.html |ritverk=Al Jazeera |tungumál=en}}</ref> Baker neitaði að koma fram fyrir áhorfendur í Bandaríkjunum þar sem [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaður]] var milli svartra og hvítra og er þekkt fyrir framlag sitt til [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|mannréttindahreyfingarinnar]]. Árið 1968 bauð [[Coretta Scott King]] henni óopinberlega forystu hreyfingarinnar í Bandaríkjunum, eftir morðið á [[Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King]]. Eftir að hafa hugleitt málið afþakkaði Baker boðið þar sem hún hafði áhyggjur af velferð barna sinna.<ref name="jeanclaude2a">{{Cite book|url=https://archive.org/details/josephinehungryh00bake|title=Josephine: The Hungry Heart|last=Baker|first=Jean-Claude|publisher=Random House|year=1993|isbn=978-0-679-40915-1|edition=First}}</ref><ref name="Bouillon">{{Cite book|url=https://archive.org/details/josephine00bake|title=Josephine|last=Bouillon|first=Joe|publisher=Harper & Row|year=1977|isbn=978-0-06-010212-8|edition=First}}</ref> Þann 23. ágúst 2021 var tilkynnt að í nóvember 2021 yrði hún grafin í [[Panthéon]] í París, og yrði þar með fyrsta svarta konan sem hlyti þann heiður í Frakklandi.<ref>{{vefheimild |höfundur=Press, The Associated |titill=Josephine Baker to Become First Black Woman to Enter France’s Pantheon |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/josephine-baker-first-black-woman-france-pantheon-1235001274/ |ritverk=The Hollywood Reporter |dags=22. ágúst 2021}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Baker, Josephine}} [[Flokkur:Franskir andspyrnumenn]] [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Franskir dansarar]] [[Flokkur:Bandarískir dansarar]] {{fd|1906|1975}} [[Flokkur:Franskir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Franskir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] 669y0t63ih1lgqx092rhk3nnxqsnapr 0 173438 1976515 1801033 2026-08-25T19:06:38Z TKSnaevarr 53243 1976515 wikitext text/x-wiki [[Mynd:François Walthéry.jpg|thumb|François Walthéry.]] '''François Walthéry''' (fæddur 17.janúar 1946) er belgískur myndasöguteiknari og -höfundur. Hann starfaði lengi á [[Teiknimyndablaðið Svalur|myndasögublaðinu Sval]] (f. Spirou), m.a. sem aðstoðarmaður [[Peyo]], höfundar [[Strumparnir|Strumpanna]]. Hann teiknaði að hluta nokkrar bækur um Strumpana, [[Steini sterki|Steina sterka]] og [[Hinrik og Hagbarður|Hinrik og Hagbarð]] sem komið hafa út á íslensku. Walthéry er þó líklega þekktastur fyrir myndasögur sínar um flugfreyjuna Natösju (f. Natacha) sem hófu göngu sína árið 1970, en þær hafa ekki verið þýddar á íslensku. Natasja er ein fyrsta kvenhetjan sem birtist á síðum myndasögublaðsins Svals. == Heimildir == * [https://www.lambiek.net/artists/w/walthery_francois.htm ''François Walthéry''; grein á myndasöguvefnum Lambiek.net] {{DEFAULTSORT:Walthéry, François}} {{f|1946}} [[Flokkur:Belgískir myndasöguhöfundar]] iss4513w4bmjlc1om17ol18yqz1wkkv 0 181208 1976506 1867977 2026-08-25T17:10:38Z MyraMidnight 41218 stubbur/æviágrip 1976506 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Tadeusz Kasprzycki | mynd = Kasprzycki Tadeusz.jpg | mynd_stærð = 250px | fæðingarnafn = Tadeusz Adam Kasprzycki | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1891|1|16}} | fæðingarstaður = [[Varsjá]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1978|12|4|1891|1|16}} | dánarstaður = [[Montreal]], [[Quebec]], [[Kanada]] }} '''Tadeusz Adam Kasprzycki''' ([[16. janúar]] [[1891]] – [[4. desember|4 .desember]] [[1978]]) var pólskur hershöfðingi og hermálaráðherra á árunum 1935 til 1939. {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kasprzycki, Tadeusz}} {{fd|1891|1978}} [[Flokkur:Pólskir hershöfðingjar]] {{Stubbur/æviágrip}} k3jmyicawovrnnsqem38k7d7kyh6n6w 14 181254 1976485 1936460 2026-08-25T13:39:02Z TKSnaevarr 53243 1976485 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Nítján hundruð áttatíu og fjögur}} [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] [[Flokkur:Bókaárið 1949]] [[Flokkur:Dystópíuskáldskapur]] 75yro9zhy7cseoicix18gilu93x3vo6 0 183697 1976498 1890008 2026-08-25T16:01:44Z MyraMidnight 41218 stubbur 1976498 wikitext text/x-wiki '''Just Wingin' It''' er íslenskur kjúklingavængjastaður. Stofnað sem matarbíll árið 2020 af fyrrverandi körfuboltaleikurunum [[Justin Shouse]] og [[Lýði Vignisson|Lýði Vignissyni]]. Árið 2021 var opnaður veitingastaður í [[Litlatún|Litlatúni]] í [[Garðabær|Garðabæ]]. Nú eru staðirnir þrír, í [[Reykjavík]], Garðabæ og [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]]. ==Heimildir== *[https://vb.is/frettir/snyr-heim-med-kjuklingavaengina/ Just Wingin' it opnar í Garðabæ á ný] á Viðskiptablaðinu {{Stubbur/fyrirtæki}} [[Flokkur:Íslenskir veitingastaðir]] 5gggvs60dc5vx2rvlaf0qj8thb0zxs1 0 184957 1976502 1901555 2026-08-25T16:15:49Z MyraMidnight 41218 breyti mynd úr gallery í thumbnail 1976502 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Olih wikipedia2025.jpg|thumb|Óli H. Þórðarson ásamt eiginkonu sinni Þuríði Önnu Steingrímsdóttur]] '''Óli H. Þórðarson''', fæddur á Þórshöfn á Langanesi árið 1943<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6039723?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20dagskr%C3%A1rger%C3%B0|title=Morgunblaðið - 29. tölublað (05.02.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7187593?iabr=on#page/n134/mode/2up/search/%C3%BAtvarp%20umfer%C3%B0arr%C3%A1%C3%B0s|title=Árbók Nemendasambands Samvinnuskólans - 1. tölublað (01.06.1979) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref>, hefur átt farsælan feril í umferðaröryggismálum á Íslandi. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3705115?iabr=on#page/n22/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Fréttablaðið - 177. tölublað (02.08.2003) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3086754?iabr=on#page/n21/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Dagblaðið - 153. tölublað (09.07.1979) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3722396?iabr=on#page/n43/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Fréttablaðið - 94. tölublað (04.04.2004) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2967133?iabr=on#page/n10/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Dagblaðið Vísir - DV - 69. tölublað (23.03.1998) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1560197?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Morgunblaðið - 167. tölublað og Íþróttablað (04.08.1982) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7981050?iabr=on#page/n2/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Reykjanes - 9. tölublað (23.02.1987) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1894687?iabr=on#page/n5/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson%20kj%C3%B6rinn%20forma%C3%B0ur%20f%C3%A9lags%20forst%C3%B6%C3%B0umanna|title=Morgunblaðið - 291. tölublað (20.12.1997) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Árið 1978 var Óli H. skipaður framkvæmdastjóri Umferðarráðs<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1498994?iabr=on#page/n19/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20dagskr%C3%A1rger%C3%B0|title=Morgunblaðið - 96. tölublað (11.05.1978) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> af Ólafi Jóhannessyni þáverandi dómsmálaráðherra og gegndi því starfi til ársins 2006. Árið 2002 var hann einnig skipaður formaður ráðsins og gegndi því hlutverki samhliða framkvæmdastjórastöðunni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2020132024d/oli-h.-thordarson-haettir-storfum?utm_source=chatgpt.com|title=Óli H. Þórðarson hættir störfum - Vísir|date=2007-05-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> Á starfsferli sínum lagði Óli mikla áherslu á bætta umferðarmenningu og öryggi vegfarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2933435?iabr=on#page/n13/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Dagblaðið Vísir - DV - 261. tölublað (14.11.1995) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Hann var ötull talsmaður fyrir skyldubundinni notkun bílbelta og ökuljósa allan sólarhringinn<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6131870?iabr=on#page/n93/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Fréttablaðið - 92. tölublað (20.04.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref>, sem síðar voru lögfest með góðum árangri<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3476269?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20dagskr%C3%A1rger%C3%B0|title=Morgunblaðið - 206. tölublað (01.08.2003) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref>. Þá var hann virkur í alþjóðlegu samstarfi um umferðaröryggismál og tók þátt í starfi Norræna umferðaröryggisráðsins (NTR) allan sinn starfsferil. Árið 2006 var hann heiðraður af NTR fyrir mikilvægt framlag sitt til umferðaröryggis á Norðurlöndum<ref>{{Cite web|url=https://www.fib.is/is/um-fib/frettir/oli-h-thordarson-heidradur-i-kaupmannahofn?utm_source=chatgpt.com|title=Óli H. Þórðarson heiðraður í Kaupmannahöfn|last=bifreiðaeigenda|first=Félag íslenskra|website=Félag íslenskra bifreiðaeigenda|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref>. 17. apríl 2013 fékk hann heiðursverðlaun samfélagsverðlauna Fréttablaðsins <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6131706#page/n73/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref>og 17. júní sama ár var Óli H. sæmdur riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu, fyrir framlag sitt til öryggismála og umferðarmenningar.<ref>{{Cite web|url=https://olafur.forseti.is/Falkaordan/Falkaordan2013/index.html?utm_source=chatgpt.com|title=Fálkaorðan 2013|website=olafur.forseti.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Eftir að Óli hætti störfum hjá Umferðarráði hefur hann unnið að eigin vegum að umfangsmikilli rannsókn á banaslysum í umferðinni<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6332894?iabr=on#page/n14/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Morgunblaðið - 24. tölublað (29.01.2015) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> frá upphafi bílaaldar á Íslandi, og jafnframt skráningu umferð­artengdra atburða í það sem hann kallar drög að Umferðarsögu Ís­lands. Áður en Óli hóf að helga umferðarmálum krafta starfa sína starfaði hann m.a hjá Málaranum, Áburðarverksmiðju ríkisins og Hraðfrystistöðinni í Reykjavík. Hann var einnig ötull dagskrárgerðarmaður hjá Ríkisútvarpinu þar sem hann var með blandað efni í útvarpi og sjónvarpi. Óli H. stjórnaði meðal annars þáttunum Stiklur, Í vikulokin og á grænu ljósi, til að nefna einhverja <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3075680?iabr=on#page/n5/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20stiklur|title=Dagblaðið - Hvað verður á seyði um helgina? (22.03.1978) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7168893?iabr=on#page/n22/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Hlynur - 4. tölublað (15.08.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091510?iabr=on#page/n21/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Dagblaðið - 28. tölublað (02.02.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1543803?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Morgunblaðið - 163. tölublað (25.07.1981) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4493923?iabr=on#page/n14/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Vikan - 3. Tölublað (15.01.1981) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3082265?iabr=on#page/n34/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Dagblaðið - 288. tölublað (23.12.1978) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2865026?iabr=on#page/n16/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20%C3%BAtvarp|title=Þjóðviljinn - 22. tölublað (27.01.1979) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3097804?iabr=on#page/n7/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Dagblaðið - Hvað er á seyði um helgina? (07.11.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3085985?iabr=on#page/n2/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Dagblaðið - 126. tölublað (07.06.1979) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Hann setti einnig á laggirnar Útvarp Umferðarráðs <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2706149?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/%C3%BAtvarp%20umfer%C3%B0arr%C3%A1%C3%B0s|title=Dagur - 29. tölublað (11.02.1994) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2942133?iabr=on#page/n7/mode/2up/search/%C3%BAtvarp%20umfer%C3%B0arr%C3%A1%C3%B0s|title=Dagblaðið Vísir - DV - Helgin (28.06.1996) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Í grein Valgarðs Briem 5. mars 2007 ritar hann „útvarpsþættir Óla eru minnisstæðir, ávallt efnisríkir, alltaf prúðmannlegir svo að eftir var tekið”.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2020132024d/oli-h.-thordarson-haettir-storfum?utm_source=chatgpt.com|title=Óli H. Þórðarson hættir störfum - Vísir|date=2007-05-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> Hann var afar virkur í félagsmálum<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7168347?iabr=on#page/n12/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20dagskr%C3%A1rger%C3%B0|title=Hlynur - 6. tölublað (15.12.1977) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7188907?iabr=on#page/n116/mode/2up/search/%C3%B3li%20h%20%C3%BE%C3%B3r%C3%B0arson%20dagskr%C3%A1rger%C3%B0|title=Árbók Nemendasambands Samvinnuskólans - 1. tölublað (01.06.1986) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6039724?iabr=on#page/n26/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20f%C3%A9lag%20forst%C3%B6%C3%B0umanna|title=Morgunblaðið - 29. tölublað (05.02.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6001311?iabr=on#page/n1/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Hermes - 3. tölublað (01.12.1967) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6001359?iabr=on#page/n33/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson|title=Hermes - 1. tölublað (01.05.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref>Óli H. var formaður Ungmenna­félags Reykdæla þegar hann var átján ára, formaður skóla­félagsins í Bifröst, Nemendasambands Sam­vinnuskólans og Félags dagskrárgerðarmanna við útvarp og sjónvarp, fyrsti formaður Félags forstöðumanna ríkisstofnana<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3325067?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%93li%20H%20%C3%9E%C3%B3r%C3%B0arson%20kj%C3%B6rinn%20forma%C3%B0ur%20f%C3%A9lags%20forst%C3%B6%C3%B0umanna|title=Alþýðublaðið - 2. Tölublað (06.01.1987) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> og sat í stjórn 1987-2007. Eftir að hann lét af störfum sökum aldurs setti hann á laggirnar Félagsskap fyrrverandi forstöðumanna. Þá hefur hann einnig verið ötull við að semja tónlist. Í nóvember 2024 kom út platan „Til þín ástin mín”<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/results?search_query=til+%C3%BE%C3%ADn+%C3%A1stin+m%C3%ADn+plata|title=til þín ástin mín plata|website=www.youtube.com|access-date=2025-02-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/artist/16m6ihtE3LZgr6LoeG1lYX|title=Óli H. Þórðarson|website=Spotify|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref>sem hann tileinkar eiginkonu sinni Þuríði Önnu Steingrímsdóttur, er lést þann 30. nóvember 2024. == Geisladiskur með lögum eftir Óla H. Þórðarson == {{Track listing | headline = Geisladiskur með lögum eftir Óla H. Þórðarson | extra_column = Söngvari |title1 = Þú komst um kvöld <ref>{{Citation |last=Svanhildur Jakobsdóttir - Topic |title=Þú komst um kvöld |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vkgqL9DuzoI |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics1 = Ólafur Gaukur Þórhallsson (1930-2011) | extra1 = Svanhildur Jakobsdóttir | length1 = 2:42 |title2 = Þórshöfn minninganna<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Þórshöfn minninganna |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=MaZbJ0y0HmE |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics2 =Páll Jónasson í Hlíð (f.1947) | extra2 = Ellert Borgar Þorvaldsson |title3 = Borgarfjarðarminning<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Borgarfjarðarminning |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UG16wEu5H5I |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics3 = Böðvar Guðmundsson frá Kirkjubóli (f. 1939) | extra3 = Stefán Helgi Stefánsson Íslandi og Davíð Ólafsson |title4 = Reykholt Snorra<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Reykholt Snorra |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=qHZ6ezBm78o |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics4 =Pétur Bjarnason (f.1941) | extra4 = Tinna Árnadóttir og Einar Clausen |title5 = Nýársball í Logalandi<ref>{{Citation |last=Guðmundur Ingi Þorvaldsson - Topic |title=Nýársball í Logalandi |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=av2qeC1IDt8 |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics5 =Unnur Halldórsdóttir (f.1953) | extra5 = Guðmundur Ingi Þorvaldsson. | length5 = 2:38 |title6 = Ástin kviknar | lyrics6 =Sólveig Björnsdóttir (f.1958) | extra6 =  Vala Eiríks [Valdís Eiríksdóttir] |title7 = Bænavers | lyrics7 = Sigurður Jónsson á Presthólum (1590-1661) Hallgrímur Pétursson sálmaskáld (1614-1674) Hjálmar Jónsson fv. dómkirkjuprestur (f.1950) | extra7 = Kristján Jóhannsson, óperusöngvari |title8 = Djass fyrir Þurý<ref>{{Citation |last=Vilhjálmur Guðjónsson - Topic |title=Djass fyrir Þurý |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=mNQ4Ht0cm-w |access-date=2025-02-19}}</ref> | length8 = 2:14 |title9 = Gjöfin<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Gjöfin |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vtCnvgq4Q9c |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics9 = Úlfur Ragnarsson (1923-2008) | extra9 = Stefanía Valgeirsdóttir og Eiríkur Hreinn Helgason |title10 = Haust<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Haust |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=KHGnISJKsvE |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics10 =   Valgarð Briem  (1925-2019) | extra10 = Daníel Arason, Sigurgrímur Árni Ingimarsson, Bjarni Atlason, Valdimar Hilmarsson, Stefán Helgi Stefánsson (Íslandi), Davíð Ólafsson |title11 = Kertaljós á aðventu<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Kertaljós á aðventu |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=R3q1yC3IAjA |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics11 =Bjartmar H. Hannesson (f. 1950) | extra11 = Einar Ágúst [Víðisson] |title12 = Lífið það er lítils virði án þín<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Lífið það er lítils virði án þín |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0JOTjwgm9-g |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics12 =Ellert Borgar Þorvaldsson (f.1945) | extra12 = Stefán Helgi Stefánsson Íslandi og Davíð Ólafsson |title13 = Sumarsólstöður<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Sumarsólstöður |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UXrKq5YK2Sk |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics13 = Sólveig Björnsdóttir (f.1958) | extra13 = Tinna Árnadóttir og Þorbjörn Rúnarsson |title14 = Til þín ástin mín<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Til þín ástin mín |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=HVsEYJTWu0M |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics14 =Viktor A. Guðlaugsson (f.1943) | extra14 = Stefán Helgi Stefánsson Íslandi |title15 = Uppblástur<ref>{{Citation |last=Arnar Freyr Gunnarsson - Topic |title=Uppblástur |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NH81duvwj2k |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics15 = Sigurður Jónsson frá Brún (1898-1968) | extra15 = Arnar Freyr Gunnarsson | length15 = 2:26 |title16 = Vinsamleg tilmæli<ref>{{Citation |last=Release - Topic |title=Vinsamleg tilmæli |date=2024-11-28 |url=https://www.youtube.com/watch?v=CRPyV5k_GNw |access-date=2025-02-19}}</ref> | lyrics16 = Bjarni Sigurðsson Lyngholt (1871-1942) | extra16 = Friðjón Jóhannsson }} == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir embættismenn]] [[Flokkur:Íslensk tónskáld]] 3binbc4hciv3wkz2sh73bjeejdrq9lz 0 189135 1976516 1941058 2026-08-25T19:17:20Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmálaferill */ 1976516 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Roh Moo-hyun | nafn_á_frummáli= {{Nobold|노무현}} | mynd = Roh Moo-hyun presidential portrait.jpg | myndatexti1 = Roh árið 2003. | titill= Forseti Suður-Kóreu | stjórnartíð_start = 25. febrúar 2003 | stjórnartíð_end = 25. febrúar 2008 | forsætisráðherra = {{plainlist| * [[Goh Kun]] * [[Lee Hae-chan]] * [[Han Myeong-sook]] * [[Han Duck-soo]]}} | forveri = [[Kim Dae-jung]] | eftirmaður = [[Lee Myung-bak]] | fæddur = {{fæðingardagur|1946|9|1}} | fæðingarstaður = [[Bongha]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2009|5|23|1946|9|1}} | dánarstaður = [[Bongha]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] | orsök_dauða = [[Sjálfsvíg]] | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn (2007–2009)<br>[[Uri-flokkurinn]] (2003–2007)<br>[[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 2000)|Lýðræðisflokkurinn]] (2000–2003)<br>[[Þjóðfundur um ný stjórnmál]] (1995–2000)<br>[[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 1991)|Lýðræðisflokkurinn]] (1991–1995)<br>[[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 1990)|Lýðræðisflokkurinn]] (1990–1991)<br>[[Endursameinaði lýðræðisflokkurinn]] (1987–1990) | maki = {{gifting|Kwon Yang-sook|1972}} | börn = 2 |undirskrift = Roh Moo-hyun Signature.svg }} '''Roh Moo-hyun''' ([[hangúl]]: 노무현; [[hanja]]: 盧武鉉; 1. september 1946 – 23. maí 2009) var [[Suður-Kórea|suðurkóreskur]] stjórnmálamaður sem var forseti Suður-Kóreu frá 2003 til 2008. Í forsetatíð sinni hélt Roh áfram „[[Sólskinsstefna|sólskinsstefnu]]“ forvera síns gagnvart [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]]. Við embættistöku sína sagðist hann vilja bæta almannaþjónustu, vinna bug á spillingu og jafna hagvöxt innanlands.<ref>{{Vefheimild |safnslóð=https://web.archive.org/web/20160129011654/http://16cwd.pa.go.kr/cwd/en/pub/government/cnt01060101.html|url=http://16cwd.pa.go.kr/cwd/en/pub/government/cnt01060101.html|tungumál=en |titill=Participatory governement: Top 12 policy goals |útgefandi=|safndags=29. janúar 2016}}</ref> Hann átti jafnframt frumkvæði að stofnun sannleiks- og sáttanefndar til að varpa ljósi á fortíð Suður-Kóreu og að lögum um eignarnám á eignum gamalla samverkamanna japanska hernámsliðsins í Kóreu. Roh fyrirfór sér árið 2009 eftir að hafa verið sakaður um spillingu.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrrverandi forseti Suður-Kóreu framdi sjálfsmorð|url=https://www.visir.is/g/2009531218325/fyrrverandi-forseti-sudur-koreu-framdi-sjalfsmord|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 23. maí 2009|skoðað=30. desember 2025}}</ref> == Starfsferill == Roh Moo-hyun varð héraðsdómari árið 1975 og lögmaður árið 1978. Árið 1981, á tíma einræðisstjórnar [[Chun Doo-hwan]] hershöfðingja, hitti hann um tuttugu stúdentamótmælendur sem höfðu verið fangelsaðir og pyntaðir í marga mánuði. Hann ákvað þaðan í frá að sérhæfa sig í mannréttindalögfræði: „Þegar ég sá skelfinguna í augum þeirra og neglurnar rifnar af tánum þeirra lauk þægilegu lögmannslífi mínu.“<ref name=":0">{{lien web|langue=fr|auteur=Philippe Mesmer |titre=Roh Moo-hyun, ancien président sud-coréen|périodique=[[Le Monde]]|date=2009-05-26|issn=1950-6244|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2009/05/26/roh-moo-hyun-ancien-president-sud-coreen_1198181_3382.html|consulté le=2017-10-27}}.</ref> == Stjórnmálaferill == Árið 1987 var Roh forseti Borgarahreyfingar fyrir lýðræðislegri stjórnarskrá og var einn leiðtoga í baráttu Suður-Kóreumanna fyrir auknu lýðræði. Hann var sviptur lögmannsréttindum og handtekinn vegna pólitískra afskipta sinna. Árið 1988 var hann kjörinn á [[suðurkóreska þingið]] og tók þátt í rannsóknum á einræðisstjórninni. Hann var meðlimur í sérstakri rannsóknarnefnd á spillingu og fordæmdi ríkisstjórnina fyrir fjöldamorð á mótmælendum eftir [[Uppreisnin í Gwangju|uppreisnina í Gwangju]] árið 1980.<ref name=":0" /> Roh var talsmaður [[Endursameinaði lýðræðisflokkurinn|Endursameinaða lýðræðisflokksins]] árið 1991, framkvæmdastjóri Rannsóknarmiðstöðvar um sjálfstæða sveitarstjórn árið 1993 og varaforseti [[Þjóðfundur um ný stjórnmál|Þjóðfundar um ný stjórnmál]] árið 1997. Í forsetakosningum Suður-Kóreu árið 1997 tók Roh þátt í kosningaherferð fyrrum andófsmannsins [[Kim Dae-jung]]. Árið 2001 varð Roh hafmála- og sjávarútvegsráðherra í stjórn Kims. Roh bauð sig fram í forsetakosningum landsins í desember 2002 eftir að hafa unnið sigur í forvali [[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 2000)|Þúsaldarlýðræðisflokksins]]. Hann vann óvæntan sigur í kosningunum með 48,9% atkvæða gegn [[Lee Hoi-chang]], en hafði aðeins mælst með 2% fylgi í skoðanakönnunum í byrjun kosningabaráttunnar.<ref name=":0" /> Þann 12. mars 2004 samþykkti suðurkóreska þingið fordæmalaust frumvarp um að svipta Roh Moo-hyun tímabundið forsetavaldi. Stjórnlagadómstóll landsins ógilti frumvarpið þann 14. maí sama ár. Í febrúar þetta ár hafði Roh lýst yfir stuðningi við [[Uri-flokkurinn|Uri-flokkinn]] í þingkosningum sem haldnar voru í apríl, sem var brot á kosningalögum. Roh fundaði með leiðtoga [[Kim Jong-il]], leiðtoga Norður-Kóreu, í [[Pjongjang]] frá 2. til 4. október árið 2007. Þeir undirrituðu yfirlýsingu þar sem þeir lofuðu að vinna saman að friði og efnahagslegri farsæld á Kóreuskaga. Samkvæmt yfirlýsingunni áttu ríkin að semja við Bandaríkin og Kína um nýtt kerfi „varanlegs friðar“ sem átti að koma í stað vopnahlésins sem hafði bundið enda á virk átök í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] árið 1953.<ref>{{Lien web |url=https://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2007/10/04/les-deux-corees-s-engagent-sur-la-paix-et-la-prosperite-economique_962739_3216.html |titre=Les deux Corées s'engagent sur la paix et la prospérité économique |périodique=[[Le Monde]] |auteur institutionnel=[[Agence France-Presse|APF]] |date=4 octobre 2007}}.</ref> == Andlát == Eftir forsetatíð sína var Roh sakaður um spillingu. Hann fyrirfór sér árið 2009, þegar hann var 62 ára, með því að stökkva niður af bjargi. Hann skildi eftir bréf þar sem hann gerði grein fyrir verknaðinum.<ref>{{Lien web |url=https://www.lefigaro.fr/international/2009/05/23/01003-20090523ARTFIG00445-l-ancien-president-de-la-coree-du-sud-se-suicide-.php |titre=L'ancien président de la Corée du Sud se suicide |périodique=[[Le Figaro]] |date=2009-5-23}}.</ref> == Einkahagir == Eiginkona Roh var Kwon Yang-sook. Þau eignuðust son árið 1973 og dóttur árið 1975. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kim Dae-jung]] | titill=Forseti Suður-Kóreu | frá=25. febrúar 2003 | til=25. febrúar 2008 | eftir=[[Lee Myung-bak]]}} {{töfluendir}} {{Forsetar Suður-Kóreu}} {{fd|1946|2009}} [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Forsetar Suður-Kóreu]] 3f3otj4rd8orith3p59tt0gskihsbe6 0 191129 1976489 1975820 2026-08-25T14:17:32Z Bjarki S 9 1976489 wikitext text/x-wiki {{Þjóðaratkvæðagreiðsla |name= |question=Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið? |date={{start date|2026|08|29|df=yes}} |country=Ísland |yes= |no= |invalid= |electorate= |outcome= }} [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] fer fram á Íslandi [[29. ágúst]] [[2026]] um að hefja á ný [[Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|aðildarviðræður]] við [[Evrópusambandið]]. Þjóðaratkvæðagreiðslan er sú [[Þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi|níunda sem fram fer á Íslandi]], en sú fjórða eftir [[Lýðveldisstofnunin|lýðveldisstofnun]]. ==Forsaga== Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu 17. júlí 2009 og formlegar viðræður um aðild hófust 2010. Þær viðræður stöðvuðust 2013. Árið 2015 sendi [[Gunnar Bragi Sveinsson]], þáverandi utanríkisráðherra, bréf til Evrópusambandsins þar sem því var lýst yfir að ríkisstjórn Íslands hefði engin áform um að halda áfram aðildarferlinu og farið var fram á að Ísland hefði ekki lengur stöðu umsóknarríkis hjá sambandinu. Deilt hefur verið um það í íslenskum stjórnmálum hvort að aðildarumsóknin hafi í raun verið afturkölluð með þessum hætti eða viðræðum bara frestað um óákveðinn tíma. Í stjórnarsáttmála [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|ríkisstjórnar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins]] sem mynduð var eftir [[alþingiskosningar 2024]] kom fram að halda skyldi þjóðaratkvæðagreiðslu í síðasta lagi 2027 um að taka aftur upp aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þann 6. mars 2026 tilkynntu formenn stjórnarflokkanna um að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram 29. ágúst sama ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262852158d/thjodaratkvaedagreidslan-fer-fram-29.-agust|titill=Þjóðar­at­kvæða­greiðslan fer fram 29. ágúst|útgefandi=visir.is|mánuður=6. mars|ár=2026}}</ref> Þann 28. maí 2026 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðsluna.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-28-thjodin-greidir-atkvaedi-um-esb-vidraedur-29-agust-476595|title=Þjóðin greiðir atkvæði um ESB-viðræður 29. ágúst|author=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|publisher=RÚV|date=2026-05-28|access-date=2026-05-28}}</ref> ==Spurningin== Í upphaflegri tillögu utanríkisráðherra var spurningin og svarmöguleikarnir eftirfarandi: :''Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?'' :*''Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.'' :*''Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.'' Fram komu athugasemdir við orðalag spurningarinnar, meðal annars frá [[Landskjörstjórn]], þar sem talið var að í henni fælist ályktun um að aðildarumsókn Íslands væri í fullu gildi og hægt að halda áfram með aðildarferlið þar sem frá var horfið, en það væri umdeild staðhæfing. Þá voru gerðar athugasemdir við svarmöguleika þar sem kosningalög gera ráð fyrir að svarmöguleikar í þjóðaratkvæðagreiðslu séu almennt aðeins „já“, eða „nei“.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/157/s/1183.html|titill=Nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.|útgefandi=Meiri hluti utanríkismálanefndar|mánuður=18. maí|ár=2026}}</ref> Orðalagi spurningar og svarmöguleika var því breytt og verður eftirfarandi: :'''Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?''' ::'''❏ Já.''' ::'''❏ Nei.''' ==Framkvæmd== Þjóðaratkvæðagreiðslan er sú fyrsta sem fram fer á Íslandi eftir að öll lagaákvæði um framkvæmd slíkra atkvæðagreiðsla var felld undir ný kosningalög árið 2022 en þau fjalla um framkvæmd allra kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna á Íslandi. Helsta breytingin fólst í því að [[Landskjörstjórn]] fékk stærra hlutverk og henni ber til dæmis að standa fyrir kynningu til almennings á því álitamáli sem þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um. Landskjörstjórn gaf því út bækling sem dreift var á öll heimili og opnaði sérstakt vefsvæði til að svara helstu spurningum almennings um málið.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262907651d/-mikid-hitaefni-en-thessi-texti-a-ad-vera-hlut-laus-|titill=„Mikið hitaefni en þessi texti á að vera hlut­laus“|útgefandi=Vísir|mánuður=9. júlí|ár=2026}}</ref> [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] (ÖSE) sendi fulltrúa til landsins í júlí og gaf út skýrslu um framkvæmd atkvæðagreiðslunnar í ágúst. Í henni kom fram að stofnunin bæri traust til íslenskra stjórnvalda um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar en alvarlegustu athugasemdir stofnunarinnar sneru að fjármögnun kosningabaráttunnar sem var að mestu leyti á vegum frjálsra félagasamtaka sem ekki lúta sömu reglum og stjórnmálaflokkar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-12-taka-athugasemdir-ose-alvarlega-en-svona-eru-leikreglurnar-nuna-483799|titill=Taka athugasemdir ÖSE alvarlega en „svona eru leikreglurnar núna“|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=12. ágúst|ár=2026}}</ref> Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hófst 27. júlí hjá [[Sýslumenn á Íslandi|sýslumönnum]] og ræðismönnum og sendiráðum Íslands erlendis. 17. ágúst höfðu um 16 þúsund greitt atkvæði sitt en það þótti mikil þátttaka á þeim tímapunkti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262922136d/um-sex-tan-thusund-greitt-at-kvaedi-utan-kjor-fundar|titill=Um sex­tán þúsund greitt at­kvæði utan kjör­fundar|útgefandi=Vísir|mánuður=17. ágúst|ár=2026}}</ref> Um 35 þúsund höfðu greitt atkvæði utan kjörfundar 24. ágúst.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-24-35-thusund-hafa-greitt-atkvaedi-buid-ad-lengja-opnunartima-hja-syslumanni-484762|titill=35 þúsund hafa greitt atkvæði – búið að lengja opnunartíma hjá sýslumanni|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=24. ágúst|ár=2026}}</ref> ==Kosningabaráttan== ===Afstaða stjórnmálaflokka=== {| class="wikitable" ! colspan=4 | Stjórnarmeirihluti |- | style="background:{{Flokkslitur|Samfylkingin}};"| | [[Samfylkingin]] | style="background:#AAFFAA;"|Já | Flokkurinn styður aðildarviðræður við ESB og vill stefna að fullri aðild og upptöku evru.<ref>{{Vefheimild|url=https://xs.is/malefnin/island-i-samfelagi-tjodanna?issue=samfylkingin-er-evropusinnadur-flokkur|titill=Ísland í samfélagi þjóðanna|útgefandi=Samfylkingin|mánuðurskoðað=12. júlí|árskoðað=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|Viðreisn}};"| | [[Viðreisn]] | style="background:#AAFFAA;"|Já | Flokkurinn styður aðildarviðræður við ESB og að Ísland gerist fullgildur aðili að sambandinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vidreisn.is/grunnstefna-og-landsthingsalyktanir/utanrikismal/|titill=Utanríkismál|útgefandi=Viðreisn|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}};"| | [[Flokkur fólksins]] | style="background:#FFDDAA;"|Nei - styðja viðræður ef þjóðin kýs já | Flokkurinn er og hefur verið andvígur aðild að ESB. Flokksmenn hafa lagt áherslu á að spurningin snúi að aðildarviðræðum en ekki aðild og ráðherrar flokksins hafa sagt að þeir muni vinna með þá niðurstöðu sem þjóðin kemst að.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/raeda/157/rad20260521T185813.html|titill=Þingræða Kolbrúnar Baldursdóttur|útgefandi=Alþingi|mánuður=21. maí|ár=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-06-15-flokkur-folksins-reidubuinn-ad-setjast-vid-samningabordid-ef-thjodin-segir-ja-478299|titill=Flokkur fólksins reiðubúinn að setjast við samningaborðið ef þjóðin segir já|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=15. júní|ár=2026}}</ref> Inga Sæland formaður flokksins hefur neitað að gefa upp hvernig hún sjálf muni greiða atkvæði en einstaka þingmenn flokksins hafa þó tjáð andstöðu við aðildarviðræður.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/16/kemur_akkurat_engum_vid_hvernig_inga_kys/|titill=Kemur akkúrat engum við hvernig Inga kýs|útgefandi=mbl.is|mánuður=16. mars|ár=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/05/28/eg_mun_segja_nei_29_agust/|titill=Ég mun segja nei 29. ágúst|útgefandi=mbl.is|mánuður=25. maí|ár=2026}}</ref> |- ! colspan=4 | Stjórnarandstaða |- | style="background:{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"| | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | style="background:#FFAAAA;"|Nei | Flokkurinn hafnar Evrópusambandsaðild og leggur áherslu á eflingu EES-samstarfsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://xd.is/kosningaaherslur/|titill=Kosningaáherslur|útgefandi=Sjálfstæðisflokkurinn|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|Miðflokkurinn}};"| | [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] | style="background:#FFAAAA;"|Nei | Flokkurinn hafnar alfarið inngöngu Íslands í Evrópusambandið og hefur raunar efasemdir um EES-samstarfið.<ref>{{Vefheimild|url=https://midflokkurinn.is/stefna/utanrikis-og-varnarmal|titill=Utanríkis- og varnarmál|útgefandi=Miðflokkurinn|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|Framsókn}};"| | [[Framsóknarflokkurinn]] | style="background:#FFAAAA;"|Nei | Flokkurinn er andvígur aðild Íslands að ESB. Þingflokkurinn sat hjá við afgreiðslu þingsályktunartillögu um atkvæðagreiðsluna og sagðist treysta þjóðinni til þess að segja nei við aðildarviðræðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.framsokn.is/blog/yfirlysing-thingflokks-framsoknar-vegna-esb|titill=Yfirlýsing þingflokks Framsóknar vegna þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu|útgefandi=Framsóknarflokkurinn|mánuður=27. maí|ár=2026}}</ref> |- ! colspan=4 | Utan þings |- | style="background:{{Flokkslitur|Píratar}};"| | [[Píratar]] | style="background:#FFFFAA;"|Hlutlaus | Styðja að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram, en hvetja ekki til einnar niðurstöðu umfram aðra.<ref>{{Vefheimild|url=https://piratar.is/umraeda/lyktun-stjrnar-prata-um-esb|titill=Ályktun stjórnar Pírata um ESB|útgefandi=Píratar|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"| | [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] | style="background:#FFAAAA;"|Nei | Flokkurinn telur ESB byggt á kapítalískri efnahagsstefnu og hafnar aðild Íslands. Flokkurinn hvetur til þess að landsmenn kjósi gegn aðildarviðræðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.sosialistaflokkurinn.is/frettir/nidurstodur-adalfundar-sosialistaflokks-islands-2026|titill=Niðurstöður aðalfundar Sósíalistaflokks Íslands 2026|útgefandi=Sósíalistaflokkur Íslands|mánuður=9. júní|ár=2026}}</ref> |- | style="background:{{Flokkslitur|VG}};"| | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] | style="background:#FFDDAA;"|Nei - styðja viðræður ef þjóðin kýs já | Stefna flokksins er að hagsmunum Íslands sé best borgið utan ESB en telja þó að virða beri vilja þjóðarinnar ef hún kýs með aðildarviðræðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://vg.is/greinar/alyktanir-landsfundar-2026/|titill=Ályktanir landsfundar 2026|útgefandi=Vinstrihreyfingin - grænt framboð|mánuður=10. mars|ár=2026}}</ref> Þrátt fyrir stjórnmálaályktanir flokksins styðja þó bæði formaður og varaformaður hans aðildarviðræður.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-13-varaformadur-vinstri-graenna-segir-ja-483849|titill=Varaformaður Vinstri grænna segir já|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=13. ágúst|ár=2026}}</ref> |} ===Félagasamtök=== Hin eiginlega kosningabarátta var að miklu leyti háð af félagasamtökum fremur en stjórnmálaflokkum. Áður en boðað var til þjóðaratkvæðagreiðslunnar voru til samtök á borð við Evrópuhreyfinguna sem er fylgjandi aðild Íslands að Evrópusambandinu og [[Heimssýn]] sem er andvíg slíkri aðild en þessi samtöku fengu 10 milljónir hvor í styrk frá utanríkisráðuneytinu í desember 2025 til þess að efla lýðræðislega umræðu um Evrópumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-09-evropuhreyfingin-og-heimssyn-fa-hvort-um-sig-10-milljonir-fra-stjornvoldum-461121|titill=Evrópuhreyfingin og Heimssýn fá hvort um sig 10 milljónir frá stjórnvöldum|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=9. desember|ár=2025}}</ref> Eftir að boðað var til þjóðaratkvæðagreiðslunnar komu einnig fram samtök sem stofnuð voru sérstaklega til þess að reka kosningabaráttu fyrir aðra hvora niðurstöðuna. Samtökin SJÁ voru stofnuð 18. júní á stofnfundi á [[Kjarvalsstaðir|Kjarvalsstöðum]] en að þeim stendur hópur sem hvetur til þess að almenningur kjósi með því að hefja á ný aðildarviðræður. Þau hafa notað slagorðið „Já til að sjá“ og leggja áherslu á að þau starfi ekki endilega að því að Ísland gangi í Evrópusambandið heldur eingöngu að því að aðildarviðræður verði kláraðar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262899152d/vilja-segja-ja-til-ad-sja-|titill=Vilja segja „já til að sjá“|útgefandi=Vísir|mánuður=18. júní|ár=2026}}</ref> Samtökin Áfram Ísland voru stofnuð 6. júlí á stofnfundi í Sjálfstæðissalnum við Austurvöll en þau voru stofnuð til að berjast fyrir nei í atkvæðagreiðslunni. Á meðal ræðumanna á stofnfundi var Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262904329d/-skraningum-rignir-inn-|titill=Skráningum rignir inn|útgefandi=Vísir|mánuður=1. júlí|ár=2026}}</ref> == Skoðanakannanir == Afstaða almennings til aðildarviðræðna og mögulegrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu hefur verið mæld í skoðanakönnunum um árabil. Þegar spurt hefur verið beint um aðild að Evrópusambandinu hefur meirihluti aðspurðra yfirleitt verið á móti en þegar spurt hefur verið um að taka upp aðildarviðræður eða halda þeim áfram hefur meirihlutinn yfirleitt verið fylgjandi því. Í yfirlitinu hér að neðan eru aðeins birtar kannanir sem gerðar voru eftir að forystymenn ríkisstjórnarinnar tilkynntu um að þjóðaratkvæðagreiðsla um viðræður færi fram 2026. Einungis er tekið tillit til þeirra sem afstöðu tóku til svarmöguleikanna. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki ! style="width:135px;" rowspan="2"| Framkvæmd ! class="unsortable" style="width:40px;" |Já ! class="unsortable" style="width:40px;" |Nei ! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot |- ! style="background:#6187ac;"| ! style="background:#a1a167;"| |- |[https://www.visir.is/g/20262925809d/ny-konnun-dregur-saman-milli-fylkinga Maskína] |21.–25. ágúst 2026 |style="background:#cbd8e4;"|51,3 |48,7 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 2,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-14-nyr-thjodarpuls-ekki-marktaekur-munur-a-fylkingum-483977 Gallup] |1.–13. ágúst 2026 |style="background:#cbd8e4;"|51,5 |48,5 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 3,0 |- |[https://www.visir.is/g/20262920711d/forskot-ja-hlidarinnar-maelist-minna Maskína] |7.–11. ágúst 2026 |style="background:#cbd8e4;"|52,2 |47,8 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 4,4 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/08/06/hnifjafnar_fylkingar_jas_og_neis Gallup] |15.–30. júlí 2026 |style="background:#cbd8e4;"| 50 |style="background:#eee8aa;"| 50 | jafnt |- |[https://www.dv.is/frettir/2026/07/30/ny-konnun-meirihluti-aetlar-enn-ad-segja-ja Maskína] |22.–29. júlí 2026 |style="background:#cbd8e4;"|53 |47 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-06-26-orlitid-fleiri-aetla-ad-segja-ja-en-nei-i-agust-479546 Gallup] |12.–24. júní 2026 |style="background:#cbd8e4;"|52 |48 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 4 |- |[https://www.dv.is/frettir/2026/06/13/ny-konnun-meirihluti-aetlar-ad-segja-ja Maskína] |2.–11. júní 2026 |style="background:#cbd8e4;"|53,1 |46,9 | style="background:#6187ac;color:#FFFFFF;"| 6,2 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Kosningar á Íslandi}} [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið]] [[Flokkur:Þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi]] 892oypq39j6e2cu5odmi1wxhenodi7x 0 192504 1976474 1976305 2026-08-25T12:28:15Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Beótúk]] á [[Beóþúkar]] 1976305 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wohngebiet Beothuk.png|thumb|Nýfundnaland, heimasvæði Beótúk þjóðflokksins]] '''Beótúk'''-fólkið (eða Beoþúkk) (á ensku Beothuk eða Beothuck; á frönsku Béothuk) sem voru einnig þekktir sem Pi'tow'ke („upp með ánni“) sem nágrannar þeirra [[Mikmak]] kölluðu þá.<ref> Rita Joe: Song of Rita Joe: Autobiography of a Mi'kmaq Poet, Seite 130, University of Nebraska Press, 1996, ISBN 978-0-8032-7594-2.</ref>) var [[Frumbyggjar|frumbyggjaþjóðflokkur]] á eyjunni [[Nýfundnaland]] í austur [[Kanada]]. Yfirleitt er talið er að tungumál þeirra hafi verið svo kallað [[stakmál]], sem hafi haft mörg tökuorð úr [[Algonkínsk tungumál|algonkínskum]] tungumálum.<ref>Hammarström, Harald (September 2015).[ https://muse.jhu.edu/article/593411/pdf "Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review: Online appendices".] Language. 91 (3): s1–s188. doi:10.1353/lan.2015.0049.[https://pure.mpg.de/view/item_2230850 hdl:11858/00-001M-0000-0029-1D58-0.] ISSN 1535-0665.</ref><ref>Campbell, Lyle (June 25, 2024),[ https://academic.oup.com/book/57386/chapter-abstract/464713514 ''North American Indian Languages North of Mexico''] The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 28–145, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0002, ISBN 978-0-19-767346-1</ref> Talið hefur verið að þjóðflokkurinn hafa dáið út á þriðja áratugi 19. aldar. Munnlegar sögur, hins vegar, herma að nokkrir þeirra hafa farið norður til [[Labrador]] og sameinast [[Innu|Innu-þjóðflokknum]] og jafnframt að aðrir einstaklingar hefðu farið í sambúð við evrópska nýlendubúa, Innu og Mikmak fólk.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls.224-226</ref><ref> Steven M. Carr (2020). [https://cdnsciencepub.com/doi/full/10.1139/gen-2019-0149 Evidence for the persistence of ancient Beothuk and Maritime Archaic mitochondrial DNA genome lineages among modern Native American peoples.] Tímaritið Genome, Volume 63, Number 7, July 2020. https://doi.org/10.1139/gen-2019-0149</ref> Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Beótúk eru það Innu, Mikmak. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. ==Heiti== Orðið Beótúk kemur ekki fyrir í ritum fyrr en í lok 18. aldar, þegar safnað var orðum úr tungumáli þeirra frá einstaklingum sem höfðu verið teknir til fanga. Beótúk var það heiti sem þeir notuðu um sjálfa sig og þýddi „manneskjur“ eða „fólkið“ á sama hátt og fjölmargar aðrar þjóðir nota þegar þær tala um sig.<ref>Howley James Patrick, The Beothucks or red Indians : the aboriginal inhabitants of Newfoundland, New York, AMS Press, 1915 (endurútgefið 1979) (ISBN 978-0-404-15589-6 et 0-404-15589-8, OCLC 4500147), Bls. 304-305</ref> Fram að því voru þeir þekktir sem ''rauðskinnar'' vegna þessa að þeir notuðu mikið rautt [[Okkur|okkra]], meðal annars sem andlitsfarða. Hugtakið rauðskinnar eða samsvarandi (''Red Skin'', ''Red Indians'' á [[Enska|ensku]] og ''Peaux-Rouges'', ''Indiens Rouges'' á [[Franska|frönsku]]) um alla frumbyggja Norður-Ameríku (nema inúíta) til aðgreiningar frá Evrópubúum kemur fyrst fyrir í heimildum árið 1769.<ref>Barrie Reynolds et William C. Sturtevant (ritsj.), Handbook of North American Indians, vol. 2, Government Printing Office, 1978:</ref><ref> Lakshmi Gandhi: [https://www.npr.org/sections/codeswitch/2013/09/09/220654611/are-you-ready-for-some-controversy-the-history-of-redskin Are You Ready For Some Controversy? The History Of 'Redskin']. í: Code Switch! 9. September 2013.</ref> == Tungumál og búseta== Afarlítið er vitað um tungumál Beótúk-fólksins og byggist á fjórum stuttum orðasöfnum sem innihalda rúmlega 400 orð og hugtök sem fengust frá handteknum Beótúkkum, 1792<ref> Pulling, George C. 1792. A few facts by G.C. Pulling respecting the Native Indians of the Isle of Newfoundland. Handrit á British Museum, additional MSS 38352.</ref> og 1834<ref>Robinson, Sir Hercules. 1834. "Vocabulary of the Natives of Newfoundland." Royal Geographical Society Journal 4:218-220</ref> Orðalistarnir eru ekki samræmdir og sama orð getur verið umritað á mismunandi vegu. Þess vegna er erfitt að endurskapa [[Hljóðkerfisfræði|hljóðkerfi]] og [[Málfræði|málfræði]] tungumálsins. Listarnir gefa til kynna að þetta tungumál hafi verið mjög ólíkt tungumálum nágranna á meginlandinu og mögulega stakmál. Það er þó möguleg að fjarlæg tengsl hafa verið við algonkínsk tungumál þjóðflokka þar sem nú er [[Quebec]] og Labrador. Þótt svo virðist sem að Beótúk-fólkið hafi eitt sinn búið á öllu Nýfundnalandi og einnig haft samskipti við íbúa á Labrador, koma flestar upplýsingarnar um það frá hópi sem bjó á miðri eyjunni í lok 18. aldar og snemma á 19. öld þegar mjög hafði þrengt að þjóðflokknum.<ref>James A. Tuck (2025). [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Beothuk Canadian Encyclopedia</ref> ==Menningarágrip== Þegar Evrópumenn komust á kynni við Nýfundnaland snemma á 16. öld bjuggu Beótúkkar um alla eyjunna, en sérstaklega á norðausturströndinni þar sem nú heitir Notre Dame og Bonavista-flóar. Stuttu eftir komu Evrópumanna neyddust Beótúkkar að hörfa frá bestu veiðistöðunum við ströndina vegna yfirgangs aðkomumanna. Tölur um fjölda Beótúkka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir ár 1497, allt frá um 1.000.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls 8</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Engar öruggar heimildir eru um fjölda Beótúkka á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa. Fræðimenn á 19. og byrjun 20. aldar áætluðu að um 2.000 Beótúkkar hafi lifað á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa á 15. öld.<ref>[https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/Beothuk.php ''Distribution and Size of the Beothuk Population, Leadership and Communal Activities'']</ref> Reiknað hefur verið útfrá burðargetu vistkerfisins á þeim tíma sem samskipti áttu sér stað að fjöldi Beótúkka hafi lengst af verið á bilinu 1.000 til 1.500.<ref>Adhikari, Mohamed (2023). ''"'Now We Are Natives': The Genocide of the Beothuk People and the Politics of 'Extinction' in Newfoundland"''. In Jacob, Frank; Göllnitz, Martin (eds.). ''Genocide and Mass Violence in the Age of Extremes''. De Gruyter. pp. 115–136. doi:10.1515/9783110781328. ISBN 978-3-11-078132-8. ISSN 2626-6490.</ref> Þeir bjuggu í sjálfbærum fjölskyldueiningum með 30 til 55 einstaklingum.<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 12</ref> en höfðu enga formlega höfðingja eða leitoga. [[Mynd:Beothuk camp.jpg|alt=Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.|thumb|Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.]] Beótúkkar kölluðu bústaði sína ''mamateeks''. <ref>Adhikari 2023, Bls. 117.</ref> Vegna þess að þeir fluttu iðulega milli veiðisvæða og höfðu einnig árstíðabundina búsetu voru fjölbreyttir stílar og byggingaraðferðir við að setja upp mamateeks. Sumar voru ætlaðar til að hýsa eina fjölskyldu yfir sumartímann; aðrar voru gerðar fyrir stærri hópa til vetrardvalar eða til endurtekinnar notkunar ár eftir ár. Mamateeks voru byggðar þannig að alllöngum staurum var raðað í hring, þeir voru bundnir saman efst og mynduðu grindina, þannig að úr varð uppmjó bygging sem var þakin með [[Birki|birkiberki]] sem var saumaður saman og skaraðar. Opið var efst sem reykop. Í miðri byggingunni var [[Eldstæði|eldstæði]] og umhverfis dældir til að sofa í. Þessar dældir, sem virðast hafa verið einstökar fyrir Beótúkka, voru grafnar niður í moldina klæddar með trjágreinum. Bústaðirnir voru vetrarbúnir með því að klæða þá að innan með skinnum og einangra með [[Mosar|mosa]].<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 38</ref> Eitt af því sem vakti athygli Evrópubúa var að Beótúkkarnir báru rautt okkur blandað fitu á andlitið og allan líkaman, og einnig föt, vopn, áhöld og báta. Rauði liturinn var tákn þjóðfloksins og var borin á ungabörn sem tákn um að þau væru hluti af kynþættinum. Á hverju vori var haldin hátíð þar sem húsnæði, bátar og margt annað var borið rauðum lit. Þar sem rauði liturinn er áberandi í greftrunarstöðum Beótúkka er álitið að það hafi einnig haft merkingu tengda trú, svipað og hjá mörgum öðrum frumbyggjaþjóðum sem töldu að rauðleitur litur táknaði [[Yfirnáttúrleiki|dulræn]] öfl. <ref>Marshall, I. (1977). The red ochre people: How Newfoundland's Beothuck Indians lived. útg. J. J. Douglas, ISBN: 0888941579</ref> Helstu veiðidýr Beótúkka voru [[Hreindýr|hreindýr]], [[Lax|lax]] og [[Selaættkvísl|selir]], auk þess sem þeir veiddu aðrar dýrategundir og neyttu fjölda jurtategunda.<ref>Maron, Philippe (2019). [https://spark.stir.ac.uk/wp-content/uploads/2019/07/Article-1-Red-Indians-of-Newfoundland-.pdf"The Passing of the "Red Indians of Newfoundland". Colonisation and Agency in the Beótúk's Extinction in the 17th-19th Centuries: Success and Failure"]. Spark: Stirling International Journal of Postgraduate Research. 5: 1–1 </ref> Beótúkkarnir fylgdu árstíðabundnum fluttningi aðal veiðidýra sinna. Á haustin settu þeir upp girðingar, sumar 40–60 km langar, sem notaðar voru til að reka hreindýrahjarðir að veiðimönnum sem biðu vopnaðir bogum og örvum.<ref>Vaughan, Alden T. (1982-10-01). "From White Man to Redskin: Changing Anglo-American Perceptions of the American Indian". The American Historical Review. 87 (4): 918. doi:10.2307/1857900. ISSN 0002-8762. JSTOR 1857900.</ref> [[Jarðvegur|Jarðvega]]- og [[Fornleifar|fornleifarannsóknir]] hafa leitt í ljós miklar sveiflur í veðurfari, vaxtarskilyrðum og þar af leiðandi sveiflum í veiðistofnum eins og hreindýrum. Lax og margar aðrar fiskitegundir við Nýfundnaland eru mjög árstíðabundnar og aðeins hægt að veiða á sumrin. Árstíðabundar sveiflur í fæðuöflun og viðkvæmni jurta- og dýrategunda á eyjunni og í vötnum hennar þýddi að misvöxtur eða sérlega slæm veður gátu valdið miklum hörmungum. Til að nýta sér árstíðabundin gnægð veiðidýra til fulls þróuðu Beótúkkar ýmsar aðferðir til að varðveita matvæli. <ref>Tuck, James A. & Pastore, Ralph T. 1985. A nice place to visit, but... Prehistoric human extinctions on the Island of Newfoundland. Canadian Journal of Archaeology/Journal canadien d’archéologie 1.9. Bls. 69-80.</ref> Bátar eða [[Kanó|kanóar]] Beótúkka voru úr hreindýra- eða selskinnum og stefni kanóanna var hert með berki grenitjáa. Þessir kanóar líktust [[Kajak|kajökum]] í laginu og voru sagðir vera allt að 4-5 m á lengd og 0,70-0,90 m á breidd með nægu plássi til að flytja börn, hunda og eigur.<ref>Hewson, John (2007). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/nflds/article/view/10104/10365 "Santu's Song".] Memorial University. 22 (1).</ref> ==Samskipti við nágranna og Evrópubúa== ===Norræn viðkoma === Eini fornleifafundurinn sem staðfestir komu og dvöl norrænna manna til norðaustur Norður-Ameríku um ár 1000 hefur fundist í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]] á hinum Mikla norðurskaga á Nýfundnalandi. <ref>Luna Polinelli, Ryan Fenster(2025). [https://ledibooks.com/read/quante-americhe-europei-nel-nuovo-mondo-prima-di-colombo-fra-storia-e-invenzione/section/ed7a370b-c23b-4592-8ad5-d7e994576a90 L’ANSE AUX MEADOWS: THE LIMIT OF NORSE EXPANSION] úr Quante Americhe? Europei nel Nuovo Mondo prima di Colombo fra storia e invenzione. Ritsj Michael Micci og Federica Favero. Ledizioni – LediPublishing. ISBN 9791256004669</ref> Ekki hafa fundist nein merki um að frumbyggjar hafi haft búsetu á skaganum samtímis norrænu búsetunni. Hins vegar sýna rannsóknir að frumbyggjar bjuggu þar bæði fyrir og eftir, í allt að 6000 ár samanlagt.<ref>Charlotte Mary Cotter Whyte (2025). [https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/995504/1/Whyte_Msc_S2025.pdf A middle to late Holocene paleo-environmental study of L’Anse aux Meadows, Newfoundland, Canada]. Concordia University Montreal </ref> Engin merki er um átök milli frumbyggja og norrænu aðkomumanna, ekki er að sjá vísvitandi skemmdir og engar grafir hafa fundist.<ref> Wallace, Birgitta. 2003. The Norse in Newfoundland: L’Anse aux Meadows and Vinland. Newfoundland Studies 1.19. 5-43.</ref> En jarðvegs og gróðurrannsóknir sem gerðar voru 2019 gáfu í skyn að norrænnir menn og frumbyggjar hefðu dvalist samtímis nokkurn spöl frá norrænu húsunum og þar hafi mögulega verið einskonar verslunarsvæði. <ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. </ref> Í Eiríks sögu rauða, 12. kafla, er sagt að þegar [[Þorfinnur karlsefni|Karlsefni]] var á leiðinni til [[Grænland|Grænlands]] frá Straumsfirði eftir þriggja vetra dvöl hafi þeir fundið fimm Skrælingja. Einn skeggjaður, tvær konur og tvö börn. Menn Karlsefnis náðu dengjunum en hitt komst undan. Þeir tóku drengina með sér til Grænlands og kenndu þeim mál og skírðu. Ferðalýsingin bendir mjög til vesturstrandar Nýfundnalands og þá hafa þessir Skrælingjar að öllum líkindum verið af þjóðflokki Beótúkka.<ref> Ulrich Johann (2022). 6.17</ref> ===Nágrannar=== Samkvæmt munnmælasögum beggja þjóðflokka áttu áttu Beótúk-fólkið í aldalöngum deilum og baráttu við Mikimak-fólkið í vestri og einnig við Innu í norðri. Sambandið við Innu-fólkið var þó einnig vinsamlegt á tímum, meðal annar fengu þeir steinexir og önnur verkfæri frá þeim, og hóparnir fóru í gagnkvæmar heimsóttnir. Talið er að síðastu eftirlifandi Beótúk-einstaklingarnir hefðu flutt til Innu-fólksins í Labrador. ===Evrópuáhrif=== Þegar [[Giovanni Caboto]] (þekktari sem John Cabot) kom í land á Nýfundnalandi árið 1497 sá hann að þar voru ummerki sem bentu til þess að þar byggi fólk en sá engan. Þegar Evrópumenn komust í kynni við Beótúk-fólkið snemma á 16. öld bjuggu flestir þeirra á norðausturströnd Nýfundnalands. Eftir komu Cabot voru fyrstu Evrópumenn sem fóru að sækja Nýfundnaland heim [[Baskar|baskneskir]],<ref>Peter Bakker, “‘The Language of the Coast Tribes Is Half Basque’: A Basque-American Indian Pidgin in Use between Europeans and Native Americans in North America, ca. 1540-ca. 1640,” Anthropological Linguistics, 31 (1989): Bls. 117–143</ref> [[Bretanía|bretónskir]] og [[England|enskir]] [[Sjómennska|fiskimenn]] sem komu þangað reglulega á [[Vertíð|vertíðum]], enda var gnægð [[Þorskur|þorsks]] og annara fiska á miðunum.<ref>Matt Dwyer (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/fishing-admirals.php Fishing Admirals.] The Newfoundland and Labrador Heritage </ref> Stuttu eftir komu Evrópubúanna neyddist Beótúk-fólkið til að flytja frá strandhéruðunum inn í landið vegna yfirgangs evrópumanna. Koma Evrópubúa raskaði valdajafnvægi milli þjóðflokka svæðisins verulega. [[Konungur Englands|Enska krúnan]] gerði tilkall til Nýfundnalands árið 1583 og kom á fót nokkrum fiskiþorpum. Mikmak-fólk frá svæðinu þar sem nú heitir [[Nova Scotia]], [[Eyja Játvarðs prins|Prins Edward-eyju]] og [[New Brunswick]], hófu að ferðast norður til að eiga viðskipti við Englendinga með evrópskar [[Málmur|málm]]- og [[Vefnaður|vefnaðarvörur]] eins og [[Ketill|katla]], [[Hnífur|hnífa]] og teppi. Fleir og fleir Mikmak settust að lokum að á eyjunni og byggðu upp eigin þorp. Ólíkt mörgum öðrum frumbyggjum forðust Beótúk-menn samskipti við Evrópubúa, <ref>Adhikari 2023, Bls. 118.</ref> og þeir fluttu inn í landið þegar evrópskar byggðir jukust og komu einungis á fyrrum bækistöðvar til að sækja hluti gerða úr málmi. Þeir söfnuðu og tóku með sér einnig öll [[Verkfæri|verkfæri]] og annað efni til dæmis [[Nagli|nagla]], [[Öngull|öngla]] og [[Pottur|potta]] og pönnur sem evrópsku sjómennirnir skildu eftir sig þegar þeir höfðu verkað aflann, [[Salt|saltað]] og þurrkað áður en þeir fluttu hann til Evrópu að lokinni verktíð. Þegar Evrópskir landnemar fóru að setjast að á seinni hluta 18. aldar fóru þeir að keppa við Beótúk-fólkið um veiði á laxi, selum og fuglum og aðrum strandgæðum sem voru mikilvægur hluti af mataræði þeirra og lífsstíl. Aðgangur Beótúka að auðlindum hélt áfram að minnka þegar Evrópsk landnám stækkuðu norður og vestur. Inn í landi lögðu Evrópskir loðveiðimenn gildrur, röskuðu hreindýraveiðum og stálu úr vistum Beótúk-manna. Beótúk-menn hins vegar stálu gildrum til að nýta málminn og stálu einnig úr heimilum og geymslum Evrópskra landnema og einnig voru dæmi um að þeir hafi ráðist á þá.<ref>Upton, L. F. S. (1991). "The Extermination of the Beothucks of Newfoundland". úr Miller, J. (ritsj.). Sweet promises: a reader on Indian-white relations in Canada. Toronto: University of Toronto Press. bls. 68–89. ISBN 0-8020-6818-9.</ref><ref> Harries, John (2010). "Of bleeding skulls and the postcolonial uncanny: bones and the presence of Nonosabasut and Demasduit". Journal of Material Culture. 15 (4): 403–421. doi:10.1177/1359183510382962</ref> Allt þetta leiddi til fjandskapar og gagnkvæmu ofbeldi.<ref> Adhikari 2023, Bls. 119–121.</ref> Ólíkt öðrum frumbyggjum Ameríku virðist Beótúk-fólkið ekki hafa haft áhuga á að komast yfir [[Skotvopn|skotvopn]].<ref> Marshall 1996, bls. 33. </ref> Með skotvopnum og tækni höfðu landnemarnir yfirleitt yfirhöndina bæði í veiðum og skærum. ===Þjóðflokkur hverfur=== Tölur um fjölda Beótúka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir 1497, allt frá um 1000.<ref>Marshall 1996, bls. 89.</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Áætlanir um fjölda eftirlifandi Beótúka í lok fyrsta áratugar 19. aldar eru mjög mismunandi, frá um 150 upp í 300. <ref> Marshall 1996, bls. 147. </ref> Í lok 18. aldar varð mjög aðþrengt að Beótúkkum þegar fólk frá bæði Mikmak og Innu fluttu inn á landsvæði þeirra á Nýfundnalands.<ref> The Beótúk of Newfoundland". visitnewfoundland.ca. January 5, 2013.</ref><ref>Adhikari 2023, Bls. 119.</ref> „''Beótúk-fólkið gat ekki séð sér fyrir nægilegri fæðu innan þeirra svæða sem það hafði aðgang að.''“ <ref>Kuch, M; et al. (2007). "A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: A systematic approach to ancient human DNA" (PDF). American Journal of Physical Anthropology. 132 (4): 594–604. doi:10.1002/ajpa.20536. PMID 17205549.</ref> Sögur um að Mikmak-menn hafi fengið skotpeninga fyrir að drepa Beótúkka og þurft að sýna [[Svarðfletting|flegið höfuðleður]] til að fá borgað voru algengar á 19.öld. Hins vegar eru engar heimildir til um þetta og flestir nútíma sagnfræðingar telja þetta vera þjóðsögur.<ref> Hillier, Bernice (June 21, 2021). "There's nothing to prove it, but Mi'kmaw mercenary myth persists, say researchers". CBC News. CBC.</ref><ref> Adhikari 2023, bls. 115–116.</ref> Ástæðurnar fyrir því að Beótúkkar hurfu sem sérstakur þjóðflokkur voru margar: Skortur á mat vegna samkeppni við og flótta frá evrópskum landnemum; [[Bólusótt|bólusótt]] og aðrir smitsjúkdómar sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir; landlægir [[Berklar|berklar]];<ref> Marshall I.(1981) - Disease as a factor in the demise of the Beothuk Indians. úr: Wilton C, editor. Change and continuity, Vol.1. Toronto: McGraw-Hill Ryerson.</ref> og ekki síst ofsóknir Evrópskra veiðimanna og landnema. Árið 1829, lést [[Nancy Shanawhdit]] sem talin er vera síðasti fulltrúi þjóðflokksins og hann þar með talinn útdauður.<ref> Anonymous (James McGregor) (1836). "Shaa-naan-dithit, or The Last of The Boëothics". Fraser's Magazine for Town and Country. XIII (LXXV): 316–323. Archived from the original on August 8, 2016. (Endurútgefið, Toronto: Canadiana House, 1969)</ref><ref> Harring, Sidney L. (2021). "'Shooting a Black Duck': Genocidal Settler Violence against Indigenous Peoples and the Creation of Canada". In Adhikari, Mohamed (ritstj.). Civilian-Driven Violence and the Genocide of Indigenous Peoples in Settler Societies. Routledge. Bls. 87. ISBN 978-1-003-01555-0.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/11/17/eiga_raetur_ad_rekja_til_indiana/ „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010] * [https://www.researchgate.net/publication/47743881_A_new_subclade_of_mtDNA_haplogroup_C1_found_in_icelanders_Evidence_of_pre-columbian_contact Icelanders Evidence of pre-columbian contact] == Ítarefni == * Donald H. Jr. Holly (2003): ''A Historiography of an Ahistoricity. On the Beothuk Indians.'' In: ''History and Anthropology'' 14, 2, {{ISSN|0891-9348}}, S. 127–140. * James P. Howley (2000): ''The Beothucks or Red Indians''. Cambridge University Press, Cambridge 1918 (Endurútgáfa: Prospero Books, Toronto, ISBN 1-55267-139-9). * Ingeborg Marshall (2009): ''The Beothuk''. The Newfoundland Historical Society, 2001 (Endurútgáfa: Breakwater Books, St. John’s, ISBN 978-1-55081-258-9). * Ingeborg Marshall (1996). A History and Ethnography of the Beothuk. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. * Ralph T. Pastore (1992): ''Shanawdithit’s People. The Archaeology of the Beothuks''. Breakwater Books, St. John’s. ISBN 0-929048-02-4. * Bruce G. Trigger (Ritstj.) (1978): ''Handbook of North American Indians''. Volume 15: ''Northeast''. Smithsonian Institution Press, Washington DC, ISBN 0-16-004575-4. * Keith John Winter (1975): ''Shananditti. The Last of the Beothuks''. J. J. Douglas Ltd., North Vancouver, ISBN 0-88894-086-6. [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] b49oioa9n8jzc45z26yy6xi30be7h1m 1976478 1976474 2026-08-25T12:29:55Z TKSnaevarr 53243 /* Norræn viðkoma */ 1976478 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wohngebiet Beothuk.png|thumb|Nýfundnaland, heimasvæði Beótúk þjóðflokksins]] '''Beótúk'''-fólkið (eða Beoþúkk) (á ensku Beothuk eða Beothuck; á frönsku Béothuk) sem voru einnig þekktir sem Pi'tow'ke („upp með ánni“) sem nágrannar þeirra [[Mikmak]] kölluðu þá.<ref> Rita Joe: Song of Rita Joe: Autobiography of a Mi'kmaq Poet, Seite 130, University of Nebraska Press, 1996, ISBN 978-0-8032-7594-2.</ref>) var [[Frumbyggjar|frumbyggjaþjóðflokkur]] á eyjunni [[Nýfundnaland]] í austur [[Kanada]]. Yfirleitt er talið er að tungumál þeirra hafi verið svo kallað [[stakmál]], sem hafi haft mörg tökuorð úr [[Algonkínsk tungumál|algonkínskum]] tungumálum.<ref>Hammarström, Harald (September 2015).[ https://muse.jhu.edu/article/593411/pdf "Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review: Online appendices".] Language. 91 (3): s1–s188. doi:10.1353/lan.2015.0049.[https://pure.mpg.de/view/item_2230850 hdl:11858/00-001M-0000-0029-1D58-0.] ISSN 1535-0665.</ref><ref>Campbell, Lyle (June 25, 2024),[ https://academic.oup.com/book/57386/chapter-abstract/464713514 ''North American Indian Languages North of Mexico''] The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 28–145, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0002, ISBN 978-0-19-767346-1</ref> Talið hefur verið að þjóðflokkurinn hafa dáið út á þriðja áratugi 19. aldar. Munnlegar sögur, hins vegar, herma að nokkrir þeirra hafa farið norður til [[Labrador]] og sameinast [[Innu|Innu-þjóðflokknum]] og jafnframt að aðrir einstaklingar hefðu farið í sambúð við evrópska nýlendubúa, Innu og Mikmak fólk.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls.224-226</ref><ref> Steven M. Carr (2020). [https://cdnsciencepub.com/doi/full/10.1139/gen-2019-0149 Evidence for the persistence of ancient Beothuk and Maritime Archaic mitochondrial DNA genome lineages among modern Native American peoples.] Tímaritið Genome, Volume 63, Number 7, July 2020. https://doi.org/10.1139/gen-2019-0149</ref> Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Beótúk eru það Innu, Mikmak. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. ==Heiti== Orðið Beótúk kemur ekki fyrir í ritum fyrr en í lok 18. aldar, þegar safnað var orðum úr tungumáli þeirra frá einstaklingum sem höfðu verið teknir til fanga. Beótúk var það heiti sem þeir notuðu um sjálfa sig og þýddi „manneskjur“ eða „fólkið“ á sama hátt og fjölmargar aðrar þjóðir nota þegar þær tala um sig.<ref>Howley James Patrick, The Beothucks or red Indians : the aboriginal inhabitants of Newfoundland, New York, AMS Press, 1915 (endurútgefið 1979) (ISBN 978-0-404-15589-6 et 0-404-15589-8, OCLC 4500147), Bls. 304-305</ref> Fram að því voru þeir þekktir sem ''rauðskinnar'' vegna þessa að þeir notuðu mikið rautt [[Okkur|okkra]], meðal annars sem andlitsfarða. Hugtakið rauðskinnar eða samsvarandi (''Red Skin'', ''Red Indians'' á [[Enska|ensku]] og ''Peaux-Rouges'', ''Indiens Rouges'' á [[Franska|frönsku]]) um alla frumbyggja Norður-Ameríku (nema inúíta) til aðgreiningar frá Evrópubúum kemur fyrst fyrir í heimildum árið 1769.<ref>Barrie Reynolds et William C. Sturtevant (ritsj.), Handbook of North American Indians, vol. 2, Government Printing Office, 1978:</ref><ref> Lakshmi Gandhi: [https://www.npr.org/sections/codeswitch/2013/09/09/220654611/are-you-ready-for-some-controversy-the-history-of-redskin Are You Ready For Some Controversy? The History Of 'Redskin']. í: Code Switch! 9. September 2013.</ref> == Tungumál og búseta== Afarlítið er vitað um tungumál Beótúk-fólksins og byggist á fjórum stuttum orðasöfnum sem innihalda rúmlega 400 orð og hugtök sem fengust frá handteknum Beótúkkum, 1792<ref> Pulling, George C. 1792. A few facts by G.C. Pulling respecting the Native Indians of the Isle of Newfoundland. Handrit á British Museum, additional MSS 38352.</ref> og 1834<ref>Robinson, Sir Hercules. 1834. "Vocabulary of the Natives of Newfoundland." Royal Geographical Society Journal 4:218-220</ref> Orðalistarnir eru ekki samræmdir og sama orð getur verið umritað á mismunandi vegu. Þess vegna er erfitt að endurskapa [[Hljóðkerfisfræði|hljóðkerfi]] og [[Málfræði|málfræði]] tungumálsins. Listarnir gefa til kynna að þetta tungumál hafi verið mjög ólíkt tungumálum nágranna á meginlandinu og mögulega stakmál. Það er þó möguleg að fjarlæg tengsl hafa verið við algonkínsk tungumál þjóðflokka þar sem nú er [[Quebec]] og Labrador. Þótt svo virðist sem að Beótúk-fólkið hafi eitt sinn búið á öllu Nýfundnalandi og einnig haft samskipti við íbúa á Labrador, koma flestar upplýsingarnar um það frá hópi sem bjó á miðri eyjunni í lok 18. aldar og snemma á 19. öld þegar mjög hafði þrengt að þjóðflokknum.<ref>James A. Tuck (2025). [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Beothuk Canadian Encyclopedia</ref> ==Menningarágrip== Þegar Evrópumenn komust á kynni við Nýfundnaland snemma á 16. öld bjuggu Beótúkkar um alla eyjunna, en sérstaklega á norðausturströndinni þar sem nú heitir Notre Dame og Bonavista-flóar. Stuttu eftir komu Evrópumanna neyddust Beótúkkar að hörfa frá bestu veiðistöðunum við ströndina vegna yfirgangs aðkomumanna. Tölur um fjölda Beótúkka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir ár 1497, allt frá um 1.000.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls 8</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Engar öruggar heimildir eru um fjölda Beótúkka á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa. Fræðimenn á 19. og byrjun 20. aldar áætluðu að um 2.000 Beótúkkar hafi lifað á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa á 15. öld.<ref>[https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/Beothuk.php ''Distribution and Size of the Beothuk Population, Leadership and Communal Activities'']</ref> Reiknað hefur verið útfrá burðargetu vistkerfisins á þeim tíma sem samskipti áttu sér stað að fjöldi Beótúkka hafi lengst af verið á bilinu 1.000 til 1.500.<ref>Adhikari, Mohamed (2023). ''"'Now We Are Natives': The Genocide of the Beothuk People and the Politics of 'Extinction' in Newfoundland"''. In Jacob, Frank; Göllnitz, Martin (eds.). ''Genocide and Mass Violence in the Age of Extremes''. De Gruyter. pp. 115–136. doi:10.1515/9783110781328. ISBN 978-3-11-078132-8. ISSN 2626-6490.</ref> Þeir bjuggu í sjálfbærum fjölskyldueiningum með 30 til 55 einstaklingum.<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 12</ref> en höfðu enga formlega höfðingja eða leitoga. [[Mynd:Beothuk camp.jpg|alt=Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.|thumb|Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.]] Beótúkkar kölluðu bústaði sína ''mamateeks''. <ref>Adhikari 2023, Bls. 117.</ref> Vegna þess að þeir fluttu iðulega milli veiðisvæða og höfðu einnig árstíðabundina búsetu voru fjölbreyttir stílar og byggingaraðferðir við að setja upp mamateeks. Sumar voru ætlaðar til að hýsa eina fjölskyldu yfir sumartímann; aðrar voru gerðar fyrir stærri hópa til vetrardvalar eða til endurtekinnar notkunar ár eftir ár. Mamateeks voru byggðar þannig að alllöngum staurum var raðað í hring, þeir voru bundnir saman efst og mynduðu grindina, þannig að úr varð uppmjó bygging sem var þakin með [[Birki|birkiberki]] sem var saumaður saman og skaraðar. Opið var efst sem reykop. Í miðri byggingunni var [[Eldstæði|eldstæði]] og umhverfis dældir til að sofa í. Þessar dældir, sem virðast hafa verið einstökar fyrir Beótúkka, voru grafnar niður í moldina klæddar með trjágreinum. Bústaðirnir voru vetrarbúnir með því að klæða þá að innan með skinnum og einangra með [[Mosar|mosa]].<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 38</ref> Eitt af því sem vakti athygli Evrópubúa var að Beótúkkarnir báru rautt okkur blandað fitu á andlitið og allan líkaman, og einnig föt, vopn, áhöld og báta. Rauði liturinn var tákn þjóðfloksins og var borin á ungabörn sem tákn um að þau væru hluti af kynþættinum. Á hverju vori var haldin hátíð þar sem húsnæði, bátar og margt annað var borið rauðum lit. Þar sem rauði liturinn er áberandi í greftrunarstöðum Beótúkka er álitið að það hafi einnig haft merkingu tengda trú, svipað og hjá mörgum öðrum frumbyggjaþjóðum sem töldu að rauðleitur litur táknaði [[Yfirnáttúrleiki|dulræn]] öfl. <ref>Marshall, I. (1977). The red ochre people: How Newfoundland's Beothuck Indians lived. útg. J. J. Douglas, ISBN: 0888941579</ref> Helstu veiðidýr Beótúkka voru [[Hreindýr|hreindýr]], [[Lax|lax]] og [[Selaættkvísl|selir]], auk þess sem þeir veiddu aðrar dýrategundir og neyttu fjölda jurtategunda.<ref>Maron, Philippe (2019). [https://spark.stir.ac.uk/wp-content/uploads/2019/07/Article-1-Red-Indians-of-Newfoundland-.pdf"The Passing of the "Red Indians of Newfoundland". Colonisation and Agency in the Beótúk's Extinction in the 17th-19th Centuries: Success and Failure"]. Spark: Stirling International Journal of Postgraduate Research. 5: 1–1 </ref> Beótúkkarnir fylgdu árstíðabundnum fluttningi aðal veiðidýra sinna. Á haustin settu þeir upp girðingar, sumar 40–60 km langar, sem notaðar voru til að reka hreindýrahjarðir að veiðimönnum sem biðu vopnaðir bogum og örvum.<ref>Vaughan, Alden T. (1982-10-01). "From White Man to Redskin: Changing Anglo-American Perceptions of the American Indian". The American Historical Review. 87 (4): 918. doi:10.2307/1857900. ISSN 0002-8762. JSTOR 1857900.</ref> [[Jarðvegur|Jarðvega]]- og [[Fornleifar|fornleifarannsóknir]] hafa leitt í ljós miklar sveiflur í veðurfari, vaxtarskilyrðum og þar af leiðandi sveiflum í veiðistofnum eins og hreindýrum. Lax og margar aðrar fiskitegundir við Nýfundnaland eru mjög árstíðabundnar og aðeins hægt að veiða á sumrin. Árstíðabundar sveiflur í fæðuöflun og viðkvæmni jurta- og dýrategunda á eyjunni og í vötnum hennar þýddi að misvöxtur eða sérlega slæm veður gátu valdið miklum hörmungum. Til að nýta sér árstíðabundin gnægð veiðidýra til fulls þróuðu Beótúkkar ýmsar aðferðir til að varðveita matvæli. <ref>Tuck, James A. & Pastore, Ralph T. 1985. A nice place to visit, but... Prehistoric human extinctions on the Island of Newfoundland. Canadian Journal of Archaeology/Journal canadien d’archéologie 1.9. Bls. 69-80.</ref> Bátar eða [[Kanó|kanóar]] Beótúkka voru úr hreindýra- eða selskinnum og stefni kanóanna var hert með berki grenitjáa. Þessir kanóar líktust [[Kajak|kajökum]] í laginu og voru sagðir vera allt að 4-5 m á lengd og 0,70-0,90 m á breidd með nægu plássi til að flytja börn, hunda og eigur.<ref>Hewson, John (2007). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/nflds/article/view/10104/10365 "Santu's Song".] Memorial University. 22 (1).</ref> ==Samskipti við nágranna og Evrópubúa== ===Norræn viðkoma === Eini fornleifafundurinn sem staðfestir komu og dvöl norrænna manna til norðaustur Norður-Ameríku um ár 1000 hefur fundist í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]] á hinum Mikla norðurskaga á Nýfundnalandi. <ref>Luna Polinelli, Ryan Fenster(2025). [https://ledibooks.com/read/quante-americhe-europei-nel-nuovo-mondo-prima-di-colombo-fra-storia-e-invenzione/section/ed7a370b-c23b-4592-8ad5-d7e994576a90 L’ANSE AUX MEADOWS: THE LIMIT OF NORSE EXPANSION] úr Quante Americhe? Europei nel Nuovo Mondo prima di Colombo fra storia e invenzione. Ritsj Michael Micci og Federica Favero. Ledizioni – LediPublishing. ISBN 9791256004669</ref> Ekki hafa fundist nein merki um að frumbyggjar hafi haft búsetu á skaganum samtímis norrænu búsetunni. Hins vegar sýna rannsóknir að frumbyggjar bjuggu þar bæði fyrir og eftir, í allt að 6000 ár samanlagt.<ref>Charlotte Mary Cotter Whyte (2025). [https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/995504/1/Whyte_Msc_S2025.pdf A middle to late Holocene paleo-environmental study of L’Anse aux Meadows, Newfoundland, Canada]. Concordia University Montreal </ref> Engin merki er um átök milli frumbyggja og norrænu aðkomumanna, ekki er að sjá vísvitandi skemmdir og engar grafir hafa fundist.<ref> Wallace, Birgitta. 2003. The Norse in Newfoundland: L’Anse aux Meadows and Vinland. Newfoundland Studies 1.19. 5-43.</ref> En jarðvegs og gróðurrannsóknir sem gerðar voru 2019 gáfu í skyn að norrænnir menn og frumbyggjar hefðu dvalist samtímis nokkurn spöl frá norrænu húsunum og þar hafi mögulega verið einskonar verslunarsvæði. <ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. </ref> Í Eiríks sögu rauða, 12. kafla, er sagt að þegar [[Þorfinnur karlsefni]] var á leiðinni til [[Grænland|Grænlands]] frá Straumsfirði eftir þriggja vetra dvöl hafi þeir fundið fimm Skrælingja. Einn skeggjaður, tvær konur og tvö börn. Fólkinu var lýst þannig: :Þeir voru smáir menn og illilegir og illt höfðu þeir hár á höfði. Eygðir voru þeir mjög og breiðir í kinnunum og dvöldust þeir um stund og undruðust, reru síðan í brott og suður fyrir nesið. <ref>[http://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða; af Snerpu.is]</ref> Menn Þorfinns náðu dengjunum en hitt komst undan. Þeir tóku drengina með sér til Grænlands og kenndu þeim mál og skírðu. Ferðalýsingin bendir mjög til vesturstrandar Nýfundnalands og þá hafa þessir Skrælingjar að öllum líkindum verið af þjóðflokki Beótúkka.<ref> Ulrich Johann (2022). 6.17</ref> [[Haraldur Bessason]] segir svo frá í bók sinni ''Bréfi til Brands'': :Hafi Vínland verið einhvers staðar við austurströnd Kanada eða Bandaríkjanna væri það að minnsta kosti brot gegn málvenju að halda því fram að þessi lýsing [Eiríks sögu rauða] hafi átt við ættkvísl eskimóa. Svo vel vill til að vísindamenn hafa leitt næstum óyggjandi líkur að því að hér hafi verið á ferðinni sú grein indíána sem Beóþúkkar voru nefndir. <ref>[http://gegnir.is/F/M781MSDB1MV6QCE87SIMJJ689D1YHDRA3PD7P6CSM5FINDKKVH-63897?func=find-acc&acc_sequence=001514063 Haraldur Bessason; Bréf til Brands, Ormstunga 1999; bls. 38]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===Nágrannar=== Samkvæmt munnmælasögum beggja þjóðflokka áttu áttu Beótúk-fólkið í aldalöngum deilum og baráttu við Mikimak-fólkið í vestri og einnig við Innu í norðri. Sambandið við Innu-fólkið var þó einnig vinsamlegt á tímum, meðal annar fengu þeir steinexir og önnur verkfæri frá þeim, og hóparnir fóru í gagnkvæmar heimsóttnir. Talið er að síðastu eftirlifandi Beótúk-einstaklingarnir hefðu flutt til Innu-fólksins í Labrador. ===Evrópuáhrif=== Þegar [[Giovanni Caboto]] (þekktari sem John Cabot) kom í land á Nýfundnalandi árið 1497 sá hann að þar voru ummerki sem bentu til þess að þar byggi fólk en sá engan. Þegar Evrópumenn komust í kynni við Beótúk-fólkið snemma á 16. öld bjuggu flestir þeirra á norðausturströnd Nýfundnalands. Eftir komu Cabot voru fyrstu Evrópumenn sem fóru að sækja Nýfundnaland heim [[Baskar|baskneskir]],<ref>Peter Bakker, “‘The Language of the Coast Tribes Is Half Basque’: A Basque-American Indian Pidgin in Use between Europeans and Native Americans in North America, ca. 1540-ca. 1640,” Anthropological Linguistics, 31 (1989): Bls. 117–143</ref> [[Bretanía|bretónskir]] og [[England|enskir]] [[Sjómennska|fiskimenn]] sem komu þangað reglulega á [[Vertíð|vertíðum]], enda var gnægð [[Þorskur|þorsks]] og annara fiska á miðunum.<ref>Matt Dwyer (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/fishing-admirals.php Fishing Admirals.] The Newfoundland and Labrador Heritage </ref> Stuttu eftir komu Evrópubúanna neyddist Beótúk-fólkið til að flytja frá strandhéruðunum inn í landið vegna yfirgangs evrópumanna. Koma Evrópubúa raskaði valdajafnvægi milli þjóðflokka svæðisins verulega. [[Konungur Englands|Enska krúnan]] gerði tilkall til Nýfundnalands árið 1583 og kom á fót nokkrum fiskiþorpum. Mikmak-fólk frá svæðinu þar sem nú heitir [[Nova Scotia]], [[Eyja Játvarðs prins|Prins Edward-eyju]] og [[New Brunswick]], hófu að ferðast norður til að eiga viðskipti við Englendinga með evrópskar [[Málmur|málm]]- og [[Vefnaður|vefnaðarvörur]] eins og [[Ketill|katla]], [[Hnífur|hnífa]] og teppi. Fleir og fleir Mikmak settust að lokum að á eyjunni og byggðu upp eigin þorp. Ólíkt mörgum öðrum frumbyggjum forðust Beótúk-menn samskipti við Evrópubúa, <ref>Adhikari 2023, Bls. 118.</ref> og þeir fluttu inn í landið þegar evrópskar byggðir jukust og komu einungis á fyrrum bækistöðvar til að sækja hluti gerða úr málmi. Þeir söfnuðu og tóku með sér einnig öll [[Verkfæri|verkfæri]] og annað efni til dæmis [[Nagli|nagla]], [[Öngull|öngla]] og [[Pottur|potta]] og pönnur sem evrópsku sjómennirnir skildu eftir sig þegar þeir höfðu verkað aflann, [[Salt|saltað]] og þurrkað áður en þeir fluttu hann til Evrópu að lokinni verktíð. Þegar Evrópskir landnemar fóru að setjast að á seinni hluta 18. aldar fóru þeir að keppa við Beótúk-fólkið um veiði á laxi, selum og fuglum og aðrum strandgæðum sem voru mikilvægur hluti af mataræði þeirra og lífsstíl. Aðgangur Beótúka að auðlindum hélt áfram að minnka þegar Evrópsk landnám stækkuðu norður og vestur. Inn í landi lögðu Evrópskir loðveiðimenn gildrur, röskuðu hreindýraveiðum og stálu úr vistum Beótúk-manna. Beótúk-menn hins vegar stálu gildrum til að nýta málminn og stálu einnig úr heimilum og geymslum Evrópskra landnema og einnig voru dæmi um að þeir hafi ráðist á þá.<ref>Upton, L. F. S. (1991). "The Extermination of the Beothucks of Newfoundland". úr Miller, J. (ritsj.). Sweet promises: a reader on Indian-white relations in Canada. Toronto: University of Toronto Press. bls. 68–89. ISBN 0-8020-6818-9.</ref><ref> Harries, John (2010). "Of bleeding skulls and the postcolonial uncanny: bones and the presence of Nonosabasut and Demasduit". Journal of Material Culture. 15 (4): 403–421. doi:10.1177/1359183510382962</ref> Allt þetta leiddi til fjandskapar og gagnkvæmu ofbeldi.<ref> Adhikari 2023, Bls. 119–121.</ref> Ólíkt öðrum frumbyggjum Ameríku virðist Beótúk-fólkið ekki hafa haft áhuga á að komast yfir [[Skotvopn|skotvopn]].<ref> Marshall 1996, bls. 33. </ref> Með skotvopnum og tækni höfðu landnemarnir yfirleitt yfirhöndina bæði í veiðum og skærum. ===Þjóðflokkur hverfur=== Tölur um fjölda Beótúka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir 1497, allt frá um 1000.<ref>Marshall 1996, bls. 89.</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Áætlanir um fjölda eftirlifandi Beótúka í lok fyrsta áratugar 19. aldar eru mjög mismunandi, frá um 150 upp í 300. <ref> Marshall 1996, bls. 147. </ref> Í lok 18. aldar varð mjög aðþrengt að Beótúkkum þegar fólk frá bæði Mikmak og Innu fluttu inn á landsvæði þeirra á Nýfundnalands.<ref> The Beótúk of Newfoundland". visitnewfoundland.ca. January 5, 2013.</ref><ref>Adhikari 2023, Bls. 119.</ref> „''Beótúk-fólkið gat ekki séð sér fyrir nægilegri fæðu innan þeirra svæða sem það hafði aðgang að.''“ <ref>Kuch, M; et al. (2007). "A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: A systematic approach to ancient human DNA" (PDF). American Journal of Physical Anthropology. 132 (4): 594–604. doi:10.1002/ajpa.20536. PMID 17205549.</ref> Sögur um að Mikmak-menn hafi fengið skotpeninga fyrir að drepa Beótúkka og þurft að sýna [[Svarðfletting|flegið höfuðleður]] til að fá borgað voru algengar á 19.öld. Hins vegar eru engar heimildir til um þetta og flestir nútíma sagnfræðingar telja þetta vera þjóðsögur.<ref> Hillier, Bernice (June 21, 2021). "There's nothing to prove it, but Mi'kmaw mercenary myth persists, say researchers". CBC News. CBC.</ref><ref> Adhikari 2023, bls. 115–116.</ref> Ástæðurnar fyrir því að Beótúkkar hurfu sem sérstakur þjóðflokkur voru margar: Skortur á mat vegna samkeppni við og flótta frá evrópskum landnemum; [[Bólusótt|bólusótt]] og aðrir smitsjúkdómar sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir; landlægir [[Berklar|berklar]];<ref> Marshall I.(1981) - Disease as a factor in the demise of the Beothuk Indians. úr: Wilton C, editor. Change and continuity, Vol.1. Toronto: McGraw-Hill Ryerson.</ref> og ekki síst ofsóknir Evrópskra veiðimanna og landnema. Árið 1829, lést [[Nancy Shanawhdit]] sem talin er vera síðasti fulltrúi þjóðflokksins og hann þar með talinn útdauður.<ref> Anonymous (James McGregor) (1836). "Shaa-naan-dithit, or The Last of The Boëothics". Fraser's Magazine for Town and Country. XIII (LXXV): 316–323. Archived from the original on August 8, 2016. (Endurútgefið, Toronto: Canadiana House, 1969)</ref><ref> Harring, Sidney L. (2021). "'Shooting a Black Duck': Genocidal Settler Violence against Indigenous Peoples and the Creation of Canada". In Adhikari, Mohamed (ritstj.). Civilian-Driven Violence and the Genocide of Indigenous Peoples in Settler Societies. Routledge. Bls. 87. ISBN 978-1-003-01555-0.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/11/17/eiga_raetur_ad_rekja_til_indiana/ „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010] * [https://www.researchgate.net/publication/47743881_A_new_subclade_of_mtDNA_haplogroup_C1_found_in_icelanders_Evidence_of_pre-columbian_contact Icelanders Evidence of pre-columbian contact] == Ítarefni == * Donald H. Jr. Holly (2003): ''A Historiography of an Ahistoricity. On the Beothuk Indians.'' In: ''History and Anthropology'' 14, 2, {{ISSN|0891-9348}}, S. 127–140. * James P. Howley (2000): ''The Beothucks or Red Indians''. Cambridge University Press, Cambridge 1918 (Endurútgáfa: Prospero Books, Toronto, ISBN 1-55267-139-9). * Ingeborg Marshall (2009): ''The Beothuk''. The Newfoundland Historical Society, 2001 (Endurútgáfa: Breakwater Books, St. John’s, ISBN 978-1-55081-258-9). * Ingeborg Marshall (1996). A History and Ethnography of the Beothuk. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. * Ralph T. Pastore (1992): ''Shanawdithit’s People. The Archaeology of the Beothuks''. Breakwater Books, St. John’s. ISBN 0-929048-02-4. * Bruce G. Trigger (Ritstj.) (1978): ''Handbook of North American Indians''. Volume 15: ''Northeast''. Smithsonian Institution Press, Washington DC, ISBN 0-16-004575-4. * Keith John Winter (1975): ''Shananditti. The Last of the Beothuks''. J. J. Douglas Ltd., North Vancouver, ISBN 0-88894-086-6. [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] d42axudlaqmr9rf0j6r5bnd327adqhx 1976542 1976478 2026-08-26T11:10:56Z Masae 538 /* Norræn viðkoma */ 1976542 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wohngebiet Beothuk.png|thumb|Nýfundnaland, heimasvæði Beótúk þjóðflokksins]] '''Beótúk'''-fólkið (eða Beoþúkk) (á ensku Beothuk eða Beothuck; á frönsku Béothuk) sem voru einnig þekktir sem Pi'tow'ke („upp með ánni“) sem nágrannar þeirra [[Mikmak]] kölluðu þá.<ref> Rita Joe: Song of Rita Joe: Autobiography of a Mi'kmaq Poet, Seite 130, University of Nebraska Press, 1996, ISBN 978-0-8032-7594-2.</ref>) var [[Frumbyggjar|frumbyggjaþjóðflokkur]] á eyjunni [[Nýfundnaland]] í austur [[Kanada]]. Yfirleitt er talið er að tungumál þeirra hafi verið svo kallað [[stakmál]], sem hafi haft mörg tökuorð úr [[Algonkínsk tungumál|algonkínskum]] tungumálum.<ref>Hammarström, Harald (September 2015).[ https://muse.jhu.edu/article/593411/pdf "Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review: Online appendices".] Language. 91 (3): s1–s188. doi:10.1353/lan.2015.0049.[https://pure.mpg.de/view/item_2230850 hdl:11858/00-001M-0000-0029-1D58-0.] ISSN 1535-0665.</ref><ref>Campbell, Lyle (June 25, 2024),[ https://academic.oup.com/book/57386/chapter-abstract/464713514 ''North American Indian Languages North of Mexico''] The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 28–145, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0002, ISBN 978-0-19-767346-1</ref> Talið hefur verið að þjóðflokkurinn hafa dáið út á þriðja áratugi 19. aldar. Munnlegar sögur, hins vegar, herma að nokkrir þeirra hafa farið norður til [[Labrador]] og sameinast [[Innu|Innu-þjóðflokknum]] og jafnframt að aðrir einstaklingar hefðu farið í sambúð við evrópska nýlendubúa, Innu og Mikmak fólk.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls.224-226</ref><ref> Steven M. Carr (2020). [https://cdnsciencepub.com/doi/full/10.1139/gen-2019-0149 Evidence for the persistence of ancient Beothuk and Maritime Archaic mitochondrial DNA genome lineages among modern Native American peoples.] Tímaritið Genome, Volume 63, Number 7, July 2020. https://doi.org/10.1139/gen-2019-0149</ref> Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Beótúk eru það Innu, Mikmak. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. ==Heiti== Orðið Beótúk kemur ekki fyrir í ritum fyrr en í lok 18. aldar, þegar safnað var orðum úr tungumáli þeirra frá einstaklingum sem höfðu verið teknir til fanga. Beótúk var það heiti sem þeir notuðu um sjálfa sig og þýddi „manneskjur“ eða „fólkið“ á sama hátt og fjölmargar aðrar þjóðir nota þegar þær tala um sig.<ref>Howley James Patrick, The Beothucks or red Indians : the aboriginal inhabitants of Newfoundland, New York, AMS Press, 1915 (endurútgefið 1979) (ISBN 978-0-404-15589-6 et 0-404-15589-8, OCLC 4500147), Bls. 304-305</ref> Fram að því voru þeir þekktir sem ''rauðskinnar'' vegna þessa að þeir notuðu mikið rautt [[Okkur|okkra]], meðal annars sem andlitsfarða. Hugtakið rauðskinnar eða samsvarandi (''Red Skin'', ''Red Indians'' á [[Enska|ensku]] og ''Peaux-Rouges'', ''Indiens Rouges'' á [[Franska|frönsku]]) um alla frumbyggja Norður-Ameríku (nema inúíta) til aðgreiningar frá Evrópubúum kemur fyrst fyrir í heimildum árið 1769.<ref>Barrie Reynolds et William C. Sturtevant (ritsj.), Handbook of North American Indians, vol. 2, Government Printing Office, 1978:</ref><ref> Lakshmi Gandhi: [https://www.npr.org/sections/codeswitch/2013/09/09/220654611/are-you-ready-for-some-controversy-the-history-of-redskin Are You Ready For Some Controversy? The History Of 'Redskin']. í: Code Switch! 9. September 2013.</ref> == Tungumál og búseta== Afarlítið er vitað um tungumál Beótúk-fólksins og byggist á fjórum stuttum orðasöfnum sem innihalda rúmlega 400 orð og hugtök sem fengust frá handteknum Beótúkkum, 1792<ref> Pulling, George C. 1792. A few facts by G.C. Pulling respecting the Native Indians of the Isle of Newfoundland. Handrit á British Museum, additional MSS 38352.</ref> og 1834<ref>Robinson, Sir Hercules. 1834. "Vocabulary of the Natives of Newfoundland." Royal Geographical Society Journal 4:218-220</ref> Orðalistarnir eru ekki samræmdir og sama orð getur verið umritað á mismunandi vegu. Þess vegna er erfitt að endurskapa [[Hljóðkerfisfræði|hljóðkerfi]] og [[Málfræði|málfræði]] tungumálsins. Listarnir gefa til kynna að þetta tungumál hafi verið mjög ólíkt tungumálum nágranna á meginlandinu og mögulega stakmál. Það er þó möguleg að fjarlæg tengsl hafa verið við algonkínsk tungumál þjóðflokka þar sem nú er [[Quebec]] og Labrador. Þótt svo virðist sem að Beótúk-fólkið hafi eitt sinn búið á öllu Nýfundnalandi og einnig haft samskipti við íbúa á Labrador, koma flestar upplýsingarnar um það frá hópi sem bjó á miðri eyjunni í lok 18. aldar og snemma á 19. öld þegar mjög hafði þrengt að þjóðflokknum.<ref>James A. Tuck (2025). [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Beothuk Canadian Encyclopedia</ref> ==Menningarágrip== Þegar Evrópumenn komust á kynni við Nýfundnaland snemma á 16. öld bjuggu Beótúkkar um alla eyjunna, en sérstaklega á norðausturströndinni þar sem nú heitir Notre Dame og Bonavista-flóar. Stuttu eftir komu Evrópumanna neyddust Beótúkkar að hörfa frá bestu veiðistöðunum við ströndina vegna yfirgangs aðkomumanna. Tölur um fjölda Beótúkka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir ár 1497, allt frá um 1.000.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls 8</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Engar öruggar heimildir eru um fjölda Beótúkka á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa. Fræðimenn á 19. og byrjun 20. aldar áætluðu að um 2.000 Beótúkkar hafi lifað á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa á 15. öld.<ref>[https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/Beothuk.php ''Distribution and Size of the Beothuk Population, Leadership and Communal Activities'']</ref> Reiknað hefur verið útfrá burðargetu vistkerfisins á þeim tíma sem samskipti áttu sér stað að fjöldi Beótúkka hafi lengst af verið á bilinu 1.000 til 1.500.<ref>Adhikari, Mohamed (2023). ''"'Now We Are Natives': The Genocide of the Beothuk People and the Politics of 'Extinction' in Newfoundland"''. In Jacob, Frank; Göllnitz, Martin (eds.). ''Genocide and Mass Violence in the Age of Extremes''. De Gruyter. pp. 115–136. doi:10.1515/9783110781328. ISBN 978-3-11-078132-8. ISSN 2626-6490.</ref> Þeir bjuggu í sjálfbærum fjölskyldueiningum með 30 til 55 einstaklingum.<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 12</ref> en höfðu enga formlega höfðingja eða leitoga. [[Mynd:Beothuk camp.jpg|alt=Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.|thumb|Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.]] Beótúkkar kölluðu bústaði sína ''mamateeks''. <ref>Adhikari 2023, Bls. 117.</ref> Vegna þess að þeir fluttu iðulega milli veiðisvæða og höfðu einnig árstíðabundina búsetu voru fjölbreyttir stílar og byggingaraðferðir við að setja upp mamateeks. Sumar voru ætlaðar til að hýsa eina fjölskyldu yfir sumartímann; aðrar voru gerðar fyrir stærri hópa til vetrardvalar eða til endurtekinnar notkunar ár eftir ár. Mamateeks voru byggðar þannig að alllöngum staurum var raðað í hring, þeir voru bundnir saman efst og mynduðu grindina, þannig að úr varð uppmjó bygging sem var þakin með [[Birki|birkiberki]] sem var saumaður saman og skaraðar. Opið var efst sem reykop. Í miðri byggingunni var [[Eldstæði|eldstæði]] og umhverfis dældir til að sofa í. Þessar dældir, sem virðast hafa verið einstökar fyrir Beótúkka, voru grafnar niður í moldina klæddar með trjágreinum. Bústaðirnir voru vetrarbúnir með því að klæða þá að innan með skinnum og einangra með [[Mosar|mosa]].<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 38</ref> Eitt af því sem vakti athygli Evrópubúa var að Beótúkkarnir báru rautt okkur blandað fitu á andlitið og allan líkaman, og einnig föt, vopn, áhöld og báta. Rauði liturinn var tákn þjóðfloksins og var borin á ungabörn sem tákn um að þau væru hluti af kynþættinum. Á hverju vori var haldin hátíð þar sem húsnæði, bátar og margt annað var borið rauðum lit. Þar sem rauði liturinn er áberandi í greftrunarstöðum Beótúkka er álitið að það hafi einnig haft merkingu tengda trú, svipað og hjá mörgum öðrum frumbyggjaþjóðum sem töldu að rauðleitur litur táknaði [[Yfirnáttúrleiki|dulræn]] öfl. <ref>Marshall, I. (1977). The red ochre people: How Newfoundland's Beothuck Indians lived. útg. J. J. Douglas, ISBN: 0888941579</ref> Helstu veiðidýr Beótúkka voru [[Hreindýr|hreindýr]], [[Lax|lax]] og [[Selaættkvísl|selir]], auk þess sem þeir veiddu aðrar dýrategundir og neyttu fjölda jurtategunda.<ref>Maron, Philippe (2019). [https://spark.stir.ac.uk/wp-content/uploads/2019/07/Article-1-Red-Indians-of-Newfoundland-.pdf"The Passing of the "Red Indians of Newfoundland". Colonisation and Agency in the Beótúk's Extinction in the 17th-19th Centuries: Success and Failure"]. Spark: Stirling International Journal of Postgraduate Research. 5: 1–1 </ref> Beótúkkarnir fylgdu árstíðabundnum fluttningi aðal veiðidýra sinna. Á haustin settu þeir upp girðingar, sumar 40–60 km langar, sem notaðar voru til að reka hreindýrahjarðir að veiðimönnum sem biðu vopnaðir bogum og örvum.<ref>Vaughan, Alden T. (1982-10-01). "From White Man to Redskin: Changing Anglo-American Perceptions of the American Indian". The American Historical Review. 87 (4): 918. doi:10.2307/1857900. ISSN 0002-8762. JSTOR 1857900.</ref> [[Jarðvegur|Jarðvega]]- og [[Fornleifar|fornleifarannsóknir]] hafa leitt í ljós miklar sveiflur í veðurfari, vaxtarskilyrðum og þar af leiðandi sveiflum í veiðistofnum eins og hreindýrum. Lax og margar aðrar fiskitegundir við Nýfundnaland eru mjög árstíðabundnar og aðeins hægt að veiða á sumrin. Árstíðabundar sveiflur í fæðuöflun og viðkvæmni jurta- og dýrategunda á eyjunni og í vötnum hennar þýddi að misvöxtur eða sérlega slæm veður gátu valdið miklum hörmungum. Til að nýta sér árstíðabundin gnægð veiðidýra til fulls þróuðu Beótúkkar ýmsar aðferðir til að varðveita matvæli. <ref>Tuck, James A. & Pastore, Ralph T. 1985. A nice place to visit, but... Prehistoric human extinctions on the Island of Newfoundland. Canadian Journal of Archaeology/Journal canadien d’archéologie 1.9. Bls. 69-80.</ref> Bátar eða [[Kanó|kanóar]] Beótúkka voru úr hreindýra- eða selskinnum og stefni kanóanna var hert með berki grenitjáa. Þessir kanóar líktust [[Kajak|kajökum]] í laginu og voru sagðir vera allt að 4-5 m á lengd og 0,70-0,90 m á breidd með nægu plássi til að flytja börn, hunda og eigur.<ref>Hewson, John (2007). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/nflds/article/view/10104/10365 "Santu's Song".] Memorial University. 22 (1).</ref> ==Samskipti við nágranna og Evrópubúa== ===Norræn viðkoma === Eini fornleifafundurinn sem staðfestir komu og dvöl norrænna manna til norðaustur Norður-Ameríku um ár 1000 hefur fundist í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]] á hinum Mikla norðurskaga á Nýfundnalandi. <ref>Luna Polinelli, Ryan Fenster(2025). [https://ledibooks.com/read/quante-americhe-europei-nel-nuovo-mondo-prima-di-colombo-fra-storia-e-invenzione/section/ed7a370b-c23b-4592-8ad5-d7e994576a90 L’ANSE AUX MEADOWS: THE LIMIT OF NORSE EXPANSION] úr Quante Americhe? Europei nel Nuovo Mondo prima di Colombo fra storia e invenzione. Ritsj Michael Micci og Federica Favero. Ledizioni – LediPublishing. ISBN 9791256004669</ref> Ekki hafa fundist nein merki um að frumbyggjar hafi haft búsetu á skaganum samtímis norrænu búsetunni. Hins vegar sýna rannsóknir að frumbyggjar bjuggu þar bæði fyrir og eftir, í allt að 6000 ár samanlagt.<ref>Charlotte Mary Cotter Whyte (2025). [https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/995504/1/Whyte_Msc_S2025.pdf A middle to late Holocene paleo-environmental study of L’Anse aux Meadows, Newfoundland, Canada]. Concordia University Montreal </ref> Engin merki er um átök milli frumbyggja og norrænu aðkomumanna, ekki er að sjá vísvitandi skemmdir og engar grafir hafa fundist.<ref> Wallace, Birgitta. 2003. The Norse in Newfoundland: L’Anse aux Meadows and Vinland. Newfoundland Studies 1.19. 5-43.</ref> En jarðvegs og gróðurrannsóknir sem gerðar voru 2019 gáfu í skyn að norrænnir menn og frumbyggjar hefðu dvalist samtímis nokkurn spöl frá norrænu húsunum og þar hafi mögulega verið einskonar verslunarsvæði. <ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. </ref> Í Eiríks sögu rauða, 12. kafla, er sagt að þegar [[Þorfinnur karlsefni]] var á leiðinni til [[Grænland|Grænlands]] frá Straumsfirði eftir þriggja vetra dvöl hafi þeir fundið fimm Skrælingja. Einn skeggjaður, tvær konur og tvö börn. <ref>[http://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða; af Snerpu.is]</ref> Menn Þorfinns náðu dengjunum en hitt komst undan. Þeir tóku drengina með sér til Grænlands og kenndu þeim mál og skírðu. Ferðalýsingin bendir mjög til vesturstrandar Nýfundnalands og þá hafa þessir Skrælingjar að öllum líkindum verið af þjóðflokki Beótúkka.<ref> Ulrich Johann (2022). 6.17</ref> Í Eiríks sögu rauða, 10. kafla, er sagt frá því þegar Þorfinnur og menn hans höfðu verið í hálfan mánuð þar sem þeir kölluðu Hóp landið að þeir sáu níu húðkeipa og var róðrarmönnum lýst svo: :Þeir voru smáir menn og illilegir og illt höfðu þeir hár á höfði. Eygðir voru þeir mjög og breiðir í kinnunum og dvöldust þeir um stund og undruðust, reru síðan í brott og suður fyrir nesið.[<ref>http://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða; af Snerpu.is]</ref> [[Haraldur Bessason]] segir svo frá í bók sinni ''Bréfi til Brands'': :Hafi Vínland verið einhvers staðar við austurströnd Kanada eða Bandaríkjanna væri það að minnsta kosti brot gegn málvenju að halda því fram að þessi lýsing [Eiríks sögu rauða] hafi átt við ættkvísl eskimóa. Svo vel vill til að vísindamenn hafa leitt næstum óyggjandi líkur að því að hér hafi verið á ferðinni sú grein indíána sem Beóþúkkar voru nefndir. <ref>[http://gegnir.is/F/M781MSDB1MV6QCE87SIMJJ689D1YHDRA3PD7P6CSM5FINDKKVH-63897?func=find-acc&acc_sequence=001514063 Haraldur Bessason; Bréf til Brands, Ormstunga 1999; bls. 38]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===Nágrannar=== Samkvæmt munnmælasögum beggja þjóðflokka áttu áttu Beótúk-fólkið í aldalöngum deilum og baráttu við Mikimak-fólkið í vestri og einnig við Innu í norðri. Sambandið við Innu-fólkið var þó einnig vinsamlegt á tímum, meðal annar fengu þeir steinexir og önnur verkfæri frá þeim, og hóparnir fóru í gagnkvæmar heimsóttnir. Talið er að síðastu eftirlifandi Beótúk-einstaklingarnir hefðu flutt til Innu-fólksins í Labrador. ===Evrópuáhrif=== Þegar [[Giovanni Caboto]] (þekktari sem John Cabot) kom í land á Nýfundnalandi árið 1497 sá hann að þar voru ummerki sem bentu til þess að þar byggi fólk en sá engan. Þegar Evrópumenn komust í kynni við Beótúk-fólkið snemma á 16. öld bjuggu flestir þeirra á norðausturströnd Nýfundnalands. Eftir komu Cabot voru fyrstu Evrópumenn sem fóru að sækja Nýfundnaland heim [[Baskar|baskneskir]],<ref>Peter Bakker, “‘The Language of the Coast Tribes Is Half Basque’: A Basque-American Indian Pidgin in Use between Europeans and Native Americans in North America, ca. 1540-ca. 1640,” Anthropological Linguistics, 31 (1989): Bls. 117–143</ref> [[Bretanía|bretónskir]] og [[England|enskir]] [[Sjómennska|fiskimenn]] sem komu þangað reglulega á [[Vertíð|vertíðum]], enda var gnægð [[Þorskur|þorsks]] og annara fiska á miðunum.<ref>Matt Dwyer (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/fishing-admirals.php Fishing Admirals.] The Newfoundland and Labrador Heritage </ref> Stuttu eftir komu Evrópubúanna neyddist Beótúk-fólkið til að flytja frá strandhéruðunum inn í landið vegna yfirgangs evrópumanna. Koma Evrópubúa raskaði valdajafnvægi milli þjóðflokka svæðisins verulega. [[Konungur Englands|Enska krúnan]] gerði tilkall til Nýfundnalands árið 1583 og kom á fót nokkrum fiskiþorpum. Mikmak-fólk frá svæðinu þar sem nú heitir [[Nova Scotia]], [[Eyja Játvarðs prins|Prins Edward-eyju]] og [[New Brunswick]], hófu að ferðast norður til að eiga viðskipti við Englendinga með evrópskar [[Málmur|málm]]- og [[Vefnaður|vefnaðarvörur]] eins og [[Ketill|katla]], [[Hnífur|hnífa]] og teppi. Fleir og fleir Mikmak settust að lokum að á eyjunni og byggðu upp eigin þorp. Ólíkt mörgum öðrum frumbyggjum forðust Beótúk-menn samskipti við Evrópubúa, <ref>Adhikari 2023, Bls. 118.</ref> og þeir fluttu inn í landið þegar evrópskar byggðir jukust og komu einungis á fyrrum bækistöðvar til að sækja hluti gerða úr málmi. Þeir söfnuðu og tóku með sér einnig öll [[Verkfæri|verkfæri]] og annað efni til dæmis [[Nagli|nagla]], [[Öngull|öngla]] og [[Pottur|potta]] og pönnur sem evrópsku sjómennirnir skildu eftir sig þegar þeir höfðu verkað aflann, [[Salt|saltað]] og þurrkað áður en þeir fluttu hann til Evrópu að lokinni verktíð. Þegar Evrópskir landnemar fóru að setjast að á seinni hluta 18. aldar fóru þeir að keppa við Beótúk-fólkið um veiði á laxi, selum og fuglum og aðrum strandgæðum sem voru mikilvægur hluti af mataræði þeirra og lífsstíl. Aðgangur Beótúka að auðlindum hélt áfram að minnka þegar Evrópsk landnám stækkuðu norður og vestur. Inn í landi lögðu Evrópskir loðveiðimenn gildrur, röskuðu hreindýraveiðum og stálu úr vistum Beótúk-manna. Beótúk-menn hins vegar stálu gildrum til að nýta málminn og stálu einnig úr heimilum og geymslum Evrópskra landnema og einnig voru dæmi um að þeir hafi ráðist á þá.<ref>Upton, L. F. S. (1991). "The Extermination of the Beothucks of Newfoundland". úr Miller, J. (ritsj.). Sweet promises: a reader on Indian-white relations in Canada. Toronto: University of Toronto Press. bls. 68–89. ISBN 0-8020-6818-9.</ref><ref> Harries, John (2010). "Of bleeding skulls and the postcolonial uncanny: bones and the presence of Nonosabasut and Demasduit". Journal of Material Culture. 15 (4): 403–421. doi:10.1177/1359183510382962</ref> Allt þetta leiddi til fjandskapar og gagnkvæmu ofbeldi.<ref> Adhikari 2023, Bls. 119–121.</ref> Ólíkt öðrum frumbyggjum Ameríku virðist Beótúk-fólkið ekki hafa haft áhuga á að komast yfir [[Skotvopn|skotvopn]].<ref> Marshall 1996, bls. 33. </ref> Með skotvopnum og tækni höfðu landnemarnir yfirleitt yfirhöndina bæði í veiðum og skærum. ===Þjóðflokkur hverfur=== Tölur um fjölda Beótúka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir 1497, allt frá um 1000.<ref>Marshall 1996, bls. 89.</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Áætlanir um fjölda eftirlifandi Beótúka í lok fyrsta áratugar 19. aldar eru mjög mismunandi, frá um 150 upp í 300. <ref> Marshall 1996, bls. 147. </ref> Í lok 18. aldar varð mjög aðþrengt að Beótúkkum þegar fólk frá bæði Mikmak og Innu fluttu inn á landsvæði þeirra á Nýfundnalands.<ref> The Beótúk of Newfoundland". visitnewfoundland.ca. January 5, 2013.</ref><ref>Adhikari 2023, Bls. 119.</ref> „''Beótúk-fólkið gat ekki séð sér fyrir nægilegri fæðu innan þeirra svæða sem það hafði aðgang að.''“ <ref>Kuch, M; et al. (2007). "A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: A systematic approach to ancient human DNA" (PDF). American Journal of Physical Anthropology. 132 (4): 594–604. doi:10.1002/ajpa.20536. PMID 17205549.</ref> Sögur um að Mikmak-menn hafi fengið skotpeninga fyrir að drepa Beótúkka og þurft að sýna [[Svarðfletting|flegið höfuðleður]] til að fá borgað voru algengar á 19.öld. Hins vegar eru engar heimildir til um þetta og flestir nútíma sagnfræðingar telja þetta vera þjóðsögur.<ref> Hillier, Bernice (June 21, 2021). "There's nothing to prove it, but Mi'kmaw mercenary myth persists, say researchers". CBC News. CBC.</ref><ref> Adhikari 2023, bls. 115–116.</ref> Ástæðurnar fyrir því að Beótúkkar hurfu sem sérstakur þjóðflokkur voru margar: Skortur á mat vegna samkeppni við og flótta frá evrópskum landnemum; [[Bólusótt|bólusótt]] og aðrir smitsjúkdómar sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir; landlægir [[Berklar|berklar]];<ref> Marshall I.(1981) - Disease as a factor in the demise of the Beothuk Indians. úr: Wilton C, editor. Change and continuity, Vol.1. Toronto: McGraw-Hill Ryerson.</ref> og ekki síst ofsóknir Evrópskra veiðimanna og landnema. Árið 1829, lést [[Nancy Shanawhdit]] sem talin er vera síðasti fulltrúi þjóðflokksins og hann þar með talinn útdauður.<ref> Anonymous (James McGregor) (1836). "Shaa-naan-dithit, or The Last of The Boëothics". Fraser's Magazine for Town and Country. XIII (LXXV): 316–323. Archived from the original on August 8, 2016. (Endurútgefið, Toronto: Canadiana House, 1969)</ref><ref> Harring, Sidney L. (2021). "'Shooting a Black Duck': Genocidal Settler Violence against Indigenous Peoples and the Creation of Canada". In Adhikari, Mohamed (ritstj.). Civilian-Driven Violence and the Genocide of Indigenous Peoples in Settler Societies. Routledge. Bls. 87. ISBN 978-1-003-01555-0.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/11/17/eiga_raetur_ad_rekja_til_indiana/ „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010] * [https://www.researchgate.net/publication/47743881_A_new_subclade_of_mtDNA_haplogroup_C1_found_in_icelanders_Evidence_of_pre-columbian_contact Icelanders Evidence of pre-columbian contact] == Ítarefni == * Donald H. Jr. Holly (2003): ''A Historiography of an Ahistoricity. On the Beothuk Indians.'' In: ''History and Anthropology'' 14, 2, {{ISSN|0891-9348}}, S. 127–140. * James P. Howley (2000): ''The Beothucks or Red Indians''. Cambridge University Press, Cambridge 1918 (Endurútgáfa: Prospero Books, Toronto, ISBN 1-55267-139-9). * Ingeborg Marshall (2009): ''The Beothuk''. The Newfoundland Historical Society, 2001 (Endurútgáfa: Breakwater Books, St. John’s, ISBN 978-1-55081-258-9). * Ingeborg Marshall (1996). A History and Ethnography of the Beothuk. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. * Ralph T. Pastore (1992): ''Shanawdithit’s People. The Archaeology of the Beothuks''. Breakwater Books, St. John’s. ISBN 0-929048-02-4. * Bruce G. Trigger (Ritstj.) (1978): ''Handbook of North American Indians''. Volume 15: ''Northeast''. Smithsonian Institution Press, Washington DC, ISBN 0-16-004575-4. * Keith John Winter (1975): ''Shananditti. The Last of the Beothuks''. J. J. Douglas Ltd., North Vancouver, ISBN 0-88894-086-6. [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 33o3xsymli1m9ysakxu8hwnsfcuq93y 1976543 1976542 2026-08-26T11:11:39Z Masae 538 /* Samskipti við nágranna og Evrópubúa */ 1976543 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wohngebiet Beothuk.png|thumb|Nýfundnaland, heimasvæði Beótúk þjóðflokksins]] '''Beótúk'''-fólkið (eða Beoþúkk) (á ensku Beothuk eða Beothuck; á frönsku Béothuk) sem voru einnig þekktir sem Pi'tow'ke („upp með ánni“) sem nágrannar þeirra [[Mikmak]] kölluðu þá.<ref> Rita Joe: Song of Rita Joe: Autobiography of a Mi'kmaq Poet, Seite 130, University of Nebraska Press, 1996, ISBN 978-0-8032-7594-2.</ref>) var [[Frumbyggjar|frumbyggjaþjóðflokkur]] á eyjunni [[Nýfundnaland]] í austur [[Kanada]]. Yfirleitt er talið er að tungumál þeirra hafi verið svo kallað [[stakmál]], sem hafi haft mörg tökuorð úr [[Algonkínsk tungumál|algonkínskum]] tungumálum.<ref>Hammarström, Harald (September 2015).[ https://muse.jhu.edu/article/593411/pdf "Ethnologue 16/17/18th editions: A comprehensive review: Online appendices".] Language. 91 (3): s1–s188. doi:10.1353/lan.2015.0049.[https://pure.mpg.de/view/item_2230850 hdl:11858/00-001M-0000-0029-1D58-0.] ISSN 1535-0665.</ref><ref>Campbell, Lyle (June 25, 2024),[ https://academic.oup.com/book/57386/chapter-abstract/464713514 ''North American Indian Languages North of Mexico''] The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 28–145, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0002, ISBN 978-0-19-767346-1</ref> Talið hefur verið að þjóðflokkurinn hafa dáið út á þriðja áratugi 19. aldar. Munnlegar sögur, hins vegar, herma að nokkrir þeirra hafa farið norður til [[Labrador]] og sameinast [[Innu|Innu-þjóðflokknum]] og jafnframt að aðrir einstaklingar hefðu farið í sambúð við evrópska nýlendubúa, Innu og Mikmak fólk.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls.224-226</ref><ref> Steven M. Carr (2020). [https://cdnsciencepub.com/doi/full/10.1139/gen-2019-0149 Evidence for the persistence of ancient Beothuk and Maritime Archaic mitochondrial DNA genome lineages among modern Native American peoples.] Tímaritið Genome, Volume 63, Number 7, July 2020. https://doi.org/10.1139/gen-2019-0149</ref> Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Beótúk eru það Innu, Mikmak. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. ==Heiti== Orðið Beótúk kemur ekki fyrir í ritum fyrr en í lok 18. aldar, þegar safnað var orðum úr tungumáli þeirra frá einstaklingum sem höfðu verið teknir til fanga. Beótúk var það heiti sem þeir notuðu um sjálfa sig og þýddi „manneskjur“ eða „fólkið“ á sama hátt og fjölmargar aðrar þjóðir nota þegar þær tala um sig.<ref>Howley James Patrick, The Beothucks or red Indians : the aboriginal inhabitants of Newfoundland, New York, AMS Press, 1915 (endurútgefið 1979) (ISBN 978-0-404-15589-6 et 0-404-15589-8, OCLC 4500147), Bls. 304-305</ref> Fram að því voru þeir þekktir sem ''rauðskinnar'' vegna þessa að þeir notuðu mikið rautt [[Okkur|okkra]], meðal annars sem andlitsfarða. Hugtakið rauðskinnar eða samsvarandi (''Red Skin'', ''Red Indians'' á [[Enska|ensku]] og ''Peaux-Rouges'', ''Indiens Rouges'' á [[Franska|frönsku]]) um alla frumbyggja Norður-Ameríku (nema inúíta) til aðgreiningar frá Evrópubúum kemur fyrst fyrir í heimildum árið 1769.<ref>Barrie Reynolds et William C. Sturtevant (ritsj.), Handbook of North American Indians, vol. 2, Government Printing Office, 1978:</ref><ref> Lakshmi Gandhi: [https://www.npr.org/sections/codeswitch/2013/09/09/220654611/are-you-ready-for-some-controversy-the-history-of-redskin Are You Ready For Some Controversy? The History Of 'Redskin']. í: Code Switch! 9. September 2013.</ref> == Tungumál og búseta== Afarlítið er vitað um tungumál Beótúk-fólksins og byggist á fjórum stuttum orðasöfnum sem innihalda rúmlega 400 orð og hugtök sem fengust frá handteknum Beótúkkum, 1792<ref> Pulling, George C. 1792. A few facts by G.C. Pulling respecting the Native Indians of the Isle of Newfoundland. Handrit á British Museum, additional MSS 38352.</ref> og 1834<ref>Robinson, Sir Hercules. 1834. "Vocabulary of the Natives of Newfoundland." Royal Geographical Society Journal 4:218-220</ref> Orðalistarnir eru ekki samræmdir og sama orð getur verið umritað á mismunandi vegu. Þess vegna er erfitt að endurskapa [[Hljóðkerfisfræði|hljóðkerfi]] og [[Málfræði|málfræði]] tungumálsins. Listarnir gefa til kynna að þetta tungumál hafi verið mjög ólíkt tungumálum nágranna á meginlandinu og mögulega stakmál. Það er þó möguleg að fjarlæg tengsl hafa verið við algonkínsk tungumál þjóðflokka þar sem nú er [[Quebec]] og Labrador. Þótt svo virðist sem að Beótúk-fólkið hafi eitt sinn búið á öllu Nýfundnalandi og einnig haft samskipti við íbúa á Labrador, koma flestar upplýsingarnar um það frá hópi sem bjó á miðri eyjunni í lok 18. aldar og snemma á 19. öld þegar mjög hafði þrengt að þjóðflokknum.<ref>James A. Tuck (2025). [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Beothuk Canadian Encyclopedia</ref> ==Menningarágrip== Þegar Evrópumenn komust á kynni við Nýfundnaland snemma á 16. öld bjuggu Beótúkkar um alla eyjunna, en sérstaklega á norðausturströndinni þar sem nú heitir Notre Dame og Bonavista-flóar. Stuttu eftir komu Evrópumanna neyddust Beótúkkar að hörfa frá bestu veiðistöðunum við ströndina vegna yfirgangs aðkomumanna. Tölur um fjölda Beótúkka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir ár 1497, allt frá um 1.000.<ref>Marshall, Ingeborg (1996). ''A History and Ethnography of the Beothuk''. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. Bls 8</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Engar öruggar heimildir eru um fjölda Beótúkka á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa. Fræðimenn á 19. og byrjun 20. aldar áætluðu að um 2.000 Beótúkkar hafi lifað á þeim tíma sem þeir höfðu samskipti við Evrópubúa á 15. öld.<ref>[https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/Beothuk.php ''Distribution and Size of the Beothuk Population, Leadership and Communal Activities'']</ref> Reiknað hefur verið útfrá burðargetu vistkerfisins á þeim tíma sem samskipti áttu sér stað að fjöldi Beótúkka hafi lengst af verið á bilinu 1.000 til 1.500.<ref>Adhikari, Mohamed (2023). ''"'Now We Are Natives': The Genocide of the Beothuk People and the Politics of 'Extinction' in Newfoundland"''. In Jacob, Frank; Göllnitz, Martin (eds.). ''Genocide and Mass Violence in the Age of Extremes''. De Gruyter. pp. 115–136. doi:10.1515/9783110781328. ISBN 978-3-11-078132-8. ISSN 2626-6490.</ref> Þeir bjuggu í sjálfbærum fjölskyldueiningum með 30 til 55 einstaklingum.<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 12</ref> en höfðu enga formlega höfðingja eða leitoga. [[Mynd:Beothuk camp.jpg|alt=Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.|thumb|Teikning af mamateeks Beótúkka, gerð af John Cartwright um 1820.]] Beótúkkar kölluðu bústaði sína ''mamateeks''. <ref>Adhikari 2023, Bls. 117.</ref> Vegna þess að þeir fluttu iðulega milli veiðisvæða og höfðu einnig árstíðabundina búsetu voru fjölbreyttir stílar og byggingaraðferðir við að setja upp mamateeks. Sumar voru ætlaðar til að hýsa eina fjölskyldu yfir sumartímann; aðrar voru gerðar fyrir stærri hópa til vetrardvalar eða til endurtekinnar notkunar ár eftir ár. Mamateeks voru byggðar þannig að alllöngum staurum var raðað í hring, þeir voru bundnir saman efst og mynduðu grindina, þannig að úr varð uppmjó bygging sem var þakin með [[Birki|birkiberki]] sem var saumaður saman og skaraðar. Opið var efst sem reykop. Í miðri byggingunni var [[Eldstæði|eldstæði]] og umhverfis dældir til að sofa í. Þessar dældir, sem virðast hafa verið einstökar fyrir Beótúkka, voru grafnar niður í moldina klæddar með trjágreinum. Bústaðirnir voru vetrarbúnir með því að klæða þá að innan með skinnum og einangra með [[Mosar|mosa]].<ref>Marshall, I. (1996). Bls. 38</ref> Eitt af því sem vakti athygli Evrópubúa var að Beótúkkarnir báru rautt okkur blandað fitu á andlitið og allan líkaman, og einnig föt, vopn, áhöld og báta. Rauði liturinn var tákn þjóðfloksins og var borin á ungabörn sem tákn um að þau væru hluti af kynþættinum. Á hverju vori var haldin hátíð þar sem húsnæði, bátar og margt annað var borið rauðum lit. Þar sem rauði liturinn er áberandi í greftrunarstöðum Beótúkka er álitið að það hafi einnig haft merkingu tengda trú, svipað og hjá mörgum öðrum frumbyggjaþjóðum sem töldu að rauðleitur litur táknaði [[Yfirnáttúrleiki|dulræn]] öfl. <ref>Marshall, I. (1977). The red ochre people: How Newfoundland's Beothuck Indians lived. útg. J. J. Douglas, ISBN: 0888941579</ref> Helstu veiðidýr Beótúkka voru [[Hreindýr|hreindýr]], [[Lax|lax]] og [[Selaættkvísl|selir]], auk þess sem þeir veiddu aðrar dýrategundir og neyttu fjölda jurtategunda.<ref>Maron, Philippe (2019). [https://spark.stir.ac.uk/wp-content/uploads/2019/07/Article-1-Red-Indians-of-Newfoundland-.pdf"The Passing of the "Red Indians of Newfoundland". Colonisation and Agency in the Beótúk's Extinction in the 17th-19th Centuries: Success and Failure"]. Spark: Stirling International Journal of Postgraduate Research. 5: 1–1 </ref> Beótúkkarnir fylgdu árstíðabundnum fluttningi aðal veiðidýra sinna. Á haustin settu þeir upp girðingar, sumar 40–60 km langar, sem notaðar voru til að reka hreindýrahjarðir að veiðimönnum sem biðu vopnaðir bogum og örvum.<ref>Vaughan, Alden T. (1982-10-01). "From White Man to Redskin: Changing Anglo-American Perceptions of the American Indian". The American Historical Review. 87 (4): 918. doi:10.2307/1857900. ISSN 0002-8762. JSTOR 1857900.</ref> [[Jarðvegur|Jarðvega]]- og [[Fornleifar|fornleifarannsóknir]] hafa leitt í ljós miklar sveiflur í veðurfari, vaxtarskilyrðum og þar af leiðandi sveiflum í veiðistofnum eins og hreindýrum. Lax og margar aðrar fiskitegundir við Nýfundnaland eru mjög árstíðabundnar og aðeins hægt að veiða á sumrin. Árstíðabundar sveiflur í fæðuöflun og viðkvæmni jurta- og dýrategunda á eyjunni og í vötnum hennar þýddi að misvöxtur eða sérlega slæm veður gátu valdið miklum hörmungum. Til að nýta sér árstíðabundin gnægð veiðidýra til fulls þróuðu Beótúkkar ýmsar aðferðir til að varðveita matvæli. <ref>Tuck, James A. & Pastore, Ralph T. 1985. A nice place to visit, but... Prehistoric human extinctions on the Island of Newfoundland. Canadian Journal of Archaeology/Journal canadien d’archéologie 1.9. Bls. 69-80.</ref> Bátar eða [[Kanó|kanóar]] Beótúkka voru úr hreindýra- eða selskinnum og stefni kanóanna var hert með berki grenitjáa. Þessir kanóar líktust [[Kajak|kajökum]] í laginu og voru sagðir vera allt að 4-5 m á lengd og 0,70-0,90 m á breidd með nægu plássi til að flytja börn, hunda og eigur.<ref>Hewson, John (2007). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/nflds/article/view/10104/10365 "Santu's Song".] Memorial University. 22 (1).</ref> ==Samskipti við nágranna og Evrópubúa== ===Norræn viðkoma === Eini fornleifafundurinn sem staðfestir komu og dvöl norrænna manna til norðaustur Norður-Ameríku um ár 1000 hefur fundist í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]] á hinum Mikla norðurskaga á Nýfundnalandi. <ref>Luna Polinelli, Ryan Fenster(2025). [https://ledibooks.com/read/quante-americhe-europei-nel-nuovo-mondo-prima-di-colombo-fra-storia-e-invenzione/section/ed7a370b-c23b-4592-8ad5-d7e994576a90 L’ANSE AUX MEADOWS: THE LIMIT OF NORSE EXPANSION] úr Quante Americhe? Europei nel Nuovo Mondo prima di Colombo fra storia e invenzione. Ritsj Michael Micci og Federica Favero. Ledizioni – LediPublishing. ISBN 9791256004669</ref> Ekki hafa fundist nein merki um að frumbyggjar hafi haft búsetu á skaganum samtímis norrænu búsetunni. Hins vegar sýna rannsóknir að frumbyggjar bjuggu þar bæði fyrir og eftir, í allt að 6000 ár samanlagt.<ref>Charlotte Mary Cotter Whyte (2025). [https://spectrum.library.concordia.ca/id/eprint/995504/1/Whyte_Msc_S2025.pdf A middle to late Holocene paleo-environmental study of L’Anse aux Meadows, Newfoundland, Canada]. Concordia University Montreal </ref> Engin merki er um átök milli frumbyggja og norrænu aðkomumanna, ekki er að sjá vísvitandi skemmdir og engar grafir hafa fundist.<ref> Wallace, Birgitta. 2003. The Norse in Newfoundland: L’Anse aux Meadows and Vinland. Newfoundland Studies 1.19. 5-43.</ref> En jarðvegs og gróðurrannsóknir sem gerðar voru 2019 gáfu í skyn að norrænnir menn og frumbyggjar hefðu dvalist samtímis nokkurn spöl frá norrænu húsunum og þar hafi mögulega verið einskonar verslunarsvæði. <ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. </ref> Í Eiríks sögu rauða, 12. kafla, er sagt að þegar [[Þorfinnur karlsefni]] var á leiðinni til [[Grænland|Grænlands]] frá Straumsfirði eftir þriggja vetra dvöl hafi þeir fundið fimm Skrælingja. Einn skeggjaður, tvær konur og tvö börn. <ref>[http://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða; af Snerpu.is]</ref> Menn Þorfinns náðu dengjunum en hitt komst undan. Þeir tóku drengina með sér til Grænlands og kenndu þeim mál og skírðu. Ferðalýsingin bendir mjög til vesturstrandar Nýfundnalands og þá hafa þessir Skrælingjar að öllum líkindum verið af þjóðflokki Beótúkka.<ref> Ulrich Johann (2022). 6.17</ref> Í Eiríks sögu rauða, 10. kafla, er sagt frá því þegar Þorfinnur og menn hans höfðu verið í hálfan mánuð þar sem þeir kölluðu Hóp landið að þeir sáu níu húðkeipa og var róðrarmönnum lýst svo: :Þeir voru smáir menn og illilegir og illt höfðu þeir hár á höfði. Eygðir voru þeir mjög og breiðir í kinnunum og dvöldust þeir um stund og undruðust, reru síðan í brott og suður fyrir nesið.[<ref>http://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða; af Snerpu.is]</ref> [[Haraldur Bessason]] segir svo frá í bók sinni ''Bréfi til Brands'': :Hafi Vínland verið einhvers staðar við austurströnd Kanada eða Bandaríkjanna væri það að minnsta kosti brot gegn málvenju að halda því fram að þessi lýsing [Eiríks sögu rauða] hafi átt við ættkvísl eskimóa. Svo vel vill til að vísindamenn hafa leitt næstum óyggjandi líkur að því að hér hafi verið á ferðinni sú grein indíána sem Beóþúkkar voru nefndir. <ref>[http://gegnir.is/F/M781MSDB1MV6QCE87SIMJJ689D1YHDRA3PD7P6CSM5FINDKKVH-63897?func=find-acc&acc_sequence=001514063 Haraldur Bessason; Bréf til Brands, Ormstunga 1999; bls. 38]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===Nágrannar=== Samkvæmt munnmælasögum beggja þjóðflokka áttu áttu Beótúk-fólkið í aldalöngum deilum og baráttu við Mikimak-fólkið í vestri og einnig við Innu í norðri. Sambandið við Innu-fólkið var þó einnig vinsamlegt á tímum, meðal annar fengu þeir steinexir og önnur verkfæri frá þeim, og hóparnir fóru í gagnkvæmar heimsóttnir. Talið er að síðastu eftirlifandi Beótúk-einstaklingarnir hefðu flutt til Innu-fólksins í Labrador. ===Evrópuáhrif=== Þegar [[Giovanni Caboto]] (þekktari sem John Cabot) kom í land á Nýfundnalandi árið 1497 sá hann að þar voru ummerki sem bentu til þess að þar byggi fólk en sá engan. Þegar Evrópumenn komust í kynni við Beótúk-fólkið snemma á 16. öld bjuggu flestir þeirra á norðausturströnd Nýfundnalands. Eftir komu Cabot voru fyrstu Evrópumenn sem fóru að sækja Nýfundnaland heim [[Baskar|baskneskir]],<ref>Peter Bakker, “‘The Language of the Coast Tribes Is Half Basque’: A Basque-American Indian Pidgin in Use between Europeans and Native Americans in North America, ca. 1540-ca. 1640,” Anthropological Linguistics, 31 (1989): Bls. 117–143</ref> [[Bretanía|bretónskir]] og [[England|enskir]] [[Sjómennska|fiskimenn]] sem komu þangað reglulega á [[Vertíð|vertíðum]], enda var gnægð [[Þorskur|þorsks]] og annara fiska á miðunum.<ref>Matt Dwyer (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/fishing-admirals.php Fishing Admirals.] The Newfoundland and Labrador Heritage </ref> Stuttu eftir komu Evrópubúanna neyddist Beótúk-fólkið til að flytja frá strandhéruðunum inn í landið vegna yfirgangs evrópumanna. Koma Evrópubúa raskaði valdajafnvægi milli þjóðflokka svæðisins verulega. [[Konungur Englands|Enska krúnan]] gerði tilkall til Nýfundnalands árið 1583 og kom á fót nokkrum fiskiþorpum. Mikmak-fólk frá svæðinu þar sem nú heitir [[Nova Scotia]], [[Eyja Játvarðs prins|Prins Edward-eyju]] og [[New Brunswick]], hófu að ferðast norður til að eiga viðskipti við Englendinga með evrópskar [[Málmur|málm]]- og [[Vefnaður|vefnaðarvörur]] eins og [[Ketill|katla]], [[Hnífur|hnífa]] og teppi. Fleir og fleir Mikmak settust að lokum að á eyjunni og byggðu upp eigin þorp. Ólíkt mörgum öðrum frumbyggjum forðust Beótúk-menn samskipti við Evrópubúa, <ref>Adhikari 2023, Bls. 118.</ref> og þeir fluttu inn í landið þegar evrópskar byggðir jukust og komu einungis á fyrrum bækistöðvar til að sækja hluti gerða úr málmi. Þeir söfnuðu og tóku með sér einnig öll [[Verkfæri|verkfæri]] og annað efni til dæmis [[Nagli|nagla]], [[Öngull|öngla]] og [[Pottur|potta]] og pönnur sem evrópsku sjómennirnir skildu eftir sig þegar þeir höfðu verkað aflann, [[Salt|saltað]] og þurrkað áður en þeir fluttu hann til Evrópu að lokinni verktíð. Þegar Evrópskir landnemar fóru að setjast að á seinni hluta 18. aldar fóru þeir að keppa við Beótúk-fólkið um veiði á laxi, selum og fuglum og aðrum strandgæðum sem voru mikilvægur hluti af mataræði þeirra og lífsstíl. Aðgangur Beótúka að auðlindum hélt áfram að minnka þegar Evrópsk landnám stækkuðu norður og vestur. Inn í landi lögðu Evrópskir loðveiðimenn gildrur, röskuðu hreindýraveiðum og stálu úr vistum Beótúk-manna. Beótúk-menn hins vegar stálu gildrum til að nýta málminn og stálu einnig úr heimilum og geymslum Evrópskra landnema og einnig voru dæmi um að þeir hafi ráðist á þá.<ref>Upton, L. F. S. (1991). "The Extermination of the Beothucks of Newfoundland". úr Miller, J. (ritsj.). Sweet promises: a reader on Indian-white relations in Canada. Toronto: University of Toronto Press. bls. 68–89. ISBN 0-8020-6818-9.</ref><ref> Harries, John (2010). "Of bleeding skulls and the postcolonial uncanny: bones and the presence of Nonosabasut and Demasduit". Journal of Material Culture. 15 (4): 403–421. doi:10.1177/1359183510382962</ref> Allt þetta leiddi til fjandskapar og gagnkvæmu ofbeldi.<ref> Adhikari 2023, Bls. 119–121.</ref> Ólíkt öðrum frumbyggjum Ameríku virðist Beótúk-fólkið ekki hafa haft áhuga á að komast yfir [[Skotvopn|skotvopn]].<ref> Marshall 1996, bls. 33. </ref> Með skotvopnum og tækni höfðu landnemarnir yfirleitt yfirhöndina bæði í veiðum og skærum. ===Þjóðflokkur hverfur=== Tölur um fjölda Beótúka eru mjög óáreiðanlegar, mismunandi fræðimenn giska á mismunandi fjölda fyrir 1497, allt frá um 1000.<ref>Marshall 1996, bls. 89.</ref> íbúa til 10.000 <ref> Bernard Assiniwi, Histoire des indiens du Haut et du Bas Canada, Ottawa, Éditions Léméac, 1974, Bls. 9-25. ISBN 2-7609-4507-3 </ref> Áætlanir um fjölda eftirlifandi Beótúka í lok fyrsta áratugar 19. aldar eru mjög mismunandi, frá um 150 upp í 300. <ref> Marshall 1996, bls. 147. </ref> Í lok 18. aldar varð mjög aðþrengt að Beótúkkum þegar fólk frá bæði Mikmak og Innu fluttu inn á landsvæði þeirra á Nýfundnalands.<ref> The Beótúk of Newfoundland". visitnewfoundland.ca. January 5, 2013.</ref><ref>Adhikari 2023, Bls. 119.</ref> „''Beótúk-fólkið gat ekki séð sér fyrir nægilegri fæðu innan þeirra svæða sem það hafði aðgang að.''“ <ref>Kuch, M; et al. (2007). "A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: A systematic approach to ancient human DNA" (PDF). American Journal of Physical Anthropology. 132 (4): 594–604. doi:10.1002/ajpa.20536. PMID 17205549.</ref> Sögur um að Mikmak-menn hafi fengið skotpeninga fyrir að drepa Beótúkka og þurft að sýna [[Svarðfletting|flegið höfuðleður]] til að fá borgað voru algengar á 19.öld. Hins vegar eru engar heimildir til um þetta og flestir nútíma sagnfræðingar telja þetta vera þjóðsögur.<ref> Hillier, Bernice (June 21, 2021). "There's nothing to prove it, but Mi'kmaw mercenary myth persists, say researchers". CBC News. CBC.</ref><ref> Adhikari 2023, bls. 115–116.</ref> Ástæðurnar fyrir því að Beótúkkar hurfu sem sérstakur þjóðflokkur voru margar: Skortur á mat vegna samkeppni við og flótta frá evrópskum landnemum; [[Bólusótt|bólusótt]] og aðrir smitsjúkdómar sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir; landlægir [[Berklar|berklar]];<ref> Marshall I.(1981) - Disease as a factor in the demise of the Beothuk Indians. úr: Wilton C, editor. Change and continuity, Vol.1. Toronto: McGraw-Hill Ryerson.</ref> og ekki síst ofsóknir Evrópskra veiðimanna og landnema. Árið 1829, lést [[Nancy Shanawhdit]] sem talin er vera síðasti fulltrúi þjóðflokksins og hann þar með talinn útdauður.<ref> Anonymous (James McGregor) (1836). "Shaa-naan-dithit, or The Last of The Boëothics". Fraser's Magazine for Town and Country. XIII (LXXV): 316–323. Archived from the original on August 8, 2016. (Endurútgefið, Toronto: Canadiana House, 1969)</ref><ref> Harring, Sidney L. (2021). "'Shooting a Black Duck': Genocidal Settler Violence against Indigenous Peoples and the Creation of Canada". In Adhikari, Mohamed (ritstj.). Civilian-Driven Violence and the Genocide of Indigenous Peoples in Settler Societies. Routledge. Bls. 87. ISBN 978-1-003-01555-0.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/11/17/eiga_raetur_ad_rekja_til_indiana/ „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010] * [https://www.researchgate.net/publication/47743881_A_new_subclade_of_mtDNA_haplogroup_C1_found_in_icelanders_Evidence_of_pre-columbian_contact Icelanders Evidence of pre-columbian contact] == Ítarefni == * Donald H. Jr. Holly (2003): ''A Historiography of an Ahistoricity. On the Beothuk Indians.'' In: ''History and Anthropology'' 14, 2, {{ISSN|0891-9348}}, S. 127–140. * James P. Howley (2000): ''The Beothucks or Red Indians''. Cambridge University Press, Cambridge 1918 (Endurútgáfa: Prospero Books, Toronto, ISBN 1-55267-139-9). * Ingeborg Marshall (2009): ''The Beothuk''. The Newfoundland Historical Society, 2001 (Endurútgáfa: Breakwater Books, St. John’s, ISBN 978-1-55081-258-9). * Ingeborg Marshall (1996). A History and Ethnography of the Beothuk. McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-1390-6. * Ralph T. Pastore (1992): ''Shanawdithit’s People. The Archaeology of the Beothuks''. Breakwater Books, St. John’s. ISBN 0-929048-02-4. * Bruce G. Trigger (Ritstj.) (1978): ''Handbook of North American Indians''. Volume 15: ''Northeast''. Smithsonian Institution Press, Washington DC, ISBN 0-16-004575-4. * Keith John Winter (1975): ''Shananditti. The Last of the Beothuks''. J. J. Douglas Ltd., North Vancouver, ISBN 0-88894-086-6. [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] hhftkprm9dh9ylkhv3qngfuv55e6eqg 1 192505 1976473 1976172 2026-08-25T12:28:04Z TKSnaevarr 53243 /* Sameina */ Svar 1976473 wikitext text/x-wiki == Sameina == Greinin [[Beóþúkkar]] var til fyrir. Um að gera að sameina þetta, en spurning um undir hvaða titli? [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 08:13 (UTC) :Beóþúkkar hljómar íslenskara. En ég reyndar finn engin fordæmi fyrir þeirri stafsetningu, en nokkrar fyrir stafsetningunni Beóþúkar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 09:25 (UTC) ::Þegar ég fór að skrifa þessa grein sá ég ekki að nafn þjóðflokksins væri skrifað á einhvern samrýmdan hátt á íslensku. Mér finnst hins vegar að Beótúk fari betur í munni en Beóþúkk. ::En ef er verið að fylgja framburðinum á ensku stafsetningunni þá er það nánast '''bí-AH-ðuk''' (<code>/biːˈɒθʊk/</code>). Það er að segja að enska th hljóðið er hér borið fram sem raddað tannbergsmælt önghljóð (ð) og ekki óraddað tannbergsmælt önghljóð (þ). [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:04 (UTC) :::Við reynum samt almennt að fylgja eldri þýðingarfordæmum á Wikipediu, og ég finn [https://timarit.is/?q=Be%C3%B3%C3%BE%C3%BAka&size=10&isBeygingar=on&isAdvanced=false nokkur dæmi] um að þjóðarheitið Beóþúkar hafi verið notað á íslensku. Eru einhver íslensk rit til þar sem stöfunin Beótúk er notuð? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:59 (UTC) ::::Ég hef ekki séð þetta áður og hef engar heimildir um ritháttinn með T í stað Þ. ::::En notkun þ hér virðist vera einfaldlega staðfæring á ensku stafsetningunni. Sjá einnig https://www.visindavefur.is/svar.php?id=24347 ::::Annars hef ég ekkert á móti sameiningu greinanna undir titlinum Beóþúkkar [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 15:05 (UTC) :::::Þjóðarheiti eru ekki alltaf nákvæmlega samkvæm framburði á frummálinu, svo það ætti að vera í lagi. En ég færi þetta þá yfir á Beóþúkar og breyti hinni greininni í endurbeiningu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 12:28 (UTC) mx60med135cs3jc0t4qrvsljukdm71j 1976476 1976473 2026-08-25T12:28:15Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Beótúk]] á [[Spjall:Beóþúkar]] 1976473 wikitext text/x-wiki == Sameina == Greinin [[Beóþúkkar]] var til fyrir. Um að gera að sameina þetta, en spurning um undir hvaða titli? [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 08:13 (UTC) :Beóþúkkar hljómar íslenskara. En ég reyndar finn engin fordæmi fyrir þeirri stafsetningu, en nokkrar fyrir stafsetningunni Beóþúkar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 09:25 (UTC) ::Þegar ég fór að skrifa þessa grein sá ég ekki að nafn þjóðflokksins væri skrifað á einhvern samrýmdan hátt á íslensku. Mér finnst hins vegar að Beótúk fari betur í munni en Beóþúkk. ::En ef er verið að fylgja framburðinum á ensku stafsetningunni þá er það nánast '''bí-AH-ðuk''' (<code>/biːˈɒθʊk/</code>). Það er að segja að enska th hljóðið er hér borið fram sem raddað tannbergsmælt önghljóð (ð) og ekki óraddað tannbergsmælt önghljóð (þ). [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:04 (UTC) :::Við reynum samt almennt að fylgja eldri þýðingarfordæmum á Wikipediu, og ég finn [https://timarit.is/?q=Be%C3%B3%C3%BE%C3%BAka&size=10&isBeygingar=on&isAdvanced=false nokkur dæmi] um að þjóðarheitið Beóþúkar hafi verið notað á íslensku. Eru einhver íslensk rit til þar sem stöfunin Beótúk er notuð? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 13:59 (UTC) ::::Ég hef ekki séð þetta áður og hef engar heimildir um ritháttinn með T í stað Þ. ::::En notkun þ hér virðist vera einfaldlega staðfæring á ensku stafsetningunni. Sjá einnig https://www.visindavefur.is/svar.php?id=24347 ::::Annars hef ég ekkert á móti sameiningu greinanna undir titlinum Beóþúkkar [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 15:05 (UTC) :::::Þjóðarheiti eru ekki alltaf nákvæmlega samkvæm framburði á frummálinu, svo það ætti að vera í lagi. En ég færi þetta þá yfir á Beóþúkar og breyti hinni greininni í endurbeiningu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 12:28 (UTC) mx60med135cs3jc0t4qrvsljukdm71j 0 192524 1976490 1976361 2026-08-25T14:20:35Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1976490 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Höfuðpaurinn | uppr_titill = Lord of the Flies | þýðendur =Ólafur Haukur Árnason og Snæbjörn Jóhannsson | mynd = | lýsing_myndar = | höfundur = [[William Golding]] | kápa = [[Anthony Gross]]<ref>{{cite web |title=Bound books&nbsp;– a set on Flickr |date = 22 November 2007|url=https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |access-date=10 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025171409/https://www.flickr.com/photos/13313279@N04/sets/72157625670023216/detail/?page=2 |archive-date=25 October 2014}}</ref> | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[Faber and Faber]] | útgáfudagur = 17. september 1954 | stefnur = [[Táknsaga]] | bls = 224 }} '''''Höfuðpaurinn''''' (enska: ''Lord of the Flies'') er skáldsaga frá árinu 1954 eftir breska rithöfundinn [[William Golding]]. Sagan snýst um hóp ungra breskra drengja sem verða strandaglópar á eyðieyju og hvernig tilraunir þeirra til að halda uppi lögum og reglu snúast smám saman upp í villimennsku. Í bókinni er meðal annars fjallað um [[siðferði]], forystu og togstreituna á milli siðmenningar og glundroða. ''Höfuðpaurinn'' fékk almennt góðar viðtökur og hefur gjarnan verið skyldulesefni í skólum. == Bakgrunnur == ''Höfuðpaurinn'' kom út árið 1954 og var fyrsta skáldsaga Golding. Golding fékk hugmyndina að sögunni úr bókinni ''[[The Coral Island]]'', ævintýrasögu fyrir börn með áherslu á kristni og meint siðmenntunaráhrif [[Breska heimsveldið|breskrar nýlendustefnu]]. Golding fannst sú bók óraunsæ og spurði eiginkonu sína hvort það gæti verið góð hugmynd að „skrifa bók um börn á eyju, börn sem haga sér eins og börn myndu í raun haga sér?“<ref>{{cite web|url=https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|title=Lord of the Flies and The Coral Island|website=Web.archive.org|access-date=21 May 2026|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123002353/https://william-golding.co.uk/lord-flies-coral-island|url-status=bot: unknown}}</ref> Golding, sem var heimspekikennari áður en hann varð [[liðsforingi]] í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska sjóhernum]], þekkti stríð af eigin raun og hafði stýrt lendingarfari í [[Innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]] árið 1944. Þegar Golding sneri heim eftir stríðslok voru [[kalda stríðið]] og hættan á [[kjarnorkustríð]]i á allra vörum, sem vakti Golding til umhugsunar um eðli mannsins og varð honum innblástur að ''Höfuðpaurnum''.<ref name="youtube.com">{{cite web |last=Dash |first=Jill |title=Why should you read "Lord of the Flies" by William Golding? |url=https://www.youtube.com/watch?v=NnnZ6y1HPqI |website=[[YouTube]]|date=12 December 2019 }}</ref> Skáldsögunni var hafnað af mörgum útgáfufélögum áður en [[Faber & Faber]] féllst loks á að birta hana. Í fyrstu höfnuninni var bókin sögð „fáránleg [...] og leiðinleg“.<ref name="Strangers from Within">Monteith, Charles. "Strangers from Within." ''William Golding: The Man and His Books'', edited by [[John Carey (critic)|John Carey]], Farrar Straus & Giroux, 1987.</ref> Drögin að bókinni báru titilinn ''Strangers from Within'' (ísl. ''Ókunnugir að innan''), sem var talinn „of óhlutstæður og of berorður“.<ref name="Guardian LOTF">{{cite news |title=The 100 best novels: No 74 – Lord of the Flies by William Golding (1954) |url=https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612123002/https://www.theguardian.com/books/2015/feb/16/lord-of-the-flies-100-greatest-novels-william-golding-mccrum |archive-date=12 June 2020 |access-date=25 June 2020 |newspaper=The Guardian}}</ref> Golding valdi að lokum titilinn ''Lord of the Flies'' (ísl. ''Höfðingi flugnanna'').<ref>{{Cite news |last=Symons |first=Julian |date=26 September 1986 |title=Golding's way |url=https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/https://www.theguardian.com/books/1986/sep/26/biography |archive-date=6 October 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |last=Faber |first=Toby |date=28 April 2019 |title=Lord of the Flies? 'Rubbish'. Animal Farm? Too risky – Faber's secrets revealed |url=https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428113315/https://www.theguardian.com/books/2019/apr/28/faber-and-faber-the-untold-story-letters-eliot-joyce-beckett-plath-larkin |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |work=The Observer |issn=0029-7712}}</ref> Titillinn á frummálinu er beinþýðing á nafni [[Belsebúb]]s, djöfuls í biblíunni sem er sagður guð drambs og hernaðar.<ref>{{Cite web |title=Who is Beelzebub in the Bible? Name Meaning and Importance |url=https://www.christianity.com/wiki/angels-and-demons/who-was-beelzebub-in-the-bible.html |access-date=2025-10-10 |website=Christianity.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of "Beelzebub" {{!}} Collins English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311085234/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/beelzebub |archive-date=11 March 2016 |access-date=2025-10-10 |website=www.collinsdictionary.com |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Strong's Greek: 954. Βεελζεβούλ (Beelzeboul) -- Beelzebul, Beelzebub |url=https://biblehub.com/greek/954.htm |access-date=2025-10-10 |website=biblehub.com}}</ref> Ritstjórinn [[Charles Monteith]] vann með Golding að nokkrum meiriháttar breytingum, meðal annars þeirri að eyða opnunarkafla með lýsingu af forðun aðalpersónanna frá [[kjarnorkustríð]]i.<ref name="Strangers from Within" /><ref name="Guardian LOTF" /> Persóna Símons varð einnig fyrir miklum breytingum, þar sem fjarlægður var þáttur þar sem hann átti í samskiptum við dularfulla persónu sem gefið var til kynna að væri guð.<ref>Kendall, Tim. Email, ''University of Exeter'', received 5th Feb 2021.</ref> Golding sætti sig að lokum við breytingarnar og skrifaði: „Ég hef glatað allri hlutlægni sem ég hafði á þessa skáldsögu og get varla horft á hana lengur“.<ref>{{cite web |last=Williams |first=Phoebe |title=New BBC programme sheds light on the story behind the publication of Lord of the Flies |website=Faber & Faber Official Site |date=6 June 2019 |url=https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501124922/https://www.faber.co.uk/blog/new-bbc-programme-sheds-light-on-the-story-behind-the-publication-of-lord-of-the-flies/ |archive-date=1 May 2021 |url-status=live |access-date=14 February 2021}}</ref> Handritin með breytingunum eru til sýnis á bókasafni [[Exeter-háskóli|Exeter-háskóla]].<ref name="uexeter">{{cite web | url=http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | title=EUL MS 429 – William Golding, Literary Archive | publisher=University of Exeter | work=Archives Catalogue | access-date=6 October 2021 | quote=The collection represents the literary papers of William Golding and consists of notebooks, manuscript and typescript drafts of Golding's novels up to 1989. | archive-date=5 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230405180940/http://lib-archives.ex.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=EUL+MS+429 | url-status=dead }}</ref> == Söguþráður == Í miðjum brottflutningi barna úr stríði brotlendir bresk flugvél á eyðiey. Þeir einu sem lifa af eru ungir drengir. Ljóshærður drengur að nafni Ralf hittir þybbinn strák sem er kallaður Vambi (e. ''Piggy''). Þeir finna [[Kuðungur (skel)|kuðung]] sem Ralf notar sem gjallarhorn til að kalla saman þá sem lifðu af. Ralf tekur sér strax forystuhlutverk í hópnum og er kjörinn foringi strákanna. Hann setur strákunum þrjú markmið: Að skemmta sér, lifa af og halda báli brennandi sem á að senda reykmerki til skipa sem sigla hjá. Ásamt rauðhærðum dreng að nafni Jack og þöglum dreng að nafni Símon notar Ralf gleraugu Vamba til að kveikja eld. Allt skipulag meðal drengjanna rennur fljótt út í sandinn þar sem drengjunum fer að leiðast og þeir hunsa tilraunir Ralfs til að bæta lífið á eyjunni. Þeir verða óttaslegnir út af ímynduðu skrímsli sem þeir halda að sé einhvers staðar í felum. Ralf tekst ekki að sannfæra hina um að skrímslið sé ekki til en Jack verður vinsæll með því að lýsa yfir að hann muni veiða og drepa skrímslið. Eitt skiptið fer Jack með strákana að veiða villisvín, þar á meðal strákana sem áttu að gæta eldsins. Eldurinn slokknar og skip siglir því fram hjá eynni án þess að taka eftir drengjunum. Ralf ávítar Jack og íhugar að hætta sem foringi hópsins en Vambi telur honum hughvarf. Eina nóttina er flugorrusta háð nærri eynni og lík herflugmanns svífur niður í fallhlíf. Tvíburabræðurnir Sammi og Eiríkur koma auga á líkið og halda að það sé skrímslið. Þegar Ralf og Jack kanna málið ásamt öðrum dreng, Roger, flýja þeir í ofboði og sannfærast um að skrímslið sé raunverulegt. Jack reynir að fá hina drengina á sitt band gegn Ralf og strunsar síðan burt til að stofna sinn eigin ættflokk. Flestir hinir drengirnir ganga hver af öðrum til liðs við hann. Jack og fylgismenn hans koma fyrir fórn til skrímslisins í skóginum: Svínshöfði á tálguðum staur sem flugur sveima kringum. Símon, sem fer gjarnan einn síns liðs inn í skóginn, dreymir að höfuðið, sem hann kallar „[[Belsebúb|höfðingja flugnanna]]“, tali til sín. Höfuðið segir Símoni að það sé ekkert skrímsli á eyjunni en gefur í skyn að skrímslið sé í raun innra með drengjunum sjálfum og spáir því að hinir strákarnir muni snúast gegn Símoni. Sama kvöld heimsækja Ralf og Vambi ættflokk Jacks, þar sem strákarnir eru farnir að mála á sér andlitin og dansa frumstæða helgidansa. Þegar Símon áttar sig á því að skrímslið er bara dauður flugmaður flýtir hann sér til að segja ættflokki Jacks en vitstola strákarnir, þar á meðal Ralf og Vambi, taka hann í misgripum fyrir skrímslið og berja hann til dauða. Ralf og Vambi telja sér trú um að þeir beri ekki ábyrgð á dauða Símons og láta öldurnar skola líki hans út á haf. Jack og ættflokkur hans stela gleraugum Vamba um miðja nótt. Ralf fer ásamt Vamba, Samma og Eiríki til búða Jacks til að heimta þau aftur. Roger veltir steinhnullungi sem drepur Vamba og mölbrýtur kuðunginn. Ralf kemst undan en Sammi og Eiríkur eru teknir til fanga. Um kvöldið nær Ralf að ræða við Samma og Eirík í laumi. Þeir vara hann við því að Jack ætli að veiða hann og Ralf segir þeim hvar hann hyggst fela sig. Um morguninn kveikir ættflokkur Jacks í skóginum. Ralf rétt kemst undan strákunum og eldinum en rekst á flóttanum á fullorðinn mann í einkennisbúningi – breskan liðsforingja úr sjóhernum sem er kominn til að kanna upptök reyksins. Ralf, Jack og hinir strákarnir bresta í grát yfir „glötuðu sakleysi“. Liðsforinginn segist vonsvikinn yfir því að sjá drengina hegða sér á svo villimannslegan máta en snýr sér svo við og horfir á [[beitiskip]]ið sem bíður undan ströndum eyjarinnar. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1954]] [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] 13qm2frlhhfvfz0rvhd03vwqomeqasz 0 192533 1976494 1976452 2026-08-25T14:42:53Z MyraMidnight 41218 Breyti texta á commons tengli 1976494 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} izyh9a47yyfhi5ev09oo4ymbvr8g13b 1976495 1976494 2026-08-25T14:44:35Z MyraMidnight 41218 Endurskýri fyrirsögn 1976495 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Róló sem gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} 0p6hm7yv6ymazfte2eiorapuzgffej7 1 192536 1976481 1976450 2026-08-25T12:34:25Z MyraMidnight 41218 /* Leikvöllur */ Svar 1976481 wikitext text/x-wiki == Leikvöllur == Er leikvöllur ekki aðeins fræðilegra heiti yfir þetta? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:06 (UTC) :Það væri tæknilega eldra orð sem þýddi gæsluvöllur, en er núna samheiti fyrir leikvöllur. Ég man eftir mér á róló sem var vaktaður. Í nútíma skilningi gæti þetta alveg verið fært á leikvöllur og samt fjallað um eldri þýðingu á róló [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:22 (UTC) :Var að fatta að ef þetta er fært á leikvöllur þá þarf að gera það að aðgreiningu, þar sem leikvöllur er líka íþróttavöllur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:52 (UTC) ::Já, góður punktur reyndar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 22:20 (UTC) ::: Gæsluvöllur er með starfsmönnum sem vakta börn. Kveðja, fórnarlamb gæsluvallar.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:40 (UTC) :::: S.s. með gæslu... er þá ekki samheiti yfir leikvöll.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:41 (UTC) :::::róló voru gæsluvellir, en núorðið er það notað sem samheiti fyrir leikvöll [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 01:05 (UTC) : Það notar enginn gæsluvöllur lengur enda lögðust þeir af. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 09:41 (UTC) ::svo virðist ekki, notaði grein frá þessu sumri í heimildum, þeir eru t.d. í Kópavogi og Hafnarfirði, þeir eru hins vegar orðnir mjög sjaldgæfir síðan leikskólar urðu algengir virðist vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 12:34 (UTC) btv1k7y117d6v9m8yhnwp623wpttt5k 1976491 1976481 2026-08-25T14:21:58Z Berserkur 10188 1976491 wikitext text/x-wiki == Leikvöllur == Er leikvöllur ekki aðeins fræðilegra heiti yfir þetta? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:06 (UTC) :Það væri tæknilega eldra orð sem þýddi gæsluvöllur, en er núna samheiti fyrir leikvöllur. Ég man eftir mér á róló sem var vaktaður. Í nútíma skilningi gæti þetta alveg verið fært á leikvöllur og samt fjallað um eldri þýðingu á róló [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:22 (UTC) :Var að fatta að ef þetta er fært á leikvöllur þá þarf að gera það að aðgreiningu, þar sem leikvöllur er líka íþróttavöllur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:52 (UTC) ::Já, góður punktur reyndar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 22:20 (UTC) ::: Gæsluvöllur er með starfsmönnum sem vakta börn. Kveðja, fórnarlamb gæsluvallar.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:40 (UTC) :::: S.s. með gæslu... er þá ekki samheiti yfir leikvöll.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:41 (UTC) :::::róló voru gæsluvellir, en núorðið er það notað sem samheiti fyrir leikvöll [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 01:05 (UTC) : Það notar enginn gæsluvöllur lengur enda lögðust þeir af. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 09:41 (UTC) ::svo virðist ekki, notaði grein frá þessu sumri í heimildum, þeir eru t.d. í Kópavogi og Hafnarfirði, þeir eru hins vegar orðnir mjög sjaldgæfir síðan leikskólar urðu algengir virðist vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 12:34 (UTC) ::: O.k. En ég held að í almannamáli sé leikvöllur án starfsfólks, opið rými með leiktækjum. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 14:21 (UTC) qvmtznsw3zdnt7xvfpr88mvj1r7503x 1976493 1976491 2026-08-25T14:40:27Z MyraMidnight 41218 /* Leikvöllur */ Svar 1976493 wikitext text/x-wiki == Leikvöllur == Er leikvöllur ekki aðeins fræðilegra heiti yfir þetta? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:06 (UTC) :Það væri tæknilega eldra orð sem þýddi gæsluvöllur, en er núna samheiti fyrir leikvöllur. Ég man eftir mér á róló sem var vaktaður. Í nútíma skilningi gæti þetta alveg verið fært á leikvöllur og samt fjallað um eldri þýðingu á róló [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:22 (UTC) :Var að fatta að ef þetta er fært á leikvöllur þá þarf að gera það að aðgreiningu, þar sem leikvöllur er líka íþróttavöllur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 21:52 (UTC) ::Já, góður punktur reyndar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 22:20 (UTC) ::: Gæsluvöllur er með starfsmönnum sem vakta börn. Kveðja, fórnarlamb gæsluvallar.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:40 (UTC) :::: S.s. með gæslu... er þá ekki samheiti yfir leikvöll.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. ágúst 2026 kl. 23:41 (UTC) :::::róló voru gæsluvellir, en núorðið er það notað sem samheiti fyrir leikvöll [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 01:05 (UTC) : Það notar enginn gæsluvöllur lengur enda lögðust þeir af. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 09:41 (UTC) ::svo virðist ekki, notaði grein frá þessu sumri í heimildum, þeir eru t.d. í Kópavogi og Hafnarfirði, þeir eru hins vegar orðnir mjög sjaldgæfir síðan leikskólar urðu algengir virðist vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 12:34 (UTC) ::: O.k. En ég held að í almannamáli sé leikvöllur án starfsfólks, opið rými með leiktækjum. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 14:21 (UTC) ::::Þess vegna er það undirfyrirsögn því það er gild tenging á milli róló og gæsluvalla þrátt fyrir að það sé ekki hvernig orðið er notað nú til dags. Held að strang tiltekið þurfa leikvellir ekki að vera afmarkaðir, en það er lýsingin á róluvelli [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. ágúst 2026 kl. 14:40 (UTC) e2ncx1p4b0xa46s7jqxtc2d6jeniuu8 0 192547 1976475 2026-08-25T12:28:15Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Beótúk]] á [[Beóþúkar]] 1976475 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Beóþúkar]] 227hvdl6sn7v74hwdkplvrzjm4g7m0z 1 192548 1976477 2026-08-25T12:28:15Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Beótúk]] á [[Spjall:Beóþúkar]] 1976477 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Beóþúkar]] rna2p149125uod55x1k029bvv0bkfaw 0 192549 1976534 2026-08-26T10:24:48Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Salt_range.jpg|thumb|Saltfjöllin og þjóðvegurinn M2.]] '''Saltfjöllin í Pakistan''' ([[úrdú]]: کوہِ نمک ''Koh-e-Namak'': [[púnjabíska]]: لوݨا پہاڑی دھارا ''Lōṇā Pahāṛī Dhār'') eru [[fjallgarður]] í norðurhluta [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]] í [[Pakistan]]. Fjallgarðurinn dregur nafn sitt af miklum saltnámum með [[klettasalt]]i (þekkt sem [[himalajasalt]]) sem þar er að finna.<ref name="eb">{{cite book|editor...“ 1976534 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Salt_range.jpg|thumb|Saltfjöllin og þjóðvegurinn M2.]] '''Saltfjöllin í Pakistan''' ([[úrdú]]: کوہِ نمک ''Koh-e-Namak'': [[púnjabíska]]: لوݨا پہاڑی دھارا ''Lōṇā Pahāṛī Dhār'') eru [[fjallgarður]] í norðurhluta [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]] í [[Pakistan]]. Fjallgarðurinn dregur nafn sitt af miklum saltnámum með [[klettasalt]]i (þekkt sem [[himalajasalt]]) sem þar er að finna.<ref name="eb">{{cite book|editor=Chisholm, Hugh|year=1911|chapter=Salt Range|title=Encyclopædia Britannica|volume=24|edition=11|publisher=Cambridge University Press|page=94|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Salt_Range}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6118/|title=The Salt Range and Khewra Salt Mine|website=whc.unesco.org|access-date=5 June 2023}}</ref> Þar er einnig að finna [[kol]]. Hæsti tindurinn er [[Sakesar]]. Saltfjöllin eru yngsti og syðsti hluti vesturenda [[Himalajafjöll|Himalajafjalla]] í Pakistan. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fjöll í Pakistan]] [[Flokkur:Himalajafjöll]] o6xdafx9vfjuu1tqdw6vej0gkqdlssa 1976535 1976534 2026-08-26T10:25:24Z Akigka 183 1976535 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Salt_range.jpg|thumb|Saltfjöllin og þjóðvegurinn M2.]] '''Saltfjöllin í Pakistan''' ([[úrdú]]: کوہِ نمک ''Koh-e-Namak''; [[púnjabíska]]: لوݨا پہاڑی دھارا ''Lōṇā Pahāṛī Dhār'') eru [[fjallgarður]] í norðurhluta [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]] í [[Pakistan]]. Fjallgarðurinn dregur nafn sitt af miklum saltnámum með [[klettasalt]]i (þekkt sem [[himalajasalt]]) sem þar er að finna.<ref name="eb">{{cite book|editor=Chisholm, Hugh|year=1911|chapter=Salt Range|title=Encyclopædia Britannica|volume=24|edition=11|publisher=Cambridge University Press|page=94|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Salt_Range}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6118/|title=The Salt Range and Khewra Salt Mine|website=whc.unesco.org|access-date=5 June 2023}}</ref> Þar er einnig að finna [[kol]]. Hæsti tindurinn er [[Sakesar]]. Saltfjöllin eru yngsti og syðsti hluti vesturenda [[Himalajafjöll|Himalajafjalla]] í Pakistan. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fjöll í Pakistan]] [[Flokkur:Himalajafjöll]] csfkrr39sepol68rdj0oi8i60eyg9lu 1976536 1976535 2026-08-26T10:29:50Z Akigka 183 1976536 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Salt_range.jpg|thumb|Saltfjöllin og þjóðvegurinn M2.]] '''Saltfjöllin í Pakistan''' ([[úrdú]]: کوہِ نمک ''Koh-e-Namak''; [[púnjabíska]]: لوݨا پہاڑی دھارا ''Lōṇā Pahāṛī Dhār'') eru [[fjallgarður]] í norðurhluta [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]] í [[Pakistan]]. Fjallgarðurinn dregur nafn sitt af miklum saltnámum með [[klettasalt]]i (þekkt sem [[himalajasalt]]) sem þar er að finna.<ref name="eb">{{cite book|editor=Chisholm, Hugh|year=1911|chapter=Salt Range|title=Encyclopædia Britannica|volume=24|edition=11|publisher=Cambridge University Press|page=94|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Salt_Range}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6118/|title=The Salt Range and Khewra Salt Mine|website=whc.unesco.org|access-date=5 June 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/smartland/pistlar/gudrunbergmann/1158745/|title=Mismunandi notagildi Himalaya salts|author=Guðrún Bergmann|date=12. apríl 2011|website=Mbl.is}}</ref> Þar er einnig að finna [[kol]]. Hæsti tindurinn er [[Sakesar]]. Saltfjöllin eru yngsti og syðsti hluti vesturenda [[Himalajafjöll|Himalajafjalla]] í Pakistan. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fjöll í Pakistan]] [[Flokkur:Himalajafjöll]] qvr1wv75tsmlsj2aiaxu492lpotnh69 0 192550 1976552 2026-08-26T11:32:26Z Akigka 183 Akigka færði [[Púndjabí]] á [[Púndjabíska]] 1976552 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Púndjabíska]] eifdj819d5spb8bq1lu2lwgirnzhmuu 0 192551 1976553 2026-08-26T11:32:37Z Akigka 183 Tilvísun á [[Púndjabíska]] 1976553 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Púndjabíska]] j5i74wgkqwuqw748r2oeoms9rfugqc6