Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 929 1976596 1803708 2026-08-26T17:34:56Z Svavar Kjarrval 98 /* Fædd */ Andlát Tim Curry, sbr. https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-08-26-tim-curry-er-latinn-484931 1976596 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''19. apríl''' er 109. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (110. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 256 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1042]] - [[Mikael 5. Býsanskeisari|Mikael 5.]] keisara í [[Býsans]] var steypt af stóli eftir fjóra mánuði í hásæti. * [[1244]] - [[Tumi Sighvatsson yngri]] var drepinn á [[Reykhólar|Reykhólum]]. * [[1246]] - Í [[Blönduhlíð]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]] var [[Haugsnesbardagi|Haugsnesfundur]], en þar börðust [[Brandur Kolbeinsson]] og [[Þórður kakali]] um völd. Meira en hundrað manns féllu í [[orrusta|bardaganum]] og er þetta mannskæðasta orusta sem háð hefur verið á [[Ísland]]i. * [[1390]] - [[Róbert 3. Skotakonungur|Róbert 3.]] varð Skotakonungur. * [[1409]] - Bréf var skrifað í [[Hvalsey]] á [[Grænland]]i til að votta um brúðkaup sem þar var haldið árið áður. Þetta bréf er síðasta staðfesta heimildin um búsetu norrænna manna á Grænlandi. * [[1608]] - Bandalag [[Ungverjaland]]s, [[Austurríki]]s og [[Moravía|Moravíu]] setti fram kröfugerð með stuðningi [[Matthías keisari|Matthíasar]], bróður [[Rúdolf 2. keisari|Rúdolfs 2. keisara]] sem henni var beint gegn. * [[1689]] - [[Soffíu Amalíuborg]] brann í miðri [[Ópera|óperusýningu]]. 170 manns úr hópi betri borgara [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] fórust í eldsvoðanum. * [[1770]] - Brúðkaup [[Loðvík 16.|Loðvíks 16.]] Frakkakonungs og [[Marie Antoinette]] fór fram í Vínarborg. * [[1770]] - [[James Cook]] skipstjóri sá strönd [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1776]] - [[Orrusturnar um Lexington og Concord]] voru fyrstu orrustur [[Bandaríska frelsisstríðið|Bandaríska frelsisstríðsins]]. * [[1810]] - [[Venesúela]] fékk [[heimastjórn]]. * [[1839]] - [[Konungsríkið Belgía]] varð formlega sjálfstætt og [[Sameinað konungsríki Niðurlandanna]] var leyst upp. * [[1887]] - [[Landsbanki Íslands]] var sameinaður [[Sparisjóður Reykjavíkur|Sparisjóði Reykjavíkur]]. * [[1917]] - [[Leikfélag Akureyrar]] var stofnað. Það var upphaflega áhugamannafélag, en hefur rekið atvinnu[[leikhús]] síðan [[1973]]. * [[1923]] - Alþýðubókasafn Reykjavíkur, sem síðar var nefnt [[Borgarbókasafn Reykjavíkur]], tók til starfa. * [[1954]] - Fermingarbörn í [[Akureyrarkirkja|Akureyrarkirkju]] voru klædd hvítum [[Kyrtill|kyrtlum]] sem var nýjung á [[Ísland]]i. * [[1954]] - Íslenska kvikmyndin ''[[Nýtt hlutverk (kvikmynd)|Nýtt hlutverk]]'' var frumsýnd. * [[1956]] - [[Rainier III, fursti af Mónakó]] giftist bandarísku leikkonunni [[Grace Kelly]]. * [[1968]] - [[Ralph Plaisted]] varð fyrstur til að komast á [[Norðurheimskautið]] svo óumdeilt sé. * [[1971]] - [[Charles Manson]] var dæmdur til dauða fyrir hlutdeild í morðinu á [[Sharon Tate]]. * [[1971]] - [[Sovétríkin]] skutu geimstöðinni [[Saljút I]] út í geiminn. * [[1975]] - [[Siglingaklúbburinn Þytur]] í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] var stofnaður. * [[1980]] - [[Johnny Logan]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] með laginu „[[What's Another Year]]“ * [[1981]] - Dýragarðurinn [[Le Cornelle]] var stofnaður í Valbrembo á Ítalíu. * [[1984]] - „[[Advance Australia Fair]]“ varð þjóðsöngur Ástralíu. * [[1987]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Simpsonfjölskyldan]]'' hófu göngu sína í ''[[The Tracey Ullman Show]]''. * [[1989]] - [[Central Park-árásin]]: Ráðist var á skokkarann Trisha Meili og henni nauðgað og misþyrmt hrottalega í Central Park í New York-borg. Fimm unglingar voru dæmdir fyrir árásina en reyndust saklausir þegar hinn raunverulegi árásarmaður játaði sök sína mörgum árum síðar. * [[1993]] - [[Umsátrið í Waco|Umsátrinu í Waco]], Texas, lauk þegar eldur braust út og [[David Koresh]] lést ásamt 75 fylgismönnum. * [[1995]] - [[Sprengjutilræðið í Oklahómaborg]]: Sprengja sprakk í [[Alfred. P. Murrah-byggingin|Alfred. P. Murrah-byggingunni]] í [[Oklahómaborg]]. 169 manns fórust. * [[2000]] - Nýtt húsnæði [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]] var opnað í Hafnarhúsinu við Tryggvagötu. * [[2005]] - Þýski kardinálinn Joseph Alois Ratzinger var kjörinn [[páfi]] [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] og tók sér nafnið [[Benedikt 16.]] * [[2007]] - [[Dagblaðastríðið í Danmörku]]: Fríblaðið ''[[Dato (dagblað)|Dato]]'' hætti útgáfu. <onlyinclude> * [[2011]] - [[Goodluck Jonathan]] var kjörinn forseti Nígeríu. * [[2018]] - [[Raúl Castro]] lét af embætti sem forseti Kúbu. [[Miguel Díaz-Canel]] tók við og varð þar með fyrsti forseti Kúbu í rúm fjörutíu ár sem ekki er af Castro-ætt. * [[2020]] – Mótmæli gegn ráðstöfunum stjórnvalda vegna [[COVID-19-heimsfaraldurinn|COVID-19-faraldursins]] brutust út í [[París]], [[Berlín]] og fleiri stöðum. * [[2021]] - Geimþyrlan ''[[Ingenuity (þyrla)|Ingenuity]]'' tókst á loft á [[Mars (reikistjarna)|Mars]]. Þetta var í fyrsta sinn í sögunni sem menn stýrðu loftfari á annarri plánetu. * [[2021]] - [[Raúl Castro]] sagði af sér embætti aðalritara kúbverska kommúnistaflokksins. Þar með lauk 62ja ára valdatíð Castro-bræðranna. * [[2022]] - Elsta kona heims, [[Kane Tanaka]], lést 119 ára að aldri.</onlyinclude> == Fædd == * [[1658]] - [[Jóhann Vilhjálmur 2.]], kjörfursti í Pfalz (d. [[1716]]). * [[1793]] – [[Ferdinand 1. Austurríkiskeisari]] (d. [[1875]]). * [[1801]] - [[Gustav Fechner]], þýskur sálfræðingur (d. [[1887]]). * [[1832]] - [[José Echegaray]], spænskt leikskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1916]]). * [[1882]] - [[Getúlio Vargas]], forseti Brasilíu (d. [[1954]]). * [[1911]] - [[Barbara Árnason]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1977]]). * [[1912]] – [[Glenn Seaborg]], bandarískur efnafræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1999]]). * [[1917]] - [[Sven Hassel]] (Børge Willy Redsted Pedersenn), danskur rithöfundur (d. [[2012]]). * [[1922]] - [[Erich Hartmann]], þýskur herflugmaður (d. [[1993]]). * [[1925]] - [[Guðmundur Steinsson]], íslenskt leikskáld (d. [[1996]]). * [[1933]] – [[Jayne Mansfield]], bandarísk leikkona (d. [[1967]]). * [[1935]] – [[Dudley Moore]], breskur leikari og tónskáld (d. [[2002]]). * [[1941]] - [[Alan Price]], breskur tónlistarmaður ([[The Animals]]). * [[1942]] - [[Bas Jan Ader]], hollenskur myndlistarmaður (d. [[1975]]). * [[1946]] – [[Tim Curry]], breskur leikari (d. [[2026]]). * [[1951]] - [[Jóannes Eidesgaard]], færeyskur stjórnmálamaður. * [[1960]] - [[Gustavo Petro]], kólumbískur hagfræðingur. * [[1970]] - [[Jón Páll Eyjólfsson]], íslenskur leikari. * [[1972]] - [[Hinrik Hoe Haraldsson]], íslenskur leikari. * [[1972]] - [[Rivaldo]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1981]] – [[Hayden Christensen]], kanadískur leikari. * [[1992]] - [[Nick Pope]], enskur knattspyrnumaður. * [[1999]] - [[Ty Panitz]], bandarískur leikari. == Dáin == * [[1244]] - [[Tumi Sighvatsson yngri]], drepinn á Reykhólum (f. [[1222]]). * [[1246]] - [[Brandur Kolbeinsson]], höfðingi [[Ásbirningar|Ásbirninga]] (f. [[1209]]). * [[1390]] - [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert 2.]], Skotakonungur (f. [[1316]]). * [[1560]] - [[Philipp Melanchthon]], þýskur siðbótarmaður (f. [[1497]]). * [[1689]] - [[Kristín Svíadrottning]] (f. [[1626]]). * [[1738]] - [[Þrúður Þorsteinsdóttir]], biskupsfrú á Hólum, (f. 1666). * [[1768]] - [[Canaletto]], ítalskur málari (f. [[1697]]). * [[1824]] - [[Byron lávarður]], enskt skáld (f. [[1788]]). * [[1881]] - [[Benjamin Disraeli]], breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (f. [[1804]]). * [[1882]] - [[Charles Darwin]], enskur náttúrufræðingur (f. [[1809]]). * [[1906]] - [[Pierre Curie]], franskur eðlisfræðingur og [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|nóbelsverðlaunahafi]] (f. [[1859]]). * [[1914]] - [[Charles Sanders Peirce]], bandarískur heimspekingur (f. [[1838]]). * [[1961]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[1967]] – [[Konrad Adenauer]], þýskur stjórnmálamaður og kanslari (f. 1876). * [[1974]] - [[Ayub Khan]], forseti Pakistan (f. [[1907]]). * [[1989]] – [[Daphne du Maurier]], breskur rithöfundur (f. 1907). * [[1992]] – [[Benny Hill]], enskur gamanleikari (f. 1924). * [[1998]] - [[Octavio Paz]], mexíkóskur rithöfundur (f. [[1914]]). * [[2005]] – [[Niels-Henning Ørsted Pedersen]], danskur djasstónlistarmaður (f. 1946). * [[2009]] - [[J. G. Ballard]], breskur rithöfundur (f. [[1930]]). * [[2021]] – [[Walter Mondale]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1928]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] dhnaamyc1v3wlyugs8wcpzji04h9ged 0 5720 1976592 1919085 2026-08-26T17:12:50Z ~2026-46546-33 119959 /* */ bætti við upplýsingum 1976592 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir|hér þarf að bæta við heimildum fyrir hverja einustu staðhæfingu}} '''Geðklofi''' er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem felur í sér breytingu á hugsun, hegðun og tilfinningum. Algengi geðklofa er 0,6 - 1% og sjúkdómurinn er jafn algengur hjá báðum kynjum. Þessar tölur merkja að nálægt 50 milljónum manna þjáist af geðklofa í heiminum. Sjúkdómurinn kemur vanalega fyrr fram hjá körlum, jafnvel á unglingsaldri. Fyrstu [[einkenni]] geðklofa geta haft dramatísk áhrif á aðstandendur geðklofans þar sem þau geta vikið algerlega frá fyrri [[persónuleiki|persónuleika]] einstaklingsins. Fólk sem þjáist af geðklofa getur upplifað [[ofskynjanir]] og [[ranghugmyndir]] (sem aftur á móti flokkast í vestrænni læknisfræði sem byrtingarmyndir geðrofs) svo sem að einhver sé að reyna að drepa það. Á hinn bóginn geta sumar ranghungmyndir einnig verið róandi eða jákvæðar út frá sjónarhorni fólks sem upplifir þær, til dæmis þegar fólki þýkist það þiggja vernd eða ráð frá annarri veru eða t.d. förnum ættingjum. Tal geðklofasjúklinga getur verið samhengislaust. Einnig geta líkamseinkenni þeirra verið flöt og svipt öllum tilfinningum. Túlkun einkenna eða fáfræðin um eðli þeirra getur gert það að verkum að sumt fólk hræðist geðklofa og [[fordómar]] í garð geðklofa eru miklir. Til eru samtök sem vinna gegn þessari fáfræði og afleyðingum hennar. Oft er hægt að halda sjúkdómnum niðri en flestir þeirra sem greinast með geðklofa þjást þó af honum ævilangt, þó svo að nokkur hluti nái fullum bata. Upprunalegt nafn sjúkdómsins merkir "splundraður hugur" og vísar til alvarlegrar röskunar á hugsunum sem eru helsta einkenni geðklofa. Íslenska nafn sjúkdómsins, geðklofi, veldur oft misskilningi. Algengt er að fólk telji geðklofa fela í sér einhvers konar breytingu á huganum, að einstaklingar sem þjást af geðklofa hafi klofinn huga og geti þannig jafnvel verið margir persónuleikar í einu. Sá sjúkdómur sem fólk á þar við kallast [[dissociative identity disorder]]. Sá sjúkdómur á enda afskaplega fátt sameiginlegt með geðklofa þar sem geðklofi felur langt í frá í sér að einstaklingurinn þrói með sér einhvern annan persónuleika. Rannsóknir manna á sjúkdóminum beinast í æ ríkari mæli að magni [[dópamín]]s í [[mannsheilinn|heila]] og því hvort orsök sjúkdómsins liggi þar. Lyf sem breyta upptöku dópamíns í heila minnka einkenni geðklofa. Einkenni geðklofa eru flokkuð í jákvæð og neikvæð einkenni == Saga geðklofa == Frásagnir af geðklofa má finna allt til ársins 2000 fyrir Krist. Það var hins vegar [[Emil Kraepelin]] sem fyrst skilgreindi geðklofa. Upprunalegt heiti sjúkdómsins var ''dementia praecox'', sem þýða má sem snemmær [[vitglöp]]. Ástæða nafngiftarinnar var sú að Kraepelin beindi rannsóknum sínum helst að ungu fólki sem þjáðist af geðklofa fremur en eldra. Það var svo [[Eugene Bleuler]] sem fyrstur kom fram með hugtakið geðklofi og var hugmyndin sú að vísa í skort á samvirkni milli hugsanaferlis og skynjunar. Bleuler var einnig fyrstur til að lýsa sumum einkennum geðklofa sem neikvæðum. == Einkenni geðklofa == Einkennum geðklofa er skipt í jákvæð og neikvæð einkenni. Ástæða skiptingarinnar hefur ekkert að gera með það hvort einkennin séu jákvæð fyrir einstaklinginn eða ekki heldur er ástæðan sú að [[lyfjameðferð]] gagnast mun betur fyrir einstaklinga sem helst þjást af jákvæðum einkennum heldur en þeirra sem helst þjást af neikvæðum og batahorfur þeirra einstaklinga, svo sem viðbragð við lyfjagjöf, eru mun betri en þeirra sem helst þjást af neikvæðum einkennum. === Jákvæð einkenni === Jákvæð einkenni fela í sér [[frávik]] eða truflun frá eðlilegri virkni, svo sem ofskynjanir (enska: ''hallucinations''), ranghugmyndir (enska: ''delusions''), undarlegt og ruglingslegt tal sem og neikvæð einkenni ([[tilfinningadeyfð]] og [[sinnuleysi]]). [[Ofsóknarbrjálæði]], félagsleg [[hlédrægni]], trúarleg [[þráhyggja]] og hugmyndir um eigið ágæti eru algengar. Eftirfarandi eru dæmi um helstu jákvæð einkenni geðklofa: '''Ofskynjanir:''' Ofskynjanir geta falið í sér heyrnar-, sjón- eða snertiofskynjanir. Það að heyra raddir sem aðrir heyra ekki er eitt algengasta einkenni geðklofa. Efni þeirra getur verið mismunandi, allt frá athugasemdum til þess að vara einstaklinginn við öðru fólki, atburðum eða stöðum ásamt því að skipa einstaklingnum að gera eitthvað. Geðklofar geta heyrt margar mismunandi raddir og þær geta verið frá fólki sem þeir þekkja sem og frá upphugsuðum einstaklingum. Rannsóknir á heila geðklofa, framkvæmdar með [[PET skanni|PET skanna]], sýna að þegar einstaklingur með geðklofa heyrir ímyndaðar raddir þá eru sömu svæði heilans virk og þegar hann heyrir raunverulegt tal. '''Ranghugmyndir:''' Ranghugmyndir eru undarlegar hugmyndir sem víkja frá fyrra hugsanamynstri einstaklingsins og ómóttækileika fyrir upplýsingum sem gefa annað til kynna en það sem einstaklingurinn telur. Ranghugmyndir eiga sér þannig ekki neina raunverulega ástæðu eða sönnun. Ranghugmyndir geta verið mismunandi. Einstaklingurinn getur talið að einhver vilji drepa sig, eða þá að hann getur talið að hann sé í raun og veru einhver frægur. '''Truflun á hugsunum:''' Truflun á hugsunum felur í sér hugsanir sem víkja frá því sem eðililegt getur talist. Hugsanir geta komið og farið skyndilega, að því er virðist án allra tengsla. Einbeitingarskortur getur verið algengur, upp að því marki að einstalingurinn getur ekki haldið athygli sinni á neinu nema í skamma stund. Einnig geta geðklofar átt í vandræðum með að gera sér grein fyrir því hvað er viðeigandi við ákveðnar aðstæður. Allt þetta gerir samtal við geðklofann erfitt og veldur oft félagslegri einangrun. === Neikvæð einkenni === Neikvæð einkenni eru skortur á [[hreyfigeta|hreyfigetu]] eða framkomu, áhrif á athygli og einbeitingu, minni og nám og geta falið í sér félagslega hlédrægni, skerta hreyfigetu og skort á tilfinningum og frumkvæði eða framtakssemi. Oft er einkennum lýst þannig að þau séu flöt eða sljó. Andlit geðklofa geta verið svipbrigðalaus, rödd hans getur verið eintóna og líkamstjáning hans að því er virðist án allra tilfinninga. Skortur á áhuga, frumkvæði og framtakssemi getur valdið því að geðklofinn geri ekki neitt dögunum saman. Þrátt fyrir að meðferðaraðilar eigi auðvelt að greina á milli geðklofa og multiple personality disorder eiga þeir oft erfitt með að aðgreina hann frá öðrum geðsjúkdómum. Það ræðst af því að einkenni geðklofa skarast oft við einkenni annarra geðsjúkdóma, og þá sérstaklega [[persónuleikaröskun|persónuleikaraskanir]] eða [[áráttu-þráhyggjuröskun]]. Psychotísk einkenni geðklofa geta sést í öðrum röskunum, svo sem [[geðhæð]] og vímuefnamisnotkun og neikvæð einkenni eru mörg hver einnig dæmigerð einkenni [[þunglyndi]]s. Hugtakið [[schizoaffective disorder]] er notað þegar einstaklingur þjáist af þeim hugsanaröskunum sem tengjast geðklofa ásamt persónuleikaröskun, sem fylgja tvískautaröskun eða þunglyndi. Öfugt við flesta aðra sjúkdóma snúa sjúklingar með geðklofa ekki til venjulegs ástands þar sem þeir geta tekið upp fulla virkni sína án þess að þurfa að nota lyf. == Flokkar geðklofa == Geðklofi er flokkaður í fimm undirflokka: === 1. Stjarfageðklofi (e. ''catatonic'') === Þessi flokkur einkennist af truflun á hreyfingu. Sjúklingurinn er hreyfingalaus og bregst ekki við áreiti frá umhverfinu, svo sem leiðbeiningum annarra. Auk þess getur stjarfageðklofi sýnt skyndilega kippi. Stjarfageðklofi getur einnig falið í sér að viðkomandi er kyrr í sömu stöðu í langan tíma. Eitt einkenni sem stundum sést er vaxhreyfanleiki þar sem hægt er að móta stöðu einstaklingsins eftir eigin höfði. Stjarfageðklofi einkennist þannig af líkamlegum einkennum. === 2. Ofsóknargeðklofi (e. ''paranoid'') === Ofsóknargeðklofi er algengari meðal karlmanna en kvenna og upphaf hans er oftast þegar einstaklingurinn er 15 til 34 ára. Ofsóknargeðklofar þjást stöðugt af tilfinningu um að fylgst sé með þeim, þeir séu eltir eða jafnvel ofsóttir. Ofsóknargeðklofar þróa með sér ranghugmyndir þar sem þeir þurfa að verja sig gegn þeim sem ofsækja þá. Í þó nokkrum tilfellum þarf að leggja inn ofsóknargeðklofa. Það er engin lækning til við ofsóknargeðklofa en hægt er að halda honum niðri og draga úr eða koma í veg fyrir ranghugmyndir með lyfjum. Algengt vandamál er að ofsóknargeðklofar neiti að taka lyfin sín sem veldur því að þeir falla aftur í sama farið. Orsakir ofsóknargeðklofa eru ekki ljósar en talið er að sjúkdómurinn gangi í [[erfð]]ir. [[Streita]] veldur ekki ofsóknargeðklofa en hún hefur áhrif á þróun og alvarleika hans. Áður en sjúkdómurinn brýst að fullu fram eru einkenni hans oft ljós fjölskyldumeðlimum geðklofans. Meðal algengra einkenna eru ráðaleysi, [[taugaveiklun]], undarleg hegðun, afskiptaleysi og reiði. === 3. Óreiðugeðklofi (e. disorganized) === Óreiðugeðklofi einkennist af samhengislausu tali, ofskynjunum og ranghugmyndum, undarlegri hegðun, félagslegri einangrun og litlum tilfinningum. Ofskynjanirnar og ranghugmyndirnar geta haft þema en ólíkt því sem á sér stað í ofsóknargeðklofa eru þær yfirleitt samhengislausar. Hegðun þeirra með óreiðugeðklofa er oft lýst sem heimskulegri eða barnalegri. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt snemma fram eða fyrir 25 ára aldur. Þunglyndi eða [[psychosis]] í fjölskyldu er talið auka líkur á því að barn greinist síðar með óreiðugeðklofa. === 4. Ósundurgreindur geðklofi (e. undifferentiated) === Í ósundurgreindum geðklofa uppfyllir einstaklingurinn skilgreiningu fyrir geðklofa en fellur þó ekki í þrjá áðurnefnda flokka eða getur mögulega fallið í fleiri en einn án þess að hægt sé að gera á milli þeirra. Nauðsynlegt er að reyna að staðsetja sjúklinga í einhverjum þriggja flokkanna áður en þeir eru skilgreindir með ósundurgreindan geðklofa. === 5. Residual geðklofi === Þá hefur einstaklingurinn verið skilgreindur með geðklofa en er laus við psychotísk einkenni. Einstaklingar í þessum hópi sýna hins vegar oft áfram einhver einkenni svo sem félagslega einangrun og litlar tilfinningar. == Orsakir geðklofa == Það er engin ein ástæða geðklofa. Flestir sjúkdómar eru tilkomnir vegna margra þátta, svo sem [[erfðafræði]]legra, atferlis- og umhverfisþátta og það sama gildir um geðklofa. Talið er að einstaklingar hafa í sér nokkurs konar "auðveldleika" fyrir geðklofa, það er að genafræðilegar ástæður liggi að baki geðklofa. Þó er talið að eitthvað þurfi til að kveikja geðklofann, það er að segja, eitthvað utanaðkomandi þarf að hafa áhrif á einstaklinginn og koma geðklofanum þannig af stað. Þetta getur falið í sér atburði, svo sem dauðsfall ættingja eða ástarsorg eða eitthvað annað. Meðferð við geðklofa byggir á því að minnka einkenni sjúkdómsins og gera þeim sem af honum þjást það kleift að lifa nokkurn veginn eðlilegu lífi. === Arfgengi === Geðklofi er algengur í sumum fjölskyldum. Ættingjar geðklofa eru frekar í hættu á að fá geðklofa en þeir sem ekki eiga ættingja með geðklofa og hættan er meiri eftir því sem einstaklingarnir eru líkari hvor öðrum genalega. Ef annar [[eineggja tvíburi|eineggja tvíbura]] hefur geðklofa eru 40 - 50% líkur á því að hinn hafi einnig geðklofa. Ef annað foreldri þjáist af geðklofa eru um 10% líkur á að barnið hafi einnig geðklofa. Eins og áður segir er algengi geðklofa um eða innan við 1%. Rannsóknir á einstaklingum sem ekki hafa verið aldir upp hjá raunverulegum foreldrum benda einnig til þess að orsökin sé genafræðileg en ekki uppeldisleg. Sú staðreynd að börn geðklofa eru jafn líklegt til að fá geðklofa hvort sem þau alast upp hjá fósturforeldrum eða raunverulegum foreldrum styður þá kenningu enn fremur. Genarannsóknir gefa til kynna að mörg [[gen]] leiki hlutverk í geðklofa. Rannsóknir hafa helst beinst að [[litningur|litningum]] 13 og 6 en þeir hafa ekki verið staðfestir. === Taugafræði === Sú kenning hefur komið fram að geðklofi sé [[taugafræði]]legur sjúkdómur þar sem þróun heilans á meðgöngu valdi sjúkdóminum. Það að sjúkdómurinn komi ekki fram fyrr en eftir kynþroska er þá meðal annars útskýrt með því að [[taugakerfi]] líkamans nái á einhverjum tíma ekki að valda þeirri streitu sem oft er til staðar í lífinu. Til stuðnings þessari kenningu hefur verið sýnt fram á það að vandamál við meðgöngu og fæðingu auki líkurnar á geðklofa tvö- til þrefalt og því meiri, eða fleiri, sem vandamálin eru því meiri líkur eru á að barnið fái geðklofa. [[Veirusýking]] mæðra á meðgöngu hefur einnig verið tengd geðklofa. Það er áhugavert að fleiri börn fæðast með geðklofa seint um vetur eða á vori en á öðrum árstímum. Veirusýkingar eru enda algengari á veturna og rennir það stoðum undir kenninguna. Fræðimenn eru hins vegar flestir á því máli að veirusýking mæðra á meðgöngu sé aðeins ein möguleg orsök geðklofa og sé ábyrg fyrir litlum hluta hjá þeim sem greinast með geðklofa. Formgerð heila sumra geðklofa virðist frábrugðin venjulegum heila og á það jafnt við um konur og karla. Rannsóknir hafa sýnt að þriðja [[heilahol]] geðklofasjúklinga er oft óeðlilega stórt og stærðina er ekki hægt að skýra með þáttum eins og aldri eða meðferð. Ástæðan er talin vera vegna einhvers sem gerist á [[fósturskeið]]i barnsins en hvað er ekki vitað. Þar sem aukin stærð virðist hafa komið fram þegar einkenni geðklofans koma fyrst í ljós er víst að stækkað [[heilahvel]] er ekki afleiðing sjúkdómsins. Athuga verður hins vegar að þessi afbrigðileiki heilauppbyggingar er ekki til staðar hjá öllum geðklofasjúklingum, heldur benda rannsóknir til þess að hún verði aðeins hjá um þriðjungi þeirra. Að sama skapi á hún sér einnig stað hjá einstaklingum sem ekki þjást af geðklofa. Sumir rannsakendur halda því enn fremur fram að hún sé aðallega tengd neikvæðum einkennum geðklofa en sú tilgáta hefur ekki verið sönnuð. Rannsóknir á þessari óvanalegu heilabyggingu líða að nokkru leyti fyrir það að aðeins er hægt að skoða heila geðklofa gaumgæfilega eftir að þeir deyja og því er ekki hægt að rannsaka hana á sama tíma og hegðun og hugsunum geðklofans er könnuð. Ný tækni í heilaskönnun ætti hins vegar að geta varpað mun betra ljósi á þetta atriði sem og önnur. === Taugaboðefni === ==== GABA ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós litla virkni ákveðinna [[heilafruma|heilafrumna]] sem sjá um að framleiða [[boðefni]], sérstaklega [[gammasýra|gammasýru]] (GABA) og hafa m.a. það hlutverk að hamla virkni annarra heilafrumna. Gammasýran tengist stjórnun á móttöku skynupplýsinga heilans. Rannsóknir hafa sýnt að magn þessara taugaboðefna hjá geðklofum er óeðlilega lágt. Því er talið að þessi taugaboðefni geri það að verkum að heili geðklofa bregðist við of mörgum áreitum í umhverfinu og hafi ekki hæfileikann til að útiloka skynáreiti sem ekki eru endilega nauðsynleg honum. ==== Dópamínkenningin ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós að geðklofi tengist of miklu magni dópamíns í [[taugamót]]um (þ.e. þar sem tveir [[taugungi|taugungar]] mætast og senda boð á milli). Dópamín eykur næmi taugunga í heila fyrir áreiti. Aukið næmi fyrir utanaðkomandi áreitum kemur að gagni fyrir einstaklinga þegar þeir þurfa að taka vel eftir umhverfinu, svo sem þegar hætta steðjar að þeim. Fyrir geðklofa þá eykur dópamínmagn á truflun þeirra. [[Geðrofslyf]] verka með því að bindast viðtökum fyrir dópamín og óvirkja þá svo dópamín verkar ekki á viðtakann. Með þessu má minnka jákvæði einkenni sjúkdómsins, þ.e. ofskynjanir. Lyf sem verka andstætt við geðrofslyf, til dæmis örvandi efni eins og [[amfetamín]], kalla mörg fram jákvæði einkenni sjúkdómsins, einu nafni nefnd geðrof. Lyfið getur jafnvel ýtt undir geðklofalík einkenni hjá fólki sem ekki þjáist af geðklofa. == Meðferð == === Lyfjameðferð === Lyf hafa verið gefin við geðklofa síðan á sjötta áratugnum og þau hafa til muna bætt líf einstaklinga með geðklofa. Lyfin minnka í flestum tilfellum sturlunar einkenni geðklofa og bæta til muna virkni meirihluta þeirra sem þjást af geðklofa. Lyf lækna þó ekki geðklofa heldur einungis halda þau honum í flestum tilfellum niðri og þá sérstaklega jákvæðum einkennum hans. Lyf við geðklofa hafa hins vegar sýnt takmarkaða virkni á neikvæð einkenni geðklofa. Í auknum mæli er farið að gefa lyf í sprautuformi, sem hafa mun lengri virkni en lyf í töfluformi og gera það að verkum að einstaklingurinn þarf ekki að taka lyfin sín daglega. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem margir geðklofar eiga það til að hætta á lyfjum upp á sitt einsdæmi á einhverjum tíma. Lyfjarannsóknir beinast ekki hvað síst að því að auka líftíma þessara lyfja (þannig að hægt sé að gefa þau sjaldnar með sömu virkni) og að minnka [[aukaverkun|aukaverkanir]] þeirra. Í dag eru margvíslega aðferðir notaðar til að minna geðklofa á lyf og að fylgjast með lyfjatöku þeirra. Pillubox þar sem hver dagur er merktur eru algeng, lyf eru oft gefin með máltíðum og tæki sem láta vita hvenær eigi að taka lyf eru einnig algeng. Ekkert lyf við geðklofa er laust við aukaverkanir þó vissulega séu þær mismiklar eftir lyfjum. Sumar eru tiltölulega meinlausar á meðan aðrar eru alvarlegri. Dæmi um aukaverkanir eru þreyta, eirðarleysi, þyngdaraukning, vöðvakippir og titringur og óskýr sjón. Flest þessara einkenna hverfa ef skammtur er minnkaður eða ef breytt er um lyf. Dæmi um lyf með alvarlega aukaverkun er lyfið clozaril, sem veldur minnkun [[hvítt blóðkorn|hvítra blóðkorna]] í blóði þess sem tekur lyfið og sem merkir að fylgjast þarf vel með sjúklingnum. Annað langtíma einkenni lyfja við geðklofa er [[Tardive dyskinesia]] (TD) sem felur í sér ósjálfráðar taugahreyfingar, oftast kringum og í munni. Tardive dyskinesia á sér stað hjá 15 - 20% þeirra geðklofa sem fengið hafa eldri lyf við geðklofa í mörg ár en getur einnig komið fram hjá þeim sem taka ný lyf við geðklofa, þrátt fyrir að líkurnar til þess séu mun minni. Einkenni tardive dyskinesia eru í flestum tilfellum mild og í sumum tilfellum verður sjúklingurinn sjálfur ekki einu sinni var við þau. Þar sem þunglyndi er algengur fylgifiskur geðklofa þá þurfa margir geðklofar einnig að taka þunglyndislyf. Að sjálfsögðu þarf að gáta þau lyf sem geðklofar taka og velja þunglyndislyf út frá því. Lyf við geðklofa eru ekki líkleg til að verða ávanabindandi. Sá misskilningur er oft ríkjandi að lyf við geðklofa séu einhvers konar "spennitreyja hugans", það er að þau séu notuð til að ná sjúklingnum hálfvegis út úr heiminum. Vissulega má nota lyf við geðklofa á þann hátt en aðeins ef farið er yfir venjulegan skammt. Markmið lyfjanna er að sjálfsögðu að hjálpa geðklofasjúklingnum en ekki að kýla þá kalda með lyfjum. Mismunandi er hversu lengi lyfjameðferð varir. Sumir þurfa aðeins lyf í skamman tíma á meðan aðrir þurfa að taka lyf alla ævi. Algengt er að geðklofar hætti að taka lyfin sín og geta ástæðurnar fyrir því verið margar. Stundum telja sjúklingar ástand sitt ekki það alvarlegt að þeir þurfi að taka lyf. Fyrir kemur að fjölskyldumeðlimir gera sér ekki grein fyrir sjúkdómnum og ráðleggja mönnum að hætta að taka lyfin. Stundum fylgjast læknar ekki nægjanlega vel með því að lyfjagöf sé fylgt eftir eða þá að þeir hlusta ekki nægjanlega vel á kvartanir sjúklingsins og óskir um að prófa ný lyf. Einnig kemur fyrir að geðklofar telji aukaverkanir alvarlegri en sjúkdóminn sjálfan og hætta þess vegna á lyfjunum. Þar sem misnotkun [[vímuefni|vímuefna]] er nokkuð algeng hjá geðklofum er einnig algengt að þau trufli virkni lyfjanna. === Sálfræðilegar meðferðir === Lyf við geðklofa eru nauðsynleg til að minnka einkenni sjúkdómsins en hafa gefið misgóða raun við að kljást við þá hegðun sem fylgir sjúkdóminum. Þrátt fyrir að einkenni geðklofa séu í lágmarki eiga margir geðklofar einstaklega erfitt með samskipti og mynda sambönd við aðra, sýna áhuga á hlutum og sjá um sjálfan sig. Þar sem geðklofi kemur oftast fram á þeim árum sem eru mjög mikilvæg í lífi og mótun einstaklingsins, svo sem þegar hann er í námi, eru geðklofar oft í verri aðstöðu en aðrir þegar kemur að vinnumarkaðinum. Því bætist skortur á menntun og reynslu í atvinnulífinu oft við aðra þætti. Það er í þessum atriðum sem sálfræðileg meðferð kemur ekki hvað síst að gagni. Að sama skapi kemur sálfræðileg meðferð að litlum notum við alvarleg einkenni sjúkdómsins (svo sem ranghugmyndir og ofskynjanir) en getur verið gagnleg við sum vægari einkenni hans. Eins og með aðra sjúkdóma bjóða sálfræðingar upp á mismunandi meðferðarform. Hér verður minnst á þau helstu og sem hafa gefið hvað bestu raunina: === Endurhæfing === Með [[endurhæfing]]u er lögð áhersla á félagslega og verklega þætti til að hjálpa sjúklingum að yfirvinna vandamál sem tengjast þessum sviðum. Endurhæfingaráætlanir geta falið í sér ráðleggingar um störf, starfsnám, lausnir við vandamálum, notkun samgangna og kennslu í því að fara með peninga. Í stuttu máli, flest það sem er nauðsynlegt til að lifa sjálfstæðu lífi meðal fólks utan hins verndaða umhverfis sjúkrahúsa. === Einstaklingsbundnar meðferðir === Einstaklingsbundin meðferð byggir á reglulegum samtölum sjúklings og meðferðaraðila, hvort heldur [[geðlæknir|geðlæknis]], [[sálfræðingur|sálfræðings]] eða [[félagsráðgjafi|félagsráðgjafa]]. Meðferðin getur beinst að vandamálum í lífi sjúklingsins, reynslu hans, hugsunum, tilfinningum eða samböndum. Markmið meðferðarinnar er að einstaklingurinn nái að skilja frekar sjálfan sig og vandamál sín. Rannsóknir sýna að meðferðir sem byggja á stuðningi við sjúklinginn og sem beinast að vandamálum hans gefa góða raun fyrir geðklofa. Einna algengust meðferða er [[hugræn atferlismeðferð]]. Mikilvægt er þó að muna að þess háttar meðferð kemur ekki í staðinn fyrir lyfjameðferðir heldur eru góð viðbót eftir og á meðan lyfjameðferð hefur verið beitt. === Fjölskyldumeðferðir === Geðklofar eru oft settir í umsjá fjölskyldu sinnar eftir að hafa útskrifast af sjúkrahúsum og því er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir læri allt það sem þeir geta um sjúkdóminn og hvaða vandamálum hann veldur. Mikilvægt er að fjölskyldumeðlimir læri það hvernig minnka megi líkurnar á því að sjúklingnum hraki aftur, svo sem með því að gera sér grein fyrir þeim stuðningi sem þeim sjálfum býðst sem og hættunni á því að einstaklingurinn hætti að taka lyfin sín. Kennsla í því hvernig best er að leysa vandamál kemur t.d. að góðum notum og er líklegri til að auðvelda líf sjúklingins. Auk þess er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir styrki jákvæða hegðun einstaklingsins og láti hann vita hvað þeim finnst. Líkt og aðrir gera geðklofar sér nefnilega ekki alltaf grein fyrir því hvað er æskileg hegðun. Fjölskyldumeðlimir sem gera sér ekki grein fyrir sjúkdóminum, einkennum hans og því hvernig eigin viðbrögð eru og eiga að vera eru líklegir til að auka á streitu einstaklingsins og því á líkur þess að sjúklingnum hraki. Dæmi eru um að fjölskyldumeðlimir hafi getað spáð fyrir um tímabil geðklofaeinkenna betur en sjúklingurinn sjálfur, svo sem með því að fylgjast með svefnvenjum hans eða breytingum á tali. Slíkt eykur að sjálfsögðu líkurnar á því að hægt verði að koma í veg fyrir tímabil einkenna. === Sjálfshjálparhópar === Sjálfshjálparhópar fyrir geðklofa og fjölskyldur þeirra eru mikilvægir. Hóparnir styrkja samheldni einstaklinga og hjálpa þeim að gera sér grein fyrir því að þeir standi ekki einir, að aðrir séu í sömu sporum. Í sjálfshjálparhópum geta geðklofar og fjölskyldumeðlimir einnig fengið ráð frá öðrum sem hafa verið í sömu sporum. Þrátt fyrir að flestir leiti til sjálfshjálparhópa eftir að þeir hafa útskrifast og eru að fóta sig á ný í lífinu er gagnsemi þeirra ekki eingöngu bundið við það hlutverk. Þeir geta verið mikilvægir þrýstihópar í ýmsum málum og geta unnið að því að breyta viðhorfum fólks til sjúkdóma, sem gerir það því oft auðveldara fyrir fjölskyldumeðlimi ef sjúkdómur bankar upp á hjá þeim. Sjálfshjálparhópar, sem í upphafi hafa ef til vill haft það helst á stefnuskrá sinni að sýna samhyggð og stuðning, geta þannig þróast í það að veita upplýsingar og útrýma fordómum. Stuðningur við geðklofa getur komið úr öðrum áttum en þeim sem minnst er á hér að ofan. Prestar og vinir geta haft sitt að segja þegar kemur að því að sinna eða hjálpa geðklofa. Almennt gildir að því meiri sem stuðningurinn er og því betur sem aðrir skilja sjúkdóminn og það hvað geðklofinn gengur í gegnum, því betri eru horfurnar fyrir hann og því minni líkurnar á því að honum hraki. Þetta breytir því þó ekki að þrátt fyrir að geðklofi fái alla þá meðferð sem hann getur er enn þá hætta á að honum hraki. == Batahorfur == Í um það bil þriðjungi tilfella þjáist sjúklingur af psychotic tímabili í nokkra mánuði og nær sér svo að fullu án meðferðar. Einkenni geðklofa minnka oft síðar á ævinni og tengist það minnkuðu dópamínmagni heilans. Geðklofi er ólæknanlegur en hægt er að meðhöndla hann með antipsychotic lyfjum. Hann er því oft borinn saman við [[sykursýki]], sem er ólæknanleg en hægt er að halda í skefjum með insúlíni. Lyf við geðklofa geta haft óþægilegar aukaverkanir, svo sem truflað hreyfiskyn, og margir sjúklingar hætta að taka lyfin sín. Niðurstöður hafa gefið til kynna að insight-oriented sálaraflsmeðferð, þar sem einstaklingurinn er beðinn að skilja orsakir hugarástands síns, er tilgangslaus og getur jafnvel haft neikvæð áhrif. Batalíkur geðklofa hafa batnað síðustu áratugi. Þrátt fyrir að engin meðferð sé til sem lækni geðklofa er nauðsynlegt að muna það að margir sem fá meðferð geta lifað nokkuð eðlilegu lífi þrátt fyrir sjúkdóminn. Frekari rannsóknir, þróun lyfja og meðferðarform ættu að auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga. Þegar fylgst hefur verið með geðklofum í langan tíma er ljóst að afar mismunandi er hvernig þeir spjara sig. Sumir þættir virðast auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga, svo sem ef einstaklingurinn hefur lifað sjálfstæðu lífi í samfélaginu áður og stundað vinnu. Þekking okkar á sjúkdóminum takmarkar hins vegar þær ályktanir sem við getum dregið af þessum staðreyndum. Ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum á þessum sjúkdómi sem hefur svo alvarleg áhrif á líf þeirra sem af honum þjást. Það er há tíðni [[sjálfsvíg]]a meðal geðklofa og flest þeirra eiga sér stað á fyrstu árum eftir greiningu. == Geðklofi og lyf == Tvennt sérstaklega getur "kveikt" geðklofa: Lyf og streita. Þá er átt við að geðklofinn komi fram þegar einstaklingur er undir miklu álagi eða neytir efna í miklum mæli. Lyf sem geta þannig aukið líkur á að geðklofi komi fram eru örvandi lyf (svo sem [[kókaín]] og [[amfetamín]]), ofskynjunarlyf (svo sem [[LSD]]) og jafnvel [[marijúana]]. Það hefur einnig vakið athygli að meirihluti geðklofa reykja. Á meðan algengi reykinga eru um 25% þá er talan hjá geðklofum allt að þrisvar sinnum hærri. Það getur verið sérstaklega erfitt fyrir geðklofa að hætta að reykja, þar sem [[fráhvarfseinkenni]]n geta ýtt undir einkenni geðklofans. Það hefur einnig vakið athygli að geðklofar eru síður líklegri til að deyja úr lungnakrabbameini. Ekki er víst hver ástæðan fyrir því síðara er en hún getur legið í genum einstaklingsins eða í auknum líkum geðklofa á að deyja fyrir aldur fram. == Aðrar kenningar um geðklofa == Á sjöunda áratugnum komu fram kenningar um að geðklofar væru í raun og veru ekki veikir heldur endurspegluðu þeir öfgar fjölbreytileika mannfólksins og það, ásamt því að þeir næðu ekki að aðlagast samfélaginu nægjanlega vel, ylli því að þeim væri komið fyrir á hælum. Þessi nálgun er hluti mun viðameiri spurningar: hvað er heilbrigt og hvað ekki? Á meðan þær spurningar eru þarfar og eiga í flestum tilfellum rétt á sér gera þær lítið fyrir geðklofa í sjálfu sér. Geðklofi er sjúkdómur sem finnst í öllum samfélögum og prósenta þeirra sem taldir eru þjást af geðklofa er sömuleiðis svipuð alls staðar, burtséð frá menningu. Þau rök renna stoðum undir þá staðhæfingu að geðklofi sé í raun sjúkdómur sem gangi, a.m.k. að einhverju leyti, í erfðir. == Ýmislegt == === Geðklofi og sjálfsvíg === Geðklofar eru í sérstaklega mikilli hættu á að fremja sjálfsvíg og talið er að allt að 10% þeirra sem þjást af geðklofa fremji sjálfsvíg, sérstaklega ungir karlmenn sem þjást af geðklofa. Engin ein ástæða er fyrir þessu en mikilvægar ástæður eru án efa sú kvöl sem oft fylgir sjúkdóminum og sú breyting á lífi einstaklinga sem hann hefur í för með sér. === Geta börn verið með geðklofa? === Þar sem geðklofi er líffræðilegur sjúkdómur þá geta börn, strangt til tekið, verið með geðklofa. Sjúkdómurinn kemur hins vegar ekki fram fyrr en síðar. Sumir telja ákveðin persónueinkenni barna, svo sem undarlegt tal, vera merki um geðklofa en afar fá börn upplifa ofskynjanir eða þær óeðlilegu ranghugmyndir sem finnast í geðklofa. === Eru geðklofar vanalega ofbeldisfullir? === Fólk með geðklofa eru ekki alla jafna hættulegir öðrum og hafa rannsóknir sýnt að ofbeldisverknaðir mælast ekki í meira hlutfalli hjá þeim en fólki án geðraskana. Margir geðklofar kjósa enda að halda sig til hlés og blanda ekki geði við aðra. Hins vegar eru nokkrir þættir sem auka líkurnar á því að geðklofar sýna ofbeldishegðun og eru þeir mikilvægustu hvort þeir hafi sýnt ofbeldisfulla hegðun áður en þeir greindust með geðklofa og það hvort þeir misnoti áfengi. Í því tilviki er mikilvægt að muna það að áfengi eykur einnig líkur á ofbeldisverkum þeirra sem ekki hafa greinst með geðklofa. == Skáldsögur og kvikmyndir == * [[A Beautiful Mind]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Ron Howard]]. * [[Englar alheimsins (bók)|Englar alheimsins]]. Skáldsaga. Höfundur [[Einar Már Guðmundsson]]. * [[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Friðrik Þór Friðriksson]]. * [[Falskur fugl]]. Skáldsaga. Höfundur [[Mikael Torfason]]. == Frekari lesning == * [[Richard Bentall|Bentall, R.]] (2003) ''Madness explained: Psychosis and Human Nature''. London: Penguin Books Ltd. ISBN 0-7139-9249-2 * Green, M.F. (2001) ''Schizophrenia Revealed: From Neurons to Social Interactions''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-70334-7 * [[E. Fuller Torrey|Torey, E.F., M.D.]] (2001) ''Surviving Schizophrenia: A Manual for Families, Consumers, and Providers (4th Edition)''. Quill (HarperCollins Publishers) ISBN 0-06-095919-3 * [[Mark Vonnegut|Vonnegut, M.]] ''The Eden Express''. ISBN 0-553-02755-7. Persónuleg lýsing geðklofasjúklings. * Read, J., Mosher, L.R., Bentall, R. (2004) ''Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia''. ISBN 1-58391-906-6. Lífeðlisfræðilegar- og genafræðilegar kenningar varðandi geðklofa. * Boyle, Mary,([[1993]]), ''Schizophrenia: A Scientific Delusion'', Routledge, ISBN 0-415-09700-2 ([http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0415097002/qid=1124323679/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl/202-0360381-0565427 Amazon Review]). * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10818864 Keen, T. M. (1999)] ''Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities.'' Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 1999, 6, 415-424. [http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514181634/http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf |date=2005-05-14 }}. Grein um ráðandi kenningar og aðrar kenningar um geðklofa. * Kelly, Evelyn B., [[Ph.D.]] ([[2001]]), ''Coping with Schizophrenia''. * [[Thomas Szasz|Szasz, T.]] (1976) ''Schizophrenia: The Sacred Symbol of Psychiatry''. New York: Basic Books. ISBN 0-465-07222-4 == Tenglar == * [http://de.wikiversity.org/wiki/Bleuler,_Eugen_(1911) Bleuler, Eugen: Dementia praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Leipzig und Wien: F. Deuticke 1911] * [http://www.gedhjalp.is Geðhjálp] * [http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 Sálfræðivefurinn persona.is - Hvað er geðklofi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328104137/http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 |date=2020-03-28 }} * [http://www.barnageð.is Barnageð]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gedheilsa.net Umræðusíða um geðræn vandamál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140205105345/http://gedheilsa.net/ |date=2014-02-05 }} * [http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm Umhverfis áhættuþætti í Geðklofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012212635/http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm |date=2017-10-12 }} [[Flokkur:Geðraskanir]] lrpyry3ez4ehc6z7sbnrdkohk5mun8v 1976593 1976592 2026-08-26T17:13:45Z ~2026-46546-33 119959 /* */ bjó til tengil 1976593 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir|hér þarf að bæta við heimildum fyrir hverja einustu staðhæfingu}} '''Geðklofi''' er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem felur í sér breytingu á hugsun, hegðun og tilfinningum. Algengi geðklofa er 0,6 - 1% og sjúkdómurinn er jafn algengur hjá báðum kynjum. Þessar tölur merkja að nálægt 50 milljónum manna þjáist af geðklofa í heiminum. Sjúkdómurinn kemur vanalega fyrr fram hjá körlum, jafnvel á unglingsaldri. Fyrstu [[einkenni]] geðklofa geta haft dramatísk áhrif á aðstandendur geðklofans þar sem þau geta vikið algerlega frá fyrri [[persónuleiki|persónuleika]] einstaklingsins. Fólk sem þjáist af geðklofa getur upplifað [[ofskynjanir]] og [[ranghugmyndir]] (sem aftur á móti flokkast í vestrænni læknisfræði sem byrtingarmyndir [[geðrof]]s) svo sem að einhver sé að reyna að drepa það. Á hinn bóginn geta sumar ranghungmyndir einnig verið róandi eða jákvæðar út frá sjónarhorni fólks sem upplifir þær, til dæmis þegar fólki þýkist það þiggja vernd eða ráð frá annarri veru eða t.d. förnum ættingjum. Tal geðklofasjúklinga getur verið samhengislaust. Einnig geta líkamseinkenni þeirra verið flöt og svipt öllum tilfinningum. Túlkun einkenna eða fáfræðin um eðli þeirra getur gert það að verkum að sumt fólk hræðist geðklofa og [[fordómar]] í garð geðklofa eru miklir. Til eru samtök sem vinna gegn þessari fáfræði og afleyðingum hennar. Oft er hægt að halda sjúkdómnum niðri en flestir þeirra sem greinast með geðklofa þjást þó af honum ævilangt, þó svo að nokkur hluti nái fullum bata. Upprunalegt nafn sjúkdómsins merkir "splundraður hugur" og vísar til alvarlegrar röskunar á hugsunum sem eru helsta einkenni geðklofa. Íslenska nafn sjúkdómsins, geðklofi, veldur oft misskilningi. Algengt er að fólk telji geðklofa fela í sér einhvers konar breytingu á huganum, að einstaklingar sem þjást af geðklofa hafi klofinn huga og geti þannig jafnvel verið margir persónuleikar í einu. Sá sjúkdómur sem fólk á þar við kallast [[dissociative identity disorder]]. Sá sjúkdómur á enda afskaplega fátt sameiginlegt með geðklofa þar sem geðklofi felur langt í frá í sér að einstaklingurinn þrói með sér einhvern annan persónuleika. Rannsóknir manna á sjúkdóminum beinast í æ ríkari mæli að magni [[dópamín]]s í [[mannsheilinn|heila]] og því hvort orsök sjúkdómsins liggi þar. Lyf sem breyta upptöku dópamíns í heila minnka einkenni geðklofa. Einkenni geðklofa eru flokkuð í jákvæð og neikvæð einkenni == Saga geðklofa == Frásagnir af geðklofa má finna allt til ársins 2000 fyrir Krist. Það var hins vegar [[Emil Kraepelin]] sem fyrst skilgreindi geðklofa. Upprunalegt heiti sjúkdómsins var ''dementia praecox'', sem þýða má sem snemmær [[vitglöp]]. Ástæða nafngiftarinnar var sú að Kraepelin beindi rannsóknum sínum helst að ungu fólki sem þjáðist af geðklofa fremur en eldra. Það var svo [[Eugene Bleuler]] sem fyrstur kom fram með hugtakið geðklofi og var hugmyndin sú að vísa í skort á samvirkni milli hugsanaferlis og skynjunar. Bleuler var einnig fyrstur til að lýsa sumum einkennum geðklofa sem neikvæðum. == Einkenni geðklofa == Einkennum geðklofa er skipt í jákvæð og neikvæð einkenni. Ástæða skiptingarinnar hefur ekkert að gera með það hvort einkennin séu jákvæð fyrir einstaklinginn eða ekki heldur er ástæðan sú að [[lyfjameðferð]] gagnast mun betur fyrir einstaklinga sem helst þjást af jákvæðum einkennum heldur en þeirra sem helst þjást af neikvæðum og batahorfur þeirra einstaklinga, svo sem viðbragð við lyfjagjöf, eru mun betri en þeirra sem helst þjást af neikvæðum einkennum. === Jákvæð einkenni === Jákvæð einkenni fela í sér [[frávik]] eða truflun frá eðlilegri virkni, svo sem ofskynjanir (enska: ''hallucinations''), ranghugmyndir (enska: ''delusions''), undarlegt og ruglingslegt tal sem og neikvæð einkenni ([[tilfinningadeyfð]] og [[sinnuleysi]]). [[Ofsóknarbrjálæði]], félagsleg [[hlédrægni]], trúarleg [[þráhyggja]] og hugmyndir um eigið ágæti eru algengar. Eftirfarandi eru dæmi um helstu jákvæð einkenni geðklofa: '''Ofskynjanir:''' Ofskynjanir geta falið í sér heyrnar-, sjón- eða snertiofskynjanir. Það að heyra raddir sem aðrir heyra ekki er eitt algengasta einkenni geðklofa. Efni þeirra getur verið mismunandi, allt frá athugasemdum til þess að vara einstaklinginn við öðru fólki, atburðum eða stöðum ásamt því að skipa einstaklingnum að gera eitthvað. Geðklofar geta heyrt margar mismunandi raddir og þær geta verið frá fólki sem þeir þekkja sem og frá upphugsuðum einstaklingum. Rannsóknir á heila geðklofa, framkvæmdar með [[PET skanni|PET skanna]], sýna að þegar einstaklingur með geðklofa heyrir ímyndaðar raddir þá eru sömu svæði heilans virk og þegar hann heyrir raunverulegt tal. '''Ranghugmyndir:''' Ranghugmyndir eru undarlegar hugmyndir sem víkja frá fyrra hugsanamynstri einstaklingsins og ómóttækileika fyrir upplýsingum sem gefa annað til kynna en það sem einstaklingurinn telur. Ranghugmyndir eiga sér þannig ekki neina raunverulega ástæðu eða sönnun. Ranghugmyndir geta verið mismunandi. Einstaklingurinn getur talið að einhver vilji drepa sig, eða þá að hann getur talið að hann sé í raun og veru einhver frægur. '''Truflun á hugsunum:''' Truflun á hugsunum felur í sér hugsanir sem víkja frá því sem eðililegt getur talist. Hugsanir geta komið og farið skyndilega, að því er virðist án allra tengsla. Einbeitingarskortur getur verið algengur, upp að því marki að einstalingurinn getur ekki haldið athygli sinni á neinu nema í skamma stund. Einnig geta geðklofar átt í vandræðum með að gera sér grein fyrir því hvað er viðeigandi við ákveðnar aðstæður. Allt þetta gerir samtal við geðklofann erfitt og veldur oft félagslegri einangrun. === Neikvæð einkenni === Neikvæð einkenni eru skortur á [[hreyfigeta|hreyfigetu]] eða framkomu, áhrif á athygli og einbeitingu, minni og nám og geta falið í sér félagslega hlédrægni, skerta hreyfigetu og skort á tilfinningum og frumkvæði eða framtakssemi. Oft er einkennum lýst þannig að þau séu flöt eða sljó. Andlit geðklofa geta verið svipbrigðalaus, rödd hans getur verið eintóna og líkamstjáning hans að því er virðist án allra tilfinninga. Skortur á áhuga, frumkvæði og framtakssemi getur valdið því að geðklofinn geri ekki neitt dögunum saman. Þrátt fyrir að meðferðaraðilar eigi auðvelt að greina á milli geðklofa og multiple personality disorder eiga þeir oft erfitt með að aðgreina hann frá öðrum geðsjúkdómum. Það ræðst af því að einkenni geðklofa skarast oft við einkenni annarra geðsjúkdóma, og þá sérstaklega [[persónuleikaröskun|persónuleikaraskanir]] eða [[áráttu-þráhyggjuröskun]]. Psychotísk einkenni geðklofa geta sést í öðrum röskunum, svo sem [[geðhæð]] og vímuefnamisnotkun og neikvæð einkenni eru mörg hver einnig dæmigerð einkenni [[þunglyndi]]s. Hugtakið [[schizoaffective disorder]] er notað þegar einstaklingur þjáist af þeim hugsanaröskunum sem tengjast geðklofa ásamt persónuleikaröskun, sem fylgja tvískautaröskun eða þunglyndi. Öfugt við flesta aðra sjúkdóma snúa sjúklingar með geðklofa ekki til venjulegs ástands þar sem þeir geta tekið upp fulla virkni sína án þess að þurfa að nota lyf. == Flokkar geðklofa == Geðklofi er flokkaður í fimm undirflokka: === 1. Stjarfageðklofi (e. ''catatonic'') === Þessi flokkur einkennist af truflun á hreyfingu. Sjúklingurinn er hreyfingalaus og bregst ekki við áreiti frá umhverfinu, svo sem leiðbeiningum annarra. Auk þess getur stjarfageðklofi sýnt skyndilega kippi. Stjarfageðklofi getur einnig falið í sér að viðkomandi er kyrr í sömu stöðu í langan tíma. Eitt einkenni sem stundum sést er vaxhreyfanleiki þar sem hægt er að móta stöðu einstaklingsins eftir eigin höfði. Stjarfageðklofi einkennist þannig af líkamlegum einkennum. === 2. Ofsóknargeðklofi (e. ''paranoid'') === Ofsóknargeðklofi er algengari meðal karlmanna en kvenna og upphaf hans er oftast þegar einstaklingurinn er 15 til 34 ára. Ofsóknargeðklofar þjást stöðugt af tilfinningu um að fylgst sé með þeim, þeir séu eltir eða jafnvel ofsóttir. Ofsóknargeðklofar þróa með sér ranghugmyndir þar sem þeir þurfa að verja sig gegn þeim sem ofsækja þá. Í þó nokkrum tilfellum þarf að leggja inn ofsóknargeðklofa. Það er engin lækning til við ofsóknargeðklofa en hægt er að halda honum niðri og draga úr eða koma í veg fyrir ranghugmyndir með lyfjum. Algengt vandamál er að ofsóknargeðklofar neiti að taka lyfin sín sem veldur því að þeir falla aftur í sama farið. Orsakir ofsóknargeðklofa eru ekki ljósar en talið er að sjúkdómurinn gangi í [[erfð]]ir. [[Streita]] veldur ekki ofsóknargeðklofa en hún hefur áhrif á þróun og alvarleika hans. Áður en sjúkdómurinn brýst að fullu fram eru einkenni hans oft ljós fjölskyldumeðlimum geðklofans. Meðal algengra einkenna eru ráðaleysi, [[taugaveiklun]], undarleg hegðun, afskiptaleysi og reiði. === 3. Óreiðugeðklofi (e. disorganized) === Óreiðugeðklofi einkennist af samhengislausu tali, ofskynjunum og ranghugmyndum, undarlegri hegðun, félagslegri einangrun og litlum tilfinningum. Ofskynjanirnar og ranghugmyndirnar geta haft þema en ólíkt því sem á sér stað í ofsóknargeðklofa eru þær yfirleitt samhengislausar. Hegðun þeirra með óreiðugeðklofa er oft lýst sem heimskulegri eða barnalegri. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt snemma fram eða fyrir 25 ára aldur. Þunglyndi eða [[psychosis]] í fjölskyldu er talið auka líkur á því að barn greinist síðar með óreiðugeðklofa. === 4. Ósundurgreindur geðklofi (e. undifferentiated) === Í ósundurgreindum geðklofa uppfyllir einstaklingurinn skilgreiningu fyrir geðklofa en fellur þó ekki í þrjá áðurnefnda flokka eða getur mögulega fallið í fleiri en einn án þess að hægt sé að gera á milli þeirra. Nauðsynlegt er að reyna að staðsetja sjúklinga í einhverjum þriggja flokkanna áður en þeir eru skilgreindir með ósundurgreindan geðklofa. === 5. Residual geðklofi === Þá hefur einstaklingurinn verið skilgreindur með geðklofa en er laus við psychotísk einkenni. Einstaklingar í þessum hópi sýna hins vegar oft áfram einhver einkenni svo sem félagslega einangrun og litlar tilfinningar. == Orsakir geðklofa == Það er engin ein ástæða geðklofa. Flestir sjúkdómar eru tilkomnir vegna margra þátta, svo sem [[erfðafræði]]legra, atferlis- og umhverfisþátta og það sama gildir um geðklofa. Talið er að einstaklingar hafa í sér nokkurs konar "auðveldleika" fyrir geðklofa, það er að genafræðilegar ástæður liggi að baki geðklofa. Þó er talið að eitthvað þurfi til að kveikja geðklofann, það er að segja, eitthvað utanaðkomandi þarf að hafa áhrif á einstaklinginn og koma geðklofanum þannig af stað. Þetta getur falið í sér atburði, svo sem dauðsfall ættingja eða ástarsorg eða eitthvað annað. Meðferð við geðklofa byggir á því að minnka einkenni sjúkdómsins og gera þeim sem af honum þjást það kleift að lifa nokkurn veginn eðlilegu lífi. === Arfgengi === Geðklofi er algengur í sumum fjölskyldum. Ættingjar geðklofa eru frekar í hættu á að fá geðklofa en þeir sem ekki eiga ættingja með geðklofa og hættan er meiri eftir því sem einstaklingarnir eru líkari hvor öðrum genalega. Ef annar [[eineggja tvíburi|eineggja tvíbura]] hefur geðklofa eru 40 - 50% líkur á því að hinn hafi einnig geðklofa. Ef annað foreldri þjáist af geðklofa eru um 10% líkur á að barnið hafi einnig geðklofa. Eins og áður segir er algengi geðklofa um eða innan við 1%. Rannsóknir á einstaklingum sem ekki hafa verið aldir upp hjá raunverulegum foreldrum benda einnig til þess að orsökin sé genafræðileg en ekki uppeldisleg. Sú staðreynd að börn geðklofa eru jafn líklegt til að fá geðklofa hvort sem þau alast upp hjá fósturforeldrum eða raunverulegum foreldrum styður þá kenningu enn fremur. Genarannsóknir gefa til kynna að mörg [[gen]] leiki hlutverk í geðklofa. Rannsóknir hafa helst beinst að [[litningur|litningum]] 13 og 6 en þeir hafa ekki verið staðfestir. === Taugafræði === Sú kenning hefur komið fram að geðklofi sé [[taugafræði]]legur sjúkdómur þar sem þróun heilans á meðgöngu valdi sjúkdóminum. Það að sjúkdómurinn komi ekki fram fyrr en eftir kynþroska er þá meðal annars útskýrt með því að [[taugakerfi]] líkamans nái á einhverjum tíma ekki að valda þeirri streitu sem oft er til staðar í lífinu. Til stuðnings þessari kenningu hefur verið sýnt fram á það að vandamál við meðgöngu og fæðingu auki líkurnar á geðklofa tvö- til þrefalt og því meiri, eða fleiri, sem vandamálin eru því meiri líkur eru á að barnið fái geðklofa. [[Veirusýking]] mæðra á meðgöngu hefur einnig verið tengd geðklofa. Það er áhugavert að fleiri börn fæðast með geðklofa seint um vetur eða á vori en á öðrum árstímum. Veirusýkingar eru enda algengari á veturna og rennir það stoðum undir kenninguna. Fræðimenn eru hins vegar flestir á því máli að veirusýking mæðra á meðgöngu sé aðeins ein möguleg orsök geðklofa og sé ábyrg fyrir litlum hluta hjá þeim sem greinast með geðklofa. Formgerð heila sumra geðklofa virðist frábrugðin venjulegum heila og á það jafnt við um konur og karla. Rannsóknir hafa sýnt að þriðja [[heilahol]] geðklofasjúklinga er oft óeðlilega stórt og stærðina er ekki hægt að skýra með þáttum eins og aldri eða meðferð. Ástæðan er talin vera vegna einhvers sem gerist á [[fósturskeið]]i barnsins en hvað er ekki vitað. Þar sem aukin stærð virðist hafa komið fram þegar einkenni geðklofans koma fyrst í ljós er víst að stækkað [[heilahvel]] er ekki afleiðing sjúkdómsins. Athuga verður hins vegar að þessi afbrigðileiki heilauppbyggingar er ekki til staðar hjá öllum geðklofasjúklingum, heldur benda rannsóknir til þess að hún verði aðeins hjá um þriðjungi þeirra. Að sama skapi á hún sér einnig stað hjá einstaklingum sem ekki þjást af geðklofa. Sumir rannsakendur halda því enn fremur fram að hún sé aðallega tengd neikvæðum einkennum geðklofa en sú tilgáta hefur ekki verið sönnuð. Rannsóknir á þessari óvanalegu heilabyggingu líða að nokkru leyti fyrir það að aðeins er hægt að skoða heila geðklofa gaumgæfilega eftir að þeir deyja og því er ekki hægt að rannsaka hana á sama tíma og hegðun og hugsunum geðklofans er könnuð. Ný tækni í heilaskönnun ætti hins vegar að geta varpað mun betra ljósi á þetta atriði sem og önnur. === Taugaboðefni === ==== GABA ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós litla virkni ákveðinna [[heilafruma|heilafrumna]] sem sjá um að framleiða [[boðefni]], sérstaklega [[gammasýra|gammasýru]] (GABA) og hafa m.a. það hlutverk að hamla virkni annarra heilafrumna. Gammasýran tengist stjórnun á móttöku skynupplýsinga heilans. Rannsóknir hafa sýnt að magn þessara taugaboðefna hjá geðklofum er óeðlilega lágt. Því er talið að þessi taugaboðefni geri það að verkum að heili geðklofa bregðist við of mörgum áreitum í umhverfinu og hafi ekki hæfileikann til að útiloka skynáreiti sem ekki eru endilega nauðsynleg honum. ==== Dópamínkenningin ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós að geðklofi tengist of miklu magni dópamíns í [[taugamót]]um (þ.e. þar sem tveir [[taugungi|taugungar]] mætast og senda boð á milli). Dópamín eykur næmi taugunga í heila fyrir áreiti. Aukið næmi fyrir utanaðkomandi áreitum kemur að gagni fyrir einstaklinga þegar þeir þurfa að taka vel eftir umhverfinu, svo sem þegar hætta steðjar að þeim. Fyrir geðklofa þá eykur dópamínmagn á truflun þeirra. [[Geðrofslyf]] verka með því að bindast viðtökum fyrir dópamín og óvirkja þá svo dópamín verkar ekki á viðtakann. Með þessu má minnka jákvæði einkenni sjúkdómsins, þ.e. ofskynjanir. Lyf sem verka andstætt við geðrofslyf, til dæmis örvandi efni eins og [[amfetamín]], kalla mörg fram jákvæði einkenni sjúkdómsins, einu nafni nefnd geðrof. Lyfið getur jafnvel ýtt undir geðklofalík einkenni hjá fólki sem ekki þjáist af geðklofa. == Meðferð == === Lyfjameðferð === Lyf hafa verið gefin við geðklofa síðan á sjötta áratugnum og þau hafa til muna bætt líf einstaklinga með geðklofa. Lyfin minnka í flestum tilfellum sturlunar einkenni geðklofa og bæta til muna virkni meirihluta þeirra sem þjást af geðklofa. Lyf lækna þó ekki geðklofa heldur einungis halda þau honum í flestum tilfellum niðri og þá sérstaklega jákvæðum einkennum hans. Lyf við geðklofa hafa hins vegar sýnt takmarkaða virkni á neikvæð einkenni geðklofa. Í auknum mæli er farið að gefa lyf í sprautuformi, sem hafa mun lengri virkni en lyf í töfluformi og gera það að verkum að einstaklingurinn þarf ekki að taka lyfin sín daglega. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem margir geðklofar eiga það til að hætta á lyfjum upp á sitt einsdæmi á einhverjum tíma. Lyfjarannsóknir beinast ekki hvað síst að því að auka líftíma þessara lyfja (þannig að hægt sé að gefa þau sjaldnar með sömu virkni) og að minnka [[aukaverkun|aukaverkanir]] þeirra. Í dag eru margvíslega aðferðir notaðar til að minna geðklofa á lyf og að fylgjast með lyfjatöku þeirra. Pillubox þar sem hver dagur er merktur eru algeng, lyf eru oft gefin með máltíðum og tæki sem láta vita hvenær eigi að taka lyf eru einnig algeng. Ekkert lyf við geðklofa er laust við aukaverkanir þó vissulega séu þær mismiklar eftir lyfjum. Sumar eru tiltölulega meinlausar á meðan aðrar eru alvarlegri. Dæmi um aukaverkanir eru þreyta, eirðarleysi, þyngdaraukning, vöðvakippir og titringur og óskýr sjón. Flest þessara einkenna hverfa ef skammtur er minnkaður eða ef breytt er um lyf. Dæmi um lyf með alvarlega aukaverkun er lyfið clozaril, sem veldur minnkun [[hvítt blóðkorn|hvítra blóðkorna]] í blóði þess sem tekur lyfið og sem merkir að fylgjast þarf vel með sjúklingnum. Annað langtíma einkenni lyfja við geðklofa er [[Tardive dyskinesia]] (TD) sem felur í sér ósjálfráðar taugahreyfingar, oftast kringum og í munni. Tardive dyskinesia á sér stað hjá 15 - 20% þeirra geðklofa sem fengið hafa eldri lyf við geðklofa í mörg ár en getur einnig komið fram hjá þeim sem taka ný lyf við geðklofa, þrátt fyrir að líkurnar til þess séu mun minni. Einkenni tardive dyskinesia eru í flestum tilfellum mild og í sumum tilfellum verður sjúklingurinn sjálfur ekki einu sinni var við þau. Þar sem þunglyndi er algengur fylgifiskur geðklofa þá þurfa margir geðklofar einnig að taka þunglyndislyf. Að sjálfsögðu þarf að gáta þau lyf sem geðklofar taka og velja þunglyndislyf út frá því. Lyf við geðklofa eru ekki líkleg til að verða ávanabindandi. Sá misskilningur er oft ríkjandi að lyf við geðklofa séu einhvers konar "spennitreyja hugans", það er að þau séu notuð til að ná sjúklingnum hálfvegis út úr heiminum. Vissulega má nota lyf við geðklofa á þann hátt en aðeins ef farið er yfir venjulegan skammt. Markmið lyfjanna er að sjálfsögðu að hjálpa geðklofasjúklingnum en ekki að kýla þá kalda með lyfjum. Mismunandi er hversu lengi lyfjameðferð varir. Sumir þurfa aðeins lyf í skamman tíma á meðan aðrir þurfa að taka lyf alla ævi. Algengt er að geðklofar hætti að taka lyfin sín og geta ástæðurnar fyrir því verið margar. Stundum telja sjúklingar ástand sitt ekki það alvarlegt að þeir þurfi að taka lyf. Fyrir kemur að fjölskyldumeðlimir gera sér ekki grein fyrir sjúkdómnum og ráðleggja mönnum að hætta að taka lyfin. Stundum fylgjast læknar ekki nægjanlega vel með því að lyfjagöf sé fylgt eftir eða þá að þeir hlusta ekki nægjanlega vel á kvartanir sjúklingsins og óskir um að prófa ný lyf. Einnig kemur fyrir að geðklofar telji aukaverkanir alvarlegri en sjúkdóminn sjálfan og hætta þess vegna á lyfjunum. Þar sem misnotkun [[vímuefni|vímuefna]] er nokkuð algeng hjá geðklofum er einnig algengt að þau trufli virkni lyfjanna. === Sálfræðilegar meðferðir === Lyf við geðklofa eru nauðsynleg til að minnka einkenni sjúkdómsins en hafa gefið misgóða raun við að kljást við þá hegðun sem fylgir sjúkdóminum. Þrátt fyrir að einkenni geðklofa séu í lágmarki eiga margir geðklofar einstaklega erfitt með samskipti og mynda sambönd við aðra, sýna áhuga á hlutum og sjá um sjálfan sig. Þar sem geðklofi kemur oftast fram á þeim árum sem eru mjög mikilvæg í lífi og mótun einstaklingsins, svo sem þegar hann er í námi, eru geðklofar oft í verri aðstöðu en aðrir þegar kemur að vinnumarkaðinum. Því bætist skortur á menntun og reynslu í atvinnulífinu oft við aðra þætti. Það er í þessum atriðum sem sálfræðileg meðferð kemur ekki hvað síst að gagni. Að sama skapi kemur sálfræðileg meðferð að litlum notum við alvarleg einkenni sjúkdómsins (svo sem ranghugmyndir og ofskynjanir) en getur verið gagnleg við sum vægari einkenni hans. Eins og með aðra sjúkdóma bjóða sálfræðingar upp á mismunandi meðferðarform. Hér verður minnst á þau helstu og sem hafa gefið hvað bestu raunina: === Endurhæfing === Með [[endurhæfing]]u er lögð áhersla á félagslega og verklega þætti til að hjálpa sjúklingum að yfirvinna vandamál sem tengjast þessum sviðum. Endurhæfingaráætlanir geta falið í sér ráðleggingar um störf, starfsnám, lausnir við vandamálum, notkun samgangna og kennslu í því að fara með peninga. Í stuttu máli, flest það sem er nauðsynlegt til að lifa sjálfstæðu lífi meðal fólks utan hins verndaða umhverfis sjúkrahúsa. === Einstaklingsbundnar meðferðir === Einstaklingsbundin meðferð byggir á reglulegum samtölum sjúklings og meðferðaraðila, hvort heldur [[geðlæknir|geðlæknis]], [[sálfræðingur|sálfræðings]] eða [[félagsráðgjafi|félagsráðgjafa]]. Meðferðin getur beinst að vandamálum í lífi sjúklingsins, reynslu hans, hugsunum, tilfinningum eða samböndum. Markmið meðferðarinnar er að einstaklingurinn nái að skilja frekar sjálfan sig og vandamál sín. Rannsóknir sýna að meðferðir sem byggja á stuðningi við sjúklinginn og sem beinast að vandamálum hans gefa góða raun fyrir geðklofa. Einna algengust meðferða er [[hugræn atferlismeðferð]]. Mikilvægt er þó að muna að þess háttar meðferð kemur ekki í staðinn fyrir lyfjameðferðir heldur eru góð viðbót eftir og á meðan lyfjameðferð hefur verið beitt. === Fjölskyldumeðferðir === Geðklofar eru oft settir í umsjá fjölskyldu sinnar eftir að hafa útskrifast af sjúkrahúsum og því er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir læri allt það sem þeir geta um sjúkdóminn og hvaða vandamálum hann veldur. Mikilvægt er að fjölskyldumeðlimir læri það hvernig minnka megi líkurnar á því að sjúklingnum hraki aftur, svo sem með því að gera sér grein fyrir þeim stuðningi sem þeim sjálfum býðst sem og hættunni á því að einstaklingurinn hætti að taka lyfin sín. Kennsla í því hvernig best er að leysa vandamál kemur t.d. að góðum notum og er líklegri til að auðvelda líf sjúklingins. Auk þess er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir styrki jákvæða hegðun einstaklingsins og láti hann vita hvað þeim finnst. Líkt og aðrir gera geðklofar sér nefnilega ekki alltaf grein fyrir því hvað er æskileg hegðun. Fjölskyldumeðlimir sem gera sér ekki grein fyrir sjúkdóminum, einkennum hans og því hvernig eigin viðbrögð eru og eiga að vera eru líklegir til að auka á streitu einstaklingsins og því á líkur þess að sjúklingnum hraki. Dæmi eru um að fjölskyldumeðlimir hafi getað spáð fyrir um tímabil geðklofaeinkenna betur en sjúklingurinn sjálfur, svo sem með því að fylgjast með svefnvenjum hans eða breytingum á tali. Slíkt eykur að sjálfsögðu líkurnar á því að hægt verði að koma í veg fyrir tímabil einkenna. === Sjálfshjálparhópar === Sjálfshjálparhópar fyrir geðklofa og fjölskyldur þeirra eru mikilvægir. Hóparnir styrkja samheldni einstaklinga og hjálpa þeim að gera sér grein fyrir því að þeir standi ekki einir, að aðrir séu í sömu sporum. Í sjálfshjálparhópum geta geðklofar og fjölskyldumeðlimir einnig fengið ráð frá öðrum sem hafa verið í sömu sporum. Þrátt fyrir að flestir leiti til sjálfshjálparhópa eftir að þeir hafa útskrifast og eru að fóta sig á ný í lífinu er gagnsemi þeirra ekki eingöngu bundið við það hlutverk. Þeir geta verið mikilvægir þrýstihópar í ýmsum málum og geta unnið að því að breyta viðhorfum fólks til sjúkdóma, sem gerir það því oft auðveldara fyrir fjölskyldumeðlimi ef sjúkdómur bankar upp á hjá þeim. Sjálfshjálparhópar, sem í upphafi hafa ef til vill haft það helst á stefnuskrá sinni að sýna samhyggð og stuðning, geta þannig þróast í það að veita upplýsingar og útrýma fordómum. Stuðningur við geðklofa getur komið úr öðrum áttum en þeim sem minnst er á hér að ofan. Prestar og vinir geta haft sitt að segja þegar kemur að því að sinna eða hjálpa geðklofa. Almennt gildir að því meiri sem stuðningurinn er og því betur sem aðrir skilja sjúkdóminn og það hvað geðklofinn gengur í gegnum, því betri eru horfurnar fyrir hann og því minni líkurnar á því að honum hraki. Þetta breytir því þó ekki að þrátt fyrir að geðklofi fái alla þá meðferð sem hann getur er enn þá hætta á að honum hraki. == Batahorfur == Í um það bil þriðjungi tilfella þjáist sjúklingur af psychotic tímabili í nokkra mánuði og nær sér svo að fullu án meðferðar. Einkenni geðklofa minnka oft síðar á ævinni og tengist það minnkuðu dópamínmagni heilans. Geðklofi er ólæknanlegur en hægt er að meðhöndla hann með antipsychotic lyfjum. Hann er því oft borinn saman við [[sykursýki]], sem er ólæknanleg en hægt er að halda í skefjum með insúlíni. Lyf við geðklofa geta haft óþægilegar aukaverkanir, svo sem truflað hreyfiskyn, og margir sjúklingar hætta að taka lyfin sín. Niðurstöður hafa gefið til kynna að insight-oriented sálaraflsmeðferð, þar sem einstaklingurinn er beðinn að skilja orsakir hugarástands síns, er tilgangslaus og getur jafnvel haft neikvæð áhrif. Batalíkur geðklofa hafa batnað síðustu áratugi. Þrátt fyrir að engin meðferð sé til sem lækni geðklofa er nauðsynlegt að muna það að margir sem fá meðferð geta lifað nokkuð eðlilegu lífi þrátt fyrir sjúkdóminn. Frekari rannsóknir, þróun lyfja og meðferðarform ættu að auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga. Þegar fylgst hefur verið með geðklofum í langan tíma er ljóst að afar mismunandi er hvernig þeir spjara sig. Sumir þættir virðast auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga, svo sem ef einstaklingurinn hefur lifað sjálfstæðu lífi í samfélaginu áður og stundað vinnu. Þekking okkar á sjúkdóminum takmarkar hins vegar þær ályktanir sem við getum dregið af þessum staðreyndum. Ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum á þessum sjúkdómi sem hefur svo alvarleg áhrif á líf þeirra sem af honum þjást. Það er há tíðni [[sjálfsvíg]]a meðal geðklofa og flest þeirra eiga sér stað á fyrstu árum eftir greiningu. == Geðklofi og lyf == Tvennt sérstaklega getur "kveikt" geðklofa: Lyf og streita. Þá er átt við að geðklofinn komi fram þegar einstaklingur er undir miklu álagi eða neytir efna í miklum mæli. Lyf sem geta þannig aukið líkur á að geðklofi komi fram eru örvandi lyf (svo sem [[kókaín]] og [[amfetamín]]), ofskynjunarlyf (svo sem [[LSD]]) og jafnvel [[marijúana]]. Það hefur einnig vakið athygli að meirihluti geðklofa reykja. Á meðan algengi reykinga eru um 25% þá er talan hjá geðklofum allt að þrisvar sinnum hærri. Það getur verið sérstaklega erfitt fyrir geðklofa að hætta að reykja, þar sem [[fráhvarfseinkenni]]n geta ýtt undir einkenni geðklofans. Það hefur einnig vakið athygli að geðklofar eru síður líklegri til að deyja úr lungnakrabbameini. Ekki er víst hver ástæðan fyrir því síðara er en hún getur legið í genum einstaklingsins eða í auknum líkum geðklofa á að deyja fyrir aldur fram. == Aðrar kenningar um geðklofa == Á sjöunda áratugnum komu fram kenningar um að geðklofar væru í raun og veru ekki veikir heldur endurspegluðu þeir öfgar fjölbreytileika mannfólksins og það, ásamt því að þeir næðu ekki að aðlagast samfélaginu nægjanlega vel, ylli því að þeim væri komið fyrir á hælum. Þessi nálgun er hluti mun viðameiri spurningar: hvað er heilbrigt og hvað ekki? Á meðan þær spurningar eru þarfar og eiga í flestum tilfellum rétt á sér gera þær lítið fyrir geðklofa í sjálfu sér. Geðklofi er sjúkdómur sem finnst í öllum samfélögum og prósenta þeirra sem taldir eru þjást af geðklofa er sömuleiðis svipuð alls staðar, burtséð frá menningu. Þau rök renna stoðum undir þá staðhæfingu að geðklofi sé í raun sjúkdómur sem gangi, a.m.k. að einhverju leyti, í erfðir. == Ýmislegt == === Geðklofi og sjálfsvíg === Geðklofar eru í sérstaklega mikilli hættu á að fremja sjálfsvíg og talið er að allt að 10% þeirra sem þjást af geðklofa fremji sjálfsvíg, sérstaklega ungir karlmenn sem þjást af geðklofa. Engin ein ástæða er fyrir þessu en mikilvægar ástæður eru án efa sú kvöl sem oft fylgir sjúkdóminum og sú breyting á lífi einstaklinga sem hann hefur í för með sér. === Geta börn verið með geðklofa? === Þar sem geðklofi er líffræðilegur sjúkdómur þá geta börn, strangt til tekið, verið með geðklofa. Sjúkdómurinn kemur hins vegar ekki fram fyrr en síðar. Sumir telja ákveðin persónueinkenni barna, svo sem undarlegt tal, vera merki um geðklofa en afar fá börn upplifa ofskynjanir eða þær óeðlilegu ranghugmyndir sem finnast í geðklofa. === Eru geðklofar vanalega ofbeldisfullir? === Fólk með geðklofa eru ekki alla jafna hættulegir öðrum og hafa rannsóknir sýnt að ofbeldisverknaðir mælast ekki í meira hlutfalli hjá þeim en fólki án geðraskana. Margir geðklofar kjósa enda að halda sig til hlés og blanda ekki geði við aðra. Hins vegar eru nokkrir þættir sem auka líkurnar á því að geðklofar sýna ofbeldishegðun og eru þeir mikilvægustu hvort þeir hafi sýnt ofbeldisfulla hegðun áður en þeir greindust með geðklofa og það hvort þeir misnoti áfengi. Í því tilviki er mikilvægt að muna það að áfengi eykur einnig líkur á ofbeldisverkum þeirra sem ekki hafa greinst með geðklofa. == Skáldsögur og kvikmyndir == * [[A Beautiful Mind]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Ron Howard]]. * [[Englar alheimsins (bók)|Englar alheimsins]]. Skáldsaga. Höfundur [[Einar Már Guðmundsson]]. * [[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Friðrik Þór Friðriksson]]. * [[Falskur fugl]]. Skáldsaga. Höfundur [[Mikael Torfason]]. == Frekari lesning == * [[Richard Bentall|Bentall, R.]] (2003) ''Madness explained: Psychosis and Human Nature''. London: Penguin Books Ltd. ISBN 0-7139-9249-2 * Green, M.F. (2001) ''Schizophrenia Revealed: From Neurons to Social Interactions''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-70334-7 * [[E. Fuller Torrey|Torey, E.F., M.D.]] (2001) ''Surviving Schizophrenia: A Manual for Families, Consumers, and Providers (4th Edition)''. Quill (HarperCollins Publishers) ISBN 0-06-095919-3 * [[Mark Vonnegut|Vonnegut, M.]] ''The Eden Express''. ISBN 0-553-02755-7. Persónuleg lýsing geðklofasjúklings. * Read, J., Mosher, L.R., Bentall, R. (2004) ''Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia''. ISBN 1-58391-906-6. Lífeðlisfræðilegar- og genafræðilegar kenningar varðandi geðklofa. * Boyle, Mary,([[1993]]), ''Schizophrenia: A Scientific Delusion'', Routledge, ISBN 0-415-09700-2 ([http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0415097002/qid=1124323679/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl/202-0360381-0565427 Amazon Review]). * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10818864 Keen, T. M. (1999)] ''Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities.'' Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 1999, 6, 415-424. [http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514181634/http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf |date=2005-05-14 }}. Grein um ráðandi kenningar og aðrar kenningar um geðklofa. * Kelly, Evelyn B., [[Ph.D.]] ([[2001]]), ''Coping with Schizophrenia''. * [[Thomas Szasz|Szasz, T.]] (1976) ''Schizophrenia: The Sacred Symbol of Psychiatry''. New York: Basic Books. ISBN 0-465-07222-4 == Tenglar == * [http://de.wikiversity.org/wiki/Bleuler,_Eugen_(1911) Bleuler, Eugen: Dementia praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Leipzig und Wien: F. Deuticke 1911] * [http://www.gedhjalp.is Geðhjálp] * [http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 Sálfræðivefurinn persona.is - Hvað er geðklofi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328104137/http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 |date=2020-03-28 }} * [http://www.barnageð.is Barnageð]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gedheilsa.net Umræðusíða um geðræn vandamál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140205105345/http://gedheilsa.net/ |date=2014-02-05 }} * [http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm Umhverfis áhættuþætti í Geðklofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012212635/http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm |date=2017-10-12 }} [[Flokkur:Geðraskanir]] e08zhr11vqat0fcvtktzlzxqeq8lfvo 1976594 1976593 2026-08-26T17:17:08Z ~2026-46546-33 119959 /* */ leiðrétting 1976594 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir|hér þarf að bæta við heimildum fyrir hverja einustu staðhæfingu}} '''Geðklofi''' er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem felur í sér breytingu á hugsun, hegðun og tilfinningum. Algengi geðklofa er 0,6 - 1% og sjúkdómurinn er jafn algengur hjá báðum kynjum. Þessar tölur merkja að nálægt 50 milljónum manna þjáist af geðklofa í heiminum. Sjúkdómurinn kemur vanalega fyrr fram hjá körlum, jafnvel á unglingsaldri. Fyrstu [[einkenni]] geðklofa geta haft dramatísk áhrif á aðstandendur geðklofans þar sem þau geta vikið algerlega frá fyrri [[persónuleiki|persónuleika]] einstaklingsins. Fólk sem þjáist af geðklofa getur upplifað [[ofskynjanir]] og [[ranghugmyndir]] (sem aftur á móti flokkast í vestrænni læknisfræði sem byrtingarmyndir [[geðrof]]s) svo sem að einhver sé að reyna að drepa það. Á hinn bóginn geta sumar ranghungmyndir einnig verið róandi eða jákvæðar út frá sjónarhorni fólks sem upplifir þær, til dæmis þegar fólki þýkist það þiggja vernd eða ráð frá annarri veru eða t.d. förnum ættingjum. Tal geðklofasjúklinga getur verið samhengislaust. Einnig geta líkamseinkenni þeirra verið flöt og svipt öllum tilfinningum. Túlkun á einkennunum eða fáfræðin um eðli þeirra getur gert það að verkum að sumt fólk hræðist geðklofa og [[fordómar]] í garð geðklofa eru miklir. Til eru samtök sem vinna gegn þessari fáfræði og afleyðingum hennar. Oft er hægt að halda sjúkdómnum niðri en flestir þeirra sem greinast með geðklofa þjást þó af honum ævilangt, þó svo að nokkur hluti nái fullum bata. Upprunalegt nafn sjúkdómsins merkir "splundraður hugur" og vísar til alvarlegrar röskunar á hugsunum sem eru helsta einkenni geðklofa. Íslenska nafn sjúkdómsins, geðklofi, veldur oft misskilningi. Algengt er að fólk telji geðklofa fela í sér einhvers konar breytingu á huganum, að einstaklingar sem þjást af geðklofa hafi klofinn huga og geti þannig jafnvel verið margir persónuleikar í einu. Sá sjúkdómur sem fólk á þar við kallast [[dissociative identity disorder]]. Sá sjúkdómur á enda afskaplega fátt sameiginlegt með geðklofa þar sem geðklofi felur langt í frá í sér að einstaklingurinn þrói með sér einhvern annan persónuleika. Rannsóknir manna á sjúkdóminum beinast í æ ríkari mæli að magni [[dópamín]]s í [[mannsheilinn|heila]] og því hvort orsök sjúkdómsins liggi þar. Lyf sem breyta upptöku dópamíns í heila minnka einkenni geðklofa. Einkenni geðklofa eru flokkuð í jákvæð og neikvæð einkenni == Saga geðklofa == Frásagnir af geðklofa má finna allt til ársins 2000 fyrir Krist. Það var hins vegar [[Emil Kraepelin]] sem fyrst skilgreindi geðklofa. Upprunalegt heiti sjúkdómsins var ''dementia praecox'', sem þýða má sem snemmær [[vitglöp]]. Ástæða nafngiftarinnar var sú að Kraepelin beindi rannsóknum sínum helst að ungu fólki sem þjáðist af geðklofa fremur en eldra. Það var svo [[Eugene Bleuler]] sem fyrstur kom fram með hugtakið geðklofi og var hugmyndin sú að vísa í skort á samvirkni milli hugsanaferlis og skynjunar. Bleuler var einnig fyrstur til að lýsa sumum einkennum geðklofa sem neikvæðum. == Einkenni geðklofa == Einkennum geðklofa er skipt í jákvæð og neikvæð einkenni. Ástæða skiptingarinnar hefur ekkert að gera með það hvort einkennin séu jákvæð fyrir einstaklinginn eða ekki heldur er ástæðan sú að [[lyfjameðferð]] gagnast mun betur fyrir einstaklinga sem helst þjást af jákvæðum einkennum heldur en þeirra sem helst þjást af neikvæðum og batahorfur þeirra einstaklinga, svo sem viðbragð við lyfjagjöf, eru mun betri en þeirra sem helst þjást af neikvæðum einkennum. === Jákvæð einkenni === Jákvæð einkenni fela í sér [[frávik]] eða truflun frá eðlilegri virkni, svo sem ofskynjanir (enska: ''hallucinations''), ranghugmyndir (enska: ''delusions''), undarlegt og ruglingslegt tal sem og neikvæð einkenni ([[tilfinningadeyfð]] og [[sinnuleysi]]). [[Ofsóknarbrjálæði]], félagsleg [[hlédrægni]], trúarleg [[þráhyggja]] og hugmyndir um eigið ágæti eru algengar. Eftirfarandi eru dæmi um helstu jákvæð einkenni geðklofa: '''Ofskynjanir:''' Ofskynjanir geta falið í sér heyrnar-, sjón- eða snertiofskynjanir. Það að heyra raddir sem aðrir heyra ekki er eitt algengasta einkenni geðklofa. Efni þeirra getur verið mismunandi, allt frá athugasemdum til þess að vara einstaklinginn við öðru fólki, atburðum eða stöðum ásamt því að skipa einstaklingnum að gera eitthvað. Geðklofar geta heyrt margar mismunandi raddir og þær geta verið frá fólki sem þeir þekkja sem og frá upphugsuðum einstaklingum. Rannsóknir á heila geðklofa, framkvæmdar með [[PET skanni|PET skanna]], sýna að þegar einstaklingur með geðklofa heyrir ímyndaðar raddir þá eru sömu svæði heilans virk og þegar hann heyrir raunverulegt tal. '''Ranghugmyndir:''' Ranghugmyndir eru undarlegar hugmyndir sem víkja frá fyrra hugsanamynstri einstaklingsins og ómóttækileika fyrir upplýsingum sem gefa annað til kynna en það sem einstaklingurinn telur. Ranghugmyndir eiga sér þannig ekki neina raunverulega ástæðu eða sönnun. Ranghugmyndir geta verið mismunandi. Einstaklingurinn getur talið að einhver vilji drepa sig, eða þá að hann getur talið að hann sé í raun og veru einhver frægur. '''Truflun á hugsunum:''' Truflun á hugsunum felur í sér hugsanir sem víkja frá því sem eðililegt getur talist. Hugsanir geta komið og farið skyndilega, að því er virðist án allra tengsla. Einbeitingarskortur getur verið algengur, upp að því marki að einstalingurinn getur ekki haldið athygli sinni á neinu nema í skamma stund. Einnig geta geðklofar átt í vandræðum með að gera sér grein fyrir því hvað er viðeigandi við ákveðnar aðstæður. Allt þetta gerir samtal við geðklofann erfitt og veldur oft félagslegri einangrun. === Neikvæð einkenni === Neikvæð einkenni eru skortur á [[hreyfigeta|hreyfigetu]] eða framkomu, áhrif á athygli og einbeitingu, minni og nám og geta falið í sér félagslega hlédrægni, skerta hreyfigetu og skort á tilfinningum og frumkvæði eða framtakssemi. Oft er einkennum lýst þannig að þau séu flöt eða sljó. Andlit geðklofa geta verið svipbrigðalaus, rödd hans getur verið eintóna og líkamstjáning hans að því er virðist án allra tilfinninga. Skortur á áhuga, frumkvæði og framtakssemi getur valdið því að geðklofinn geri ekki neitt dögunum saman. Þrátt fyrir að meðferðaraðilar eigi auðvelt að greina á milli geðklofa og multiple personality disorder eiga þeir oft erfitt með að aðgreina hann frá öðrum geðsjúkdómum. Það ræðst af því að einkenni geðklofa skarast oft við einkenni annarra geðsjúkdóma, og þá sérstaklega [[persónuleikaröskun|persónuleikaraskanir]] eða [[áráttu-þráhyggjuröskun]]. Psychotísk einkenni geðklofa geta sést í öðrum röskunum, svo sem [[geðhæð]] og vímuefnamisnotkun og neikvæð einkenni eru mörg hver einnig dæmigerð einkenni [[þunglyndi]]s. Hugtakið [[schizoaffective disorder]] er notað þegar einstaklingur þjáist af þeim hugsanaröskunum sem tengjast geðklofa ásamt persónuleikaröskun, sem fylgja tvískautaröskun eða þunglyndi. Öfugt við flesta aðra sjúkdóma snúa sjúklingar með geðklofa ekki til venjulegs ástands þar sem þeir geta tekið upp fulla virkni sína án þess að þurfa að nota lyf. == Flokkar geðklofa == Geðklofi er flokkaður í fimm undirflokka: === 1. Stjarfageðklofi (e. ''catatonic'') === Þessi flokkur einkennist af truflun á hreyfingu. Sjúklingurinn er hreyfingalaus og bregst ekki við áreiti frá umhverfinu, svo sem leiðbeiningum annarra. Auk þess getur stjarfageðklofi sýnt skyndilega kippi. Stjarfageðklofi getur einnig falið í sér að viðkomandi er kyrr í sömu stöðu í langan tíma. Eitt einkenni sem stundum sést er vaxhreyfanleiki þar sem hægt er að móta stöðu einstaklingsins eftir eigin höfði. Stjarfageðklofi einkennist þannig af líkamlegum einkennum. === 2. Ofsóknargeðklofi (e. ''paranoid'') === Ofsóknargeðklofi er algengari meðal karlmanna en kvenna og upphaf hans er oftast þegar einstaklingurinn er 15 til 34 ára. Ofsóknargeðklofar þjást stöðugt af tilfinningu um að fylgst sé með þeim, þeir séu eltir eða jafnvel ofsóttir. Ofsóknargeðklofar þróa með sér ranghugmyndir þar sem þeir þurfa að verja sig gegn þeim sem ofsækja þá. Í þó nokkrum tilfellum þarf að leggja inn ofsóknargeðklofa. Það er engin lækning til við ofsóknargeðklofa en hægt er að halda honum niðri og draga úr eða koma í veg fyrir ranghugmyndir með lyfjum. Algengt vandamál er að ofsóknargeðklofar neiti að taka lyfin sín sem veldur því að þeir falla aftur í sama farið. Orsakir ofsóknargeðklofa eru ekki ljósar en talið er að sjúkdómurinn gangi í [[erfð]]ir. [[Streita]] veldur ekki ofsóknargeðklofa en hún hefur áhrif á þróun og alvarleika hans. Áður en sjúkdómurinn brýst að fullu fram eru einkenni hans oft ljós fjölskyldumeðlimum geðklofans. Meðal algengra einkenna eru ráðaleysi, [[taugaveiklun]], undarleg hegðun, afskiptaleysi og reiði. === 3. Óreiðugeðklofi (e. disorganized) === Óreiðugeðklofi einkennist af samhengislausu tali, ofskynjunum og ranghugmyndum, undarlegri hegðun, félagslegri einangrun og litlum tilfinningum. Ofskynjanirnar og ranghugmyndirnar geta haft þema en ólíkt því sem á sér stað í ofsóknargeðklofa eru þær yfirleitt samhengislausar. Hegðun þeirra með óreiðugeðklofa er oft lýst sem heimskulegri eða barnalegri. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt snemma fram eða fyrir 25 ára aldur. Þunglyndi eða [[psychosis]] í fjölskyldu er talið auka líkur á því að barn greinist síðar með óreiðugeðklofa. === 4. Ósundurgreindur geðklofi (e. undifferentiated) === Í ósundurgreindum geðklofa uppfyllir einstaklingurinn skilgreiningu fyrir geðklofa en fellur þó ekki í þrjá áðurnefnda flokka eða getur mögulega fallið í fleiri en einn án þess að hægt sé að gera á milli þeirra. Nauðsynlegt er að reyna að staðsetja sjúklinga í einhverjum þriggja flokkanna áður en þeir eru skilgreindir með ósundurgreindan geðklofa. === 5. Residual geðklofi === Þá hefur einstaklingurinn verið skilgreindur með geðklofa en er laus við psychotísk einkenni. Einstaklingar í þessum hópi sýna hins vegar oft áfram einhver einkenni svo sem félagslega einangrun og litlar tilfinningar. == Orsakir geðklofa == Það er engin ein ástæða geðklofa. Flestir sjúkdómar eru tilkomnir vegna margra þátta, svo sem [[erfðafræði]]legra, atferlis- og umhverfisþátta og það sama gildir um geðklofa. Talið er að einstaklingar hafa í sér nokkurs konar "auðveldleika" fyrir geðklofa, það er að genafræðilegar ástæður liggi að baki geðklofa. Þó er talið að eitthvað þurfi til að kveikja geðklofann, það er að segja, eitthvað utanaðkomandi þarf að hafa áhrif á einstaklinginn og koma geðklofanum þannig af stað. Þetta getur falið í sér atburði, svo sem dauðsfall ættingja eða ástarsorg eða eitthvað annað. Meðferð við geðklofa byggir á því að minnka einkenni sjúkdómsins og gera þeim sem af honum þjást það kleift að lifa nokkurn veginn eðlilegu lífi. === Arfgengi === Geðklofi er algengur í sumum fjölskyldum. Ættingjar geðklofa eru frekar í hættu á að fá geðklofa en þeir sem ekki eiga ættingja með geðklofa og hættan er meiri eftir því sem einstaklingarnir eru líkari hvor öðrum genalega. Ef annar [[eineggja tvíburi|eineggja tvíbura]] hefur geðklofa eru 40 - 50% líkur á því að hinn hafi einnig geðklofa. Ef annað foreldri þjáist af geðklofa eru um 10% líkur á að barnið hafi einnig geðklofa. Eins og áður segir er algengi geðklofa um eða innan við 1%. Rannsóknir á einstaklingum sem ekki hafa verið aldir upp hjá raunverulegum foreldrum benda einnig til þess að orsökin sé genafræðileg en ekki uppeldisleg. Sú staðreynd að börn geðklofa eru jafn líklegt til að fá geðklofa hvort sem þau alast upp hjá fósturforeldrum eða raunverulegum foreldrum styður þá kenningu enn fremur. Genarannsóknir gefa til kynna að mörg [[gen]] leiki hlutverk í geðklofa. Rannsóknir hafa helst beinst að [[litningur|litningum]] 13 og 6 en þeir hafa ekki verið staðfestir. === Taugafræði === Sú kenning hefur komið fram að geðklofi sé [[taugafræði]]legur sjúkdómur þar sem þróun heilans á meðgöngu valdi sjúkdóminum. Það að sjúkdómurinn komi ekki fram fyrr en eftir kynþroska er þá meðal annars útskýrt með því að [[taugakerfi]] líkamans nái á einhverjum tíma ekki að valda þeirri streitu sem oft er til staðar í lífinu. Til stuðnings þessari kenningu hefur verið sýnt fram á það að vandamál við meðgöngu og fæðingu auki líkurnar á geðklofa tvö- til þrefalt og því meiri, eða fleiri, sem vandamálin eru því meiri líkur eru á að barnið fái geðklofa. [[Veirusýking]] mæðra á meðgöngu hefur einnig verið tengd geðklofa. Það er áhugavert að fleiri börn fæðast með geðklofa seint um vetur eða á vori en á öðrum árstímum. Veirusýkingar eru enda algengari á veturna og rennir það stoðum undir kenninguna. Fræðimenn eru hins vegar flestir á því máli að veirusýking mæðra á meðgöngu sé aðeins ein möguleg orsök geðklofa og sé ábyrg fyrir litlum hluta hjá þeim sem greinast með geðklofa. Formgerð heila sumra geðklofa virðist frábrugðin venjulegum heila og á það jafnt við um konur og karla. Rannsóknir hafa sýnt að þriðja [[heilahol]] geðklofasjúklinga er oft óeðlilega stórt og stærðina er ekki hægt að skýra með þáttum eins og aldri eða meðferð. Ástæðan er talin vera vegna einhvers sem gerist á [[fósturskeið]]i barnsins en hvað er ekki vitað. Þar sem aukin stærð virðist hafa komið fram þegar einkenni geðklofans koma fyrst í ljós er víst að stækkað [[heilahvel]] er ekki afleiðing sjúkdómsins. Athuga verður hins vegar að þessi afbrigðileiki heilauppbyggingar er ekki til staðar hjá öllum geðklofasjúklingum, heldur benda rannsóknir til þess að hún verði aðeins hjá um þriðjungi þeirra. Að sama skapi á hún sér einnig stað hjá einstaklingum sem ekki þjást af geðklofa. Sumir rannsakendur halda því enn fremur fram að hún sé aðallega tengd neikvæðum einkennum geðklofa en sú tilgáta hefur ekki verið sönnuð. Rannsóknir á þessari óvanalegu heilabyggingu líða að nokkru leyti fyrir það að aðeins er hægt að skoða heila geðklofa gaumgæfilega eftir að þeir deyja og því er ekki hægt að rannsaka hana á sama tíma og hegðun og hugsunum geðklofans er könnuð. Ný tækni í heilaskönnun ætti hins vegar að geta varpað mun betra ljósi á þetta atriði sem og önnur. === Taugaboðefni === ==== GABA ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós litla virkni ákveðinna [[heilafruma|heilafrumna]] sem sjá um að framleiða [[boðefni]], sérstaklega [[gammasýra|gammasýru]] (GABA) og hafa m.a. það hlutverk að hamla virkni annarra heilafrumna. Gammasýran tengist stjórnun á móttöku skynupplýsinga heilans. Rannsóknir hafa sýnt að magn þessara taugaboðefna hjá geðklofum er óeðlilega lágt. Því er talið að þessi taugaboðefni geri það að verkum að heili geðklofa bregðist við of mörgum áreitum í umhverfinu og hafi ekki hæfileikann til að útiloka skynáreiti sem ekki eru endilega nauðsynleg honum. ==== Dópamínkenningin ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós að geðklofi tengist of miklu magni dópamíns í [[taugamót]]um (þ.e. þar sem tveir [[taugungi|taugungar]] mætast og senda boð á milli). Dópamín eykur næmi taugunga í heila fyrir áreiti. Aukið næmi fyrir utanaðkomandi áreitum kemur að gagni fyrir einstaklinga þegar þeir þurfa að taka vel eftir umhverfinu, svo sem þegar hætta steðjar að þeim. Fyrir geðklofa þá eykur dópamínmagn á truflun þeirra. [[Geðrofslyf]] verka með því að bindast viðtökum fyrir dópamín og óvirkja þá svo dópamín verkar ekki á viðtakann. Með þessu má minnka jákvæði einkenni sjúkdómsins, þ.e. ofskynjanir. Lyf sem verka andstætt við geðrofslyf, til dæmis örvandi efni eins og [[amfetamín]], kalla mörg fram jákvæði einkenni sjúkdómsins, einu nafni nefnd geðrof. Lyfið getur jafnvel ýtt undir geðklofalík einkenni hjá fólki sem ekki þjáist af geðklofa. == Meðferð == === Lyfjameðferð === Lyf hafa verið gefin við geðklofa síðan á sjötta áratugnum og þau hafa til muna bætt líf einstaklinga með geðklofa. Lyfin minnka í flestum tilfellum sturlunar einkenni geðklofa og bæta til muna virkni meirihluta þeirra sem þjást af geðklofa. Lyf lækna þó ekki geðklofa heldur einungis halda þau honum í flestum tilfellum niðri og þá sérstaklega jákvæðum einkennum hans. Lyf við geðklofa hafa hins vegar sýnt takmarkaða virkni á neikvæð einkenni geðklofa. Í auknum mæli er farið að gefa lyf í sprautuformi, sem hafa mun lengri virkni en lyf í töfluformi og gera það að verkum að einstaklingurinn þarf ekki að taka lyfin sín daglega. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem margir geðklofar eiga það til að hætta á lyfjum upp á sitt einsdæmi á einhverjum tíma. Lyfjarannsóknir beinast ekki hvað síst að því að auka líftíma þessara lyfja (þannig að hægt sé að gefa þau sjaldnar með sömu virkni) og að minnka [[aukaverkun|aukaverkanir]] þeirra. Í dag eru margvíslega aðferðir notaðar til að minna geðklofa á lyf og að fylgjast með lyfjatöku þeirra. Pillubox þar sem hver dagur er merktur eru algeng, lyf eru oft gefin með máltíðum og tæki sem láta vita hvenær eigi að taka lyf eru einnig algeng. Ekkert lyf við geðklofa er laust við aukaverkanir þó vissulega séu þær mismiklar eftir lyfjum. Sumar eru tiltölulega meinlausar á meðan aðrar eru alvarlegri. Dæmi um aukaverkanir eru þreyta, eirðarleysi, þyngdaraukning, vöðvakippir og titringur og óskýr sjón. Flest þessara einkenna hverfa ef skammtur er minnkaður eða ef breytt er um lyf. Dæmi um lyf með alvarlega aukaverkun er lyfið clozaril, sem veldur minnkun [[hvítt blóðkorn|hvítra blóðkorna]] í blóði þess sem tekur lyfið og sem merkir að fylgjast þarf vel með sjúklingnum. Annað langtíma einkenni lyfja við geðklofa er [[Tardive dyskinesia]] (TD) sem felur í sér ósjálfráðar taugahreyfingar, oftast kringum og í munni. Tardive dyskinesia á sér stað hjá 15 - 20% þeirra geðklofa sem fengið hafa eldri lyf við geðklofa í mörg ár en getur einnig komið fram hjá þeim sem taka ný lyf við geðklofa, þrátt fyrir að líkurnar til þess séu mun minni. Einkenni tardive dyskinesia eru í flestum tilfellum mild og í sumum tilfellum verður sjúklingurinn sjálfur ekki einu sinni var við þau. Þar sem þunglyndi er algengur fylgifiskur geðklofa þá þurfa margir geðklofar einnig að taka þunglyndislyf. Að sjálfsögðu þarf að gáta þau lyf sem geðklofar taka og velja þunglyndislyf út frá því. Lyf við geðklofa eru ekki líkleg til að verða ávanabindandi. Sá misskilningur er oft ríkjandi að lyf við geðklofa séu einhvers konar "spennitreyja hugans", það er að þau séu notuð til að ná sjúklingnum hálfvegis út úr heiminum. Vissulega má nota lyf við geðklofa á þann hátt en aðeins ef farið er yfir venjulegan skammt. Markmið lyfjanna er að sjálfsögðu að hjálpa geðklofasjúklingnum en ekki að kýla þá kalda með lyfjum. Mismunandi er hversu lengi lyfjameðferð varir. Sumir þurfa aðeins lyf í skamman tíma á meðan aðrir þurfa að taka lyf alla ævi. Algengt er að geðklofar hætti að taka lyfin sín og geta ástæðurnar fyrir því verið margar. Stundum telja sjúklingar ástand sitt ekki það alvarlegt að þeir þurfi að taka lyf. Fyrir kemur að fjölskyldumeðlimir gera sér ekki grein fyrir sjúkdómnum og ráðleggja mönnum að hætta að taka lyfin. Stundum fylgjast læknar ekki nægjanlega vel með því að lyfjagöf sé fylgt eftir eða þá að þeir hlusta ekki nægjanlega vel á kvartanir sjúklingsins og óskir um að prófa ný lyf. Einnig kemur fyrir að geðklofar telji aukaverkanir alvarlegri en sjúkdóminn sjálfan og hætta þess vegna á lyfjunum. Þar sem misnotkun [[vímuefni|vímuefna]] er nokkuð algeng hjá geðklofum er einnig algengt að þau trufli virkni lyfjanna. === Sálfræðilegar meðferðir === Lyf við geðklofa eru nauðsynleg til að minnka einkenni sjúkdómsins en hafa gefið misgóða raun við að kljást við þá hegðun sem fylgir sjúkdóminum. Þrátt fyrir að einkenni geðklofa séu í lágmarki eiga margir geðklofar einstaklega erfitt með samskipti og mynda sambönd við aðra, sýna áhuga á hlutum og sjá um sjálfan sig. Þar sem geðklofi kemur oftast fram á þeim árum sem eru mjög mikilvæg í lífi og mótun einstaklingsins, svo sem þegar hann er í námi, eru geðklofar oft í verri aðstöðu en aðrir þegar kemur að vinnumarkaðinum. Því bætist skortur á menntun og reynslu í atvinnulífinu oft við aðra þætti. Það er í þessum atriðum sem sálfræðileg meðferð kemur ekki hvað síst að gagni. Að sama skapi kemur sálfræðileg meðferð að litlum notum við alvarleg einkenni sjúkdómsins (svo sem ranghugmyndir og ofskynjanir) en getur verið gagnleg við sum vægari einkenni hans. Eins og með aðra sjúkdóma bjóða sálfræðingar upp á mismunandi meðferðarform. Hér verður minnst á þau helstu og sem hafa gefið hvað bestu raunina: === Endurhæfing === Með [[endurhæfing]]u er lögð áhersla á félagslega og verklega þætti til að hjálpa sjúklingum að yfirvinna vandamál sem tengjast þessum sviðum. Endurhæfingaráætlanir geta falið í sér ráðleggingar um störf, starfsnám, lausnir við vandamálum, notkun samgangna og kennslu í því að fara með peninga. Í stuttu máli, flest það sem er nauðsynlegt til að lifa sjálfstæðu lífi meðal fólks utan hins verndaða umhverfis sjúkrahúsa. === Einstaklingsbundnar meðferðir === Einstaklingsbundin meðferð byggir á reglulegum samtölum sjúklings og meðferðaraðila, hvort heldur [[geðlæknir|geðlæknis]], [[sálfræðingur|sálfræðings]] eða [[félagsráðgjafi|félagsráðgjafa]]. Meðferðin getur beinst að vandamálum í lífi sjúklingsins, reynslu hans, hugsunum, tilfinningum eða samböndum. Markmið meðferðarinnar er að einstaklingurinn nái að skilja frekar sjálfan sig og vandamál sín. Rannsóknir sýna að meðferðir sem byggja á stuðningi við sjúklinginn og sem beinast að vandamálum hans gefa góða raun fyrir geðklofa. Einna algengust meðferða er [[hugræn atferlismeðferð]]. Mikilvægt er þó að muna að þess háttar meðferð kemur ekki í staðinn fyrir lyfjameðferðir heldur eru góð viðbót eftir og á meðan lyfjameðferð hefur verið beitt. === Fjölskyldumeðferðir === Geðklofar eru oft settir í umsjá fjölskyldu sinnar eftir að hafa útskrifast af sjúkrahúsum og því er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir læri allt það sem þeir geta um sjúkdóminn og hvaða vandamálum hann veldur. Mikilvægt er að fjölskyldumeðlimir læri það hvernig minnka megi líkurnar á því að sjúklingnum hraki aftur, svo sem með því að gera sér grein fyrir þeim stuðningi sem þeim sjálfum býðst sem og hættunni á því að einstaklingurinn hætti að taka lyfin sín. Kennsla í því hvernig best er að leysa vandamál kemur t.d. að góðum notum og er líklegri til að auðvelda líf sjúklingins. Auk þess er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir styrki jákvæða hegðun einstaklingsins og láti hann vita hvað þeim finnst. Líkt og aðrir gera geðklofar sér nefnilega ekki alltaf grein fyrir því hvað er æskileg hegðun. Fjölskyldumeðlimir sem gera sér ekki grein fyrir sjúkdóminum, einkennum hans og því hvernig eigin viðbrögð eru og eiga að vera eru líklegir til að auka á streitu einstaklingsins og því á líkur þess að sjúklingnum hraki. Dæmi eru um að fjölskyldumeðlimir hafi getað spáð fyrir um tímabil geðklofaeinkenna betur en sjúklingurinn sjálfur, svo sem með því að fylgjast með svefnvenjum hans eða breytingum á tali. Slíkt eykur að sjálfsögðu líkurnar á því að hægt verði að koma í veg fyrir tímabil einkenna. === Sjálfshjálparhópar === Sjálfshjálparhópar fyrir geðklofa og fjölskyldur þeirra eru mikilvægir. Hóparnir styrkja samheldni einstaklinga og hjálpa þeim að gera sér grein fyrir því að þeir standi ekki einir, að aðrir séu í sömu sporum. Í sjálfshjálparhópum geta geðklofar og fjölskyldumeðlimir einnig fengið ráð frá öðrum sem hafa verið í sömu sporum. Þrátt fyrir að flestir leiti til sjálfshjálparhópa eftir að þeir hafa útskrifast og eru að fóta sig á ný í lífinu er gagnsemi þeirra ekki eingöngu bundið við það hlutverk. Þeir geta verið mikilvægir þrýstihópar í ýmsum málum og geta unnið að því að breyta viðhorfum fólks til sjúkdóma, sem gerir það því oft auðveldara fyrir fjölskyldumeðlimi ef sjúkdómur bankar upp á hjá þeim. Sjálfshjálparhópar, sem í upphafi hafa ef til vill haft það helst á stefnuskrá sinni að sýna samhyggð og stuðning, geta þannig þróast í það að veita upplýsingar og útrýma fordómum. Stuðningur við geðklofa getur komið úr öðrum áttum en þeim sem minnst er á hér að ofan. Prestar og vinir geta haft sitt að segja þegar kemur að því að sinna eða hjálpa geðklofa. Almennt gildir að því meiri sem stuðningurinn er og því betur sem aðrir skilja sjúkdóminn og það hvað geðklofinn gengur í gegnum, því betri eru horfurnar fyrir hann og því minni líkurnar á því að honum hraki. Þetta breytir því þó ekki að þrátt fyrir að geðklofi fái alla þá meðferð sem hann getur er enn þá hætta á að honum hraki. == Batahorfur == Í um það bil þriðjungi tilfella þjáist sjúklingur af psychotic tímabili í nokkra mánuði og nær sér svo að fullu án meðferðar. Einkenni geðklofa minnka oft síðar á ævinni og tengist það minnkuðu dópamínmagni heilans. Geðklofi er ólæknanlegur en hægt er að meðhöndla hann með antipsychotic lyfjum. Hann er því oft borinn saman við [[sykursýki]], sem er ólæknanleg en hægt er að halda í skefjum með insúlíni. Lyf við geðklofa geta haft óþægilegar aukaverkanir, svo sem truflað hreyfiskyn, og margir sjúklingar hætta að taka lyfin sín. Niðurstöður hafa gefið til kynna að insight-oriented sálaraflsmeðferð, þar sem einstaklingurinn er beðinn að skilja orsakir hugarástands síns, er tilgangslaus og getur jafnvel haft neikvæð áhrif. Batalíkur geðklofa hafa batnað síðustu áratugi. Þrátt fyrir að engin meðferð sé til sem lækni geðklofa er nauðsynlegt að muna það að margir sem fá meðferð geta lifað nokkuð eðlilegu lífi þrátt fyrir sjúkdóminn. Frekari rannsóknir, þróun lyfja og meðferðarform ættu að auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga. Þegar fylgst hefur verið með geðklofum í langan tíma er ljóst að afar mismunandi er hvernig þeir spjara sig. Sumir þættir virðast auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga, svo sem ef einstaklingurinn hefur lifað sjálfstæðu lífi í samfélaginu áður og stundað vinnu. Þekking okkar á sjúkdóminum takmarkar hins vegar þær ályktanir sem við getum dregið af þessum staðreyndum. Ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum á þessum sjúkdómi sem hefur svo alvarleg áhrif á líf þeirra sem af honum þjást. Það er há tíðni [[sjálfsvíg]]a meðal geðklofa og flest þeirra eiga sér stað á fyrstu árum eftir greiningu. == Geðklofi og lyf == Tvennt sérstaklega getur "kveikt" geðklofa: Lyf og streita. Þá er átt við að geðklofinn komi fram þegar einstaklingur er undir miklu álagi eða neytir efna í miklum mæli. Lyf sem geta þannig aukið líkur á að geðklofi komi fram eru örvandi lyf (svo sem [[kókaín]] og [[amfetamín]]), ofskynjunarlyf (svo sem [[LSD]]) og jafnvel [[marijúana]]. Það hefur einnig vakið athygli að meirihluti geðklofa reykja. Á meðan algengi reykinga eru um 25% þá er talan hjá geðklofum allt að þrisvar sinnum hærri. Það getur verið sérstaklega erfitt fyrir geðklofa að hætta að reykja, þar sem [[fráhvarfseinkenni]]n geta ýtt undir einkenni geðklofans. Það hefur einnig vakið athygli að geðklofar eru síður líklegri til að deyja úr lungnakrabbameini. Ekki er víst hver ástæðan fyrir því síðara er en hún getur legið í genum einstaklingsins eða í auknum líkum geðklofa á að deyja fyrir aldur fram. == Aðrar kenningar um geðklofa == Á sjöunda áratugnum komu fram kenningar um að geðklofar væru í raun og veru ekki veikir heldur endurspegluðu þeir öfgar fjölbreytileika mannfólksins og það, ásamt því að þeir næðu ekki að aðlagast samfélaginu nægjanlega vel, ylli því að þeim væri komið fyrir á hælum. Þessi nálgun er hluti mun viðameiri spurningar: hvað er heilbrigt og hvað ekki? Á meðan þær spurningar eru þarfar og eiga í flestum tilfellum rétt á sér gera þær lítið fyrir geðklofa í sjálfu sér. Geðklofi er sjúkdómur sem finnst í öllum samfélögum og prósenta þeirra sem taldir eru þjást af geðklofa er sömuleiðis svipuð alls staðar, burtséð frá menningu. Þau rök renna stoðum undir þá staðhæfingu að geðklofi sé í raun sjúkdómur sem gangi, a.m.k. að einhverju leyti, í erfðir. == Ýmislegt == === Geðklofi og sjálfsvíg === Geðklofar eru í sérstaklega mikilli hættu á að fremja sjálfsvíg og talið er að allt að 10% þeirra sem þjást af geðklofa fremji sjálfsvíg, sérstaklega ungir karlmenn sem þjást af geðklofa. Engin ein ástæða er fyrir þessu en mikilvægar ástæður eru án efa sú kvöl sem oft fylgir sjúkdóminum og sú breyting á lífi einstaklinga sem hann hefur í för með sér. === Geta börn verið með geðklofa? === Þar sem geðklofi er líffræðilegur sjúkdómur þá geta börn, strangt til tekið, verið með geðklofa. Sjúkdómurinn kemur hins vegar ekki fram fyrr en síðar. Sumir telja ákveðin persónueinkenni barna, svo sem undarlegt tal, vera merki um geðklofa en afar fá börn upplifa ofskynjanir eða þær óeðlilegu ranghugmyndir sem finnast í geðklofa. === Eru geðklofar vanalega ofbeldisfullir? === Fólk með geðklofa eru ekki alla jafna hættulegir öðrum og hafa rannsóknir sýnt að ofbeldisverknaðir mælast ekki í meira hlutfalli hjá þeim en fólki án geðraskana. Margir geðklofar kjósa enda að halda sig til hlés og blanda ekki geði við aðra. Hins vegar eru nokkrir þættir sem auka líkurnar á því að geðklofar sýna ofbeldishegðun og eru þeir mikilvægustu hvort þeir hafi sýnt ofbeldisfulla hegðun áður en þeir greindust með geðklofa og það hvort þeir misnoti áfengi. Í því tilviki er mikilvægt að muna það að áfengi eykur einnig líkur á ofbeldisverkum þeirra sem ekki hafa greinst með geðklofa. == Skáldsögur og kvikmyndir == * [[A Beautiful Mind]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Ron Howard]]. * [[Englar alheimsins (bók)|Englar alheimsins]]. Skáldsaga. Höfundur [[Einar Már Guðmundsson]]. * [[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Friðrik Þór Friðriksson]]. * [[Falskur fugl]]. Skáldsaga. Höfundur [[Mikael Torfason]]. == Frekari lesning == * [[Richard Bentall|Bentall, R.]] (2003) ''Madness explained: Psychosis and Human Nature''. London: Penguin Books Ltd. ISBN 0-7139-9249-2 * Green, M.F. (2001) ''Schizophrenia Revealed: From Neurons to Social Interactions''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-70334-7 * [[E. Fuller Torrey|Torey, E.F., M.D.]] (2001) ''Surviving Schizophrenia: A Manual for Families, Consumers, and Providers (4th Edition)''. Quill (HarperCollins Publishers) ISBN 0-06-095919-3 * [[Mark Vonnegut|Vonnegut, M.]] ''The Eden Express''. ISBN 0-553-02755-7. Persónuleg lýsing geðklofasjúklings. * Read, J., Mosher, L.R., Bentall, R. (2004) ''Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia''. ISBN 1-58391-906-6. Lífeðlisfræðilegar- og genafræðilegar kenningar varðandi geðklofa. * Boyle, Mary,([[1993]]), ''Schizophrenia: A Scientific Delusion'', Routledge, ISBN 0-415-09700-2 ([http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0415097002/qid=1124323679/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl/202-0360381-0565427 Amazon Review]). * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10818864 Keen, T. M. (1999)] ''Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities.'' Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 1999, 6, 415-424. [http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514181634/http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf |date=2005-05-14 }}. Grein um ráðandi kenningar og aðrar kenningar um geðklofa. * Kelly, Evelyn B., [[Ph.D.]] ([[2001]]), ''Coping with Schizophrenia''. * [[Thomas Szasz|Szasz, T.]] (1976) ''Schizophrenia: The Sacred Symbol of Psychiatry''. New York: Basic Books. ISBN 0-465-07222-4 == Tenglar == * [http://de.wikiversity.org/wiki/Bleuler,_Eugen_(1911) Bleuler, Eugen: Dementia praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Leipzig und Wien: F. Deuticke 1911] * [http://www.gedhjalp.is Geðhjálp] * [http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 Sálfræðivefurinn persona.is - Hvað er geðklofi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328104137/http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 |date=2020-03-28 }} * [http://www.barnageð.is Barnageð]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gedheilsa.net Umræðusíða um geðræn vandamál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140205105345/http://gedheilsa.net/ |date=2014-02-05 }} * [http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm Umhverfis áhættuþætti í Geðklofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012212635/http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm |date=2017-10-12 }} [[Flokkur:Geðraskanir]] 85se1rfum2jzwrkq2s9msudnu5lg0kp 1976597 1976594 2026-08-26T17:42:48Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-46546-33|~2026-46546-33]] ([[User talk:~2026-46546-33|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Agnúi|Agnúi]] 1919085 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir|hér þarf að bæta við heimildum fyrir hverja einustu staðhæfingu}} '''Geðklofi''' er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem felur í sér breytingu á hugsun, hegðun og tilfinningum. Algengi geðklofa er 0,6 - 1% og sjúkdómurinn er jafn algengur hjá báðum kynjum. Þessar tölur merkja að nálægt 50 milljónum manna þjáist af geðklofa í heiminum. Sjúkdómurinn kemur vanalega fyrr fram hjá körlum, jafnvel á unglingsaldri. Fyrstu [[einkenni]] geðklofa geta haft dramatísk áhrif á aðstandendur geðklofans þar sem þau geta vikið algerlega frá fyrri [[persónuleiki|persónuleika]] einstaklingsins. Fólk sem þjáist af geðklofa upplifir oft hræðilegar [[ofskynjanir]] og [[ranghugmyndir]], svo sem að einhver sé að reyna að drepa það. Tal geðklofasjúklinga er oft samhengislaust. Einnig geta líkamseinkenni þeirra verið flöt og svipt öllum tilfinningum. Einkennin gera það oft að verkum að annað fólk hræðist geðklofa og [[fordómar]] í garð geðklofa eru miklir. Oft er hægt að halda sjúkdómnum niðri en flestir þeirra sem greinast með geðklofa þjást þó af honum ævilangt, þó svo að nokkur hluti nái fullum bata. Upprunalegt nafn sjúkdómsins merkir "splundraður hugur" og vísar til alvarlegrar röskunar á hugsunum sem eru helsta einkenni geðklofa. Íslenska nafn sjúkdómsins, geðklofi, veldur oft misskilningi. Algengt er að fólk telji geðklofa fela í sér einhvers konar breytingu á huganum, að einstaklingar sem þjást af geðklofa hafi klofinn huga og geti þannig jafnvel verið margir persónuleikar í einu. Sá sjúkdómur sem fólk á þar við kallast [[dissociative identity disorder]]. Sá sjúkdómur á enda afskaplega fátt sameiginlegt með geðklofa þar sem geðklofi felur langt í frá í sér að einstaklingurinn þrói með sér einhvern annan persónuleika. Rannsóknir manna á sjúkdóminum beinast í æ ríkari mæli að magni [[dópamín]]s í [[mannsheilinn|heila]] og því hvort orsök sjúkdómsins liggi þar. Lyf sem breyta upptöku dópamíns í heila minnka einkenni geðklofa. Einkenni geðklofa eru flokkuð í jákvæð og neikvæð einkenni == Saga geðklofa == Frásagnir af geðklofa má finna allt til ársins 2000 fyrir Krist. Það var hins vegar [[Emil Kraepelin]] sem fyrst skilgreindi geðklofa. Upprunalegt heiti sjúkdómsins var ''dementia praecox'', sem þýða má sem snemmær [[vitglöp]]. Ástæða nafngiftarinnar var sú að Kraepelin beindi rannsóknum sínum helst að ungu fólki sem þjáðist af geðklofa fremur en eldra. Það var svo [[Eugene Bleuler]] sem fyrstur kom fram með hugtakið geðklofi og var hugmyndin sú að vísa í skort á samvirkni milli hugsanaferlis og skynjunar. Bleuler var einnig fyrstur til að lýsa sumum einkennum geðklofa sem neikvæðum. == Einkenni geðklofa == Einkennum geðklofa er skipt í jákvæð og neikvæð einkenni. Ástæða skiptingarinnar hefur ekkert að gera með það hvort einkennin séu jákvæð fyrir einstaklinginn eða ekki heldur er ástæðan sú að [[lyfjameðferð]] gagnast mun betur fyrir einstaklinga sem helst þjást af jákvæðum einkennum heldur en þeirra sem helst þjást af neikvæðum og batahorfur þeirra einstaklinga, svo sem viðbragð við lyfjagjöf, eru mun betri en þeirra sem helst þjást af neikvæðum einkennum. === Jákvæð einkenni === Jákvæð einkenni fela í sér [[frávik]] eða truflun frá eðlilegri virkni, svo sem ofskynjanir (enska: ''hallucinations''), ranghugmyndir (enska: ''delusions''), undarlegt og ruglingslegt tal sem og neikvæð einkenni ([[tilfinningadeyfð]] og [[sinnuleysi]]). [[Ofsóknarbrjálæði]], félagsleg [[hlédrægni]], trúarleg [[þráhyggja]] og hugmyndir um eigið ágæti eru algengar. Eftirfarandi eru dæmi um helstu jákvæð einkenni geðklofa: '''Ofskynjanir:''' Ofskynjanir geta falið í sér heyrnar-, sjón- eða snertiofskynjanir. Það að heyra raddir sem aðrir heyra ekki er eitt algengasta einkenni geðklofa. Efni þeirra getur verið mismunandi, allt frá athugasemdum til þess að vara einstaklinginn við öðru fólki, atburðum eða stöðum ásamt því að skipa einstaklingnum að gera eitthvað. Geðklofar geta heyrt margar mismunandi raddir og þær geta verið frá fólki sem þeir þekkja sem og frá upphugsuðum einstaklingum. Rannsóknir á heila geðklofa, framkvæmdar með [[PET skanni|PET skanna]], sýna að þegar einstaklingur með geðklofa heyrir ímyndaðar raddir þá eru sömu svæði heilans virk og þegar hann heyrir raunverulegt tal. '''Ranghugmyndir:''' Ranghugmyndir eru undarlegar hugmyndir sem víkja frá fyrra hugsanamynstri einstaklingsins og ómóttækileika fyrir upplýsingum sem gefa annað til kynna en það sem einstaklingurinn telur. Ranghugmyndir eiga sér þannig ekki neina raunverulega ástæðu eða sönnun. Ranghugmyndir geta verið mismunandi. Einstaklingurinn getur talið að einhver vilji drepa sig, eða þá að hann getur talið að hann sé í raun og veru einhver frægur. '''Truflun á hugsunum:''' Truflun á hugsunum felur í sér hugsanir sem víkja frá því sem eðililegt getur talist. Hugsanir geta komið og farið skyndilega, að því er virðist án allra tengsla. Einbeitingarskortur getur verið algengur, upp að því marki að einstalingurinn getur ekki haldið athygli sinni á neinu nema í skamma stund. Einnig geta geðklofar átt í vandræðum með að gera sér grein fyrir því hvað er viðeigandi við ákveðnar aðstæður. Allt þetta gerir samtal við geðklofann erfitt og veldur oft félagslegri einangrun. === Neikvæð einkenni === Neikvæð einkenni eru skortur á [[hreyfigeta|hreyfigetu]] eða framkomu, áhrif á athygli og einbeitingu, minni og nám og geta falið í sér félagslega hlédrægni, skerta hreyfigetu og skort á tilfinningum og frumkvæði eða framtakssemi. Oft er einkennum lýst þannig að þau séu flöt eða sljó. Andlit geðklofa geta verið svipbrigðalaus, rödd hans getur verið eintóna og líkamstjáning hans að því er virðist án allra tilfinninga. Skortur á áhuga, frumkvæði og framtakssemi getur valdið því að geðklofinn geri ekki neitt dögunum saman. Þrátt fyrir að meðferðaraðilar eigi auðvelt að greina á milli geðklofa og multiple personality disorder eiga þeir oft erfitt með að aðgreina hann frá öðrum geðsjúkdómum. Það ræðst af því að einkenni geðklofa skarast oft við einkenni annarra geðsjúkdóma, og þá sérstaklega [[persónuleikaröskun|persónuleikaraskanir]] eða [[áráttu-þráhyggjuröskun]]. Psychotísk einkenni geðklofa geta sést í öðrum röskunum, svo sem [[geðhæð]] og vímuefnamisnotkun og neikvæð einkenni eru mörg hver einnig dæmigerð einkenni [[þunglyndi]]s. Hugtakið [[schizoaffective disorder]] er notað þegar einstaklingur þjáist af þeim hugsanaröskunum sem tengjast geðklofa ásamt persónuleikaröskun, sem fylgja tvískautaröskun eða þunglyndi. Öfugt við flesta aðra sjúkdóma snúa sjúklingar með geðklofa ekki til venjulegs ástands þar sem þeir geta tekið upp fulla virkni sína án þess að þurfa að nota lyf. == Flokkar geðklofa == Geðklofi er flokkaður í fimm undirflokka: === 1. Stjarfageðklofi (e. ''catatonic'') === Þessi flokkur einkennist af truflun á hreyfingu. Sjúklingurinn er hreyfingalaus og bregst ekki við áreiti frá umhverfinu, svo sem leiðbeiningum annarra. Auk þess getur stjarfageðklofi sýnt skyndilega kippi. Stjarfageðklofi getur einnig falið í sér að viðkomandi er kyrr í sömu stöðu í langan tíma. Eitt einkenni sem stundum sést er vaxhreyfanleiki þar sem hægt er að móta stöðu einstaklingsins eftir eigin höfði. Stjarfageðklofi einkennist þannig af líkamlegum einkennum. === 2. Ofsóknargeðklofi (e. ''paranoid'') === Ofsóknargeðklofi er algengari meðal karlmanna en kvenna og upphaf hans er oftast þegar einstaklingurinn er 15 til 34 ára. Ofsóknargeðklofar þjást stöðugt af tilfinningu um að fylgst sé með þeim, þeir séu eltir eða jafnvel ofsóttir. Ofsóknargeðklofar þróa með sér ranghugmyndir þar sem þeir þurfa að verja sig gegn þeim sem ofsækja þá. Í þó nokkrum tilfellum þarf að leggja inn ofsóknargeðklofa. Það er engin lækning til við ofsóknargeðklofa en hægt er að halda honum niðri og draga úr eða koma í veg fyrir ranghugmyndir með lyfjum. Algengt vandamál er að ofsóknargeðklofar neiti að taka lyfin sín sem veldur því að þeir falla aftur í sama farið. Orsakir ofsóknargeðklofa eru ekki ljósar en talið er að sjúkdómurinn gangi í [[erfð]]ir. [[Streita]] veldur ekki ofsóknargeðklofa en hún hefur áhrif á þróun og alvarleika hans. Áður en sjúkdómurinn brýst að fullu fram eru einkenni hans oft ljós fjölskyldumeðlimum geðklofans. Meðal algengra einkenna eru ráðaleysi, [[taugaveiklun]], undarleg hegðun, afskiptaleysi og reiði. === 3. Óreiðugeðklofi (e. disorganized) === Óreiðugeðklofi einkennist af samhengislausu tali, ofskynjunum og ranghugmyndum, undarlegri hegðun, félagslegri einangrun og litlum tilfinningum. Ofskynjanirnar og ranghugmyndirnar geta haft þema en ólíkt því sem á sér stað í ofsóknargeðklofa eru þær yfirleitt samhengislausar. Hegðun þeirra með óreiðugeðklofa er oft lýst sem heimskulegri eða barnalegri. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt snemma fram eða fyrir 25 ára aldur. Þunglyndi eða [[psychosis]] í fjölskyldu er talið auka líkur á því að barn greinist síðar með óreiðugeðklofa. === 4. Ósundurgreindur geðklofi (e. undifferentiated) === Í ósundurgreindum geðklofa uppfyllir einstaklingurinn skilgreiningu fyrir geðklofa en fellur þó ekki í þrjá áðurnefnda flokka eða getur mögulega fallið í fleiri en einn án þess að hægt sé að gera á milli þeirra. Nauðsynlegt er að reyna að staðsetja sjúklinga í einhverjum þriggja flokkanna áður en þeir eru skilgreindir með ósundurgreindan geðklofa. === 5. Residual geðklofi === Þá hefur einstaklingurinn verið skilgreindur með geðklofa en er laus við psychotísk einkenni. Einstaklingar í þessum hópi sýna hins vegar oft áfram einhver einkenni svo sem félagslega einangrun og litlar tilfinningar. == Orsakir geðklofa == Það er engin ein ástæða geðklofa. Flestir sjúkdómar eru tilkomnir vegna margra þátta, svo sem [[erfðafræði]]legra, atferlis- og umhverfisþátta og það sama gildir um geðklofa. Talið er að einstaklingar hafa í sér nokkurs konar "auðveldleika" fyrir geðklofa, það er að genafræðilegar ástæður liggi að baki geðklofa. Þó er talið að eitthvað þurfi til að kveikja geðklofann, það er að segja, eitthvað utanaðkomandi þarf að hafa áhrif á einstaklinginn og koma geðklofanum þannig af stað. Þetta getur falið í sér atburði, svo sem dauðsfall ættingja eða ástarsorg eða eitthvað annað. Meðferð við geðklofa byggir á því að minnka einkenni sjúkdómsins og gera þeim sem af honum þjást það kleift að lifa nokkurn veginn eðlilegu lífi. === Arfgengi === Geðklofi er algengur í sumum fjölskyldum. Ættingjar geðklofa eru frekar í hættu á að fá geðklofa en þeir sem ekki eiga ættingja með geðklofa og hættan er meiri eftir því sem einstaklingarnir eru líkari hvor öðrum genalega. Ef annar [[eineggja tvíburi|eineggja tvíbura]] hefur geðklofa eru 40 - 50% líkur á því að hinn hafi einnig geðklofa. Ef annað foreldri þjáist af geðklofa eru um 10% líkur á að barnið hafi einnig geðklofa. Eins og áður segir er algengi geðklofa um eða innan við 1%. Rannsóknir á einstaklingum sem ekki hafa verið aldir upp hjá raunverulegum foreldrum benda einnig til þess að orsökin sé genafræðileg en ekki uppeldisleg. Sú staðreynd að börn geðklofa eru jafn líklegt til að fá geðklofa hvort sem þau alast upp hjá fósturforeldrum eða raunverulegum foreldrum styður þá kenningu enn fremur. Genarannsóknir gefa til kynna að mörg [[gen]] leiki hlutverk í geðklofa. Rannsóknir hafa helst beinst að [[litningur|litningum]] 13 og 6 en þeir hafa ekki verið staðfestir. === Taugafræði === Sú kenning hefur komið fram að geðklofi sé [[taugafræði]]legur sjúkdómur þar sem þróun heilans á meðgöngu valdi sjúkdóminum. Það að sjúkdómurinn komi ekki fram fyrr en eftir kynþroska er þá meðal annars útskýrt með því að [[taugakerfi]] líkamans nái á einhverjum tíma ekki að valda þeirri streitu sem oft er til staðar í lífinu. Til stuðnings þessari kenningu hefur verið sýnt fram á það að vandamál við meðgöngu og fæðingu auki líkurnar á geðklofa tvö- til þrefalt og því meiri, eða fleiri, sem vandamálin eru því meiri líkur eru á að barnið fái geðklofa. [[Veirusýking]] mæðra á meðgöngu hefur einnig verið tengd geðklofa. Það er áhugavert að fleiri börn fæðast með geðklofa seint um vetur eða á vori en á öðrum árstímum. Veirusýkingar eru enda algengari á veturna og rennir það stoðum undir kenninguna. Fræðimenn eru hins vegar flestir á því máli að veirusýking mæðra á meðgöngu sé aðeins ein möguleg orsök geðklofa og sé ábyrg fyrir litlum hluta hjá þeim sem greinast með geðklofa. Formgerð heila sumra geðklofa virðist frábrugðin venjulegum heila og á það jafnt við um konur og karla. Rannsóknir hafa sýnt að þriðja [[heilahol]] geðklofasjúklinga er oft óeðlilega stórt og stærðina er ekki hægt að skýra með þáttum eins og aldri eða meðferð. Ástæðan er talin vera vegna einhvers sem gerist á [[fósturskeið]]i barnsins en hvað er ekki vitað. Þar sem aukin stærð virðist hafa komið fram þegar einkenni geðklofans koma fyrst í ljós er víst að stækkað [[heilahvel]] er ekki afleiðing sjúkdómsins. Athuga verður hins vegar að þessi afbrigðileiki heilauppbyggingar er ekki til staðar hjá öllum geðklofasjúklingum, heldur benda rannsóknir til þess að hún verði aðeins hjá um þriðjungi þeirra. Að sama skapi á hún sér einnig stað hjá einstaklingum sem ekki þjást af geðklofa. Sumir rannsakendur halda því enn fremur fram að hún sé aðallega tengd neikvæðum einkennum geðklofa en sú tilgáta hefur ekki verið sönnuð. Rannsóknir á þessari óvanalegu heilabyggingu líða að nokkru leyti fyrir það að aðeins er hægt að skoða heila geðklofa gaumgæfilega eftir að þeir deyja og því er ekki hægt að rannsaka hana á sama tíma og hegðun og hugsunum geðklofans er könnuð. Ný tækni í heilaskönnun ætti hins vegar að geta varpað mun betra ljósi á þetta atriði sem og önnur. === Taugaboðefni === ==== GABA ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós litla virkni ákveðinna [[heilafruma|heilafrumna]] sem sjá um að framleiða [[boðefni]], sérstaklega [[gammasýra|gammasýru]] (GABA) og hafa m.a. það hlutverk að hamla virkni annarra heilafrumna. Gammasýran tengist stjórnun á móttöku skynupplýsinga heilans. Rannsóknir hafa sýnt að magn þessara taugaboðefna hjá geðklofum er óeðlilega lágt. Því er talið að þessi taugaboðefni geri það að verkum að heili geðklofa bregðist við of mörgum áreitum í umhverfinu og hafi ekki hæfileikann til að útiloka skynáreiti sem ekki eru endilega nauðsynleg honum. ==== Dópamínkenningin ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós að geðklofi tengist of miklu magni dópamíns í [[taugamót]]um (þ.e. þar sem tveir [[taugungi|taugungar]] mætast og senda boð á milli). Dópamín eykur næmi taugunga í heila fyrir áreiti. Aukið næmi fyrir utanaðkomandi áreitum kemur að gagni fyrir einstaklinga þegar þeir þurfa að taka vel eftir umhverfinu, svo sem þegar hætta steðjar að þeim. Fyrir geðklofa þá eykur dópamínmagn á truflun þeirra. [[Geðrofslyf]] verka með því að bindast viðtökum fyrir dópamín og óvirkja þá svo dópamín verkar ekki á viðtakann. Með þessu má minnka jákvæði einkenni sjúkdómsins, þ.e. ofskynjanir. Lyf sem verka andstætt við geðrofslyf, til dæmis örvandi efni eins og [[amfetamín]], kalla mörg fram jákvæði einkenni sjúkdómsins, einu nafni nefnd geðrof. Lyfið getur jafnvel ýtt undir geðklofalík einkenni hjá fólki sem ekki þjáist af geðklofa. == Meðferð == === Lyfjameðferð === Lyf hafa verið gefin við geðklofa síðan á sjötta áratugnum og þau hafa til muna bætt líf einstaklinga með geðklofa. Lyfin minnka í flestum tilfellum sturlunar einkenni geðklofa og bæta til muna virkni meirihluta þeirra sem þjást af geðklofa. Lyf lækna þó ekki geðklofa heldur einungis halda þau honum í flestum tilfellum niðri og þá sérstaklega jákvæðum einkennum hans. Lyf við geðklofa hafa hins vegar sýnt takmarkaða virkni á neikvæð einkenni geðklofa. Í auknum mæli er farið að gefa lyf í sprautuformi, sem hafa mun lengri virkni en lyf í töfluformi og gera það að verkum að einstaklingurinn þarf ekki að taka lyfin sín daglega. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem margir geðklofar eiga það til að hætta á lyfjum upp á sitt einsdæmi á einhverjum tíma. Lyfjarannsóknir beinast ekki hvað síst að því að auka líftíma þessara lyfja (þannig að hægt sé að gefa þau sjaldnar með sömu virkni) og að minnka [[aukaverkun|aukaverkanir]] þeirra. Í dag eru margvíslega aðferðir notaðar til að minna geðklofa á lyf og að fylgjast með lyfjatöku þeirra. Pillubox þar sem hver dagur er merktur eru algeng, lyf eru oft gefin með máltíðum og tæki sem láta vita hvenær eigi að taka lyf eru einnig algeng. Ekkert lyf við geðklofa er laust við aukaverkanir þó vissulega séu þær mismiklar eftir lyfjum. Sumar eru tiltölulega meinlausar á meðan aðrar eru alvarlegri. Dæmi um aukaverkanir eru þreyta, eirðarleysi, þyngdaraukning, vöðvakippir og titringur og óskýr sjón. Flest þessara einkenna hverfa ef skammtur er minnkaður eða ef breytt er um lyf. Dæmi um lyf með alvarlega aukaverkun er lyfið clozaril, sem veldur minnkun [[hvítt blóðkorn|hvítra blóðkorna]] í blóði þess sem tekur lyfið og sem merkir að fylgjast þarf vel með sjúklingnum. Annað langtíma einkenni lyfja við geðklofa er [[Tardive dyskinesia]] (TD) sem felur í sér ósjálfráðar taugahreyfingar, oftast kringum og í munni. Tardive dyskinesia á sér stað hjá 15 - 20% þeirra geðklofa sem fengið hafa eldri lyf við geðklofa í mörg ár en getur einnig komið fram hjá þeim sem taka ný lyf við geðklofa, þrátt fyrir að líkurnar til þess séu mun minni. Einkenni tardive dyskinesia eru í flestum tilfellum mild og í sumum tilfellum verður sjúklingurinn sjálfur ekki einu sinni var við þau. Þar sem þunglyndi er algengur fylgifiskur geðklofa þá þurfa margir geðklofar einnig að taka þunglyndislyf. Að sjálfsögðu þarf að gáta þau lyf sem geðklofar taka og velja þunglyndislyf út frá því. Lyf við geðklofa eru ekki líkleg til að verða ávanabindandi. Sá misskilningur er oft ríkjandi að lyf við geðklofa séu einhvers konar "spennitreyja hugans", það er að þau séu notuð til að ná sjúklingnum hálfvegis út úr heiminum. Vissulega má nota lyf við geðklofa á þann hátt en aðeins ef farið er yfir venjulegan skammt. Markmið lyfjanna er að sjálfsögðu að hjálpa geðklofasjúklingnum en ekki að kýla þá kalda með lyfjum. Mismunandi er hversu lengi lyfjameðferð varir. Sumir þurfa aðeins lyf í skamman tíma á meðan aðrir þurfa að taka lyf alla ævi. Algengt er að geðklofar hætti að taka lyfin sín og geta ástæðurnar fyrir því verið margar. Stundum telja sjúklingar ástand sitt ekki það alvarlegt að þeir þurfi að taka lyf. Fyrir kemur að fjölskyldumeðlimir gera sér ekki grein fyrir sjúkdómnum og ráðleggja mönnum að hætta að taka lyfin. Stundum fylgjast læknar ekki nægjanlega vel með því að lyfjagöf sé fylgt eftir eða þá að þeir hlusta ekki nægjanlega vel á kvartanir sjúklingsins og óskir um að prófa ný lyf. Einnig kemur fyrir að geðklofar telji aukaverkanir alvarlegri en sjúkdóminn sjálfan og hætta þess vegna á lyfjunum. Þar sem misnotkun [[vímuefni|vímuefna]] er nokkuð algeng hjá geðklofum er einnig algengt að þau trufli virkni lyfjanna. === Sálfræðilegar meðferðir === Lyf við geðklofa eru nauðsynleg til að minnka einkenni sjúkdómsins en hafa gefið misgóða raun við að kljást við þá hegðun sem fylgir sjúkdóminum. Þrátt fyrir að einkenni geðklofa séu í lágmarki eiga margir geðklofar einstaklega erfitt með samskipti og mynda sambönd við aðra, sýna áhuga á hlutum og sjá um sjálfan sig. Þar sem geðklofi kemur oftast fram á þeim árum sem eru mjög mikilvæg í lífi og mótun einstaklingsins, svo sem þegar hann er í námi, eru geðklofar oft í verri aðstöðu en aðrir þegar kemur að vinnumarkaðinum. Því bætist skortur á menntun og reynslu í atvinnulífinu oft við aðra þætti. Það er í þessum atriðum sem sálfræðileg meðferð kemur ekki hvað síst að gagni. Að sama skapi kemur sálfræðileg meðferð að litlum notum við alvarleg einkenni sjúkdómsins (svo sem ranghugmyndir og ofskynjanir) en getur verið gagnleg við sum vægari einkenni hans. Eins og með aðra sjúkdóma bjóða sálfræðingar upp á mismunandi meðferðarform. Hér verður minnst á þau helstu og sem hafa gefið hvað bestu raunina: === Endurhæfing === Með [[endurhæfing]]u er lögð áhersla á félagslega og verklega þætti til að hjálpa sjúklingum að yfirvinna vandamál sem tengjast þessum sviðum. Endurhæfingaráætlanir geta falið í sér ráðleggingar um störf, starfsnám, lausnir við vandamálum, notkun samgangna og kennslu í því að fara með peninga. Í stuttu máli, flest það sem er nauðsynlegt til að lifa sjálfstæðu lífi meðal fólks utan hins verndaða umhverfis sjúkrahúsa. === Einstaklingsbundnar meðferðir === Einstaklingsbundin meðferð byggir á reglulegum samtölum sjúklings og meðferðaraðila, hvort heldur [[geðlæknir|geðlæknis]], [[sálfræðingur|sálfræðings]] eða [[félagsráðgjafi|félagsráðgjafa]]. Meðferðin getur beinst að vandamálum í lífi sjúklingsins, reynslu hans, hugsunum, tilfinningum eða samböndum. Markmið meðferðarinnar er að einstaklingurinn nái að skilja frekar sjálfan sig og vandamál sín. Rannsóknir sýna að meðferðir sem byggja á stuðningi við sjúklinginn og sem beinast að vandamálum hans gefa góða raun fyrir geðklofa. Einna algengust meðferða er [[hugræn atferlismeðferð]]. Mikilvægt er þó að muna að þess háttar meðferð kemur ekki í staðinn fyrir lyfjameðferðir heldur eru góð viðbót eftir og á meðan lyfjameðferð hefur verið beitt. === Fjölskyldumeðferðir === Geðklofar eru oft settir í umsjá fjölskyldu sinnar eftir að hafa útskrifast af sjúkrahúsum og því er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir læri allt það sem þeir geta um sjúkdóminn og hvaða vandamálum hann veldur. Mikilvægt er að fjölskyldumeðlimir læri það hvernig minnka megi líkurnar á því að sjúklingnum hraki aftur, svo sem með því að gera sér grein fyrir þeim stuðningi sem þeim sjálfum býðst sem og hættunni á því að einstaklingurinn hætti að taka lyfin sín. Kennsla í því hvernig best er að leysa vandamál kemur t.d. að góðum notum og er líklegri til að auðvelda líf sjúklingins. Auk þess er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir styrki jákvæða hegðun einstaklingsins og láti hann vita hvað þeim finnst. Líkt og aðrir gera geðklofar sér nefnilega ekki alltaf grein fyrir því hvað er æskileg hegðun. Fjölskyldumeðlimir sem gera sér ekki grein fyrir sjúkdóminum, einkennum hans og því hvernig eigin viðbrögð eru og eiga að vera eru líklegir til að auka á streitu einstaklingsins og því á líkur þess að sjúklingnum hraki. Dæmi eru um að fjölskyldumeðlimir hafi getað spáð fyrir um tímabil geðklofaeinkenna betur en sjúklingurinn sjálfur, svo sem með því að fylgjast með svefnvenjum hans eða breytingum á tali. Slíkt eykur að sjálfsögðu líkurnar á því að hægt verði að koma í veg fyrir tímabil einkenna. === Sjálfshjálparhópar === Sjálfshjálparhópar fyrir geðklofa og fjölskyldur þeirra eru mikilvægir. Hóparnir styrkja samheldni einstaklinga og hjálpa þeim að gera sér grein fyrir því að þeir standi ekki einir, að aðrir séu í sömu sporum. Í sjálfshjálparhópum geta geðklofar og fjölskyldumeðlimir einnig fengið ráð frá öðrum sem hafa verið í sömu sporum. Þrátt fyrir að flestir leiti til sjálfshjálparhópa eftir að þeir hafa útskrifast og eru að fóta sig á ný í lífinu er gagnsemi þeirra ekki eingöngu bundið við það hlutverk. Þeir geta verið mikilvægir þrýstihópar í ýmsum málum og geta unnið að því að breyta viðhorfum fólks til sjúkdóma, sem gerir það því oft auðveldara fyrir fjölskyldumeðlimi ef sjúkdómur bankar upp á hjá þeim. Sjálfshjálparhópar, sem í upphafi hafa ef til vill haft það helst á stefnuskrá sinni að sýna samhyggð og stuðning, geta þannig þróast í það að veita upplýsingar og útrýma fordómum. Stuðningur við geðklofa getur komið úr öðrum áttum en þeim sem minnst er á hér að ofan. Prestar og vinir geta haft sitt að segja þegar kemur að því að sinna eða hjálpa geðklofa. Almennt gildir að því meiri sem stuðningurinn er og því betur sem aðrir skilja sjúkdóminn og það hvað geðklofinn gengur í gegnum, því betri eru horfurnar fyrir hann og því minni líkurnar á því að honum hraki. Þetta breytir því þó ekki að þrátt fyrir að geðklofi fái alla þá meðferð sem hann getur er enn þá hætta á að honum hraki. == Batahorfur == Í um það bil þriðjungi tilfella þjáist sjúklingur af psychotic tímabili í nokkra mánuði og nær sér svo að fullu án meðferðar. Einkenni geðklofa minnka oft síðar á ævinni og tengist það minnkuðu dópamínmagni heilans. Geðklofi er ólæknanlegur en hægt er að meðhöndla hann með antipsychotic lyfjum. Hann er því oft borinn saman við [[sykursýki]], sem er ólæknanleg en hægt er að halda í skefjum með insúlíni. Lyf við geðklofa geta haft óþægilegar aukaverkanir, svo sem truflað hreyfiskyn, og margir sjúklingar hætta að taka lyfin sín. Niðurstöður hafa gefið til kynna að insight-oriented sálaraflsmeðferð, þar sem einstaklingurinn er beðinn að skilja orsakir hugarástands síns, er tilgangslaus og getur jafnvel haft neikvæð áhrif. Batalíkur geðklofa hafa batnað síðustu áratugi. Þrátt fyrir að engin meðferð sé til sem lækni geðklofa er nauðsynlegt að muna það að margir sem fá meðferð geta lifað nokkuð eðlilegu lífi þrátt fyrir sjúkdóminn. Frekari rannsóknir, þróun lyfja og meðferðarform ættu að auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga. Þegar fylgst hefur verið með geðklofum í langan tíma er ljóst að afar mismunandi er hvernig þeir spjara sig. Sumir þættir virðast auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga, svo sem ef einstaklingurinn hefur lifað sjálfstæðu lífi í samfélaginu áður og stundað vinnu. Þekking okkar á sjúkdóminum takmarkar hins vegar þær ályktanir sem við getum dregið af þessum staðreyndum. Ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum á þessum sjúkdómi sem hefur svo alvarleg áhrif á líf þeirra sem af honum þjást. Það er há tíðni [[sjálfsvíg]]a meðal geðklofa og flest þeirra eiga sér stað á fyrstu árum eftir greiningu. == Geðklofi og lyf == Tvennt sérstaklega getur "kveikt" geðklofa: Lyf og streita. Þá er átt við að geðklofinn komi fram þegar einstaklingur er undir miklu álagi eða neytir efna í miklum mæli. Lyf sem geta þannig aukið líkur á að geðklofi komi fram eru örvandi lyf (svo sem [[kókaín]] og [[amfetamín]]), ofskynjunarlyf (svo sem [[LSD]]) og jafnvel [[marijúana]]. Það hefur einnig vakið athygli að meirihluti geðklofa reykja. Á meðan algengi reykinga eru um 25% þá er talan hjá geðklofum allt að þrisvar sinnum hærri. Það getur verið sérstaklega erfitt fyrir geðklofa að hætta að reykja, þar sem [[fráhvarfseinkenni]]n geta ýtt undir einkenni geðklofans. Það hefur einnig vakið athygli að geðklofar eru síður líklegri til að deyja úr lungnakrabbameini. Ekki er víst hver ástæðan fyrir því síðara er en hún getur legið í genum einstaklingsins eða í auknum líkum geðklofa á að deyja fyrir aldur fram. == Aðrar kenningar um geðklofa == Á sjöunda áratugnum komu fram kenningar um að geðklofar væru í raun og veru ekki veikir heldur endurspegluðu þeir öfgar fjölbreytileika mannfólksins og það, ásamt því að þeir næðu ekki að aðlagast samfélaginu nægjanlega vel, ylli því að þeim væri komið fyrir á hælum. Þessi nálgun er hluti mun viðameiri spurningar: hvað er heilbrigt og hvað ekki? Á meðan þær spurningar eru þarfar og eiga í flestum tilfellum rétt á sér gera þær lítið fyrir geðklofa í sjálfu sér. Geðklofi er sjúkdómur sem finnst í öllum samfélögum og prósenta þeirra sem taldir eru þjást af geðklofa er sömuleiðis svipuð alls staðar, burtséð frá menningu. Þau rök renna stoðum undir þá staðhæfingu að geðklofi sé í raun sjúkdómur sem gangi, a.m.k. að einhverju leyti, í erfðir. == Ýmislegt == === Geðklofi og sjálfsvíg === Geðklofar eru í sérstaklega mikilli hættu á að fremja sjálfsvíg og talið er að allt að 10% þeirra sem þjást af geðklofa fremji sjálfsvíg, sérstaklega ungir karlmenn sem þjást af geðklofa. Engin ein ástæða er fyrir þessu en mikilvægar ástæður eru án efa sú kvöl sem oft fylgir sjúkdóminum og sú breyting á lífi einstaklinga sem hann hefur í för með sér. === Geta börn verið með geðklofa? === Þar sem geðklofi er líffræðilegur sjúkdómur þá geta börn, strangt til tekið, verið með geðklofa. Sjúkdómurinn kemur hins vegar ekki fram fyrr en síðar. Sumir telja ákveðin persónueinkenni barna, svo sem undarlegt tal, vera merki um geðklofa en afar fá börn upplifa ofskynjanir eða þær óeðlilegu ranghugmyndir sem finnast í geðklofa. === Eru geðklofar vanalega ofbeldisfullir? === Fólk með geðklofa eru ekki alla jafna hættulegir öðrum og hafa rannsóknir sýnt að ofbeldisverknaðir mælast ekki í meira hlutfalli hjá þeim en fólki án geðraskana. Margir geðklofar kjósa enda að halda sig til hlés og blanda ekki geði við aðra. Hins vegar eru nokkrir þættir sem auka líkurnar á því að geðklofar sýna ofbeldishegðun og eru þeir mikilvægustu hvort þeir hafi sýnt ofbeldisfulla hegðun áður en þeir greindust með geðklofa og það hvort þeir misnoti áfengi. Í því tilviki er mikilvægt að muna það að áfengi eykur einnig líkur á ofbeldisverkum þeirra sem ekki hafa greinst með geðklofa. == Skáldsögur og kvikmyndir == * [[A Beautiful Mind]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Ron Howard]]. * [[Englar alheimsins (bók)|Englar alheimsins]]. Skáldsaga. Höfundur [[Einar Már Guðmundsson]]. * [[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Friðrik Þór Friðriksson]]. * [[Falskur fugl]]. Skáldsaga. Höfundur [[Mikael Torfason]]. == Frekari lesning == * [[Richard Bentall|Bentall, R.]] (2003) ''Madness explained: Psychosis and Human Nature''. London: Penguin Books Ltd. ISBN 0-7139-9249-2 * Green, M.F. (2001) ''Schizophrenia Revealed: From Neurons to Social Interactions''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-70334-7 * [[E. Fuller Torrey|Torey, E.F., M.D.]] (2001) ''Surviving Schizophrenia: A Manual for Families, Consumers, and Providers (4th Edition)''. Quill (HarperCollins Publishers) ISBN 0-06-095919-3 * [[Mark Vonnegut|Vonnegut, M.]] ''The Eden Express''. ISBN 0-553-02755-7. Persónuleg lýsing geðklofasjúklings. * Read, J., Mosher, L.R., Bentall, R. (2004) ''Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia''. ISBN 1-58391-906-6. Lífeðlisfræðilegar- og genafræðilegar kenningar varðandi geðklofa. * Boyle, Mary,([[1993]]), ''Schizophrenia: A Scientific Delusion'', Routledge, ISBN 0-415-09700-2 ([http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0415097002/qid=1124323679/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl/202-0360381-0565427 Amazon Review]). * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10818864 Keen, T. M. (1999)] ''Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities.'' Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 1999, 6, 415-424. [http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514181634/http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf |date=2005-05-14 }}. Grein um ráðandi kenningar og aðrar kenningar um geðklofa. * Kelly, Evelyn B., [[Ph.D.]] ([[2001]]), ''Coping with Schizophrenia''. * [[Thomas Szasz|Szasz, T.]] (1976) ''Schizophrenia: The Sacred Symbol of Psychiatry''. New York: Basic Books. ISBN 0-465-07222-4 == Tenglar == * [http://de.wikiversity.org/wiki/Bleuler,_Eugen_(1911) Bleuler, Eugen: Dementia praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Leipzig und Wien: F. Deuticke 1911] * [http://www.gedhjalp.is Geðhjálp] * [http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 Sálfræðivefurinn persona.is - Hvað er geðklofi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328104137/http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 |date=2020-03-28 }} * [http://www.barnageð.is Barnageð]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gedheilsa.net Umræðusíða um geðræn vandamál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140205105345/http://gedheilsa.net/ |date=2014-02-05 }} * [http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm Umhverfis áhættuþætti í Geðklofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012212635/http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm |date=2017-10-12 }} [[Flokkur:Geðraskanir]] 0wscgoi6khg9j49h4duf0ugbxsi0wbh 0 8257 1976636 1976039 2026-08-27T10:50:29Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1976636 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1466]]|[[1467]]|[[1468]]|[[1469]]|[[1470]]|[[1471]]|[[1472]]| [[1451-1460]]|[[1461-1470]]|[[1471-1480]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]] }} [[Mynd:Fra Filippo Lippi — Autoportreto.jpg|thumb|right|[[Filippo Lippi]]. Sjálfsmynd.]] Árið '''1469''' ('''MCDLXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == === Fædd === * [[Gottskálk grimmi Nikulásson|Gottskálk Nikulásson]] Hólabiskup (d. [[1520]]). === Dáin === == Erlendis == * [[24. júlí]] - [[Rósastríðin]]: York-ættin var sigruð af uppreisnarmönnum og [[Játvarður 4.]] konungur var fangelsaður. Richard Neville jarl af Warwick varð stuttlega ráðandi yfir Englandi. * [[19. október]] - [[Ferdinand 2. af Aragóníu|Ferdínand 2.]] af Aragóníu giftist [[Ísabella 1. af Kastilíu|Ísabellu]] af Kastilíu. Hjónaband þeirra leiddi til sameiningar Spánar árið [[1492]]. * [[9. desember]] - [[Lorenzo de' Medici]] varð lávarður í [[Flórens]] við andlát föðurs síns. * Stríð milli Englendinga og Hansakaupmanna braust út. * [[Kristján 1.]] Danakonungur veðsetti [[Jakob 3.|Jakobi 3.]] Skotakonungi [[Orkneyjar]] og [[Hjaltlandseyjar]] til tryggingar á heimanmundi Margrétar dóttur sinnar, sem giftist Jakobi það ár. Veðið var aldrei innleyst og síðan eru eyjarnar skoskar. === Fædd === * [[3. maí]] - [[Niccolò Machiavelli]], [[Ítalía|ítalskur]] rithöfundur (d. [[1527]]). * [[31. maí]] - [[Manúel 1.]] Portúgalskonungur (d. [[1521]]). * [[15. apríl]] - [[Nanak]], stofnandi [[síkismi|síkismans]] (d. [[1539]]). * [[Jóhann 3. Navarrakonungur|Jóhann 3.]] Navarrakonungur (d. [[1516]]). * (líklega) [[Vasco da Gama]], sæfari og landkönnuður (d. [[1524]]). === Dáin === * [[8. október]] - [[Filippo Lippi]], listmálari (f. [[1406]]). [[Flokkur:1469]] [[Flokkur:1461-1470]] twbrfdrrcdu3hf5sz02akv7vtxkmjs1 0 11836 1976619 1955496 2026-08-27T07:24:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976619 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill}} {{land |nafn_á_frummáli = Bailiwick of Jersey<br />Bailliage de Jersey<br />Bailliage dé Jèrri |nafn_í_eignarfalli = Jersey |fáni = Flag_of_Jersey.svg |skjaldarmerki = Coat of Arms of Jersey.svg |þjóðsöngur = [[God Save the King]] |staðsetningarkort = Europe-Jersey.svg |höfuðborg = [[Saint Helier]] |tungumál = [[enska]]<br />[[franska]] |stjórnarfar = [[Krúnunýlenda]] |titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] |titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Jersey|Landstjóri]] |titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Jersey|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] |nafn_leiðtoga2 = [[John McColl]] |nafn_leiðtoga3 = [[Ian Gorst]] |staða = [[Bretland|Breskt]] yfirráðasvæði |atburður1 = Aðskilnaður frá [[Normandí]] |dagsetning1 = [[1204]] |stærðarsæti = 227 |flatarmál = 118,2 |hlutfall_vatns = 0 |mannfjöldaár = 2021 |mannfjöldasæti = 198 |fólksfjöldi = 103.267 |íbúar_á_ferkílómetra = 819 |VLF_ár = 2013 |VLF_sæti = 166 |VLF = 5,5 |VLF_á_mann = 57.000 |VLF_á_mann_sæti = 6 |gjaldmiðill = [[sterlingspund]] |tld = je |símakóði = 44 |tímabelti = [[UTC]]+1 }} '''Jersey''' er [[eyja]] í [[Ermarsund]]i undan [[strönd]] [[Normandí]], og annað tveggja [[umdæmi|umdæma]] [[Ermarsundseyjar|Ermarsundseyja]]. Umdæminu tilheyra, auk Jersey, óbyggðu eyjarnar [[Minquiers]], [[Ecréhous]], [[Dirouilles]] og [[Pierres de Lecq]] auk skerja. [[Bretland]] hefur umsjón með [[utanríkismál]]um og [[varnarmál]]um eyjanna, en þær eru þó ekki hluti af [[Breska konungdæmið|breska konungdæminu]] heldur [[Hertogi Normandí|hertogadæminu Normandí]], en [[Bretadrottning]] ber einnig titilinn hertogynjan af Normandí. Jersey hefur því sitt eigið [[löggjafarþing]] og [[dómskerfi]] og [[sjálfsákvörðunarréttur|sjálfsákvörðunarrétt]]. Jersey er stærst Ermarsundseyja. Þótt hún sé oft nefnd í sömu andrá og [[Guernsey]] þá eru þær algerlega aðskildar stjórnsýslueiningar, eins og eyjan [[Mön (Írlandshafi)|Mön]] í [[Írlandshaf]]i. Jersey er ekki hluti af [[Bretland]]i en Bretland ber þó ábyrgð á vörnum eyjarinnar. Jersey er ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en hefur sérstök tengsl við það og hefur aðgang að [[innri markaður|innri markaði]] sambandsins. Frá 2021 er eyjan hluti af [[Samkomulag um samvinnu í viðskiptum og efnahagsmálum milli Evrópusambandsins og Bretlands|Samkomulagi um samvinnu í viðskiptum og efnahagsmálum milli Evrópusambandsins og Bretlands]]. Íbúar Jersey eru tæplega 100 þúsund talsins og þar af býr rúmur þriðjungur í höfuðborginni, [[Saint Helier]]. Yfir helmingur íbúa er aðfluttur en íbúafjöldi eyjarinnar hefur farið vaxandi vegna efnahagsuppgangs síðustu áratugi. Höfuðatvinnuvegur eyjarinnar er [[fjármálaþjónusta]] en auk þess eru [[ferðaþjónusta]], [[netverslun]] og [[landbúnaður]] mikilvægir atvinnuvegir. ==Heiti== Í ritinu ''[[Itinerarium Antonini Augusti]]'' frá 3. öld eða síðar eru Ermarsundseyjarnar taldar upp sem ''Sarnia'', ''Caesarea'', ''Barsa'', ''Silia'' og ''Andium'', en ekki er vitað hvaða nafn á við hverja. Frá 17. öld hefur ''Caesarea'' verið talið vera latneskt heiti Jersey.<ref name="Balleine">{{Cite book |last1=Marguerite Syvret |title=Balleine's History of Jersey |last2=Joan Stevens |publisher=La Société Jersiaise |year=1998 |isbn=1-86077-065-7}}</ref><ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Online Etymological Dictionary |date=November 2001 |url=https://www.etymonline.com/index.php?term=jersey |access-date=7 October 2006}}</ref><ref>{{cite journal |last=Le Messurier |first=H. W. |title=The Early Relations between Newfoundland and the Channel Islands |journal=Geographical Review |volume=2 |issue=6 |pages=449–457 |doi=10.2307/207514 |date=December 1916 |jstor=207514 |publisher=American Geographical Society|title-link=Newfoundland (island) }}</ref> Heitið Jersey er líklega komið frá norrænum mönnum og hefur systureyju á Íslandi sem heitir Hjörsey. Frakkar bera ekki fram H í byrjun orðs og þegar Englendingar fengu eyjuna til umsjónar fóru þeir að kalla hana Djrersey. En íslenskumælandi menn heyra greinilega hvaðan nafnið kemur.hugsanlega dregið af [[fornnorræna|fornnorrænu]] orðunum „[[jörð|jarð-]]“, „[[sverð|hjör]]“ „[[jarl]]“ eða nafninu [[Geir]],<ref>{{Cite book |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199580897.001.0001/acref-9780199580897 |title=The Concise Dictionary of World Place-Names |first=John |last=Everett-Heath |publisher=Oxford University Press |via=www.oxfordreference.com}}</ref> og viðskeytinu „[[eyja|-ey]]“. ==Saga== Menjar um [[Neanderdalsmaður|Neanderdalsmenn]] hafa fundist á Jersey í [[La Cotte de St Brelade]] og sýna að [[maður|menn]] hafa búið á eyjunni áður en hún varð eyja við að sjávarstaða í Ermarsundi hækkaði. Steindysir frá [[nýsteinöld]] sýna að eyjan hefur þá verið byggð og þar hefur líka fundist fjöldi minja frá [[bronsöld]] og [[járnöld]].<ref>{{cite book |last=Cunliffe |first=Barry |url=https://archive.org/details/isbn_9780198143857 |title=The Oxford Illustrated Prehistory of Europe |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1994 |isbn=0198143850 |location=Oxford |url-access=registration}}</ref> Árið 2012 fundu tveir menn með [[málmleitartæki]] það sem talið er vera stærsti sjóður af peningum frá járnöld í Evrópu, um 50.000 rómverskar og keltneskar myntir. Menjar um rómverska byggð hafa fundist hjá [[Les Landes]].<ref>{{Cite web |title=Countryside Character Appraisal – Character Area A1: North Coast Heathland |url=https://www.gov.je/PlanningEnvironment/Planning/Island+Plan+and+Other+Policy+Guidance/Countryside+Character+Appraisal/Character+Area+A1+North+Coast+Heathland.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319015642/http://www.gov.je/PlanningEnvironment/Planning/Island%2BPlan%2Band%2BOther%2BPolicy%2BGuidance/Countryside%2BCharacter%2BAppraisal/Character%2BArea%2BA1%2BNorth%2BCoast%2BHeathland.htm |archive-date=19 March 2016 |access-date=6 October 2006 |publisher=[[States of Jersey]]}}</ref> [[Kristni]] barst til eyjarinnar með landnemum frá [[Bretagne]] á 5. eða 6. öld.<ref name="BHJ8">{{cite book |last=Syvret |first=Marguerite |title=Balleine's History of Jersey |date=2011 |publisher=The History Press |isbn=978-1860776502}}</ref> Verndardýrlingur eyjarinnar, [[heilagur Helier]], bjó þar á 6. öld á L'Islet (nú [[Elísabetarkastali]]). Samkvæmt sögninni hjuggu ræningjar höfuðið af honum, en hann tók það upp og gekk niður að strönd.<ref>{{Cite web |title=ST HELIER: THE MAN AND THE MYTH |url=https://members.societe-jersiaise.org/whitsco/sthelier4.htm |access-date=2022-03-17 |website=members.societe-jersiaise.org |archive-date=18 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818165438/https://members.societe-jersiaise.org/whitsco/sthelier4.htm |url-status=live }}</ref> Á [[miðaldir|miðöldum]] var Jersey hluti af frankíska ríkinu [[Nevstría|Nevstríu]] og varð síðan hluti af [[hertogadæmið Bretagne|hertogadæminu Bretagne]] þótt hún væri undir [[erkibiskupinn af Rouen|erkibiskupsdæminu í Rouen]]. [[Víkingar]] réðust á Jersey á 9. öld og eyjan varð að lokum hluti af hertogadæminu Normandí.<ref name=":33">{{Cite book |last=Lempière |first=Raoul |title=Customs, Ceremonies and Traditions of the Channel Islands |url=https://archive.org/details/scotlandscastles0000fenw |publisher=Robert Hale |year=1976 |isbn=0-7091-5731-2 |location=Great Britain}}</ref>{{Rp|22}} Þegar [[Vilhjálmur bastarður]] lagði [[England]] undir sig [[1066]] voru hertogadæmið og England undir sömu stjórn. Hertogarnir og aðrir Normannar áttu miklar eignir á eyjunni. Þegar [[Jóhann landlausi]] missti lönd sín í Normandí árið [[1204]] urðu eyjarnar eftir sem leifar gamla hertogadæmisins. Venja er að segja að sjálfstjórn eyjarinnar megi rekja til „stjórnarskrár Jóhanns konungs“, en það er umdeilt.<ref name=":33"/>{{Rp|25}} Átök milli Englands og Frakklands einkenndu aldirnar á eftir og reist var virki á [[Mont Orgueil]].<ref name="BHJ8"/>{{rp|25–8}} Íbúar eyjarinnar tóku upp [[mótmælendatrú]] í kjölfarið á klofningnum milli [[enska kirkjan|ensku kirkjunnar]] og [[Vatíkanið|Vatíkansins]] á [[Túdortímabilið|Túdortímabilinu]]. Í valdatíð [[Elísabet 1.|Elísabetar 1.]] fluttu franskir [[húgenottar]] [[kalvínismi|kalvínisma]] til eyjarinnar sem varð algeng trúarbrögð íbúa til 1617.<ref name="BHJ8"/> Eyjarskeggjar tóku þátt í fiskveiðum við [[Nýfundnaland]] seint á [[16. öld]].<ref>{{Cite book |last=Ommer |first=Rosemary E. |url=https://books.google.com/books?id=nrdYUXv817sC&pg=PA13 |title=From Outpost to Outport |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=1991 |isbn=0-7735-0730-2 |pages=13–14 |access-date=14 November 2020 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630073101/https://books.google.com/books?id=nrdYUXv817sC&pg=PA13 |url-status=live }}</ref> Í þakkarskyni fyrir þá aðstoð sem [[George Carteret]] landstjóri veitti [[Karl 2. Englandskonungur|Karli 2. Englandskonungi]] meðan hann var í útlegð á eyjunni fékk hann land í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] milli [[Hudsonfljót]]s og [[Delaware-á]]r sem hann nefndi [[New Jersey]].<ref>{{Cite book |last=Weeks |first=Daniel J. |url=https://books.google.com/books?id=FM_BrMaXR2kC&pg=PA45 |title=Not for Filthy Lucre's Sake |date=1 May 2001 |publisher=[[Lehigh University|Lehigh University Press]] |isbn=0-934223-66-1 |page=45 |access-date=14 November 2020 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630073101/https://books.google.com/books?id=FM_BrMaXR2kC&pg=PA45 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Cochrane |first=Willard W. |url=https://books.google.com/books?id=gnqxb5vuTEMC&pg=PA18 |title=The Development of American Agriculture |date=30 September 1993 |publisher=[[University of Minnesota Press]] |isbn=0-8166-2283-3 |page=18 |access-date=14 November 2020 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630073102/https://books.google.com/books?id=gnqxb5vuTEMC&pg=PA18 |url-status=live }}</ref> Árið 1769 varð matarskortur á eyjunni sem leiddi til [[Kornuppþotin|Kornuppþotanna]]. Stéttaþing kom saman í Elísabetarkastala og samþykkti að óska eftir aðstoð frá konungi. Árið 1771 krafðist krúnan umbóta í stjórn eyjarinnar sem leiddi til nýrrar lagasetningar þar sem hirðin gat ekki sett lög án þátttöku stéttaþingsins.<ref name="BHJ8"/> Þann [[6. janúar]] [[1781]] réðist franskur her á eyjuna. [[Orrustan um Jersey]] stóð aðeins í hálftíma og lauk með sigri Englendinga. 600 Frakkar voru teknir höndum.<ref>{{Cite web |date=2021-07-05 |title=1781 The Battle Of Jersey |url=https://www.jerseyheritage.org/learn/schools/1781-the-battle-of-jersey/ |access-date=2022-03-18 |website=Jersey Heritage |language=en |archive-date=4 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404212148/https://www.jerseyheritage.org/learn/schools/1781-the-battle-of-jersey/ |url-status=live }}</ref> Á 19. öld voru gerðar miklar umbætur á vegum og lagðar tvær [[járnbraut]]ir.<ref name=":23">{{Cite thesis |title=The rural community in nineteenth century Jersey |url=https://pugwash.lib.warwick.ac.uk/record=b1410448~S15 |publisher=typescript |date=1991 |place=S.l. |first=John D. |last=Kelleher |access-date=17 March 2022 |archive-date=28 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328050841/https://pugwash.lib.warwick.ac.uk/record=b1410448~S15 |url-status=live }}</ref> Samgöngur til Englands bötnuðu til muna með nýrri hafnaraðstöðu og bryggjum í St Helier.<ref name="BHJ8"/> Efnahagslíf eyjarinnar á 19. öld byggðist á landbúnaði, fiskveiðum, [[skipasmíði]] og framleiðslu ullarvara. [[Ferðaþjónusta]] hófst með bættum samgöngum og [[enska]] varð ríkjandi mál á eyjunni. Helstu stjórnmálaflokkar eyjarinnar voru hinn íhaldssami Lárviðarflokkur og framsæknari Rósaflokkur, en völdin yfir eyjunum fluttust í auknum mæli til ensku krúnunnar.<ref name="BHJ8"/> Franski rithöfundurinn [[Victor Hugo]] kom til Jersey á 6. áratug 19. aldar, en var rekinn þaðan fyrir að móðga [[Viktoría Bretadrottning|drottninguna]] og fluttist þá til Guernsey.<ref name="BHJ8" /> Í [[síðari heimsstyrjöld]] voru 6.500 íbúar af um 50.000 fluttir á brott að eigin ósk..<ref name="Bunting">{{cite book |last1=Bunting |first1=Madeleine |title=The Model Occupation |url=https://archive.org/details/modeloccupationc0000bunt |date=1995 |publisher=Harper Collins |location=London |isbn=0002552426 |page=[https://archive.org/details/modeloccupationc0000bunt/page/21 21]}}</ref> Eyjan var hersetin af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1. júlí 1940 til 9. maí 1945.<ref>{{Cite web |last=Bellows |first=Tony |title=What was the "Occupation" and why is "Liberation Day" celebrated in the Channel Islands? |url=http://members.societe-jersiaise.org/whitsco/jerrais1.htm |access-date=18 August 2013 |publisher=[[Société Jersiaise]] |archive-date=2 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102230333/http://members.societe-jersiaise.org/whitsco/jerrais1.htm |url-status=live }}</ref> Sovéskir stríðsfangar reistu mikil varnarvirki á eyjunni. Eftir [[innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] 1944 urðu birgðaflutningar til eyjarinnar stopulir vegna [[innrásin í Normandí|innrásarinnar í Normandí]] og matarskortur gerði vart við sig. Skipið ''[[SS Vega (1913)|Vega]]'' var sent til eyjarinnar undir merkjum [[Rauði krossinn|Rauða krossins]] og flutti birgðir og fréttir af sókn Bandamanna í Evrópu. [[Norman Le Brocq]] og [[Kommúnistaflokkur Jersey]] mynduðu andspyrnuhóp á Jersey sem síðar leiddi til stofnunar lýðræðishreyfingar á eyjunni.<ref>{{Cite book |last1=Meddick |first1=Simon |title=Red Lives: Communists and the Struggle for Socialism |last2=Payne |first2=Liz |last3=Catz |first3=Phil |publisher=Manifesto Press Cooperative Limited |year=2020 |isbn=978-1-907464-45-4 |location=UK |pages=122–123}}</ref> Ermarsundseyjar voru með síðustu stöðum í Evrópu sem losnuðu undan hernámi Þjóðverja. Haldið er upp á [[Frelsunardagurinn (Ermarsundseyjum)|Frelsunardaginn]] 9. maí ár hvert. Eftir að hernáminu lauk var komið á [[almennur kosningaréttur|almennum kosningarétti]] (sem áður var bundinn landareign) og stéttaþingið varð lýðræðislega kjörið.<ref name="BHJ8" /> Ýmsar aðrar umbætur voru útfærðar, eins og opinber lögregla 1950 og opinber gagnfræðaskóli 1952. Stéttaþingið keypti trúboðaskólann Le Rocquier og stofnaði [[Highlands College]] árið 1972. [[Varnarlið Jersey]] var leyst upp og [[breski herinn]] tók við varnarvirkjum á eyjunni. Eftir 1960 hefur vöxtur [[fjármálaþjónusta|fjármálaþjónustu]] verið áberandi þáttur í efnahagslífi eyjarinnar.<ref name="BHJ8" />^:287 Jersey fékk í kjölfarið á sig orð sem [[skattaskjól]]. [[Paradísarskjölin]], gagnaleki árið 2017, leiddi í ljós að fyrirtækið [[Apple]] átti tvö alþjóðafyrirtæki á eyjunni.<ref>{{Cite web |date=2017-11-06 |title=Apple secretly moved parts of empire to Jersey after row over tax affairs |url=http://www.theguardian.com/news/2017/nov/06/apple-secretly-moved-jersey-ireland-tax-row-paradise-papers |access-date=2023-01-24 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Drucker |first1=Jesse |last2=Bowers |first2=Simon |date=2017-11-06 |title=After a Tax Crackdown, Apple Found a New Shelter for Its Profits |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/11/06/world/apple-taxes-jersey.html |access-date=2023-01-24 |issn=0362-4331}}</ref> ==Landfræði== [[Mynd:Bonne_Nuit_Bay.jpg|thumb|left|[[Bonne Nuit (Jersey)|Bonne Nuit-vík]]]] Jersey er syðst og stærst Ermarsundseyja. Hún er í Ermarsundi, um 22 km frá [[Cotentin-skagi|Cotentin-skaga]] í Frakklandi og 161 km sunnan við Bretland. Hún rís hæst 143 metra yfir sjávarmál.<ref name="peakbagger">{{cite web |url=http://www.peakbagger.com/climber/ascent.aspx?aid=80587 |title=Ascent of Jersey High Point on 2009-09-12 |website=Peakbagger.com |quote=Sources vary on the elevation of Les Platons. Its height is often listed at 143 m, as well as 136 m. |access-date=2012-06-23}}</ref> Yfirborð eyjunnar hallar frá sandströndum í suðri að klettum í norðri. Nokkrir árdalir skera eyjuna frá norðri til suðurs. Eyjan er 119,6 km² að stærð ef landfyllingar og fjara eru talin með. Um 24% af eyjunni er byggð. Rúmlega helmingur landsins er landbúnaðarland og um 18% er óspillt náttúra.<ref name=":2">{{Cite web |last=Jersey |url=https://www.gov.je/Government/JerseyInFigures/Environment/Pages/SizeLandCover.aspx |title=Size and land cover of Jersey |access-date=2020-12-10 |website=Government of Jersey |language=en}}</ref> Eyjan liggur á 2. gráðu vestur og 49. gráðu norður. Strandlengjan er um 70 km að lengd. Eyjan er nokkurn veginn 15 km (9 mílur) frá vestri til austurs, og 8 km (5 mílur) frá norðri til suðurs og er því stundum kölluð „níu sinnum fimm“ af íbúum.<ref>{{Cite web |title=About Nine by Five Media |url=https://medium.com/nine-by-five-media/about |access-date=2022-03-18 |website=Medium}}</ref> Veðurfar er temprað með hlý sumur og milda vetur þar sem [[Atlantshaf]]ið jafnar hitastigið. Hæstur hiti hefur mælst 36° 9. ágúst 2003 og lægstur hiti mældist -10,3° 5. janúar 1894. Snjókoma er sjaldgæf. Eyjan skiptist í tólf sóknir. Stærsta sóknin er St Ouen og sú minnsta er St Clement. Á eyjunni eru nokkur dalverpi sem liggja flest í norður-suður, eins og [[Waterworks-dalur]], [[Grand Caux]] og [[Mont les Vaux]]; en nokkrir liggja í aðrar áttir, eins og [[Le Mourier-dalur]]. Hæsti tindur eyjarinnar er [[Les Platons]] sem er 136 metrar á hæð.<ref>{{Cite web |title=Les Platons (Jersey) {{!}} Channel Islands |url=https://www.themountainguide.co.uk/channel-islands/les-platons-jersey.htm |access-date=2020-12-10 |website=UK mountain Guide |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201034047/https://www.themountainguide.co.uk/channel-islands/les-platons-jersey.htm |url-status=dead}}</ref> Nokkrir minni eyjaklasar heyra undir stjórnsýslu á Jersey, eins og [[Les Minguiers]] og [[Les Écrehous]], en í engri þessara eyja er föst búseta.<ref>{{Cite web |title=The Minquiers and Écréhous in spatial context: Contemporary issues and cross perspectives on border islands, reefs and rocks |url=https://www.researchgate.net/publication/283710767 |access-date=2022-03-18 |website=ResearchGate |language=en}}</ref> ==Stjórnmál== [[Stéttaþing Jersey]] situr í einni deild. Þingmenn eru 51, tíu öldungaþingmenn (kosnir í almennum kosningum), tólf löggæslufulltrúar sókna og 29 fulltrúar kosnir í einmenningskjördæmum. Þingmenn eru kjörnir til fjögurra ára í senn. Á þinginu sitja líka fimm áheyrnarfulltrúar skipaðir af bresku krúnunni: fógetafulltrúi, landstjóri, prófastur, yfirsaksóknari og yfirlögmaður. Kjörsókn á Jersey er með því minnsta í Evrópu, aðeins um 33%, en meðaltalið í Evrópu er 77%. Ríkisstjórn Jersey er skipuð [[Forsætisráðherra Jersey|forsætisráðherra]] og níu ráðherrum. Hver ráðherra getur skipað allt að tvo aðstoðarráðherra. Sóknir fara með hluta framkvæmdavaldsins. [[Fógetafulltrúi Jersey]] fer með embætti þingforseta. Hann er einnig yfirmaður [[dómsvald]]sins og fer með táknrænt hlutverk þjóðhöfðingja við ýmis tækifæri. Þar sem Jersey er krúnunýlenda með fulla sjálfstjórn er eyjan með sitt eigið lagakerfi, stjórnsýslu og skattakerfi. Hlutverk bresku krúnunnar var skilgreint af [[Konunglega stjórnskipunarnefndin (Bretlandi)|Konunglegu stjórnskipunarnefndinni]] árið [[1973]] og er að tryggja góða stjórnsýslu, undirrita lög, koma fram fyrir hönd eyjarinnar á alþjóðavettvangi í samráði við þing eyjarinnar, tryggja að eyjan uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar sínar og sjá um varnir eyjarinnar. ===Sóknir=== Stjórnsýslueiningar á Jersey eru tólf sóknir sem allar eiga land að sjó. Þær hétu allar áður eftir dýrlingum sóknarkirkja þeirra. Yfir hverri sókn er sóknarþing sem allir kjósendur sóknarinnar eiga sæti í. Leiðtogi sóknarinnar er löggæslufulltrúi (''Connétable'') sem er kosinn til fjögurra ára í senn. {| |- style="vertical-align:top;" | | *[[Grouville]] (áður ''Saint Martin de Grouville''; inniheldur [[Minquiers|Les Minquiers]]) *[[Saint Brélade (Jersey)|Saint Brélade]] *[[Saint Clement (Jersey)|Saint Clément]] *[[Saint Helier]] *[[Saint John (Jersey)|Saint John]] *[[Saint Lawrence (Jersey)|Saint Lawrence]] | *[[Saint Martin (Jersey)|Saint Martin]] (áður ''Saint Martin le Vieux''; inniheldur [[Écréhous|Les Écréhous]]) *[[Saint Mary (Jersey)|Saint Mary]] *[[Saint Ouen (Jersey)|Saint Ouen]] *[[Saint Peter (Jersey)|Saint Peter]] *[[Saint Saviour (Jersey)|Saint Saviour]] *[[Trinity (Jersey)|Trinity]] | [[File:Jersey Map.svg|right|thumb|400px|Sóknir Jersey]] |} == Efnahagslíf == [[File:Jersey finance centre 2021.jpg|right|thumb|Viðskiptahverfið í St Helier.]] Jersey býr við þróað hagkerfi sem byggist á þjónustu þar sem verg landsframleiðsla á mann var 45.320 pund árið 2019.<ref name="National accounts: GVA and GDP">{{Cite web |date=2019 |title=National accounts: GVA and GDP |url=https://www.gov.je/Government/JerseyInFigures/BusinessEconomy/Pages/NationalAccounts.aspx#:~:text=Gross%20Domestic%20Product%20(GDP),-Gross%20Domestic%20Product&text=institutions%20(FISIM).-,In%202019%3A,GDP%20was%20%C2%A34%2C885%20million |access-date=4 January 2021 |publisher=Statistics Jersey}}</ref> Hagkerfi Jersey er [[blandað hagkerfi]] sem byggist á forsendum [[frjáls markaður|frjáls markaðar]] og innviðum [[velferðarkerfi]]s.<ref>{{Cite web |title=Benefits and financial support |url=https://www.gov.je/benefits/Pages/default.aspx |access-date=2021-01-05 |website=[[Government of Jersey]]}}</ref> Í desember árið 2010 voru 53.460 starfandi á Jersey, þar af 24% í fjármála- og lögfræðigeiranum, 16% í heildsölu og smásölu, 16% í opinbera geiranum, 10% hjá menntastofnunum, heilbrigðisstofnunum og öðrum einkareknum þjónustustofnunum, 10% í byggingargeiranum, og 9% í hótel- og veitingageiranum.<ref name="figures" >{{Cite web |title=Jersey in Figures 2013 booklet |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Jersey%20In%20Figures%202013%2020140429%20SU.pdf |access-date=1 January 2015 |website=[[Government of Jersey]]}}</ref> Stærstu geirarnir 2019 miðað við verga landsframleiðslu eru fjármálageirinn með tæp 40%, leigusala með 15,5%, önnur viðskipti með 11,7% og opinberi geirinn með 8,6%.<ref name=":02">{{Cite web |title=Government of Jersey: GVA 2019 |url=http://www.gov.je:80/News/2020/pages/MeasuringJerseysEconomy2019.aspx |access-date=2020-12-11 |website=[[Government of Jersey]] |language=en}}</ref> Framleiðni á mann á Jersey er mjög mikil vegna þess að eyjan hefur sérhæft sig í nokkrum hátekjugeirum. Vergar þjóðartekjur voru 3,7 milljarðar árið 2009, eða 40.000 á mann.<ref name="figures" /> Þetta gefur samt ekki rétta mynd af kaupmætti íbúa, og lífskjör á Jersey eru svipuð og víðast hvar á Bretlandi utan miðborgar London.<ref>{{Cite web |title=Cost of Living in Jersey |url=https://www.numbeo.com/cost-of-living/country_result.jsp?country=Jersey |access-date=2022-02-28 |website=www.numbeo.com |language=en |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228164731/https://www.numbeo.com/cost-of-living/country_result.jsp?country=Jersey |url-status=dead }}</ref> Jersey er ein af stærstu aflandsfjármálamiðstöðvum heims. Fjármagnsflutningar til eyjarinnar fara í gegnum Bretland.<ref>{{Cite journal|last1=Garcia-Bernardo|first1=Javier|last2=Fichtner|first2=Jan|last3=Takes|first3=Frank W.|last4=Heemskerk|first4=Eelke M.|date=2017-07-24|title=Uncovering Offshore Financial Centers: Conduits and Sinks in the Global Corporate Ownership Network|url= |journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=6246|arxiv=1703.03016|bibcode=2017NatSR...7.6246G|doi=10.1038/s41598-017-06322-9|issn=2045-2322|pmc=5524793|pmid=28740120}}</ref> Vöxtur fjármálageirans hefur verið gagnrýndur og Jersey hefur verið lýst sem stað þar sem alþjóðleg fjármálaöfl hafa lagt undir sig stjórnina og beita hótunum gegn hverjum þeim sem gagnrýnir þau.<ref name="Shaxson, N. 2011">Shaxson, N. (2011). Treasure islands: Tax havens and the men who stole the world. London: The Bodley Head.</ref> Ferðaþjónusta er líka mikilvægt á eyjunni, en fjöldi ferðafólks er breytilegur eftir árstíðum. Fólksfjöldinn er miklu hærri á sumrin, sérstaklega ágúst, en á veturna. Meirihluti ferðafólks kemur með flugi frá Bretlandi.<ref name=":24">{{cite web |url=https://business.jersey.com/sites/default/files/components/pdf_download_row/Visit%20Jersey_TE%20Tourism%20Productivity.pdf |title=The Economic Contribution of Tourism to Jersey |website=Tourism Economics |date=2017}}</ref> Þann 18. febrúar 2005 fékk Jersey útnefningu sem [[Fairtrade Town|Fairtrade Island]].<ref>{{Cite news |date=24 February 2005 |title=Island achieves Fairtrade status |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/jersey/4295551.stm |access-date=6 October 2006}}</ref> Árið 2017 voru 52% eyjarinnar landbúnaðarland, sem var samdráttur miðað við 2009.<ref name=":2"/> Helstu landbúnaðarafurðir Jersey eru kartöflur og mjólkurvörur.<ref name=figures /> [[Jersey-kýr]] eru smávaxið nautgripakyn sem er þekkt fyrir gæði mjólkur og kjöts.<ref>{{Cite news |last=Davenport |first=Philippa |date=20 May 2006 |title=Jersey's cash cow |url=http://www.ft.com/cms/s/7a7bb3e0-e720-11da-9046-0000779e2340.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/cms/s/7a7bb3e0-e720-11da-9046-0000779e2340.html |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=7 October 2006 |work=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Witmer |first=Jason |date=11 June 2004 |title=CROPP contracts brings profitability to Ohio grass-based, organic dairies |url=http://www.newfarm.org/features/0604/nissley/index.shtml |access-date=7 October 2006 |publisher=The Rodale Institute |archive-date=1 desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201035957/http://www.newfarm.org/features/0604/nissley/index.shtml |url-status=dead }}</ref> Heildarfjöldi gripa árið 2009 var 5.090 dýr.<ref name=figures /> Heildarverðmæti fiskveiða og fiskeldis á Jersey árið 2009 var yfir 6 milljónir punda.<ref name="figures" /> Jersey og [[Guernsey]] reka sitt eigið happdrætti sem nefnist [[Channel Islands Lottery]] frá 1975.<ref>{{Cite web |date=2011-08-13 |title=States of Guernsey: Channel Islands Lottery |url=http://www.gov.gg/ccm/navigation/culture---leisure/channel-islands-lottery/ |access-date=2021-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813181609/http://www.gov.gg/ccm/navigation/culture---leisure/channel-islands-lottery/ |archive-date=13 August 2011}}</ref> == Íbúar == Íbúar Jersey eru rúmlega 100.000 talsins samkvæmt manntali frá 2021.<ref>{{Cite web |date=April 2022 |title=Jersey Census 2021 Bulletin 1: Population characteristics |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |publisher=States of Jersey |access-date=2023-02-09 |archive-date=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=dead }}</ref> Um 35% búa í St Helier. Um helmingur íbúa er fæddur á Jersey, en 29% fæddust annars staðar á Bretlandseyjum, 8% á Portúgal eða Madeira, 9% í öðrum Evrópulöndum og 5% annars staðar.<ref name=":16">{{Cite web |date=April 2022 |title=Jersey Census 2021 Bulletin 1: Population characteristics |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |publisher=States of Jersey |access-date=2023-02-09 |archive-date=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=dead }}</ref> Fyrr á öldum var Jersey nátengd [[Normandí]] í Frakklandi og Jerseybúar tóku ekki að líta á sig sem Englendinga fyrr en á 18. öld. Á 19. öld litu íbúar almennt á sig sem Breta og tengslin við Bretland styrktust enn vegna aðflutnings íbúa þaðan. Skólaskylda þar sem námið var eingöngu á ensku, og [[hernám Þjóðverja á Jersey]] í síðari heimsstyrjöld styrktu þessi tengsl enn frekar. Íbúar Jersey eru [[breskur ríkisborgararéttur|breskir ríkisborgarar]]. Ekki þarf að sýna vegabréf þegar farið er milli Jersey og annarra landa [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]], þar sem þær eru allar innan [[Sameiginlega ferðasvæðið|Sameiginlega ferðasvæðisins]].<ref>{{Cite web |title=Moving to Jersey: Customs and immigration |url=https://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/LivingInJersey/Pages/CustomsImmigration.aspx |access-date=2021-01-30 |website=Government of Jersey}}</ref> == Menning == [[Mynd:Scene from the "Battle of Flowers" parade, 28826r.jpg|thumb|right|Blómabardaginn á Jersey árið 2014.]] Menning Jersey er í grunninn [[bresk menning]] undir miklum áhrifum frá [[frönsk menning|franskri menningu]], auk menningar innflytjenda frá [[Bretagne]] og [[Portúgal]]. Almennt talar fólk [[enska|ensku]] á Jersey, en fram á 19. öld var algengt að íbúar töluðu [[jèrriais]] sem er afbrigði af [[normanska|normönsku]] (skyld [[franska|frönsku]]), en nú talar aðeins lítill hópur jèrriais. Nýlega hefur ríkisstjórn Jersey hafið átak til að viðhalda tungumálinu sem lifandi máli með því að gera nám í því að skyldu í opinberum skólum.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Jèrriais: Jersey's traditional language|url=https://www.gov.je/leisure/jersey/pages/language.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901220310/http://www.gov.je:80/Leisure/Jersey/Pages/Language.aspx |archive-date=1 September 2013 |access-date=2021-01-03|website=Government of Jersey}}</ref> Flest örnefni á Jersey eru á jèrriais þótt algengast sé að bera þau fram með enskum framburði. Trú á [[norn]]ir var sterk áður fyrr á Jersey og ýmis örnefni og siðir tengjast því. [[Blómabardaginn]] er hátíð sem er haldin árlega í ágúst þar sem blómaskreyttir vagnar aka í röð eftir götum St Helier og veitt eru verðlaun í nokkrum flokkum. Þriðja hvert ár er haldin normannahátíð, ''La fête Nouormande''. Þekktir listamenn frá Jersey eru meðal annars rithöfundarnir [[Philippe Le Sueur Mourant]] og [[Elinor Glyn]], myndlistarmennirnir [[John St Helier Lander]], [[Edmund Blampied]] og [[John Everett Millais]] (ættaður frá Jersey), og leikkonan [[Lillie Langtry]] („liljan frá Jersey“). Ýmsir listamenn hafa búið á Jersey um lengri eða skemmri tíma, eins og til dæmis breska skáldið [[William Prynne]], franski rithöfundurinn [[Victor Hugo]], og frönsku ljósmyndararnir [[Suzanne Malherbe]] og [[Claude Cahun]]. Staðbundnar sjónvarpsrásir eru sendar út frá St Helier á vegum [[BBC One]] og [[ITV Channel Islands]]. Ein þekktasta sjónvarpsþáttaröð sem framleidd hefur verið á Jersey er glæpaþáttaröðin ''[[Bergerac (sjónvarpsþættir)|Bergerac]]'' með [[John Nettles]] í aðalhlutverki, sem var sýnd á BBC frá 1981 til 1991. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók}} * [https://www.gov.je/ gov.je] Vefur ríkisstjórnar Jersey. * [https://www.jersey.com/ Visit Jersey] Opinber ferðavefur. {{Evrópa}} [[Flokkur:Jersey| ]] [[Flokkur:Ermarsundseyjar]] [[Flokkur:Bresk yfirráðasvæði og krúnunýlendur]] [[Flokkur:Evrópulönd]] 149hncew1msr4mc7vw7sks3947fn7qx 0 25358 1976580 1926322 2026-08-26T14:00:44Z Berserkur 10188 1976580 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1455''' ('''MCDLV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var [[almennt ár]] sem hófst á [[miðvikudagur|miðvikudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Á Íslandi == [[Mynd:Gutenberg Bible (page).JPG|thumb|right|Blaðsíða úr [[Gutenbergbiblía|Gutenbergbiblíu]].]] * [[Björn Þorleifsson hirðstjóri]] og [[Ólöf Loftsdóttir|Ólöf ríka]] kona hans voru hertekin af skoskum sjóræningjum við [[Orkneyjar]] og flutt til [[Skotland]]s. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[23. febrúar]] - [[Johann Gutenberg]] prentaði sína fyrstu ''[[Biblían|Biblíu]]''. * [[2. mars]] - Ítölsku ríkin sömdu um 25 ára vopnahlé og mynduðu varnarbandalagið ''Lega Italica''. * [[8. apríl]] - [[Kallixtus 3.]] (Alfons de Borja) var kjörinn páfi. * [[22. maí]] - [[Rósastríðið]] hófst í [[England]]i þegar [[Ríkharður hertogi af York]] handsamaði [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]]í fyrri orrustunni við St Albans. Ríkharður hafði áður missti stöðu sína við hirð konungs. * [[25. maí]] - [[Vopnahlé]]i lauk milli [[Kristján 1.|Kristjáns 1.]] og [[Karl Knútsson Bonde|Karls Knútssonar Bonde]] og stríð braust út í [[Svíþjóð]]. * [[1. júní]] - [[Serbía]] féll undir Ottómanveldið og voru helstu serbnesku leiðtogarnir teknir af lífi. * [[4. júlí]] - [[Dangjong]], leiðtogi Kóreu, sagði af sér. * [[7. nóvember]] - Isabelle Romée, móðir [[Jóhanna af Örk|Jóhönnu af Örk]], bað Kallixtus 3. páfa að taka mál hennar upp að nýju. ;Fædd * [[1. febrúar]] - [[Hans Danakonungur|Hans]], konungur Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar (d. [[1513]]). * [[3. mars]] - [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] (d. [[1495]]). ;Dáin * [[18. febrúar]] - [[Fra Angelico]], ítalskur listamaður (f. um [[1395]]). * [[24. mars]] - [[Nikulás 5.]] páfi (f. [[1397]]). [[Flokkur:1455]] [[Flokkur:1451-1460]] td81hor1107ikucvmu76g35tziezqi1 0 25496 1976605 1906843 2026-08-26T18:45:08Z Berserkur 10188 1976605 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1451]]|[[1452]]|[[1453]]|[[1454]]|[[1455]]|[[1456]]|[[1457]]| [[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1454''' ('''MCDLIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Brandur Jónsson (lögmaður)|Brandur Jónsson]] varð lögmaður norðan og vestan. * Í [[Gottskálksannál]] segir að 18 [[útilegumaður|útilegumenn]] hafi verið teknir á [[Staðarfjöll]]um í [[Skagafjörður|Skagafirði]] og hengdir á [[Reynistaður|Reynistað]], allir nema einn. ;Fædd '''Dáin''' == Erlendis == [[Mynd:Casimir IV Jagiellon (89922099).jpg|thumb|right|[[Kasimír 4.]], konungur Póllands.]] * [[4. febrúar]] - [[Þrettán ára stríðið]] hófst: Leyndarráð [[Prússneska sambandið|prússneska sambandsins]] sendi stórmeistara [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna]] formlega tilkynningu um óhlýðni. * [[6. mars]] - [[Kasimír 4.]] Póllandskonungur hafnaði bandalagi við Þýsku riddarana. * [[9. apríl]] - [[Francesco Sforza]], [[Hertogadæmið Mílanó|hertogi Mílanó]] myndaði bandalag með [[Lýðveldið Flórens|Lýðveldinu Flórens]] og [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. Síðar á árinu komu [[Páfaríkið]] og [[Lýðveldið Feneyjar]] inn. * [[13. júní]] - Kantónan [[St. Gallen]] var samþykkt inn í Svissneska ríkjasambandið. * [[18. september]] - Pólski herinn beið ósigur fyrir Þýsku riddurunum í orrustunni við Chojnice. * [[2. október]] - Serbar unnu sigur á Ottómönum í orrustunni við Kruševac. * [[14. nóvember]] - [[Mehmed 2.]] soldán Ottómana vann sigur á Serbum og stjaksetti hershöfðingjann Nikola Skobaljić sem hafði unnið Ottómana mánuði áður og sendi höfuð hans til [[Konstantínópel]]s. * [[12. desember]] - Stór jarðskjálfti og flóðbylgja urðu undan austurströnd [[Japan]]s. Mannfall óvíst. ===Ódagsett=== * [[Hinrik Kaldajárn]] sagði af sér sem erkibiskup í [[Niðarós]]i eftir harðar deilur við [[Kristján 1.]] Danakonung og [[Marcellus (d. 1460)|Marcellus]] Skálholtsbiskup. * Fyrsta vestræna skjalið með dagsetningu var prentað í [[Mainz]] þetta ár í prentsmiðju [[Johann Gutenberg|Gutenbergs]]. Það var [[aflátsbréf]]. ;Fædd * [[9. mars]] - [[Amerigo Vespucci]], ítalskur landkönnuður (d. [[1512]]). * [[Pinturicchio]], ítalskur listmálari (d. [[1513]]). ;Dáin * [[20. júlí]] - [[Jóhann 2. af Kastilíu|Jóhann 2.]], konungur Kastilíu (f. 1405). [[Flokkur:1454]] [[Flokkur:1451-1460]] st2ug49rrbovg6xe5up3dy43jdlzw3v 0 25497 1976606 1486424 2026-08-26T19:12:30Z Berserkur 10188 1976606 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1450]]|[[1451]]|[[1452]]|[[1453]]|[[1454]]|[[1455]]|[[1456]]| [[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1453''' ('''MCDLIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) ==Ísland== * [[Teitur Gunnlaugsson]] lét af embætti lögmanns norðan og vestan. ===Fædd=== ===Dáin=== == Erlendis == * [[2. apríl]] - [[Umsátrið um Konstantínópel]] hófst. * [[29. maí]] - Endalok [[Býsans]] þegar Konstantínópel féll fyrir her [[Mehmet 2. Tyrkjasoldán|Mehmets 2.]] Tyrkjasoldáns. * Þýskur gullsmiður, [[Johann Gutenberg]], fann upp [[prentvél]] með lausum stöfum. * [[17. júlí]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Frakkland|Frakkar]], undir stjórn [[Jean Bureau]], gjörsigruðu [[England|Englendinga]] undir stjórn [[John Talbot]] sem féll. * [[23. júlí]] - [[Filippus góði]], hertogi Búrgund sigraði uppreisnarmenn í [[Gent]]. * [[19. október]] - Hundrað ára stríðinu lauk þegar Frakkar náðu aftur [[Bordeaux]]. Englendingar héldu einungis [[Calais]] eftir í Frakklandi. * Ítölsku ríkin áttu í átökum: [[Hertogadæmið Mílanó]] og [[Lýðveldið Flórens]] gegn [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldinu Feneyjum]] og [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. * Kuldatímabil hófst um heiminn, líklega vegna stórs [[eldgos]]s. === Fædd === === Dáin === * [[Konstantínus 11. Palaiologos]], keisari [[Býsans]]. [[Flokkur:1453]] [[Flokkur:1451-1460]] okxaurvpu5jcf4bzhjt09nt4agaz4x6 0 25505 1976578 1946607 2026-08-26T13:45:39Z Berserkur 10188 1976578 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1453]]|[[1454]]|[[1455]]|[[1456]]|[[1457]]|[[1458]]|[[1459]]| [[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} Árið '''1456''' ('''MCDLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Óljósar heimildir um [[neðansjávargos]] nálægt Íslandi, líklega á [[Reykjaneshryggur|Reykjaneshrygg]]. * [[Marcellus (d. 1460)|Marcellus]] Skálholtsbiskup fékk [[Vestmannaeyjar]] að léni hjá [[Kristján 1.|Kristjáni 1.]] Danakonungi. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == [[Mynd:Vlad Ţepeş, the Impaler, Prince of Wallachia (1456-1462) (died 1477).jpg|thumb|right|Vlad Tepes, öðru nafni Drakúla.]] * [[24. janúar]] - [[Mehmed 2.]], tyrkjasoldán réðist á svæði undir stjórn [[Genúa]] í [[Eyjahaf]]i eins og eyjarnar [[Samóþrakía]] og [[Imbros]]. * [[18. maí]] - Ottómanar reyndu að ná Albaníu undir sig en [[Skanderbeg]] og minni liðsafli hans höfðu sigur í orrustu. * [[9. júní]] - [[Halastjarna Halleys]] birtist á himni. * [[7. júlí]] - Dómstóll skipaður af [[Kalixtus III|Kalixtusi III]] páfa felldi dóminn yfir [[Jóhanna af Örk|Jóhönnu af Örk]] úr gildi og lýsti hana saklausa. * [[21. júlí|21.]] - [[22. júlí]] - [[Orrustan um Belgrad]]: Her hins ungverska [[János Hunyadi]] stökkti her [[Mehmet II|Mehmets II]] Tyrkjasoldáns á flótta. * [[20. ágúst]] - [[Vlad Drakúla]] felldi Vladislav 2. fursta af [[Vallakía|Vallakíu]] í bardaga og gerðist sjálfur fursti. * [[15. september]] - [[Filippus góði]] hertoginn af Búrgund náði borginni [[Deventer]] eftir 32 daga umsátur. * [[17. október]] - Háskóli var stofnaður í [[Greifswald]], sá næstelsti í norður-Evrópu. * [[5. desember]] og [[30. desember]] - Jarðskjálftar á Ítalíu í [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] og [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]] urðu meira en 100.000 að aldurtila. ===Ódagsett=== * Alvise Cadamosto, feneyskur landkönnuður, fann einhverja af [[Grænhöfðaeyjar|Grænhöfðaeyjum]]. * Portúgalski landkönnuðurinn Diogo Gomes kom til [[Gambíufljót]]s og þar sem nú er Gíneu-Bissá. ;Fædd * [[11. júní]] - [[Anne Neville]], kona [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharðs 3.]] Englandskonungs (d. [[1485]]). * [[23. júní]] - [[Margrét af Aldinborg]], síðar drottning [[Jakob 3. Skotakonungur|Jakobs 3. Skotakonungs]] (d. [[1486]]). ;Dáin * [[1. nóvember]] - [[Edmund Tudor]], jarl af Richmond, faðir [[Hinrik 7.|Hinriks 7.]] Englandskonungs. [[Flokkur:1456]] [[Flokkur:1451-1460]] rc4l9chnyygcdefksflgs7ths04rdq9 0 28283 1976555 1866704 2026-08-26T12:14:11Z Pollonos 969 Lagfæring á staðsetningu á loftmynd 1976555 wikitext text/x-wiki {{hnit|display=title|66|06.44|N|17|53.90|W}} {{staður á Íslandi|staður=Flateyjardalur|vinstri=134|ofan=18}} '''Flateyjardalur''' er dalur og strönd sem liggur norð-austantil á skaganum milli [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]] og [[Skjálfandaflói|Skjálfandaflóa]] og nær frá [[Landsendi|Landsenda]] í vestri til [[Hágöngur|Hágangna]] í austri. Suður úr Flateyjardal liggur heiðardalurinn [[Flateyjardalsheiði]] til móta [[Fnjóskárdalur|Fnjóskárdals]] og [[Dalsmynni]]s. Dalurinn tilheyrir nú [[Þingeyjarsveit]] en áður [[Hálshreppur|Hálshreppi]] frá [[1972]] og einnig fyrr á öldum, en frá 1907-1972 voru Flateyjardalur og [[Flatey á Skjálfanda|Flatey]] sérstakt sveitarfélag, [[Flateyjarhreppur (S-Þingeyjarsýslu)|Flateyjarhreppur]]. Á Flateyjardal er mikið vetrarríki og snjóþyngsli og samgöngur oft torveldar af þeim sökum. Um [[dalur (landslagsþáttur)|dalinn]] liggur jeppafær slóði yfir Flateyjardalsheiði, sem einungis er fær að sumri. Vegna erfiðra [[Samgöngur|samgangna]] fór dalurinn í [[Eyðibýli|eyði]] um miðja 20. öld en þar mátti finna allnokkur býli. Síðasti bærinn sem fór í eyði var Brettingsstaðir neðri árið [[1953]]. Íbúðarhúsið á bænum stendur enn og er notað ásamt tveimur öðrum reisulegum húsum á dalnum, Brettingsstöðum efri og Jökulsá, sem [[Sumarhús|sumarhús]]. [[Mynd:flateyjardalur 2018.jpg|thumb|300px|Á [[Flateyjardalur|Flateyjardal]]]] [[Mynd:Flayreyjardalur séð til Flateyjardalsheiðar.jpg|thumb|Útsýni frá Flateyjardal til Flateyjardalsheiðar.]] Sóknarkirkja Flateyjardals og [[Flatey á Skjálfanda|Flateyjar]], sem liggur á Skjálfandaflóa skammt undan landi, hafði verið í Flatey frá fornu fari en í jarðskjálfta árið [[1872]] laskaðist hún og þarfnaðist endurbyggingar. Þar sem kirkjugarðurinn í Flatey var útgrafinn og þörf á að flytja kirkjuna til var ákveðið að flytja hana í land og að Brettingsstöðum, en á þessum tíma voru álíka margir íbúar í eynni og á Flateyjardal. Það tók þó sinn tíma og var kirkjan á Brettingsstöðum ekki vígð fyrr en [[1897]]. Smám saman fækkaði þó fólki í landi en eyjarskeggjum fjölgaði og eftir að dalurinn var allur farinn í eyði var kirkjan flutt aftur út í eyna. Þar var hún endurvígð [[17. júlí]] [[1960]] en nokkrum árum síðar fór Flatey einnig í eyði. Saga Flateyjardals er samofin sögu [[Finnbogi rammi|Finnboga ramma]] sem fæddist þar, á bænum [[Knarrareyri]], en hann var garpur mikill, þótt gæfa hans væri misjöfn. Landnámsmaður í dalnum er sagður hafa verið [[Eyvindur Loðinsson]], faðir Ásbjarnar dettiáss, föður Finnboga. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=811029|titill=Unnið að endurbótum undanfarin misseri. Morgunblaðið, 29. júlí 2004.}} == Tengt efni == * [[Flateyjardalsheiði]] * [[Flatey á Skjálfanda]] * [[Knarrareyri]] [[Flokkur:Dalir á Íslandi]] [[Flokkur:Íslenskar eyðibyggðir]] [[Flokkur:Suður-Þingeyjarsýsla]] da2ew5f99cdg361knndhim401cwsgvk 0 35986 1976616 1931805 2026-08-27T06:32:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976616 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Höfðaborg | nafn_í_eignarfalli = Höfðaborgar | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{lang|af|Kaapstad}} ([[afríkanska]]) * {{lang|xh|eKapa}} ([[xhosa]]) }} | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] (löggjafinn) | mynd = Cape_Town_Waterfront.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Frá Höfðaborg | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Cape Town, South Africa.png | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Suður-Afríka | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Suður-Afríku | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Suður-Afríka}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Borg | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 2.461 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{Cite web|title=Table 8 – Population of capital cities and cities of 100,000 or more inhabitants: latest available year, 2002–2021|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/documents/dyb2021/table08.pdf|website=Demographic Yearbook 2021|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division|access-date=2025-10-07|language=en,fr|url-status=live}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2011 | mannfjöldi_heild = 433.688 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_stórborg = 4.772.846<ref name="stórborgarsvæði">{{Cite web |title=City of Cape Town Census 2022 Infographic |url=https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |access-date=22 November 2024 |publisher=The City of Cape Town |archive-date=29 september 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929231113/https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |url-status=dead }}</ref> | mannfjöldi_stórborg_neðan = {{nbsp}}(2022) | tímabelti = SAST | utc_hliðrun = +02:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Höfðaborg''' ([[enska]]: ''Cape Town''; [[afríkanska]]: ''Kaapstad'' /ˈkɑːpstɑt/; [[xhosa]]: ''iKapa'') er þriðja stærsta [[borg]]in í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] með um 4,8 milljónir íbúa (stórborgarsvæðið).<ref name="stórborgarsvæði" /> Hún stendur norðan við [[Góðrarvonarhöfði|Góðrarvonarhöfða]] og dregur nafn sitt af honum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Afríku}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Suður-Afríku]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]] fwt12ta8rz58g57xghgnxa0ro7smhfk 0 41338 1976634 1902193 2026-08-27T10:15:32Z Bjarki S 9 smá viðbót 1976634 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = King Harald V 2021.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg |nafn = Haraldur 5. |ríkisár = [[17. janúar]] [[1991]] – |skírnarnafn = Harald |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1937|2|21}} |fæðingarstaður = [[Skaugum]], [[Akershus]] nærri [[Osló]] |dánardagur = |dánarstaður = |grafinn = |undirskrift = Harald V of Norway Signature.svg |faðir = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur |móðir = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta krónprinsessa]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Sonja Noregsdrottning|Sonja Haraldsen]] |börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])<br>[[Hákon krónprins|Hákon Magnús]] (f. [[1973]]) }} '''Haraldur 5.''' (f. [[21. febrúar]] [[1937]]) er konungur [[Noregur|Noregs]]. Haraldur var settur inn í konungsembættið [[17. janúar]] [[1991]]. Haraldur er af [[Lukkuborgarætt]]. Hann var þriðja barn [[Ólafur 5.|Ólafs 5.]] Noregskonungs og [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörthu krónprinsessu]] en eini sonur þeirra. Þegar hann fæddist var afi hans [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon 7.]] konungur en Haraldur annar í erfðaröð á eftir föður sínum. Haraldur dvaldi í útlegð með fjölskyldu sinni í [[Svíþjóð]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á meðan Noregur var hernuminn í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]]. Hann varð krónprins við fráfall afa síns árið [[1957]]. Haraldur stundaði [[siglingar]] á yngri árum og keppti í þeim fyrir hönd Noregs á [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Ólympíuleikum 1964]], [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1972|1972]]. == Fjölskylda == Haraldur giftist [[Sonja Noregsdrottning|Sonju Haraldsen]] árið [[1968]]. Þau eiga tvö börn: * '''[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]''' (f. [[1971]]). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum [[Ari Behn|Ara Behn]] rithöfundi: **[[Maud Angelica Behn]] (f. [[2003]]) ** [[Leah Isadora Behn]] (f. [[2005]]) ** [[Emma Tallulah Behn]] (f. [[2008]]) * '''[[Hákon krónprins|Hákon Magnús]]''' (f. [[1973]]). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni [[Mette-Marit krónprinsessa|Mette-Marit]]: ** [[Ingiríður Alexandra Noregsprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[2004]]) ** [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[2005]]) == Tenglar == *[http://www.kongehuset.no/ Kongehuset]. Skoðað 18. október 2010. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ólafur 5.]] | eftir=Enn í embætti | frá=1991 | til= | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{f|1937}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] 0cyrxrh0zb2kwh3a0dow0tbiu7ifdav 1976635 1976634 2026-08-27T10:15:44Z Bjarki S 9 1976635 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = King Harald V 2021.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg |nafn = Haraldur 5. |ríkisár = [[17. janúar]] [[1991]] – |skírnarnafn = Harald |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1937|2|21}} |fæðingarstaður = [[Skaugum]], [[Akershus]] nærri [[Osló]] |dánardagur = |dánarstaður = |grafinn = |undirskrift = Harald V of Norway Signature.svg |faðir = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur |móðir = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta krónprinsessa]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Sonja Noregsdrottning|Sonja Haraldsen]] |börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])<br>[[Hákon krónprins|Hákon Magnús]] (f. [[1973]]) }} '''Haraldur 5.''' (f. [[21. febrúar]] [[1937]]) er konungur [[Noregur|Noregs]]. Haraldur var settur inn í konungsembættið [[17. janúar]] [[1991]]. Haraldur er af [[Lukkuborgarætt]]. Hann var þriðja barn [[Ólafur 5.|Ólafs 5.]] Noregskonungs og [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörthu krónprinsessu]] en eini sonur þeirra. Þegar hann fæddist var afi hans [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon 7.]] konungur en Haraldur annar í erfðaröð á eftir föður sínum. Haraldur dvaldi í útlegð með fjölskyldu sinni í [[Svíþjóð]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á meðan Noregur var hernuminn í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]]. Hann varð krónprins við fráfall afa síns árið [[1957]]. Haraldur stundaði [[siglingar]] á yngri árum og keppti í þeim fyrir hönd Noregs á [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Ólympíuleikum 1964]], [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1972|1972]]. == Fjölskylda == Haraldur giftist [[Sonja Noregsdrottning|Sonju Haraldsen]] árið [[1968]]. Þau eiga tvö börn: * '''[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]''' (f. [[1971]]). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum [[Ari Behn|Ara Behn]] rithöfundi: **[[Maud Angelica Behn]] (f. [[2003]]) ** [[Leah Isadora Behn]] (f. [[2005]]) ** [[Emma Tallulah Behn]] (f. [[2008]]) * '''[[Hákon krónprins|Hákon Magnús]]''' (f. [[1973]]). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni [[Mette-Marit krónprinsessa|Mette-Marit]]: ** [[Ingiríður Alexandra Noregsprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[2004]]) ** [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[2005]]) == Tenglar == *[http://www.kongehuset.no/ Kongehuset]. Skoðað 18. október 2010. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ólafur 5.]] | eftir=Enn í embætti | frá=1991 | til= | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{f|1937}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] ma5jkf5csvwsipef5yys7xhfn8d6c1s 0 50463 1976613 1937959 2026-08-27T00:32:28Z ~2026-46548-64 119969 full name 1976613 wikitext text/x-wiki '''Vigdís Lebas Gunnarsdóttir'''<ref>https://skemman.is/browse?type=advisor&value=Vigd%C3%ADs+Lebas+Gunnarsd%C3%B3ttir+1965-</ref> (f. [[5. október]] [[1965]]) er [[Ísland|íslensk]] [[leikkona]]. ==Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |1998||''[[Sporlaust]]''||Karen || |- |1999||''[[Glanni glæpur í Latabæ]]''||Halla Hrekkjusvín || |- |2015||''[[Ófærð]]''||Vigdís|| |- |2023||''[[IceGuys]]''||hún sjálf|| |- |} == Heimildir == <references /> ==Tenglar== * {{imdb nafn|2622575}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1965}} 6mhrmz9emc708r8bd7u4uqfxmgsbtkt 0 50682 1976630 1972406 2026-08-27T09:47:18Z TKSnaevarr 53243 1976630 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn =Wales | nafn_á_frummáli = Cymru {{mál|cy}} | nafn_í_eignarfalli = Wales | fáni = Flag of Wales (1959–present).svg | skjaldarmerki = Royal Badge of Wales (2008-2024).svg | kjörorð = Cymru am byth | kjörorð_tungumál = velska | kjörorð_þýðing = Wales að eilífu | staðsetningarkort = Wales_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[Velska]], [[enska]] | höfuðborg = [[Cardiff]] | stjórnarfar = [[Þingbundið konungsvald]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Fyrsti ráðherra Wales|Fyrsti ráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Rhun ap Iorwerth]] | stærðarsæti = 47 | flatarmál = 20.779 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 3.267.501 | íbúar_á_ferkílómetra = 150 | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = Sameinað af [[Gruffudd ap Llywelyn]] | dagsetning1 = 1056 | atburður2 = [[Rhuddlan-samþykktin]] | dagsetning2 = 3. mars 1284 | atburður3 = [[Laws in Wales]] | dagsetning3 = 1535 | atburður4 = Valddreifing | dagsetning4 = 31. júlí 1998 | VLF = 103,9 | VLF_ár = 2018 | VLF_á_mann = 33.077 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Hen Wlad Fy Nhadau]]<br />Land feðra minna | tld = uk | símakóði = 44 }} '''Wales''' er [[land]] í [[Evrópu]] og eitt af þeim fjórum löndum sem mynda [[Bretland]].<ref>{{vefheimild |url=https://visindavefur.hi.is/svar.php?id=47543 |titill=Hvaða lönd tilheyra Bretlandi? |útgefandi=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=11. nóvember |árskoðað=2009}}</ref> [[England]] liggur að því í austri og [[Atlantshaf]] og [[Írlandshaf]] í vestri. Íbúatala Wales er um það bil þrjár milljónir manna. Það er tvítyngt land, [[velska]] er studd til jafns við [[enska|ensku]], en flestir tala ensku sem [[móðurmál]]. Einu sinni var Wales [[Keltar|keltneskt]] ríki og í dag eru íbúar landsins taldir ein af [[keltneskar þjóðir|keltnesku þjóðunum]] sex. Á [[5. öldin|5. öld]] varð til sérstök velsk þjóðarvitund þegar Rómverjar hörfuðu frá Bretlandi.<ref>{{bókaheimild |titill=A History of Wales |höfundur=David Jones |útgefandi=Penguin |ár=1994 |bls=54 |ISBN=0-14-01-4581-8}}</ref> [[Llewelyn mikli]] stofnaði [[furstadæmið Wales]] árið 1216. Á [[13. öld]] sigraði [[Játvarður 1.]] [[Llewelyn síðasti|Llewelyn síðasta]] og Wales var síðan undir stjórn Englands í nokkrar aldir. [[Prinsinn af Wales]] er staða sem búin var til fyrir ríkisarfa ensku krúnunnar og núverandi prins af Wales er [[Vilhjálmur Bretaprins]]. Seinna varð Wales hluti Englands með [[Sambandslögin 1535–1542|Sambandslögunum 1535–1542]] og þannig myndað land sem hét [[England og Wales]]. Á [[19. öldin]]ni þróuðust stjórnmál í Wales og árið [[1881]] voru lög sett um verslun á sunnudögum, en það voru fyrstu lög sem giltu sérstaklega fyrir Wales. Árið [[1955]] var [[Cardiff]] gerð að [[höfuðborg]] landsins. Árið [[1999]] var [[Velska þingið]] stofnað. Það sér m.a. um öll mál sem Wales fær til umfjöllunar frá [[ríkisstjórn Bretlands]]. Höfuðborgin [[Cardiff]] (velska: ''Caerdydd'') er stærsta borg Wales og þar búa 362.400 manns. Einu sinni var hún stærsta kolahöfn í heimi<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm |titill=Coal Exchange to 'stock exchange' |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11. nóvember |árskoðað=2009}}</ref> og fleiri kolafarmar fóru í gegnum Cardiff en [[London]] eða [[Liverpool]].<ref>{{vefheimild |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/?article_id=50 |titill=Cardiff - Coal and Shipping Metropolis of the World |útgefandi=National Museum of Wales |mánuðurskoðað=11. nóvember|árskoðað=2009}}</ref> Um það bil tveir þriðju íbúanna búa í [[Suður-Wales]]. Einnig eru margir íbúar í [[Norður-Wales]] austan til. Wales er vinsælt ferðamannaland vegna fjalllendis og fagurra sveita. Síðan á [[19. öldin|19. öld]] hefur Wales verið þekkt sem „söngvalandið“.<ref>{{bókaheimild |titill=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |útgefandi=Cardiff: University of Wales Press |ár=2008}}</ref> Margir leikarar og söngvarar frá Wales eru þekktir um allan heim.<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/5056236.stm |titill=Why the Welsh voice is so musical |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11 nóvember |árskoðað-2009}}</ref> Í Cardiff er stærsta [[fjölmiðill|fjölmiðlamiðstöð]] á Bretlandi utan London.<ref>{{vefheimild |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7060486.stm |titill=Tongue tied |útgefandi=BBC |mánuðurskoðað=11. nóvember|árskoðað=2009}}</ref> == Heiti== Enska heitið Wales er [[germönsk mál|germönsk]] útgáfa af ættbálkaheitinu ''[[Volcae]]'' sem í Rómaveldi var síðar notað yfir alla keltneskar þjóðir. Landaheitin [[Vallland|Valland]] og [[Vallakía]] eru af sömu rót runnin. [[Fornenska|Fornenskumælandi]] [[Engilsaxar]] notuðu heitið ''Wælisc'' yfir [[Bretar|Breta]] almennt og ''Wēalas'' yfir lönd þeirra. Upphaflega voru þessi heiti ekki bundin við Wales heldur áttu við um alla breskumælandi Breta, eins og sést í heitunum [[Cornwall]], [[Walton]] og [[Walworth]]. Velska heitið yfir Wales er ''Cymru'' og þjóðarheitið ''Cymry'' sem eru dregin af [[breska]] orðinu ''combrogi'' sem merkir „samlandar“. Upphaf notkunar þessa orðs má rekja til þess þegar íbúar Wales tóku að greina sig frá öðrum breskumælandi ættbálkum á Stóra-Bretlandi eftir að Rómverjar fóru frá landinu. Orðið ''Cymry'' kemur þannig fyrir í textum frá [[7. öldin|7. öld]] þótt á miðöldum hafi verið algengara að nota almenna orðið yfir Breta, ''Brythoniaid''. [[Latína|Latnesk]] útgáfa ''Cymru'' er ''[[Cambria]]'' sem er notað sem latneskt heiti Wales og kemur fyrir í örnefnum eins og [[Kambríufjöll]] sem [[kambríumtímabilið]] dregur nafn sitt af. == Saga == === Forsögulegur uppruni === [[File:BrynCelliDdu3.jpg|thumb|[[Bryn Celli Ddu]] er grafhýsi á [[Anglesey]] frá nýsteinöld.]] [[File:Caradog (5227657) post.png|thumb|upright=0.75|[[Caradog ap Bran|Caradog]] eftir Thomas Prydderch. Caradog var leiðtogi keltneska ættbálksins [[Ordovices]].]] [[File:Wales.Roman.Conquest.jpg|thumb|Kort af herförum Rómverja inn í Wales.]] [[Nútímamaður|Nútímamenn]] hafa búið í Wales í að minnsta kosti 29.000 ár.<ref name="CA 2007">{{Cite web |date=6 November 2007 |title=Welsh skeleton re-dated: even older! |url=https://www.archaeology.co.uk/articles/welsh-skeleton-re-dated-even-older.htm |access-date=28 September 2010 |website=archaeology.co.uk website |publisher=Current Archaeology}}</ref> Samfelld mannabyggð nær frá lokum [[síðasta ísöld|síðustu ísaldar]], milli 12.000 og 10.000 [[f.o.t.]] þegar [[veiðimenn og safnarar]] fluttust frá [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] til Stóra-Bretlands á [[miðsteinöld]]. Á þeim síma var sjávarborð mun lægra en nú. Síðustu jöklar Wales hörfuðu um 10.250 f.o.t. og heitara loftslag leiddi til þess að skógar þöktu landið. Hækkun sjávarborðs í kjölfar hops jöklanna skildi Wales frá [[Írland]]i og myndaði [[Írlandshaf]]. Um 8.000 f.o.t. var Bretlandsskagi orðinn að eyju.<ref name="Tempus 13">{{Cite book |last=Pollard |first=Joshua |title=History of Wales, 25,000&nbsp;BC AD&nbsp;2000 |url=https://archive.org/details/tempushistoryofw0000unse |publisher=[[Tempus Publishing]] |year=2001 |isbn=978-0-7524-1983-1 |editor-last=Morgan |editor-first=Prys |editor-link=Prys Morgan |location=Stroud, Gloucestershire |pages=[https://archive.org/details/tempushistoryofw0000unse/page/13 13]–25 |chapter=Wales' Hidden History, Hunter-Gatherer Communities in Wales: The Neolithic |author-link=Joshua Pollard |editor-last2=Aldhouse-Green |editor-first2=Stephen}}; Davies (2008) pp. 647–648</ref> Við upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] (um 6.000 f.o.t.) var sjávarborð í [[Bristolsund]]i enn um 11 metrum lægra en það er í dag.<ref name="GGAT 72 4">{{Cite journal |last1=Evans |first1=Edith |last2=Lewis |first2=Richard |year=2003 |title=The Prehistoric Funerary and Ritual Monument Survey of Glamorgan and Gwent: Overviews. A Report for Cadw by Edith Evans BA PhD MIFA and Richard Lewis BA |url=http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |journal=Proceedings of the Prehistoric Society |volume=64 |page=4 |access-date=30 September 2009 |archive-date=1 febrúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201003802/http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |url-status=dead }} <!-- Not a dead link, though the ggat web site is sometimes down -->; Davies (1994) p. 17; {{Cite web |date=5 September 2006 |title=Overview: From Neolithic to Bronze Age, 8000–800 BC (Page 1 of 6) |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/british_prehistory/overview_british_prehistory_01.shtml |access-date=5 August 2008 |website=BBC History website |publisher=BBC }}</ref> Sagnfræðingurinn [[John Davies (sagnfræðingur)|John Davies]] setti fram þá tilgátu að sagan um drukknun [[Cantre'r Gwaelod]] og sögur í ''[[Mabinogion]]'' um að sjórinn milli Wales og Írlands hafi verið grynnri og minni, gætu byggst á munnlegri geymd frá þessum tíma.<ref name="Wales Hist 4–6">Davies (1994) pp. 4–6</ref> Á nýsteinöld blönduðust landnemar frumbyggjum landsins og íbúar tóku upp staðbundinn landbúnað í stað hirðingjalífs um 6.000 f.o.t. ([[nýsteinaldarbyltingin]]).<ref name="Wales Hist 4–6" /><ref name="GGAT 72">{{Cite web |year=2003 |title=GGAT 72 Overviews |url=http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |access-date=30 December 2008 |website=A Report for Cadw by Edith Evans BA PhD MIFA and Richard Lewis BA |publisher=Glamorgan-Gwent Archaeological Trust |page=47 |archive-date=1 febrúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201003802/http://www.ggat.org.uk/cadw/cadw_reports/pdfs/GGAT%2072%20Overviews.pdf |url-status=dead }} <!-- Not a dead link, though the ggat web site is sometimes down --></ref> Íbúarnir ruddu skóginum burt til að búa til beitiland og ræktarland, þróuðu nýja tækni við leirkeragerð og vefnað, og reistu grafhauga úr jötunsteinum, eins og [[Pentre Ifan]], [[Bryn Celli Ddu]] og [[Parc Cwm-haugurinn|Parc Cwm-hauginn]] milli um 5.800 f.o.t. og 5.500 f.o.t.<ref name="Coflein1">{{Cite web |year=2006 |title=Parc le Breos Burial Chamber; Parc CWM Long Cairn |url=http://www.coflein.gov.uk/en/site/93072/details/PARC+LE+BREOS+BURIAL+CHAMBER%3BPARC+CWM+LONG+CAIRN/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406052935/http://coflein.gov.uk/en/site/93072/details/PARC+LE+BREOS+BURIAL+CHAMBER%3BPARC+CWM+LONG+CAIRN/ |archive-date=6 April 2016 |access-date=24 October 2008 |website=The Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales website |publisher=Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales}}; {{Cite web |year=2008 |title=Themes Prehistoric Wales: The Stone Age |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/periods/prehistoric02.shtml |access-date=24 October 2008 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=[[BBC Cymru Wales]]}}</ref> Næstu aldirnar tóku þeir upp nýja tækni sem fylgdi [[bronsöld]] og [[járnöld]] hjá [[Keltar|Keltum]]. Sumir sagnfræðingar, eins og [[John T. Koch]], líta svo á að á síðbronsöld hafi Wales verið hluti af [[Atlantshafsbronsöldin|verslunarleiðum á sjó]] sem tengdu [[Keltaþjóðirnar]] saman.<ref name="Koch2009">{{Cite journal |last=Koch |first=John |author-link=John T. Koch |year=2009 |title=Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009) |url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |journal=Palaeohispánica: Revista Sobre Lenguas y Culturas de la Hispania Antigua |publisher=Palaeohispanica |pages=339–351 |issn=1578-5386 |access-date=17 May 2010}}; {{Cite book |last=Cunliffe, Karl, Guerra, McEvoy, Bradley; Oppenheimer, Røyrvik, Isaac, Parsons, Koch, Freeman and Wodtko |title=Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature |publisher=Oxbow Books and Celtic Studies Publications |year=2010 |isbn=978-1-84217-410-4 |page=384}}; {{Cite book |last=Cunliffe |first=Barry |title=A Race Apart: Insularity and Connectivity in Proceedings of the Prehistoric Society 75, 2009, pp. 55–64 |publisher=[[The Prehistoric Society]] |year=2008 |page=61 |author-link=Barry Cunliffe}}</ref> Þessi Atlantshafskenning er gagnrýnd af þeim sem vilja rekja keltnesku málin til [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]].<ref>{{Cite journal |last=Koch |first=John T. |year=2009 |title=A CASE FOR TARTESSIAN AS A CELTIC LANGUAGE |url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |journal=Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica |volume=9}}</ref> Þegar [[innrás Rómverja í Bretland]] hófst hafði landið sem nú er Wales skipst milli ættbálkanna [[Deceangli]] (norðausturhluti), [[Ordovices]] (norðvesturhluti), [[Demetae]] (suðvesturhluti), [[Silures]] (suðausturhluti) og [[Cornovii]] (austurhluti).<ref name="Wales Hist 4–6"/><ref name=":4">{{Cite web |title=Who were the Celts? |url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/ |access-date=2022-09-26 |website=Museum Wales |language=en}}</ref> Leiðtoga Ordovices, [[Caratacus]] eða ''Caradog'', tókst að verjast árásum Rómverja um skeið.<ref>{{Cite book |last=[[Tacitus]] |title=[[Annals (Tacitus)|Annals]] |publisher=Random House |editor-last=Church |editor-first=Alfred John |publication-date=1942 |page=[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Tac.+Ann.+12.33 12:33–38] |editor-last2=Brodribb |editor-first2=William Jackson}}</ref> Að lokum var hann sigraður og fluttur til Rómar. Eftir fræga ræðu í öldungadeild Rómar fékk hann að halda lífinu og lifði eftir það í friði í Róm.<ref>Tacitus, ''The Annals'', translated by A. J. Woodman, 2004; see also [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Tac.+Ann.+12.37 Church & Brodribb's translation]</ref> === Rómverskur tími === Innrás Rómverja í Wales hófst árið 48 e.o.t. og tók 30 ár. Hernámið stóð síðan í yfir 300 ár. Tveir ættbálkar stóðu einkum í veginum fyrir herförunum, [[Silures]] og [[Ordovices]]. Yfirráð Rómar í Wales byggðust á hernámi, fyrir utan strandhéruðin í [[Suður-Wales]] þar sem byggðist upp rómverskt samfélag.<ref name="Jones1">{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |page=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/151 151] |chapter=The Development of the Provinces}}</ref> Eini bærinn í Wales sem Rómverjar stofnuðu, [[Caerwent]], er í Suðaustur-Wales.<ref>{{Cite web |title=RCAHMW Coflein: Caerwent Roman City; Venta Silurum |url=https://coflein.gov.uk/en/site/93753/details/caerwent-roman-city-venta-silurum |access-date=23 February 2019}}</ref> Bæði Caerwent og [[Carmarthen]] (líka í Suður-Wales) urðu rómverskir bæir (''[[civitas|civitates]]'').<ref>{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |page=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/154 154] |chapter=The Development of the Provinces}}</ref> Wales bjó yfir verðmætum jarðefnum og Rómverjar notuðu rómverska verkfræði og tækni til að vinna þar mikið magn [[gull]]s, [[kopar]]s og [[blý]]s, auk [[sink]]s og [[silfur]]s í minna mæli.<ref name="Jones3">{{Cite book |last1=Jones |first1=Barri |title=An Atlas of Roman Britain |url=https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone |last2=Mattingly |first2=David |publisher=Blackwell Publishers |year=1990 |isbn=978-1-84217-067-0 |location=Cambridge |publication-date=2007 |pages=[https://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone/page/179 179]–196 |chapter=The Economy}}</ref> Enginn mikilvægur iðnaður var í Wales á þessum tíma<ref name=Jones3/> sem stafaði aðallega af aðstæðum, þar sem þar voru ekki til staðar nauðsynleg úrræði í réttum hlutföllum og skógi vaxin og fjalllend sveitin hentaði ekki fyrir iðnvæðingu. [[Latína]] varð opinbert mál í Wales, þótt alþýðan héldi áfram að tala [[breska|bresku]]. Efri stéttirnar tóku að líta á sig sem Rómverja, sérstaklega eftir útgáfu [[Constitutio Antoniana]] árið 212 sem kvað á um að allir frjálsir menn í [[Rómaveldi]] teldust [[rómverskur ríkisborgararéttur|rómverskir borgarar]].<ref name="Davies915">Davies (2008) p. 915</ref> Rómversk áhrift styrktust enn með útbreiðslu [[kristni]], sem aflaði margra fylgismanna þegar þeir fengu að stunda trú sína opinberlega árið 313.<ref name="Davies915"/> Elstu sagnaritarar, þar á meðal 6. aldar presturinn [[Gildas]], nefndu að árið 383 hefði verið vendipunktur í sögu Wales.<ref name="Davies531">Davies (2008) p. 531</ref> Það ár dró rómverski herforinginn [[Magnus Maximus]], eða Macsen Wledig, allt rómverskt herlið frá Bretlandi til að reyna að vinna keisaratign, ríkti áfram yfir Bretlandi frá [[Gallía|Gallíu]] sem keisari, og færði breskum höfðingjum völd yfir íbúum.<ref>{{Cite book |last=Frere |first=Sheppard Sunderland |title=Britannia: A History of Roman Britain |url=https://archive.org/details/britanniahistory0000frer_g6r4 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1215-3 |edition=3rd, revised |location=London |publication-date=1987 |page=[https://archive.org/details/britanniahistory0000frer_g6r4/page/354 354] |chapter=The End of Roman Britain |author-link=Sheppard Frere}}; {{Cite book |year=1841 |editor-last=Giles |editor-first=John Allen |editor-link=John Allen Giles |contribution=The Works of Gildas, The History, Ch. 14 |contribution-url=https://books.google.com/books?id=3R1mCE7p44MC&pg=PA1 |title=The Works of Gildas and Nennius |publisher=James Bohn |publication-date=1841 |location=London |page=13 }}</ref> Elstu velsku ættartölin nefna Maximus sem stofnanda nokkurra konungsætta.<ref>{{Cite book |title=Y Cymmrodor |date=1887 |publisher=[[Honourable Society of Cymmrodorion]] |editor-last=Phillimore |editor-first=Egerton |volume=VIII |publication-date=1887 |pages=83–92 |chapter=Pedigrees from Jesus College MS. 20 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HlUrAAAAIAAJ&pg=PA83}}; {{Cite book|last=Phillimore |first=Egerton|year=1888 |editor-last=Phillimore |editor-first=Egerton |contribution=The Annales Cambriae and Old Welsh Genealogies, from Harleian MS. 3859 |contribution-url=https://books.google.com/books?id=aFMrAAAAIAAJ&pg=PA141 |title=Y Cymmrodor |volume=IX |publisher=[[Honourable Society of Cymmrodorion]] |publication-date=1888 |pages=141–183}}</ref> Hann er líka nefndur faðir velsku þjóðarinnar.<ref name="Davies531" /> Hann er talinn forfaðir velsks konungs á [[Eliseg-súlan|Eliseg-súlunni]] sem var reist nærri 500 árum eftir að hann yfirgaf Bretland og kemur auk þess fyrir í listum yfir [[fimmtán ættbálkar Wales|fimmtán ættbálka Wales]].<ref name="Rachel Bromwich 2006">Rachel Bromwich, editor and translator. Trioedd Ynys Prydein: The Welsh Triads. Cardiff: [[University of Wales Press]], 3rd Edition, (2006) p. 441–444</ref> ===Ármiðaldir=== [[File:Britain in AD500 - Project Gutenberg eText 16790.jpg|thumb|upright=0.75|Bretland árið 500. Bleiku svæðin sem byggð voru [[Bretar|Bretum]] voru nefnd „Wales“. Ljósbláu svæðin í austri voru byggð [[Germanar|Germönum]], meðan ljósgrænu svæðin í norðri voru byggð [[Gelar|Gelum]] og [[Piktar|Piktum]].]] Erfitt er að átta sig á sögu Wales næstu 400 árin eftir endalok rómverskra yfirráða.<ref name="Davies915"/> Þegar Rómverjar hurfu frá Bretlandi árið 410 réðust ýmsir [[Germanar|germanskir þjóðflokkar]] inn á láglendishéruð Bretlands og urðu þekktir sem [[Engilsaxar]]. Sett hefur verið fram tilgáta um að Engilsaxar hafi rekið [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarstefnu]] sem bitnaði á breskum íbúum.<ref>{{cite web |last=Ravilious |first=Kate |date=21 July 2006 |title=Ancient Britain Had Apartheid-Like Society, Study Suggests |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/07/060721-england.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604070220/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/07/060721-england.html |archive-date=4 June 2011 |access-date=9 September 2010 |publisher=National Geographic News}}</ref> Um árið 500 skiptist landið sem síðar varð Wales milli nokkurra ríkja sem voru sjálfstæð frá Engilsöxum.<ref name="Davies915"/> Þarna urðu til konungsríkin [[Gwynedd]], [[Powys]], [[Dyfed]], [[Ceredigion]], [[Morganwg]], [[Ystrad Tywi]] og [[Gwent]].<ref name="Davies915"/> Fornminjar á láglendinu sem varð síðan England sýna að fyrsta innreið Engilsaxa hefur hopað milli 500 og 550, sem kemur heim við frásagnir frankverskra annála.<ref name="Davies56">Davies (1994) pp. 56</ref> John Davis nefnir að þetta passi við sigur [[Keltneskir Bretar|keltneskra Breta]] í [[orrustan við Mons Badonicus|orrustunni við Mons Badonicus]] gegn Söxum, sem var eignaður [[Artúr konungur|Artúri konungi]] í frásögn [[Nennius]]ar.<ref name="Davies56"/> Snemma á 6. og 7. öld hafði Powys misst mikið af því sem í dag er héraðið [[West Midlands]] til konungsríkisins [[Mersía|Mersíu]], en stóð gegn frekari stækkun þess. [[Aðalbaldur af Mersíu]] sem vildi verja lönd sín, byggði þá [[Skurður Wats|Skurð Wats]]. Samkvæmt Davies var þetta gert með samþykki [[Elisedd ap Gwylog]], konungs Powys þar sem þessi landamæri, sem náðu frá árdal [[Severn]] að árósum [[Dee]], tryggðu honum yfirráð yfir [[Oswestry]].<ref name="Hist Wales 65-66">Davies (1994) pp. 65–66</ref> Eftir kolefnisgreiningu sem benti til að skurðurinn væri 300 árum eldri, var sett fram tilgáta um að rómverskir foringjar í [[Wroxeter]] hefðu byggt hann.<ref>Davies (2008) p. 926</ref> Þessi skurðagröftur hélt áfram í valdatíð [[Offa af Mersíu]] sem gerði enn stærri varnarvirki sem í dag er nefnt [[Skurður Offa]] (''Clawdd Offa'').<ref>David Hill and Margaret Worthington, ''Offa's Dyke: history and guide'', Tempus, 2003, {{ISBN|978-0-7524-1958-9}}</ref> Árið 853 réðust [[víkingar]] á [[Anglesey]], en árið 856 tókst [[Rhodri Mawr]] að sigra og drepa Gorm, foringja þeirra.<ref>Davies (2008) p. 911</ref> Keltnesku Bretarnir í Wales sömdu um frið við víkinga og [[Anarawd ap Rhodri]] gerði bandalag við víkinga í [[Norðymbraland]]i,<ref>{{cite book |last=Charles-Edwards |first=T M |url=https://books.google.com/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA176 |title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe |publisher=[[Leicester University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7185-0231-7 |editor1-last=Brown |editor1-first=Michelle P |editor1-link=Michelle P. Brown |page=104 |contribution=Wales and Mercia, 613–918 |author-link=Thomas Charles-Edwards |access-date=27 November 2010 |editor2-last=Farr |editor2-first=Carol Ann}}</ref> en rauf það svo og gerði samkomulag við [[Alfreð mikli|Alfreð mikla]], konung í [[Wessex]], gegn vesturríkjum Wales. Samkvæmt ''[[Annales Cambriae]]'' kom Anarawd með Englum árið 894 og lagði Ceredigion og Ystrax Tywi í rúst.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |url=https://books.google.com/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA176 |title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe |publisher=[[Leicester University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7185-0231-7 |editor1-last=Brown |editor1-first=Michelle P |editor1-link=Michelle P. Brown |page=176 |contribution=Wales and Mercia, 613–918 |access-date=27 November 2010 |editor2-last=Farr |editor2-first=Carol Ann}}</ref>[[File:CymruMap.PNG|thumb|upright=0.75|Kort af velsku ríkjunum á miðöldum.]] [[File:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|thumb|right|[[Hywel Dda]] á hásæti.]] Suður- og austurhluti Stóra-Bretlands sem Englendingar lögðu undir sig urðu þekkt í Wales sem [[Lloegyr]] sem gæti upprunalega hafa átt við konungsríkið Mersíu, en náði síðan yfir allt England. Elstu vísunina í Lloegyr er að finna í spákvæðinu [[Armes Prydein]] frá byrjun 10. aldar. Sem staðarheiti virðist það fremur nýlegt, en fleirtalan [[Lloegrwys]] („menn Lloegr“) er eldri og algengari. Í miðaldakvæðum eru Englendingar stundum nefndir ''Sacson'' í heild (eins og í dag) en líka ''Eingl'' (Englar), ''Iwys'' (Wessex-búar) o.s.frv. Seinna, þegar England varð eitt ríki, varð algengast að nota Lloegr eða Sacson. Wales-búar héldu áfram að nefna sig ''Brythoniaid'' (Bretóna) langt fram á miðaldir, þótt fyrsta dæmið um nafnið ''Cymru'' sé að finna í lofkvæði handa [[Cadwallon ap Cadfan]] eftir [[Afan Ferddig]] frá um 633.<ref name="Wales Hist 71">Davies (1994) p. 71</ref> Í kvæðinu Armes Prydain, sem er talið ritað um 930–942, eru orðin ''Cymry'' og ''Cymro'' notuð 15 sinnum.<ref>Davies (2008) p. 714</ref> Frá innrás og landnámi Engilsaxa tók fólk í Wales smám saman upp nafnið ''Cymry'' í stað ''Brythoniad''.<ref name="Davies186">Davies (2008) p. 186</ref> Frá 800 varð röð giftinga milli konungsætta til þess að [[Rhodri Mawr]] erfði bæði Gwynedd og Powys. Synir hans stofnuðu þrjár konungsættir: [[Aberffraw]] í Gwynedd, [[Dinefwr]] í [[Deheubarth]] og [[Mathrafal]] í Powys. Barnabarn Rhodris, [[Hywel Dda]], stofnaði [[Seisyllwg]] árið 930 með sameiningu [[Dyfed]] og [[Seisyllwg]], hrakti Aberffraw-ættina frá Gwynedd og Powys og setti svo [[Cyfraith Hywel|velsk lög]] á 5. áratug 10. aldar.<ref>Davies (2008) p. 388</ref> [[Maredudd ab Owain]] (r. 986–99) frá Deneubarth, barnabarn Hywels, hrakti Aberffraw-ættina tímabundið frá Gwynedd og Powys. Barnabarn Maredudds (sonur dóttur hans, [[Angharad]]) [[Gruffydd ap Llywelyn]] (r. 1039-63) náði að leggja ríki frænda sinna undir sig og stækkaði lönd sín inn í England. === Hámiðaldir og síðmiðaldir === [[Gruffydd ap Llywelyn]] var sá eini sem tókst að sameina allt Wales undir sinni stjórn og verða [[konungur Wales]]. Árið 1055 drap Gruffydd ap Llywelyn keppinaut sinn, [[Gruffudd ap Rhydderch]] í orrustu og endurheimti [[Deheubarth]].<ref>{{cite web|title=GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1063), king of Gwynedd and Powys, and after 1055 king of all Wales {{!}} Dictionary of Welsh Biography|url=https://biography.wales/article/arc_s-GRUF-APL-1063|access-date=31 January 2022|website=biography.wales}}</ref> Hann ríkti yfir Wales og lagði undir sig hluta Englands við landamærin.<ref>{{cite book|author=K. L. Maund|url=https://books.google.com/books?id=nja0RSLWq-AC&pg=PA216|title=Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century|publisher=Boydell & Brewer Ltd|year=1991|isbn=978-0-85115-533-3|pages=216–}}</ref> Löndum hans var aftur skipt milli hinna hefðbundnu konungdæma eftir dauða hans.<ref>Maund, Kari ''The Welsh kings'' p.87-97</ref> [[John Davies (sagnfræðingur)|John Davies]] segir að Gruffydd hafi verið eini konungurinn sem ríkti yfir öllu Wales, sem í um sjö ár var sameinað undir einum einvaldi, í fyrsta og síðasta sinn.<ref name="Wales Hist 100">Davies (1994) p. 100</ref> [[Owain Gwynedd]] (1100–70) af Aberffraw-ætt var hins vegar fyrsti velski lávarðurinn sem tók upp titilinn ''princeps Wallensium'' (fursti af Wales) eftir sigur hans í [[Berwyn-fjöll]]um, samkvæmt Davies.<ref name="Wales Hist 128">Davies (1994) p. 128</ref> Á þessum tíma, milli 1053 og 1063 ríkti friður í Wales og innanlandsátökum linnti.<ref>{{Cite book|last=Maund|first=KL|title=Ireland, Wales, and England in the eleventh century}}</ref> Fjórum árum eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] (1005) höfðu [[Normannar]] lagt allt England undir sig.<ref name="Wales Hist 100" /> [[Vilhjálmur sigursæli]] stofnaði röð lávarðsdæma sem hann veitti foringjum í her sínum, meðfram landamærum Wales. Mörk þeirra voru aðeins sett í austri þar sem þau mættu öðrum lénum í Englandi.<ref>Davies (1994) p. 101</ref> Frá 8. áratug 11. aldar tóku þessir lávarðar að leggja undir sig lönd í Suður- og Austur-Wales, vestan við [[Wye-á]]. Landamærahéruðin og ensku lávarðsdæmin í Wales urðu þekkt sem ''Marchia Wallie'', [[Velska Mörkin]], þar sem [[velsku markgreifarnir]] heyrðu hvorki undir velsk lög né ensk.<ref name="Lieberman 1">{{Cite book|title=The Medieval March of Wales: The Creation and Perception of a Frontier, 1066–1283 |first= Max |last=Lieberman |url=https://books.google.com/books?id=2nda0A3pVYAC&pg=PA19|page= 6 |access-date=4 October 2010 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |location=Cambridge|isbn=978-0-521-76978-5}}</ref> Stærð Merkurinnar breyttist með stríðsgæfu markgreifanna í bardögum gegn velsku furstunum.<ref name="BBC History March">{{cite web|title=Chapter 6: The Coming of the Normans |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch6_coming_of_the_normans.shtml|access-date=4 October 2010 |publisher=[[BBC Cymru Wales]] |year=2008|website=[[BBC Cymru Wales]] website}}</ref> Barnabarn Owain Gwynedd, [[Llywelyn mikli]] (1173-1240), tók við trúnaðareiðum annarra velskra lávarða á þingi í [[Aberdyfi]] árið 1216 og varð þá í reynd fyrsti [[prins af Wales|furstinn af Wales]].<ref>Davies (1994) pp. 133–134</ref> Barnabarn hans, [[Llywelyn ap Gruffudd]] tryggði viðurkenningu [[Hinrik 3. Englandskonungur|Hinriks 3.]] á titlinum með [[Montgomery-samningurinn|Montgomery-samningnum]] 1267.<ref>Davies (1994) pp. 143–144</ref> Deilur sem á eftir fylgdu og leiddu meðal annars til handtöku eiginkonu Llywelyns, [[Eleanor af Montfort]], enduðu með innrás [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarðs 1.]]<ref name="Davies151">Davies (1994) pp. 151–152</ref> Eftir ósigur gegn enska hernum sór Llywelyn Englandi trúnaðareið árið 1277.<ref name="Davies151" /> Friðurinn stóð stutt og með [[hernám Wales 1282|hernámi Wales 1282]] batt Játvarður enda á yfirráð velsku furstanna. Eftir lát Llywelyns og aftöku bróður hans, [[Dafydd ap Gruffydd]], sóru þeir velsku lávarðar sem eftir voru Játvarði trúnaðareiða.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/786625.stm |title=Tribute to lost Welsh princess |work=BBC News |date=12 June 2000|access-date=5 March 2007}}</ref> [[Rhuddlan-lögin]] frá 1284 voru undirstaða undir stjórn furstadæmisins í Norður-Wales eftir hernámið, frá 1284 til 1535/36.<ref name="RDEOGB1999" /> Í lögunum var Wales skilgreint sem „innlimað og sameinað“ ensku krúnunni, aðskilið frá Englandi en undir sama konungi. Með lögunum var norðurhlutanum skipt milli dómara í [[Chester]] og dómara í [[Norður-Wales]], en suðurhlutinn heyrði undir dómara í Suður-Wales. Lávarðsdæmin [[Montgomery (Wales)|Montgomery]] og [[Builth]] héldust óbreytt.<ref>Davies, ''Age of Conquest'', pp. 357, 364.</ref> Játvarður reisti röð kastala til að tryggja yfirráð sín í landinu: [[Beumaris-kastali|Beumaris-kastala]], [[Caernarfon-kastali|Caernarfon-kastala]], [[Harlech-kastali|Harlech-kastala]] og [[Conwy-kastali|Conwy-kastala]]. Sonur hans, sem síðar varð [[Játvarður 2. Englandskonungur]], fæddist í Caernarfon árið 1284.<ref>Davies (1994) p. 162</ref> Hann varð fyrsti prinsinn af Wales árið 1301, sem á þeim tíma gaf tekjur frá norðvesturhluta Wales.<ref>Davies (2008) p. 711</ref> [[File:Owain Glyndŵr at Cardiff City Hall.jpg|right|thumb|Stytta af [[Owain Glyndŵr]] í [[Ráðhús Cardiff|ráðhúsi Cardiff]].]] Eftir misheppnaða uppreisn [[Madog ap Llywelyn]] 1294-95 (sem kallaði sig fursta af Wales í [[Penmachno-skjalið|Penmachno-skjalinu]]) og uppreisn [[Llywelyn Bren]] árið 1316, leiddi [[Owain Glyndŵr]] síðustu uppreisnina gegn [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinriki 4.]] og var krýndur fursti af Wales í viðurvist fulltrúa frá Frakklandi, Kastilíu og Skotlandi.<ref name="Wales Hist 194">Davies (1994) p. 194</ref> Glyndŵr hélt síðan þing í nokkrum velskum bæjum, þar á meðal í [[Machynlleth]]. Uppreisnin var brotin á bak aftur árið 1412. Owain fór í felur og ekkert er vitað um afdrif hans eftir 1413.<ref>Davies (1994) p. 203</ref><ref>{{cite web |title=RCAHMW: In the steps of Owain Glyndwr |url=https://rcahmw.gov.uk/in-the-steps-of-owain-glyndwr}}</ref> [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinrik Tudor]] (fæddur í Wales árið 1457) náði að ræna konungdómi í Englandi af [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharði 3.]] og sameina þannig England og Wales undir einni konungsætt. Síðustu leifar velsku laganna voru afnumdar og ensk lög tóku við með [[lög um lög í Wales 1535 og 1542|lögum um lög í Wales 1535 og 1542]] í valdatíð sonar Hinriks, [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]].<ref name="BBC Tudors">{{cite web |title=Wales under the Tudors |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |access-date=21 September 2010 |publisher=BBC |date=5 November 2009 }}</ref> Með því að sameina [[England og Wales]] undir ein lög varð Wales hluti af konungsríkinu Englandi. [[Furstadæmið Wales]] náði nú yfir allt landið, þótt það væri í reynd aðeins furstadæmi að nafninu til.<ref name="RDEOGB1999">{{cite book|title=Illustrated Encyclopedia of Britain |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_r1i1 |page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_r1i1/page/459 459] |publisher=Reader's Digest|year=1999 |location=London |isbn=978-0-276-42412-0 |quote=A country and principality within the mainland of Britain&nbsp;... about half a million}}</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite book|title=The Medieval March of Wales: The Creation and Perception of a Frontier, 1066–1283 |first= Max |last=Lieberman |url=https://books.google.com/books?id=2nda0A3pVYAC&pg=PA19|page= 4 |access-date=4 October 2010 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |location=Cambridge|isbn=978-0-521-76978-5}}</ref> Velsku markgreifadæmin voru afnumin og Wales-búar kusu sér fulltrúa á þingið í Westminster.<ref>Davies (1994) p. 232</ref> === Árnýöld === [[File:George Childs Dowlais Ironworks 1840.jpg|right|thumbnail|''Dowlais Ironworks'' (1840) eftir George Childs (1798–1875).]] Árið 1536 voru íbúar Wales um 278.000, en voru orðnir um 360.000 árið 1620. Þessi fólksfjölgun stafaði aðallega af vexti í sveitum þar sem kvikfjárrækt var undirstaða efnahagslífs Wales-búa. Aukin fjölbreytni atvinnulífs leiddi til meiri stöðugleika og verslunar, en fólksfjölgunin var meiri en hagvöxtur með þeim afleiðingum að lífskjör versnuðu.<ref name=":2">{{Cite web |title=BBC Wales - History - Themes - Chapter 13: Society and politics in early modern Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch13_early_modern_wales.shtml |access-date=2022-09-13 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> Fyrir [[iðnbyltingin í Wales|iðnbyltinguna í Wales]] var smáiðnaður víðs vegar í landinu,<ref name="Davies392">Davies (2008) p. 392</ref> meðal annars iðnaður tengdur landbúnaði, eins og mölun og framleiðsla klæðaefnis úr ull, auk námavinnslu.<ref name="Davies392" /> Landbúnaður var helsta uppspretta auðmagns.<ref name="Davies392" /> Við upphaf iðnvæðingar hófst [[kopar]]bræðsla í kringum [[Swansea]], sem byggðist á aðgangi að kolanámum og höfn sem tengdi svæðið við koparnámur Cornwall í suðri og stórar koparæðar í [[Parys-fjall]]i á Angelsey. Swansea varð helsta miðstöð málmbræðslu fyrir aðra málma en járn á 19. öld.<ref name="Davies392" /> Annar málmiðnaður sem byggðist á járnvinnslu óx í norður- og suðurhlutanum.<ref name="Davies393">Davies (2008) p. 393</ref> Í norðrinu voru járnvinnslur [[John Wilkinson (athafnamaður)|John Wilkinson]] í [[Bersham]] helsta miðstöðin, en í suðri urðu til járnvinnslur í [[Dowlais-járnvinnslan|Dowlais]], [[Cyfarthfa-járnvinnslan|Cyfarthfa]], Plymouth og [[Penydarren-járnvinnslan|Penydarren]]<ref name="Davies393" /> Á 3. áratug 19. aldar voru 40% af öllu [[pottjárn]]i Bretlands framleidd í Wales.<ref name="Davies393" /> Þegar leið á 18. öld höfðu lögfræðingar, læknar, fasteignasalar og embættismenn myndað [[borgarastétt]] sem reisti stærri hús í bæjum Wales.<ref name=":2" /> Seint á 18. öld hóf [[steinskífa|steinskífuvinnsla]] að vaxa hratt, sérstaklega í Norður-Wales. [[Penrhyn-náman]] var opnuð af [[Richard Pennant]] árið 1770 og var komin með 15.000 starfsmenn seint á 19. öld.<ref name="Davies818">Davies (2008) p. 818</ref> Ásamt [[Dinorwic-náman|Dinorwic-námunni]] var hún undirstaða velska steinskífuiðnaðarins. Steinskífuvinnslan hefur verið kölluð „velskasti iðnaðurinn“,<ref name="Davies819">Eignað sagnfræðingnum [[A. H. Dodd]]: Davies (2008) p. 819</ref> en það var þó kolavinnsla sem Wales og íbúar þar urðu þekktastir fyrir. Í byrjun voru kolin notuð til að knýja iðnað innanlands, en þegar skipaskurðir og síðar járnbrautir tengdu markaði saman varð sprenging í eftirspurn. Cardiff, Swansea, [[Penarth]] og [[Barry (Glamorgan)|Barry]] fluttu út kol um allan heim. Kolavinnslan náði hápunkti árið 1913 þegar ársframleiðsla Wales var næstum 61 milljón tonn.<ref>{{cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1912/|title=Wales – the first industrial nation of the World|publisher=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|date=5 October 2008|access-date=9 September 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003192341/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1912/|archive-date=3 October 2011}}</ref> === Nútíminn === [[File:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|thumb|Kröfuganga á vegum [[Plaid Cymru]] í [[Machynlleth]] árið 1949, þar sem herferð fyrir þingi í Wales hófst.]] Sagnfræðingurinn [[Kenneth O. Morgan]] lýsti Wales við upphaf [[fyrri heimsstyrjöld|fyrri heimsstyrjaldar]] sem friðsælli, sjálfsöruggri og velmegandi þjóð. Kolanámurnar gáfu af sér sífellt meiri afurðir. Framleiðslan í Rhondda-dal náði hápunkti með 9,6 milljón tonnum af kolum árið 1913.<ref>{{Cite book |last=John |first=Arthur H. |title=Glamorgan County History, Volume V, Industrial Glamorgan from 1700 to 1970 |publisher=University of Wales Press |year=1980 |location=Cardiff |page=183}}</ref> Í fyrri heimsstyrjöld tóku 272.924 íbúar Wales þátt, eða 21,5% af öllum karlmönnum landsins. Af þeim létu um 35.000 lífið.<ref name="Davies284">Davies (2008) p. 284</ref> Mannfallið varð sérstaklega mikið í [[38. velska fótgönguliðið|38. velska fótgönguliðinu]] í orrustu við [[Mametz Wood]] við Somme og í [[orrustan um Passchendaele|orrustunni um Passchendaele]].<ref>Davies (2008) p. 285</ref> Á fyrsta fjórðungi 20. aldar urðu líka breytingar í stjórnmálum í Wales. Frá 1865 hafði [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslyndi flokkurinn]] haft meirihluta í Wales, og í þingkosningunum 1906 náði aðeins einn frambjóðandi úr öðrum flokki kjöri í Wales, [[Keir Hardie]]. En árið 1906 var barátta iðnverkafólks farin að grafa undan yfirráðum Frjálslyndra í kolahéruðunum í suðri.<ref name="Davies461">Davies (2008) p. 461</ref> Árið 1916 varð [[David Lloyd George]] forsætisráðherra Bretlands, fyrstur Wales-búa.<ref>{{Cite web |title=David Lloyd George (1863–1945) |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/figures/lloyd_george.shtml |access-date=26 September 2010 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=[[BBC Cymru Wales]]}}</ref> Í desember 1918 var Lloyd George endurkjörinn sem leiðtogi samsteypustjórnar með Íhaldsmenn í meirihluta. Léleg viðbrögð hans við verkfalli kolanámufólks árið 1919 átti stóran þátt í fylgishruni Frjálslynda flokksins í Suður-Wales.<ref name="Davies515">Davies (2008) p. 515</ref> Velskt iðnverkafólk tók að styðja [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokkinn]]. Þegar samband námaverkafólks í Bretlandi gerði bandalag við Verkamannaflokkinn 1908 voru þeir fjórir frambjóðendur flokksins sem námaverkafólk studdi allir kjörnir þingmenn. Árið 1922 var helmingurinn af sætum Wales í breska þinginu skipaður frambjóðendum Verkamannaflokksins. Flokkurinn varð eftir það ríkjandi í velskum stjórnmálum fram á 21. öld.<ref name="Davies439">Davies (2008) p. 439</ref> Eftir mikinn hagvöxt á fyrstu tveimur áratugum 20. aldar hófst niðursveifla í hefðbundnum atvinnugreinum Wales frá því snemma á 3. áratugnum fram á seinni hluta 4. áratugarins, sem leiddi til atvinnuleysis og fátæktar.<ref>{{Cite book |last=Morgan |first=Kenneth O. |url=https://archive.org/details/wales18801980reb0000morg/page/208 |title=Rebirth of a Nation: Wales 1880–1980 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |isbn=978-0-19-821760-2 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/wales18801980reb0000morg/page/208 208–210]}}</ref> Í fyrsta sinn í margar aldir tók íbúum Wales að fækka. Atvinnuleysið dróst ekki saman fyrr en eftirspurn jókst vegna [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]].<ref>Davies (2008) p. 918</ref> Í stríðinu börðust Wales-búar á öllum helstu vígstöðvum og um 15.000 létu lífið. [[Luftwaffe]] varpaði sprengjum á hafnirnar í Swansea, Cardiff og Pembroke sem ollu miklu mannfalli. Eftir 1943 voru 10% af Wales-búum yfir 18 ára aldri sem kallaðir höfðu verið í herinn, sendir í kolanámurnar þar sem skortur var á vinnuafli. Þeir urðu þekktir sem [[Bevin-strákarnir]].<ref name="Davies807">Davies (2008) p. 807</ref> [[File:Cofiwch Dryweryn wall after rebuild, October 2020.png|thumb|Veggmálverk til að mótmæla vatnsveitunni í Tryweryn.]] Flokkurinn [[Plaid Cymru]] var stofnaður árið 1925 og hafði á stefnuskrá sinni aukið sjálfstæði frá Bretlandi.<ref name="LLGC Plaid">{{Cite web |title=Disestablishment, Cymru Fydd and Plaid Cymru |url=http://www.llgc.org.uk/ymgyrchu/Datganoli/PlaidCymru/index-e.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206031034/http://www.llgc.org.uk/ymgyrchu/Datganoli/PlaidCymru/index-e.htm |archive-date=6 December 2010 |access-date=25 November 2010 |website=National Library of Wales |publisher=llgc.org.uk}}</ref> Algengt var að nota hugtakið „[[England og Wales]]“ yfir þau lönd sem ensk lög náðu yfir og árið 1955 var Cardiff lýst höfuðborg Wales. Velskufélagið, [[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]], var stofnað árið 1962 vegna ótta við að [[velska]]n myndi brátt deyja út.<ref name="GTJ Cymdeithas yr Iaith Gymraeg">{{Cite web |title=Cymdeithas yr Iaith Gymraeg's first protest, 1963 |url=http://www.gtj.org.uk/index.php?id=5192 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118054912/http://www.gtj.org.uk/index.php?id=5192 |archive-date=18 January 2012 |access-date=25 November 2010 |website=Gathering the Jewels |publisher=gtj.org.uk}}</ref> Þjóðernishyggja fór vaxandi eftir að Tryweryn-dal var fórnað undir vatnsveitu fyrir ensku borgina [[Liverpool]] árið 1965.<ref>{{Cite web |title=Wales on Air: The drowning of Tryweryn and Capel Celyn |url=https://www.bbc.co.uk/wales/walesonair/database/trywerin.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206011841/http://www.bbc.co.uk/wales/walesonair/database/trywerin.shtml |archive-date=6 December 2009 |access-date=25 November 2010 |website=BBc.co.uk |publisher=BBC}}</ref> Þingið samþykkti lög um vatnsveituna, þrátt fyrir að 35 af 36 þingmönnum Wales væru þeim andsnúnir (einn sat hjá). Þorpið [[Capel Celyn]] fór undir vatn. Atvikið vakti athygli á áhrifaleysi Wales í eigin málum gegn meirihluta enskra þingmanna á breska þinginu.<ref name="BBC Tryweryn">{{Cite web |date=19 October 2005 |title=Flooding Apology |url=https://www.bbc.co.uk/liverpool/content/articles/2005/10/17/feature_welsh_reservoir_feature.shtml |access-date=18 October 2008 |website=[[BBC]] website |publisher=BBC}}</ref> Hópar aðskilnaðarsinna, eins og [[Free Wales Army]] og [[Mudiad Amddiffyn Cymru]], voru stofnaðir og skipulögðu aðgerðir frá 1963.<ref name="MAC & FWA">{{Cite book |last=Clews |first=Roy |title=To Dream of Freedom – The story of MAC and the Free Wales Army |url=https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1 |publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=1980 |isbn=978-0-86243-586-8 |pages=[https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1/page/15 15], 21 & 26–31}}</ref> Í aðdraganda þess að [[Karl 3. Bretakonungur|Karl Bretaprins]] var skipaður prins af Wales árið 1969 frömdu þessir hópar nokkrar sprengjuárásir á innviði.<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Our history – Clywedog Dam, Wales −1967 |url=http://www.halcrow.com/Who-we-are/History/Clywedog-dam-Wales-1967/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230051005/http://www.halcrow.com/Who-we-are/History/Clywedog-dam-Wales-1967/ |archive-date=30 December 2011 |access-date=8 January 2012 |website=Halcrow website |publisher=[[Halcrow Group|Halcrow Group Ltd]]}}; {{cite book |last=Clews|first=Roy|title=To Dream of Freedom – The story of MAC and the Free Wales Army|url=https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1|publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=1980 |isbn=978-0-86243-586-8|pages=[https://archive.org/details/todreamoffreedom0000clew_l8i1/page/22 22], 59, 60 & 216}}</ref> Í aukakosningum árið 1966 vann Plaid Cymru þingsæti í fyrsta sinn, þegar [[Gwynfor Evans]] var kosinn í Carmarthen.<ref name="Gwynfor">{{Cite book |last=Gwynfor |first=Evans |title=The Fight for Welsh Freedom |url=https://archive.org/details/fightforwelshfre0000evan |publisher=Y Lolfa Cyf., Talybont |year=2000 |isbn=978-0-86243-515-8 |page=[https://archive.org/details/fightforwelshfre0000evan/page/152 152] |author-link=Gwynfor Evans}}</ref> Undir lok 7. áratugarins hafði sú stefna að beina fjárfestingum að svæðum í Wales sem áttu undir högg að sækja reynst árangursrík til að auka fjölbreytni atvinnulífsins.<ref name="Davies236">Davies (2008) p. 236</ref> Þessi stefna, sem hófst árið 1934, byggðist á þróun iðnfyrirtækja og bættum samgönguinnviðum,<ref name="Davies236" /> sérstaklega [[M4-þjóðvegurinn|M4-þjóðveginum]] sem tengir Suður-Wales við London. Á þessum tíma var talið að atvinnulíf í Wales hvíldi á traustum grunni, en það reyndist bjartsýni þegar kreppa í byrjun 9. áratugarins leiddi til hruns framleiðslufyrirtækja sem stofnuð höfðu verið á 40 undangengnum árum.<ref name="Davies237">Davies (2008) p. 237</ref> === Valddreifing === [[Lög um velsku 1967]] felldu úr gildi hluta af [[lög um Wales og Berwick 1746|lögum um Wales og Berwick]]. Wales var þannig ekki lengur hluti af skilgreiningu Englands. Með því varð Wales að lagalega aðskildu landi (innan Bretlands) í fyrsta sinn síðan [[lög um lög í Wales 1535 og 1542]] voru samþykkt. Lög um velsku bættu líka við þau svið þar sem notkun velskunnar var heimiluð, þar á meðal í réttarfarslegu samhengi.<ref>{{cite web|date=July 2011|title=The Constitution Series: 1 – Wales in the United Kingdom|url=http://www.assembly.wales/Research%20Documents/The%20Constitution%20Wales%20in%20the%20United%20Kingdom%20-%20Quick%20guide-22072011-217207/qg07-0001-English.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420062743/http://www.assembly.wales/Research%20Documents/The%20Constitution%20Wales%20in%20the%20United%20Kingdom%20-%20Quick%20guide-22072011-217207/qg07-0001-English.pdf|archive-date=20 April 2016|access-date=6 April 2016|publisher=National Assembly for Wales}}; {{cite web|title=History of devolution|url=https://senedd.wales/how-we-work/history-of-devolution/|access-date=31 January 2022|website=senedd.wales}}; {{cite web|date=26 July 2012|title=The Welsh language Act of 1967|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/fe99df6b-bf61-3cb0-a695-fa76c013fc98|access-date=31 January 2022|website=BBC}}</ref> [[File:Cofia 1282, a protest against the investiture (1537984)2.jpg|thumb|Cofia (munið) 1282, mótmæli gegn skipan prinsins af Wales árið 1969.]] Í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um valddreifingu til Wales 1979|þjóðaratkvæðagreiðslu]] árið 1979 höfnuðu íbúar Wales stofnun þings með 80% meirihluta. Árið 1997 var haldin önnur þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem tillagan var samþykkt með naumum (50,3%) meirihluta.<ref name="Long Walk" /> [[Þing Wales]] (''Cynulliad Cenedlaethol Cymru'') var stofnað árið 1999 (með [[lög um stjórn Wales 1998|lögum um stjórn Wales 1998]]) og fékk völd til að ákveða fjárráð miðstjórnar Wales, þótt breska þingið héldi réttinum til að takmarka völd þess.<ref name="Long Walk">{{cite news |first= Betsan |last= Powys |title= The long Welsh walk to devolution |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/wales_politics/7813837.stm |access-date= 26 September 2010 |publisher= BBC |date= 12 January 2010 |work= [[BBC News]] website}}</ref> Ríkisstjórnir Bretlands og Wales skilgreina Wales nær undantekningarlaust sem land.<ref name="Number 10">{{cite web|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http:/www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=9 september 2008|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher=[[10 Downing Street]]|date=10 January 2003|access-date=5 November 2010|website=10 Downing Street website|quote=The United Kingdom is made up of four countries: England, Scotland, Wales and Northern Ireland.|url-status=dead}}; {{cite web |url= https://www.walesonline.co.uk/news/welsh-politics/welsh-politics-news/2010/07/03/un-report-causes-stir-with-wales-dubbed-principality-91466-26777027/ |title= UN report causes stir with Wales dubbed 'Principality' |access-date= 25 July 2010 |date= 3 July 2010 |publisher= [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |website= WalesOnline website |quote= ... the Assembly's Counsel General, John Griffiths, <nowiki>[said]</nowiki>: "I agree that, in relation to Wales, Principality is a misnomer and that Wales should properly be referred to as a country. }}</ref> Samkvæmt vef velsku ríkisstjórnarinnar er Wales ekki furstadæmi, þótt það tengist Englandi, og telst hluti af Bretlandi sem sérstakt land.<ref name="WAG FAQ">{{cite web|title=Wales.com FAQs|url=https://www.wales.com/about-wales/frequently-asked-questions#Question_11 |publisher=[[Welsh Government]]|year=2008 |access-date=24 August 2015 |website=Wales.com website}}</ref> Titillinn [[prinsinn af Wales]] er enn veittur krónprinsi bresku konungsfjölskyldunnar, en hefur enga þýðingu í stjórnskipan Wales.<ref name="Matthew">{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon|author-link=Vernon Bogdanor |title=The Monarchy and the Constitution |page=52|publisher=[[Oxford University Press]] |year= 1995 |location= London |isbn= 978-0-19-827769-9|url= https://books.google.com/books?id=lTnHwWWKAR8C&pg=PA52 |access-date= 5 November 2010}}</ref> Lög um ríkisstjórn Wales 2006 eru lög frá breska þinginu sem breyttu hlutverki velska þingsins og auðvelda frekari valddreifingu til þess. Með lögunum varð til stjórnkerfi með sérstöku framkvæmdavaldi sem ber ábyrgð gagnvart löggjafarvaldinu.<ref name="StackPath">{{cite web|title=StackPath|url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/blog/wales-act-new-dawn-welsh-devolution|access-date=31 January 2022|website=www.instituteforgovernment.org.uk|date=11 April 2018 }}</ref> Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2011 getur þingið nú sett lög um öll mál sem heyra undir valdsvið þess, án þess að þurfa samþykki breska þingsins.<ref name="StackPath" /> Með lögum um kosningar til velska þingsins 2020 var það nefnt „Senedd Cymru“ (á velsku) og „Welsh Parliament“ (á ensku) sem átti að endurspegla aukin völd þingsins.<ref name=":12">{{Cite web |title=History of devolution |url=https://senedd.wales/how-we-work/history-of-devolution/ |access-date=2022-01-31 |website=senedd.wales |language=en-GB}}</ref> [[File:Gorymdaith Genedlaethol Cyntaf AUOB Cymru a Yes Cymru, Caerdydd 2019 Wales 07.jpg|thumb|Baráttufundur um [[sjálfstæði Wales]] í Cardiff 2019.]] Í [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild Bretlands að ESB 2016|þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Bretlands að ESB 2016]] kusu íbúar Wales með útgöngu úr Evrópusambandinu, þótt þar væri líka greinilegur munur á afstöðu miðað við England. Samkvæmt Danny Dorling landfræðiprófessor við Oxford-háskóla vildu hin eiginlegu velsku landsvæði, sérstaklega þar sem velska er enn töluð, ekki ganga úr sambandinu.<ref>{{cite web|date=22 September 2019|title=English people living in Wales tilted it towards Brexit, research finds|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2019/sep/22/english-people-wales-brexit-research|access-date=31 January 2022|website=The Guardian}}</ref> Árið 2016 var [[YesCymru]], óháðri herferð fyrir [[sjálfstæði Wales]], hleypt af stokkunum. Hreyfingin hélt sinn fyrsta fund í Cardiff árið 2019.<ref>{{cite web|last=Harries|first=Robert|date=8 November 2020|title=The rise of Yes Cymru and why people are joining in their thousands|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/rise-yes-cymru-people-joining-19231641|access-date=31 January 2022|website=WalesOnline}}</ref> Skoðanakönnun í mars 2021 sýndi 39% stuðning við sjálfstæði þegar óvissir voru útilokaðir, sem var met.<ref>{{cite web|date=4 March 2021|title=Westminster warned as poll shows record backing for Welsh independence|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/mar/04/westminster-warned-as-poll-shows-record-backing-for-welsh-independence|access-date=31 January 2022|website=The Guardian}}</ref> ==Landfræði== Wales er að mestu fjalllent [[land]] við vesturströnd miðhluta eyjunnar [[Stóra-Bretland]]s.<ref name="ONS Cymru">{{Cite book |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/social-trends-rd/the-official-yearbook-of-the-united-kingdom/2005-edition/the-official-yearbook-of-the-united-kingdom---2005-edition.pdf |publisher=[[Office for National Statistics]] |year=2004 |title=UK 2005 – The Official Yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |pages=2 & 30 |access-date=10 February 2012 |isbn=978-0-11-621738-7 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Landið er um það bil 270 km frá norðri til suðurs.<ref>{{cite web|url=http://www.visitwales.co.uk/about-wales-guide-to-wales-culture-people-and-language/welsh-geography/|title=Geography: About Wales|publisher=[[Welsh Government]]|year=2010|access-date=3 October 2010|website=[[Visit Wales]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028210819/http://www.visitwales.co.uk/about-wales-guide-to-wales-culture-people-and-language/welsh-geography/|archive-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Stærð Wales er um það bil 20.779 km².<ref>{{cite web |url=http://eulis.eu/service/countries-profile/england-and-wales/ |publisher=[[EULIS|European Land Information Service]] |title=England and Wales |access-date=2 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720161018/http://eulis.eu/service/countries-profile/england-and-wales/ |archive-date=20 July 2011 }}</ref> Wales á landamæri að Englandi í austri og strönd í allar aðrar áttir: að [[Írlandshaf]]i í norðri og vestri, [[Georgssund]]i og [[Keltahaf]]i í suðvestri, og [[Bristolsund]]i í suðri.<ref>{{cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1974/dec/16/celtic-sea#S5CV0883P0-06989 |title=Celtic Sea |house=House of Commons |date=16 December 1974 |volume=883 |column=317W |access-date=24 október 2021 |archive-date=15 ágúst 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815171657/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1974/dec/16/celtic-sea#S5CV0883P0-06989 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition + corrections|year=1971|publisher=[[International Hydrographic Organization]]|access-date=28 December 2020|page=42 [corrections to page 13]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 October 2011}}</ref> Strönd Wales er um það bil 2.700 km að lengd miðað við flóðamörk, að meðtöldu meginlandinu, Anglesey og Holyhead.<ref>{{cite web |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |title=How long is the UK coastline? |first=Giles |last=Darkes |date=January 2008 |access-date=6 October 2015 |publisher=The [[British Cartographic Society]] |archive-date=27 May 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yAn3CWU?url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |url-status=dead }}</ref> [[Listi yfir eyjar við Wales|Meira en 50 eyjar]] liggja undan strönd Wales. Sú stærsta eru [[Anglesey]] í norðvestri.<ref>{{Cite web|title=Discover Welsh islands with unique scenery, wildlife and heritage|url=https://www.visitwales.com/inspire-me/holidays/escape-welsh-islands|website=VisitWales|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> Mikið af fjölbreyttu landslagi Wales eru fjöll, sérstaklega í norðri og miðhéruðunum. Fjöllin mynduðust á [[síðustu ísöld]]. Hæstu fjöll Wales eru í [[Snowdonia|Snowdoniu]] (''Eryri''), þar á meðal eru fimm yfir 1.000 metrar á hæð. Hæsta fjallið er [[Snowdon]] (''Yr Wyddfa''), 1.085 metrar á hæð.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2009/aug/02/mount-snowdon-cafe|work=[[guardian.co.uk]] |date=2 August 2009|title=High tea: Mount Snowdon's magical mountaintop cafe |access-date=28 September 2010 |location=London |first=Jonathan |last=Glancey}}</ref><ref name="WalesOnline mynyddoedd">{{cite web |url =https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2010/09/22/mountain-upgraded-to-super-status-91466-27315826/ |title = Mountain upgraded to 'super' status |access-date = 30 September 2010 |date = 22 September 2010 |publisher = [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |website=[[WalesOnline]] website}}</ref> Fjórtán velsk fjöll (eða 15 ef Garnedd Uchaf er talið með) sem eru yfir 3.000 fet (914 metrar) á hæð, eru þekkt sem [[Velsku 3000-fjöllin]] og eru öll staðsett á litlu svæði í norðvesturhlutanum.<ref>{{cite web|url=https://www.welsh3000s.co.uk/|publisher=welsh3000s.co.uk |title=The Welsh 3000s Challenge |access-date=28 September 2010}}</ref> Hæsti tindurinn fyrir utan þau er [[Aran Fawddwy]], 905 metrar á hæð, í suðurhluta Snowdoniu.<ref>{{cite web|url=https://www.snowdoniaguide.com/aran_fawddwy.html|publisher=snowdoniaguide.com |title=Aran Fawddwy |access-date=2 October 2010}}</ref> [[Brecon Beacons]] (''Bannau Brycheiniog'') eru í suðurhlutanum (hæsti tindur er [[Pen y Fan]], 886 metrar á hæð),<ref>Nuttall, John & Anne (1999). The Mountains of England & Wales – Volume 1: Wales (2nd edition ed.). Milnthorpe, Cumbria: Cicerone. {{ISBN|978-1-85284-304-5}}.</ref> og tengjast [[Kambríufjöll]]um í [[Mið-Wales]] (hæsti tindur [[Purlumon]], 752 metrar á hæð).<ref>{{cite web|title=Ordnance Survey|url=https://www.bing.com/maps/?mkt=en-gb&v=2&cp=52.4675~-3.7828&lvl=12&sp=Point.52.4675_-3.7828_Plynlimon&sty=s|access-date=6 June 2020}}</ref> [[File:Map of Wales.svg|thumb|left|Þjóðgarðar í Wales.]] Í Wales eru þrír [[þjóðgarður|þjóðgarðar]]: [[Snowdonia-þjóðgarðurinn]], [[Brecon Beacons-þjóðgarðurinn]] og [[Pembrokeshire Coast-þjóðgarðurinn]]. Þar eru auk þess fimm [[svæði með framúrskarandi náttúrufegurð]]: Anglesey, [[Clwyd-fjöll og Dee-dalur]], [[Gower-skagi]], [[Llŷn-skagi]] og [[Wye-dalur]].<ref>{{cite web |url=http://wales.gov.uk/topics/environmentcountryside/consmanagement/aonb/?lang=en |publisher=[[Welsh Government]] |website=[[Welsh Government]] website |title=Areas of Outstanding Natural Beauty |access-date=6 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625232127/http://wales.gov.uk/topics/environmentcountryside/consmanagement/aonb/?lang=en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> Gower-skagi var fyrsta svæðið með framúrskarandi náttúrufegurð í Bretlandi, árið 1956. Árið 2019 voru 40 [[bláfáninn|bláfánastrendur]] í Wales, þrjár bláfánahafnir og ein bláfánaútgerð.<ref>{{Cite web|title=All of Wales' Blue Flag beaches in 2019|url=https://www.walesonline.co.uk/whats-on/travel/wales-blue-flag-beaches-2019-16271891|last=Knapman|first=Joshua|date=14 May 2019|website=walesonline|access-date=15 May 2020}}</ref> Suður- og vesturströnd Wales, ásamt ströndum Írlands og Cornwall, verða oft fyrir vestanvindum frá Atlantshafi sem í gegnum tíðina hafa hrakið mörg skip í strand. Árið 1859 fórust 110 skip undan strönd Wales í fellibyl sem kostaði 800 mannslíf um allt Bretland.<ref>Davies (2008) p.778</ref> Mesti skipstapinn var þegar skipið ''[[Royal Charter (skip)|Royal Charter]]'' sökk undan Anglesey og 459 farþegar fórust.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/tomparryllandudnopier.shtml |publisher=BBC |date=28 April 2006 |title=Stormy Weather |access-date=26 September 2010 |website=[[BBC]] North West Wales website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035354/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/tomparryllandudnopier.shtml |archive-date=26 January 2011 }}</ref> Á 19. öld fórust yfir 100 skip þar og að meðaltali 78 sjómenn drukknuðu á hverju ári.<ref name="Davies 814">Davies (2008) p.814</ref> Skip fórust vegna stríðsátaka við Holyhead, [[Milford Haven]] og Swansea.<ref name="Davies 814"/> Strendur Anglesey og Pembrokeshire eru illræmdar fyrir skipsskaða, vegna skerja og ólýstra eyja. Einn af frægustu skipstöpum þar á síðustu árum var þegar ''[[Sea Empress-olíulekinn|Sea Empress]]''-olíuskipið strandaði þar árið 1996.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/06/uk_the_sea_empress_disaster/html/1.stm |publisher=BBC |year= 2000|title=In detail: The Sea Empress disaster|access-date=26 September 2010 |work=[[BBC News]] website}}</ref> Fyrstu landamærin milli Wales og Englands voru á landi, fyrir utan ána Wye, sem voru fyrstu viðurkenndu mörkin.<ref name="Davies75">Davies (2008) p. 75</ref> [[Díki Offa]] átti að vera markalína, en Llewellyn lagði undir sig stór landsvæði handan þess.<ref name="Davies75"/> Með sambandslögunum 1536 var dregin lína frá mynni árinnar Dee í norðri að mynni Wye í suðri,<ref name="Davies75"/> en lengi á eftir voru margar markalínur óljósar og á hreyfingu þar til lög um lokanir á sunnudögum í Wales voru samþykkt árið 1881. Þau neyddu fyrirtæki til að ákveða hvoru landinu þau vildu tilheyra.<ref name="Davies75"/> ==Stjórnmál== [[Mynd:Senedd.JPG|thumb|right|Þinghúsið í Wales, [[Senedd]], var opnað árið 2006]] [[File:Rhun Ap Iorwerth official photo 2026 (cropped).jpg|thumb|right|Rhun ap Iorwerth, fyrsti ráðherra [[velska þingsins]]; 2026]] Wales er hluti af [[Bretland]]i sem hefur þing og ríkisstjórn í [[Westminster]]. Wales á 40 þingmenn í fulltrúadeild [[breska þingið|breska þingsins]]. [[Breski verkamannaflokkurinn]] ræður flestum þeirra eða 22 þingsætum, sjálfstjórnarflokkurinn [[Plaid Cymru]] fjögur og [[Breski íhaldsflokkurinn]] fjórtán. [[Ráðherra Wales]] situr í [[ríkisstjórn Bretlands]] og ber þar ábyrgð á málum sem varða Wales og [[ráðuneyti Wales]] heyrir undir hann. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslur í Wales og Skotlandi árið 1997 var ákveðið að þessi lönd fengju takmarkaða heimastjórn. [[Lög um ríkisstjórn Wales 1998]] voru sett árið 1998. Þar með var [[þing Wales]] stofnað. Þann 1. júlí 1999 voru völd ráðherra Wales að hluta flutt til nýskipaðrar [[ríkisstjórn Wales|ríkisstjórnar Wales]]. Þing Wales fékk þar með heimild til að fara með fjárveitingarvald í þeim málum sem það fær til umfjöllunar í samræmi við fjárlög breska ríkisins. Ný [[lög um ríkisstjórn Wales 2006]] gáfu velska þinginu löggjafarvald sem er sambærilegt við það sem [[skoska þingið|skoska]] og [[norðurírska þingið|norður-írska þingið]] hafa. Á velska þinginu sitja 60 þingmenn kosnir til fjögurra ára í senn. Þingið kýs [[fyrsti ráðherra Wales|æðsta ráðherra]] sem skipar ríkisstjórn. Ríkisstjórn Wales ber einkum ábyrgð á tuttugu sviðum sem henni eru falin, þar á meðal landbúnaði, efnahagsþróun, menntamálum, heilsugæslu, húsnæðismálum, sveitarstjórnum, félagsþjónustu, ferðaþjónustu og velskri tungu. Þingið hefur jafnframt vald til að setja lög í þessum málaflokkum. Frá 2006 hafa fleiri málaflokkar bæst við. Wales var sérstakt [[Evrópukjördæmi]] sem átti fjóra fulltrúa á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]]. === Sveitastjórnir === Wales er skipt í 22 sveitarfélög (sýsluumdæmi eða borgir) frá 1996. Þau bera ábyrgð á allri opinberri þjónustu í héraði eins og skólum, félagsþjónustu, umhverfismálum og vegagerð.<ref>{{Vefheimild|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en |titill=Local Authorities |útgefandi=[[Ríkisstjórn Wales]] |mánuðurskoðað=24. apríl|árskoðað=2015}}</ref>. Í Wales eru sex borgir: [[Cardiff]], [[Newport (Wales)|Newport]], [[Swansea]], [[Bangor (Gwynedd)|Bangor]], [[St Asaph]] og [[St Davids]]. Í töflunni eru borgir merktar með * og sýslur með †. Velsk nöfn eru gefin upp í sviga ef þau eru ólík. {| class="wikitable" |- valign="top" |<center>'''Kort af aðalsvæðum'''</center>[[File:Wales Administrative Map 2009.png|noframe|400px|link=]] || * [[Blaenau Gwent]] † * [[Bridgend (sýsla)|Bridgend]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') † * [[Caerphilly (sýsla)|Caerphilly]] (''Caerffili'') † * [[Cardiff]] (''Caerdydd'') * * [[Carmarthenshire]] (''Sir Gaerfyrddin'') * [[Ceredigion]] * [[Conwy (sýsla)|Conwy]] † * [[Denbighshire]] (''Sir Ddinbych'') * [[Flintshire]] (''Sir y Fflint'') * [[Gwynedd]] * [[Isle of Anglesey]] (''Ynys Môn'') * [[Merthyr Tydfil]] (''Merthyr Tudful'') † * [[Monmouthhérað]] (''Sir Fynwy'') * [[Neath Port Talbot]] (''Castell-nedd Port Talbot'') † * [[Newport (Wales)|Newport]] (''Casnewydd'') * * [[Pembrokeshire]] (''Sir Benfro'') * [[Powys]] * [[Rhondda Cynon Taf]] † * [[Swansea]] (''Abertawe'') * * [[Torfaen]] (''Tor-faen'') † * [[Vale of Glamorgan]] (''Bro Morgannwg'') † * [[Wrexham (sýsla)|Wrexham]] (''Wrecsam'') † |} ==Efnahagslíf== [[File:Profile of Wales.png|thumb|right|Yfirlit yfir efnahagslíf Wales árið 2012.]] Síðustu 250 ár hefur Wales breyst úr því að vera fyrst og fremst landbúnaðarland, í iðnaðarhagkerfi og síðan [[eftiriðnaðarhagkerfi]].<ref>Davies (2008), pp. 233, 697; {{Cite book |last=Day |first=Graham |url=https://archive.org/details/makingsensewales00dayg |title=Making sense of Wales |publisher=University of Wales Press |year=2002 |isbn=978-0-7083-1771-6 |location=Cardiff |page=[https://archive.org/details/makingsensewales00dayg/page/n96 87] |url-access=limited}}</ref> Á 6. áratug 20. aldar var verg landsframleiðsla í Wales tvisvar sinnum stærri en í [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldinu]], en á 3. áratug 21. aldar var verg landsframleiðsla á Írlandi fjórum sinnum stærri en í Wales. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur [[þjónustugeirinn]] staðið undir meirihluta starfa, sem er einkenni á þróuðum hagkerfum.<ref>Davies (2008), p. 233–234</ref> Samkvæmt gögnum OECD og Eurostat var verg landsframleiðsla í Wales árið 2018 75 milljarðar punda, sem var aukning um 3,3% frá árinu áður. Verg landsframleiðsla á mann var 23.866 pund, sem var aukning um 2,9% milli ára, samanborið við um 25.000 á Ítalíu, 22.000 á Spáni, 20.000 í Slóveníu og 30.000 á Nýja-Sjálandi.<ref>{{Cite web |last=Barry |first=Mark |date=4 January 2021 |title=The Environment, Tax and Wales |url=https://swalesmetroprof.blog/2021/01/04/the-environment-tax-and-wales/#_edn25 |access-date=13 January 2021 |website=swalesmetroprof.blog}}</ref><ref name="Nation Cymru">{{Cite news |last=Lloyd |first=Dai |date=14 November 2020 |title=Wales is not a global anomaly – it can be independent just like every other nation |publisher=Nation Cymru |url=https://nation.cymru/opinion/wales-is-not-a-global-anomaly-it-can-be-independent-just-like-every-other-nation/ |access-date=13 January 2021}}</ref> Á þremur mánuðum fyrir desember 2017 voru 72.7% af fólki á vinnualdri með vinnu, miðað við 75,2% í Bretlandi öllu.<ref name=":0">{{Cite web |title=Llywodraeth Cymru {{!}} Welsh Government |url=http://gov.wales/statistics-and-research/key-economic-statistics |access-date=24 February 2018 |website=gov.wales }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Skattaárið 2018-19 var fjárlagahalli Wales 19,4% af áætlaðri landsframleiðslu.<ref name="Cardiff">{{Cite news |date=2 July 2019 |title=Shortfall in public finances in Wales due to lower revenues, report finds |work=Cardiff University |url=https://www.cardiff.ac.uk/news/view/1523654-shortfall-in-public-finances-in-wales-due-to-lower-revenues,-report-finds |access-date=23 April 2020}}</ref> Árið 2019 var Wales 5. stærsti útflytjandi rafmagns í heiminum (22,7 teravattstundir).<ref>{{Cite web |last=Donovan |first=Owen |date=16 March 2020 |title=Wales' Fiscal Future – Public Finances within the UK & Independence |url=https://stateofwales.com/2020/03/wales-fiscal-future-public-finances-within-the-uk-independence/ |access-date=20 January 2021 |website=The State of Wales |publisher=The State of Wales}}</ref><ref name="Nation Cymru" /> Árið 2021 sagði ríkisstjórn Wales að yfir helmingur af orkuþörf landsins kæmi frá endurnýjanlegum orkugjöfum, þar af 2% frá 363 [[vatnsaflsvirkjun]]um í einkaeigu.<ref name="BBC210302">{{Cite news |last=Duggan |first=Craig |date=2 March 2021 |title=Climate change: Private hydropower schemes 'on cliff edge' |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56242378 |access-date=2 March 2021}}</ref> Samkvæmt breskum lögum leggur Wales framlög til hluta sem ekki nýtast landinu beint, eins og til dæmis 5 milljarða til háhraðalestarinnar [[High Speed 2]] sem ráðgjafi bresku og velsku ríkisstjórnarinnar í flutningum, Mark Barry, telur að muni skaða efnahag Wales um 200 milljónir punda. Wales greiðir líka meira fyrir varnarmál en mörg lönd af svipaðri stærð. Wales greiðir þannig tvisvar sinnum meira en Írland.<ref>{{Cite news |last=Barry |first=Mark |date=7 January 2020 |title=Wales and HS2… |url=https://swalesmetroprof.blog/2020/01/07/wales-and-hs2/ |access-date=13 January 2021 |newspaper=Mark Barry}}</ref> Breska ríkisstjórnin eyðir 1,75 milljörðum á ári í herinn í Wales, sem er næstum jafn mikið og Wales ver til menntamála á ári (1,8 milljón pund 2018/19) og fimm sinnum meira en varið er til lögreglunnar (365 milljón pund).<ref>{{Cite web |title=IISS Military Balance 2020 |url=https://www.iiss.org/-/media/images/comment/military-balance-blog/2020/02/new-defence-budgets-and-expenditure-2019.jpg?h=586&la=en&mw=865&w=865&hash=FFC0A4DBDC2F9F9DF53D890823D6F0073CA75ABF |publisher=International Institute for Strategic Studies |access-date=2023-01-06 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803180459/https://www.iiss.org/-/media/images/comment/military-balance-blog/2020/02/new-defence-budgets-and-expenditure-2019.jpg?h=586&la=en&mw=865&w=865&hash=FFC0A4DBDC2F9F9DF53D890823D6F0073CA75ABF |url-status=dead }}</ref> Frá miðri 19. öld til eftirstríðsáranna var kolavinnsla helsti iðnaður landsins. Framleiðslan náði hámarki árið 1913 þegar um 233.000 menn og konur störfuðu í kolanámum í Suður-Wales og unnu þar 56 milljón tonn af kolum.<ref>{{Cite web |year=2002 |title=South Wales coalfield timeline |url=https://www.agor.org.uk/cwm/timeline.asp |access-date=11 September 2010 |publisher=University of Wales Swansea}}</ref> Cardiff var einu sinni stærsta kolahöfn heims og um nokkurra ára skeið fyrir fyrri heimsstyrjöld fóru þar um fleiri tonn af kolum en í London eða Liverpool.<ref>{{cite news|title= Coal Exchange to 'stock exchange'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm |publisher=BBC|access-date=11 October 2008|date=26 April 2007|work=[[BBC News]] website}}; {{Cite web |date=18 April 2007 |title=Coal and Shipping Metropolis of the World |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105222219/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |archive-date=5 January 2009 |access-date=11 October 2008 |website=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]] website |publisher=[[National Museum Wales|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]}}</ref> Á 3. áratugnum störfuðu yfir 40% karla í Wales í [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]].<ref name="IWA 2003">{{Cite book |last=Williams |first=Phil |url=https://books.google.com/books?id=6oXtL_7xFssC&pg=PA31 |title=The psychology of distance: Wales: one nation |date=September 2003 |publisher=[[Institute of Welsh Affairs]] |isbn=978-1-86057-066-7 |series=Papurau Gregynog |volume=3 |location=Cardiff |publication-date=2003 |page=31 |author-link=Phil Williams (Welsh politician)}}</ref> Samkvæmt stjórnmálamanninum [[Phil Williams (stjórnmálamaður)|Phil Williams]] lagði [[kreppan mikla]] efnahag Wales í rúst vegna þess hve háður hann var kolum og stáli.<ref name="IWA 2003" /> Frá miðjum 8. áratugnum fóru fram miklar breytingar á efnahagslífi Wales þar sem fjöldi starfa í þungaiðnaði hvarf og í staðinn komu störf í [[léttur iðnaður|léttum iðnaði]] og þjónustu. Seint á 8. áratugnum og snemma á þeim 9. tókst Wales að laða að erlenda fjárfestingu yfir meðaltali Bretlands.<ref>{{Cite web |last=Massey |first=Glenn |date=August 2009 |title=Review of International Business Wales |url=http://wales.gov.uk/docs/det/publications/091013reviewofibwen.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204133015/http://wales.gov.uk/docs/det/publications/091013reviewofibwen.pdf |archive-date=4 December 2009 |access-date=11 September 2010 |publisher=[[Welsh Government]] |page=10}}</ref> Mikið af þessum nýju iðnfyrirtækjum voru undirverksmiðjur þar sem hæst launuðu störfin innan fyrirtækjanna voru annars staðar.<ref>{{Cite web |title=A Review of Local Economic and Employment Development Policy Approaches in OECD Countries |url=http://wales.gov.uk/docs//dfm/research/090617oecden.pdf |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110222124621/http://wales.gov.uk/docs//dfm/research/090617oecden.pdf |archive-date=22 February 2011 |access-date=11 September 2010 |website=OECD Local Economic and Employment Development (LEED) Programme |publisher=OECD |page=8}}</ref><ref name="Economi">{{Cite web |year=2005 |title=Wales A Vibrant Economy |url=http://wales.gov.uk/deet/publications/bande/wave/wavee.pdf?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100213180226/http://wales.gov.uk/deet/publications/bande/wave/wavee.pdf?lang=en |archive-date=13 February 2010 |access-date=2 October 2010 |publisher=[[Welsh Government]] |pages=12, 22, 40, 42}}</ref> Lélegur jarðvegur í stórum hluta Wales hentar illa fyrir jarðrækt, svo [[kvikfjárrækt]] hefur verið ríkjandi í landbúnaði. Um 78% landsins eru nýtt í landbúnaði.<ref>{{Cite web |title=Area of agricultural land, by type of crop and grass (Thousand Hectares) |url=http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=2829 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303114602/http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=2829 |archive-date=3 March 2012 |access-date=2 October 2010 |website=StatsWales}}</ref> Landslag Wales með þrjá þjóðgarða og [[bláfáni|bláfánastrendur]] dregur að [[ferðaþjónusta|ferðamenn]] sem styrkir efnahaginn í dreifbýlinu.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8672318.stm |title=Tourism hope over record 45 beach flags in Wales |publisher=BBC|date=11 May 2010|access-date=7 September 2010|work=[[BBC News]] website}}; {{Cite web |title=Tourism – Sector Overview Wales |url=http://www.gowales.co.uk/en/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/tourism/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409072132/http://www.gowales.co.uk/en/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/tourism/index.html |archive-date=9 April 2010 |access-date=7 September 2010 |website=[[GO Wales]] website |publisher=[[GO Wales]]}}</ref> Líkt og Norður-Írland eru tiltölulega fá mjög virðisaukandi störf í Wales, eins og í fjármálageiranum og rannsóknum og þróun, sem má að hluta rekja til skorts á mannfjölda og stóru borgarsvæði.<ref name="Economi" /> Þetta endurspeglast í því að framleiðni á mann er lægri en í öðrum héruðum Bretlands að meðaltali. Árið 2002 var framleiðni í Wales 90% af meðaltali Evrópusambandsins og 80% af meðaltali Bretlands.<ref name="Economi" /> Í júní 2008 varð Wales fyrsta landið sem fékk [[Fairtrade-vottun]].<ref>{{Cite web |date=6 June 2008 |title=Welsh Government &#124; Written – Wales – the world's first 'Fair Trade Nation' |url=http://wales.gov.uk/about/cabinet/cabinetstatements/2008/wft/?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122150728/http://wales.gov.uk/about/cabinet/cabinetstatements/2008/wft/?lang=en |archive-date=22 January 2010 |access-date=19 June 2010 |website=[[Welsh Government]] website |publisher=[[Ríkisstjórn Wales]]}}</ref> Gjaldmiðill Wales er [[sterlingspund]]. Margir velskir bankar gáfu út seðla á 19. öld. Síðasti bankinn sem gerði það lokaði árið 1908. Síðan þá hefur [[Englandsbanki]] haft einkaleyfi á útgáfu seðla í Wales.<ref>{{Cite web |last=Carradice |first=Phil |title=The collapse of the Welsh banks |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/waleshistory/2010/03/collapse_of_welsh_banks.html#more/ |access-date=30 September 2010 |website=[[BBC Cymru Wales]] website |publisher=BBC }}; {{cite web |url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/about/scottish_northernireland.htm |title=The Bank of England's Role in Regulating the Issue of Scottish and Northern Ireland Banknotes |publisher=[[Bank of England]] |year=2010 |access-date=30 September 2010 |website=[[Bank of England]] website |archive-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204061720/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/about/scottish_northernireland.htm |url-status=dead }}</ref> [[Viðskiptabanki Wales]] var stofnaður af [[Julian Hodge]] árið 1971. Hann var keyptur af [[Skotlandsbanki|Skotlandsbanka]] árið 1988 og sameinaður móðurfélagi hans árið 2002.<ref>{{Cite web |title=Commercial Bank of Wales, Carmarthen Branch, Papers |url=http://www.archiveswales.org.uk/anw/get_collection.php?inst_id=30&coll_id=1738&expand= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716085038/http://www.archiveswales.org.uk/anw/get_collection.php?inst_id=30&coll_id=1738&expand= |archive-date=16 July 2011 |access-date=8 September 2010 |publisher=Archives Wales}}</ref> [[Breska myntsláttan]] sem gefur út [[mynt]] Bretlands hefur verið staðsett í [[Llantrisant]] frá 1980.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=www.royalmint.gov.uk |url=http://www.royalmint.com/Corporate/History/OurHistory.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012035225/http://www.royalmint.com/Corporate/History/OurHistory.aspx |archive-date=12 October 2010 |access-date=26 September 2010 |website=[[Royal Mint]] website |publisher=[[Royal Mint]]}}</ref> Síðan tugakerfi var tekið upp árið 1971 hefur minnst ein mynt í dreifingu lagt áherslu á Wales, eins og einspundamyntin 1995 og 2000.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=The New Designs Revealed |url=http://www.royalmint.com/newdesigns/designsRevealed.aspx |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080522150734/http://www.royalmint.com/newdesigns/designsRevealed.aspx |archive-date=22 maí 2008 |access-date=11 October 2008 |website=[[Royal Mint]] website |publisher=[[Royal Mint]] }}</ref> Árið 2020 og inn í 2021 höfðu lokanir og takmarkanir vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|Kórónaveirufaraldursins]] áhrif á öll svið efnahagslífsins, sérstaklega ferðaþjónustu og hótelgeirann, um allt Bretland.<ref>{{Cite web |date=18 March 2021 |title=Covid-19 impact on the Tourism and Hospitality Sector, an insight from the latest Economic Commentary |url=https://fraserofallander.org/covid-19-impact-on-the-tourism-and-hospitality-sector-an-insight-from-the-latest-economic-commentary/ |publisher=University of Strathclyde |quote=... health and economic crisis ... In particular, tourism and hospitality suffered notable losses from the pandemic.}}</ref> ==Íbúar== Íbúafjöldi Wales tvöfaldaðist milli 1801 og 1851; var 587.000 og varð 1.163.000, og hafði náð 2.421.000 árið 1911. Mest fjölgun varð í kolanámuhéruðunum eins og [[Glamorganshire]] þar sem íbúafjöldin var kominn yfir milljón árið 1911 en var aðeins rúm 70.000 árið 1801.<ref>Brian R. Mitchell and Phyllis Deane, ''Abstract of British Historical Statistics'' (Cambridge, 1962) pp 20, 22</ref> Þessa aukningu má að miklu leyti skýra með [[lýðfræðilega umbreytingin|lýðfræðilegu umbreytingunni]] sem flest iðnaðarríki gengu í gegnum við að dánarhlutfall féll meðan fæðingarhlutfall hélst stöðugt. Aðflutningur fólks til Wales var líka mikill á sama tíma vegna iðnvæðingarinnar, sérstaklega frá Englandi, en líka frá Írlandi og í minna mæli frá öðrum stöðum,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/wales/storyofwelsh/content/industrialrevolution.shtml |title=Industrial Revolution |publisher=BBC |access-date=17 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|author=LSJ Services [Wales] Ltd |url=http://www.therhondda.co.uk/living/population.html |title=Population ''therhondda.co.uk''. Retrieved 9 May 2006 |publisher=Therhondda.co.uk |access-date=17 October 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080520075715/http://www.therhondda.co.uk/living/population.html |archive-date = 20 May 2008}}</ref> eins og [[velskir Ítalir|Ítalíu]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/migration_italian.shtml |title=BBC Wales&nbsp;– History&nbsp;– Themes&nbsp;– Italian immigration |publisher=BBC |access-date=17 October 2009}}</ref> Á 20. öld komu margir innflytjendur frá öðrum löndum [[Breska samveldið|Breska samveldisins]] í Karíbahafinu og Suður-Asíu og settust að í borgunum. Margt af því fólki lítur á sig sem Walesbúa.<ref>{{Cite web|url=http://www.socialistunity.com/?p=1587|title=Socialist Unity &#124; Debate & analysis for activists & trade unionists|access-date=10 October 2016|archive-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018050201/http://www.socialistunity.com/?p=1587|url-status=dead}}</ref> Árið 1972 var íbúafjöldinn í Wales 2,74 milljónir og hélst nokkurn veginn stöðugur í um áratug. Snemma á 9. áratugnum fækkaði fólki vegna brottflutninga en síðan þá hefur aðflutningur verið aðeins meiri en brottflutningur og á stærri þátt í vexti íbúafjöldans en fæðingartíðni.<ref name="Overview">{{cite web|title=Wales's Population: A Demographic Overview 1971–2005|url=http://new.wales.gov.uk/docrepos/40382/40382313/statistics/population/pop-2007/wales-pop2005/wales-pop2005-e1.pdf?lang=en|website=New.wales.gov.uk|url-status=dead|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080719000928/http://new.wales.gov.uk/docrepos/40382/40382313/statistics/population/pop-2007/wales-pop2005/wales-pop2005-e1.pdf?lang=en|archive-date=19 July 2008|access-date=29 August 2017}}</ref> Vöxturinn var 5% milli 2001 og 2011 þegar íbúar voru rétt rúmlega þrjár milljónir. Íbúar Wales voru þá 4,8% af heildaríbúafjölda Bretlands.<ref name="Region populations">{{cite web|title=2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom, 27 March 2011|url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf|year=2012|publisher=Office for National Statistics|access-date=19 December 2012|archive-date=5 janúar 2016|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf|url-status=dead}}</ref> Í Wales eru sex borgir: Auk Cardiff, Newport og Swansea, eru [[Bangor (Gwynedd)|Bangor]], [[St Asaph]] og [[St Davids]] líka skilgreindar sem borgir. ===Tungumál=== [[Velska]] er [[keltnesk mál|keltneskt mál]]<ref>{{cite book |last1=Davies |first1=Janet |title=The Welsh Language: A History |date=2014 |publisher=[[University of Wales Press]] |location=Cardiff |isbn=978-1-78316-019-8 |edition=2|pages=1, 4}}</ref> og er skyldust [[bretónska|bretónsku]] og [[kornbreska|kornbresku]]. Málfræðingar telja að keltnesku málin hafi borist til Bretlandseyja um 600 f.o.t.{{sfn|Davies|2014|p=6}} [[Enska]] tók yfir í stað [[bresk mál|bresku málanna]] í Bretlandi og barst til Wales eftir að [[konungdæmið Powys]] féll á 8. öld.{{sfn|Davies|2014|p=19}} Biblíuþýðingar á velsku og [[siðaskiptin]] sem hvöttu til notkunar [[alþýðumál]]s í messum, áttu þátt í að málið lifði af meðal alþýðufólks, en yfirstéttin hafði þá tekið upp ensku frá 15. öld. Fyrstu lögin um velsku voru samþykkt 1942 og síðan þá hafa nokkur lög styrkt opinbera stöðu málsins.{{sfn|Davies|2014|p=117, 120, 122–123}} Á 7. áratug 20. aldar var tekið að setja upp tvítyngd götuskilti á velsku og ensku. Opinberir aðilar og einkaaðilar hafa líka tekið að nota bæði málin og frá 2011 er velska eitt af opinberum málum Bretlands.{{sfn|Davies|2014|p=122–123}} Nær allir Walesbúar tala ensku og hún er aðalsamskiptamálið á flestum stöðum. [[Málskipti]] eru algeng alls staðar í Wales og ganga undir ýmsum nöfnum.<ref name="Davies 262">Davies (2008) p. 262</ref> [[Venska]] (velsk enska) er ensk mállýska sem töluð er í Wales. Hún er undir áhrifum frá velskri málfræði og notar mikið af tökuorðum úr velsku. Samkvæmt sagnfræðingnum John Davies hefur venskan orðið fyrir meiri fordómum en nokkuð annað frá Walesbúum.<ref>Davies (1994) p. 623</ref><ref>{{cite news |url =http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17853095&method=full&siteid=50082&headline=why-butty-rarely-leaves-wales-name_page.html|first=Claire |last=Hill |title =Why butty rarely leaves Wales |access-date= 15 November 2010 |date=2 October 2006 |publisher= [[Media Wales|Media Wales Ltd]] |work=[[WalesOnline]] website}}</ref> Í norður- og vesturhluta Wales eru enn svæði þar sem aðallega er töluð velska og fólk lærir ensku sem annað mál. Manntalið árið 2011 sýndi að 562.016 manns, 19% íbúa, gátu talað velsku, sem var örlítil fækkun frá 2001 þegar 20,8% sögðust geta talað málið.<ref name="2011 Census Language">{{cite news |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286268 |title=2011 Census, Key Statistics for Unitary Authorities in Wales |publisher=Office for National Statistics |date=11 December 2012 |access-date=11 December 2012 |archive-date=5 júní 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605121546/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286268 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.byig-wlb.org.uk/English/publications/Publications/332.doc |title=Census 2001: Main statistics about Welsh |publisher=[[Welsh Language Board]] |access-date=30 September 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063247/http://www.byig-wlb.org.uk/english/publications/publications/332.doc |archive-date=24 May 2011 }}</ref> == Menning == [[Mynd:St_David's_Day_at_the_Senedd_-_Dydd_G%C5%B5yl_Dewi_yn_y_Senedd_2014_(12949993074).jpg|thumb|right|Stúlkur í velskum þjóðbúningi á [[Davíðsdagur|Davíðsdegi]] (1. mars) í velska þinghúsinu.]] Menning Wales byggist á sérstöku tungumáli, hefðum, sögu, trú og hátíðum sem eiga sér langa sögu í Wales. Þjóðartákn Wales eru [[rauði drekinn í Wales]], [[púrrulaukur]] og (nýlega) [[páskalilja]]n. Verndardýrlingur Wales er [[heilagur Davíð]], sem var biskup í Wales á 6. öld. Wales deilir líka menningu með Englandi og margir þekktustu rithöfundar og skáld Wales, eins og [[Dylan Thomas]], hafa skrifað á ensku fremur en velsku. [[Velskur þjóðbúningur]] var mótaður á 19. öld úr hefðbundnum klæðnaði kvenna og [[velskur hattur]] varð þekktur sem einkenni á honum frá fyrri hluta 19. aldar. Wales er líka þekkt fyrir [[harpa|hörpuleik]] og [[hirðskáld]] miðalda sem ortu upp úr [[velsk goðafræði|goðafræði og sögnum]] Bretlands. Sagnir um [[Artúr konungur|Artúr konung]] eru áberandi hluti af þessari hefð. [[Geoffrey frá Monmouth]] sem fæddist í Velsku Mörkinni á 12. öld átti þátt í að breiða þessar sagnir út um allan heim með riti sínu um konunga Bretlands á latínu. [[Öldungakirkjan í Wales]] þróaðist sem grein af [[meþódistar|meþódistakirkjunni]] á 18. öld og var lengi með öflugan söfnuð í Wales.<ref>{{cite web |title=Our History |url=http://www.ebcpcw.cymru/english/about/our-history |publisher=The Presbyterian Church of Wales |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205454/http://www.ebcpcw.cymru/english/about/our-history |archive-date=20 April 2016 |url-status=dead }}</ref> Nú telur rétt rúmlega helmingur Wales-búa sig [[kristni|kristinn]] og kirkjusókn er með því minnsta sem gerist í Bretlandi.<ref name="nolonger">{{cite web |last1=Williamson |first1=David |title=Wales is no longer a nation of churchgoers but faith is alive |url=https://www.walesonline.co.uk/news/news-opinion/wales-no-longer-nation-churchgoers-7025782 |publisher=Wales Online |date=24 April 2014 |access-date=7 April 2016}}</ref> Wales er þekkt sem „söngvalandið“ út af [[eisteddfod]]-hátíðunum sem ganga út á keppni í ljóðlist, skáldskap, söng og tónlist. Eisteddfod á sér fyrirmynd frá miðöldum, en var endurvakin á 18. öld. Þekktir velskir söngvarar eru meðal annars [[Tom Jones]], [[Shirley Bassey]] og [[Mary Hopkin]], en þekktasta rokkhljómsveit frá Wales er líklega [[Manic Street Preachers]] sem sló í gegn á 10. áratug 20. aldar. Heimsþekktir velskir leikarar eru [[Richard Burton]], [[Anthony Hopkins]] og [[Catherine Zeta-Jones]]. Sjónvarpsstöðin [[BBC Cymru Wales]] var sett í loftið árið 1966 og sendir nú út á tveimur sjónvarps- og tveimur útvarpsstöðvum, bæði á velsku og ensku. Sjónvarpsstöðin [[S4C]] var stofnuð árið 1982 og sendir eingöngu út á velsku. Þegar sjónvarpsþættirnir ''[[Doctor Who]]'' voru endurvaktir hjá BBC árið 2005 var ákveðið að framleiða þá í Wales. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [https://senedd.wales/ Senedd Cymru – Velska þingið]. * [https://www.visitwales.com/ VisitWales.com] Opinber ferðavefur. * [http://www.wales.com/ Wales – Opinber gátt] {{Evrópa}} [[Flokkur:Wales| ]] mm12ujmep2v9d5jszkdmnkat8d3ocaa 0 56220 1976637 1923613 2026-08-27T10:51:01Z TKSnaevarr 53243 1976637 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Haakon VII FSA.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal Arms of Norway.svg |nafn = Hákon 7. |ríkisár = 18. nóvember 1905 − 21. september 1957 |skírnarnafn = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |kjörorð = Alt for Norge |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1872|8|3}} |fæðingarstaður = [[Charlottenlundhöll]] nærri [[Kaupmannahöfn]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1957|9|21|1872|8|3}} |dánarstaður = Konungshöllinni í [[Osló]] |grafinn = [[Akershúsvirki]], [[Osló]] |undirskrift = Haakon VII signature.svg |faðir = [[Friðrik 8.]] Danakonungur |móðir = [[Lovísa af Svíþjóð-Noregi|Lovisa af Svíþjóð]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Matthildur Noregsdrottning|Matthildur (Maud) af Wales]] |börn = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur }} ''' Hákon 7.''' (Carl Danmerkurprins; fæddur '''Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel''') (f. [[3. ágúst]] [[1872]] – [[21. september]] [[1957]]) var fyrsti konungur [[Noregur|Noregs]] eftir sambandsslitin við [[Svíþjóð]] árið [[1905]]. Hákon var sonur [[Friðrik 8.|Friðriks 8.]] Danakonungs og Lovísu drottningar. == Líf og fjölskylda == Hákon giftist þann [[22. júlí]] [[1896]] [[Maud Noregsdrottning|Maud Bretaprinsessu]], yngstu dóttur Alberts Játvarðs sem seinna varð [[Játvarður 7. Bretakonungur|Játvarður 7.]], og konu hans [[Alexandra Bretadrottning|Alexöndru drottningar]]. Þau eignuðust einn son þann [[2. júlí]] [[1903]] sem var skírður Alexander Edward Christian Frederik og varð [[Ólafur 5.|Ólafur 5. Noregskonungur]]. == Tenglar == * {{Tímarit.is|417288|Hákon VII|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=2. ágúst 1942|höfundur=J. S. Worm-Müller|blaðsíða=241–248}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Óskar 2.]] | eftir=[[Ólafur 5.]] | frá=1905 | til=1957 | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fde|1872|1957|Hákon 7.}} [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] dpzyhkyb4mk5p6azed282msqin4zfvs 0 62226 1976626 1707407 2026-08-27T08:35:30Z ~2026-46856-02 119976 1976626 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Burj Dubai 02.12.2007.jpg|thumb|200px|[[Burj Khalifa]] í [[Dúbæ]] mun vera [[Listi yfir hæsta byggingar heims|hæsta bygginging heims]].]] '''Skýjakljúfur''' (einnig '''skýskafi''' eða '''skýskrapari''') er mjög há [[bygging]], sem virðist teygja sig upp til himins, og þar til kemur nafnið, þ.e. bygging sem virðist ''kljúfa skýin''. Opinber skilgreining á hugtakinu skýjakljúfur er ekki til, og oftast er það smekksatriði hvað menn nefna skýjakljúf eða einungis háhýsi. Skýjaklúfar eru reistir úr [[stál]]i, [[Steinsteypa|járnbentri steinsteypu]] og [[granít]]i og umslegnar [[gler]]i. Fram á [[19. öld]] voru sex hæða byggingar mjög sjaldgæfar þar eð [[lyfta]]n var ekki enn fundin upp og [[vatnsþrýstingur]] var ónógur til að leiða vatn upp yfir 50 [[metri|metra]]. [[Flokkur:Skýjakljúfar]] [[Flokkur:Byggingarlist]] 0uwbgzmwt0rcbzn16ir8qjrt5kvm9yf 0 66809 1976573 1958491 2026-08-26T13:22:21Z ~2026-46438-06 119954 Uppfært deildir fyrir síðustu ár 1976573 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Víðir | mynd = Víðisvöllur 2023 (143456).jpg | mynd2 = Vidismerki.jpg | Gælunafn = Víðir Garði | Formaður = Guðlaug Helga Sigurðardóttir | Stofnað = 11. maí 1936 | Leikvöllur = Nesfisk-völlurinn | Stærð = 2000 áhorfendur (300 sæti í stúku) | Þjálfari = Tommy F. Nielsen | Deild = [[3.deild karla]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 11. sæti i 2. deild 2025 | pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half | pattern_b1 = _shoulder_stripes_white_stripes_white_vert_stripes | pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half | leftarm1 = 205090 | body1 = 205090 | rightarm1 = 205090 | shorts1 = 205090 pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''Knattspyrnufélagið Víðir''' er [[Ísland|íslenskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Sveitarfélagið Garður|Garði]] á [[Suðurnes]]jum. Félagið var stofnað [[11. maí]] [[1936]]. ==Knattspyrna== ===Meistaraflokkur karla=== Víðir leikur í bláum búningum og spilar heimaleiki sína á Nesfisk-velli. Meistaraflokkur karla leikur eins og er í 3. deild. Besti árangur Víðis í deildakeppni er 7. sæti í efstu deild karla [[1. deild karla í knattspyrnu 1986|árið 1986]], en félagið lék í efstu deild frá 1985-1987 og aftur 1991. Víðir lék til úrslita í [[VISA-bikar karla|Bikarkeppni KSÍ]] árið 1987 á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] en tapaði gegn [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. ==== Titlar ==== * [[Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu|Bikarmeistarar neðri deilda]]: 2023 * B deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=45541 1990] * C deildarmeistarar: [[3. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] og [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=34383 1998] * D deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=14987 2007] * Lengjubikarmeistarar B deildar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=36541 2017] ==== Ferill á Íslandsmóti ==== * 1968-1982: C-deild * 1983-1984: B-deild * 1985-1987: A-deild * 1988-1990: B-deild * 1991: A-deild * 1992: B-deild * 1993-1994: C-deild * 1995: B-deild * 1996-1998: C-deild * 1999: B-deild * 2000-2004: C-deild * 2005-2007: D-deild * 2008-2010: C-deild * 2011-2016: D-deild * 2017-2020: C-deild *2021-2024: D-deild *2025: C-Deild *2026-: D-Deild ==== Met ==== * Flestir leikir í efstu deild: **Vilberg Þorvaldsson og Grétar Einarsson (71 leikur) * Flest deildarmörk í efstu deild: **Grétar Einarsson (18 mörk) * Stærsti deildarsigur: **18-0 gegn Afríku í D-deild 2007. * Stærsta deildartap: **0-8 gegn [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]] í B-deild 1995. ==Futsal== Víðir varð árið 2008 fyrst íslenskra liða til þess að taka þátt í Evrópukeppninni í Futsal.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20081757696d/vidismenn-fara-til-frakklands|title=Víðismenn fara til Frakklands - Vísir|publisher=Elvar Geir Magnússon|date=2008-02-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-01}}</ref> Liðið vann sér inn þátttökurétt á mótinu eftir að hafa spilað til úrslita gegn [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]] um [[Íslandsmót karla í knattspyrnu innanhúss|íslandsmeistaratitilinn í innanhúsknattspyrnu]]. Valur vann leikinn og hlaut þar með þátttökuréttinn en gat ekki tekið þátt og því féll það í skaut Víðis að fara á mótið fyrir Íslands hönd. ==Körfuknattleikur== ===Meistaraflokkur kvenna=== Víðir bar sigur úr býtum í [[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]] tímabilið 1994-1995.<ref>{{cite news |title=Víðisstúlkur Íslandsmeistarar |url=https://timarit.is/page/6759480 |access-date=9 December 2022 |work=[[Víkurfréttir]] |date=19 April 1995 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref> ==== Titlar ==== *[[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]]: 1995 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Víðir]] [[Flokkur:Garður]] {{s|1936}} g5yikbdycp8ivb0rcvyuptjr4uco2pn 0 69535 1976633 1955489 2026-08-27T10:05:16Z ~2026-46856-02 119976 /* Samheiti */ 1976633 wikitext text/x-wiki [[Mynd:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|200px|Hafmeyja eftir [[John William Waterhouse]]]] '''Hafmey''' <ref>[https://archive.today/20120530053305/bin.arnastofnun.is/leit.php?q=hafm%C3%A6r Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]</ref> er þjóðsagnavera sem er í líki [[Kona|kvenmanns]] ofan [[mitti]]s en með hreistraðan sporð eins og [[fiskur]] neðan og er sögð lifa í [[haf]]inu. Karlkyns hafbúi nefnist [[marbendill]]. Hafmeyjar og hafmenn (einu orði nefnd hafbúar) hafa verið viðloðandi þjóðsagnir mannkyns mun lengur en elstu menn muna. Það er fyrst í grískum bókmenntum sem minnst er á hafbúa. Rómverska skáldið [[Óvidíus]] segir að hafmeyjar hafi orðið til þegar [[Galeiða|galeiður]] Trójumanna brunnu í stríði og timbrið af þeim breyttist í hold og blóð hinna grænleitu dætra sjávar. Það er þó ekki eina kenningin um upphaf hafbúanna. Írar halda því fram að hafmeyjar séu gamlar og útskúfaðar kerlingar úr bænum [[St. Patrick]]s. Samkvæmt þjóðsögum frá [[Lífland]]i eru hafmeyjar [[Ungbarn|ungbörn]] sem drukknuðu og voru dæmd til að lifa í djúpi [[Rauðahafið|Rauðahafsins]]. Margir rugla saman hafmeyjum og [[sírenur|sírenum]] þar sem hafmeyjar eru líka frægar fyrir söng sinn. Hafmeyjar lifa oft einnig í fljótum. Fræg er vatnamærin [[Lórelei]], sem ærir ferjumenn á [[Rín]] með söng sínum. Þegar útliti hafmeyja er lýst eru þær vanalega mjög fagrar. Íslenskar þjóðsögur geta líka um hafmeyjar. Þær koma oft fyrir í líki kvenna sem geta afklæðst [[selur|selsham]] og horfið í hann aftur. <ref>[https://www.snerpa.is/net/thjod/selur.htm Selshamurinn; úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar af Snerpu.is]</ref> == Samheiti == Hafmey á sér mörg [[samheiti]] á [[Íslenska|íslensku]]. Þau ertu til dæmis: ''hafgúa'', ''hafgúfa'', ''hafgýgur'' <ref>[https://archive.today/20120530053304/bin.arnastofnun.is/leit.php?q=hafg%C3%BDgur Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]</ref>, ''hafmeyja'', ''hafmær'' (mjög sjaldgæft) og ''mardöll'' <ref>[https://archive.today/20120530053304/bin.arnastofnun.is/leit.php?id=122833 Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]</ref> (aðeins til í eintölu), ''margýgja'', ''margýgur'', ''meyfiskur'' og ''sækona''. == Tilvísanir == <references/> == Tengt efni == * [[Marbendill]] * [[Nykur]] * [[Sæskrímsli]] * [[Þjóðsagnaskepnur]] [[Flokkur:Goðsagnaverur]] [[Flokkur:Þjóðsagnaverur]] pn08dbja3eechwnt4sr0j8zdqxxfbhi 0 74664 1976602 645447 2026-08-26T17:51:57Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Snjómaður]] til [[Snjómaðurinn ógurlegi]] 1976602 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN [[Snjómaðurinn ógurlegi]] jgsqzzpodc17u9yv8ifz6llk9ne9klb 0 74665 1976598 1887705 2026-08-26T17:50:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Snjómaður]] á [[Snjómaðurinn ógurlegi]] yfir tilvísun 1887705 wikitext text/x-wiki {{um|veru|text=Sjá einnig [[snjókarl]]}} [[File:Yeti by Philippe Semeria.jpg|thumb|right|Mynd af snjómanninum ógurlega eftir Philippe Semeria.]] '''Snjómaðurinn''' (eða '''snjómaðurinn ógurlegi''') er goðsagnakennd vera. Sögur allt frá [[15. öld]] herma að til sé loðin vera sem gengur upprétt í [[Himalajafjöll|Himalayafjöllunum]]. Af heimamönnum er þessa vera kölluð ''yeti''. Fjöldinn allur af leiðangrum hefur verið farinn til að annaðhvort sanna eða afsanna tilvist hans. Enn sem komið er hefur enginn getað komið með áþreifanlegar sannanir fyrir tilvist hans en goðsögnin lifir enn góðu lífi. [[Flokkur:Goðsagnaverur]] 73rwt0vgoej1xrxt99vz1t2h8v62c2z 1976600 1976598 2026-08-26T17:51:24Z TKSnaevarr 53243 1976600 wikitext text/x-wiki {{um|veru|text=Sjá einnig [[snjókarl]]}} [[File:Yeti by Philippe Semeria.jpg|thumb|right|Mynd af snjómanninum ógurlega eftir Philippe Semeria.]] '''Snjómaðurinn ógurlegi''' er goðsagnakennd vera. Sögur allt frá [[15. öld]] herma að til sé loðin vera sem gengur upprétt í [[Himalajafjöll|Himalayafjöllunum]]. Af heimamönnum er þessa vera kölluð '''jeti'''. Fjöldinn allur af leiðangrum hefur verið farinn til að annaðhvort sanna eða afsanna tilvist hans. Enn sem komið er hefur enginn getað komið með áþreifanlegar sannanir fyrir tilvist hans en goðsögnin lifir enn góðu lífi. [[Flokkur:Goðsagnaverur]] k2ymy7a4p3u04fmvegxtx4k8sre2sms 0 80156 1976589 1974625 2026-08-26T15:53:34Z Berserkur 10188 1976589 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Sir Ridley Scott | image = Ridley Scott by Gage Skidmore.jpg | imagesize = 250px | caption = Ridley Scott | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1937|11|30}} | location = [[South Shields]] [[Tyne and Wear]], [[England]] | birthname = Ridley Scott | yearsactive = 1977 - }} {{Hreingera|Málfar og uppfæra feril}} '''Sir Ridley Scott''' (fæddur [[30. nóvember]] [[1937]]) er [[Bretland|breskur]] kvikmynda[[leikstjóri]] og kvikmyndaframleiðandi. Þekktustu myndir hans eru ''[[Alien]]'', ''[[Blade Runner]]'', ''[[Thelma & Louise]]'' og ''[[Gladiator]]''. == Einkalíf == Ridley fæddist í [[South Shields]], [[Tyne and Wear]], og ólst upp í herfjölskyldu. Faðir hans var liðsforingi í [[Corps of Royal Engineers]] og eldri bróðir hans, Frank, hóf störf í breska kaupskipaflotanum þegar Ridley var enn ungur og höfðu þeir mjög lítið samband sín á milli. Á þessum tíma flutti fjölskylda hans oft og var aðsetur þeirra meðal annars í [[Cumbria]], [[Wales]] og [[Þýskaland]]i. Eftir [[seinni heimstyrjöldin]]a flutti fjölskyldan aftur á heimaslóðir sínar í Norðaustur-Englandi og settist að lokum að í [[Teesside]] (þar sem atvinnuhúsnæði var seinna notað í atriðum í ''[[Blade Runner]]''). Honum finnst gaman að horfa á kvikmyndir, og uppáhaldsmyndir hans eru ''[[Arabíu-Lawrence (kvikmynd)|Lawrence of Arabia]]'', ''[[Citizen Kane]]'' og ''[[Sjö samúræjar]]''.<ref>[http://www.bbc.co.uk/films/callingtheshots/ridley_scott.shtml BBC Movies: Calling the Shots]</ref> === Fjölskylda === Fimm meðlimir Scott-fjölskyldunnar eru leikstjórar, og allir vinna þeir fyrir [[Ridley Scott Associates]] (RSA).<ref>[https://www.rsafilms.com Ridley Scott Associates (RSA)]</ref> Bróðir hans, Tony, er vinsæll kvikmyndaleikstjórii; synirnir, Jake og Luke, eru auglýsingaleikstjórar sem og dóttir hans, Jordan. Jake og Jordan vinna bæði í Los Angeles og Luke er staðsettur í London. Núverandi sambýliskona hans er leikkonan [[Giannina Facio]] sem hefur leikið í öllum myndum hans síðan hann gerði ''[[White Squall]]'', að undanskilinni ''[[American Gangster]]''. Ridley býr ýmist í London, Frakklandi eða Los Angeles. Hann var sleginn til riddara af Bretadrottningu árið 2003.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/showbiz/2615423.stm BBC News: Bates and Scott lead showbiz honours]</ref> === Nám === Scott stundaði nám frá 1954 til 1958 við [[Grangefield Grammar School]], Stockton og seinna meir við [[West Hartlepool College of Art]], þar sem hann útskrifaðist með diplóma í [[hönnun]]. Hann lauk M.A.-gráðu í grafískri hönnun við [[Royal College of Art]] þar sem hann nam frá 1960 til 1962. Við RCA þá vann hann við skólablaðið, ''ARK'' og hjálpaði við að mynda kvikmyndadeildina. Fyrir seinasta verkefni sitt bjó hann til svarthvíta stuttmynd, ''[[Boy and Bicycle]]'', þar sem, [[Tony Scott]], og faðir hans léku hlutverk. Sjónræni hluti myndarinnar varð mikilvægur hluti af vinnu Scotts í framtíðinni. Myndin var gefin út sem aukaefni á ''[[The Duellists]]'' DVD-disknum. == Upphaf ferilsins == === BBC === Scott fékk vinnu sem lærlingur í leikmyndahönnun hjá [[BBC]] eftir útskriftina árið 1963, sem leiddi til vinnu við hinn vinsælan sjónvarpsþátt ''[[Z-Cars]]'' og vísindasöguseríuna ''[[Out of the Unknown]]''. Eftir að hafa komist inn hjá BBC endurgerði Scott ''[[Paths of Glory]]'' sem stuttmynd. Ridley vann sem hönnuður við aðra þáttaröð ''[[Doctor Who]]'' og ''[[The Daleks]]''. Hjá BBC bauðst Scott að taka þátt í leikstjórnarverkefni og áður en hann yfirgaf fyrirtækið leikstýrði hann þætti af ''Z-Cars'', ''[[Softly, Softly]]'', og ævintýraseríunni ''[[Adam Adamant Lives!]]''. Scott yfirgaf BBC árið 1968 og stofnaði framleiðslufyrirtækið, Ridley Scott Associates (RSA), þar sem hann vann með [[Alan Parker]], [[Hugh Hudson]], [[Hugh Johnson]] og réði líka Tony. Hann gerði sjónvarpsauglýsingar í Bretlandi á áttunda áratugnum, þar á meðal 1974 Hovis-auglýsinguna, „Bike Round“ (Symphony No. 9), sem var tekin upp í [[Shaftesbury]], [[Dorset]]. === ''The Duellists'' === ''[[The Duellists]]'' frá árinu 1977 var fyrsta kvikmynd Ridley Scott í fullri lengd. Hún var framleidd í Evrópu og vann verðlaun sem besta frumraun á [[Cannes-kvikmyndahátíðin]]ni. Myndin gerist í [[Napóleonsstríðin|Napóleonsstríðunum]] þar sem tveir franskir húsaraliðsforingjar, D'Hubert og Feraud (leiknir af [[Keith Carradine]] og [[Harvey Keitel]]), rífast yfir litlu slysi sem magnast með árunum, sem flækist saman við stærri baráttu sem gefur bakgrunninn í myndinni. Myndinni hefur verið hrósað fyrir sögulega rétta búninga og atferli hersins, sem og nákvæmni varðandi nítjándu aldar skylmingatækni, sem var þróuð af brelluhöfundinum [[William Hobbs]]. === ''Alien'' === Scott hafði upprunalega ætlað að kvikmynda óperuna , ''[[Tristan og Ísold (ópera)|Tristan og Ísold]]'', en eftir að hafa séð ''[[Stjörnustríð: Ný von]]'', þá var hann ákveðinn í að búa til mynd sem væri miklu stærri og með vel gerðum tæknibrellum. Þess vegna samþykkti hann að leikstýra ''[[Alien]]'', hinni byltingarkenndu hryllings-/vísindaskáldsögumynd frá 1979 sem gerði hann heimsfrægan. Myndin var að mestu tekin upp árið 1978, en framleiðsluhönnun hans og hið sjónræna andrúmsloft, og áhersla myndarinnar á raunsæi í staðinn fyrir kvikmyndahetju hefur gefið ''Alien'' varanlegt aðdráttarafl. Þó að Scott haf ekki leikstýrt framhaldsmyndunum ''Alien'', var hann hluti af endurútgáfunni frá 2003 með viðtölum og kynningum. Á þessum tíma þá hafði Scott gefið til kynna að hann hefði hafið samræður um að gera fimmtu og síðustu ''Alien''-myndina. Í viðtali árið 2006 sagðist hann hins vegar ósáttur með ''Alien: The Director's Cut'', þar sem honum fannst upprunalega útgáfan gallalaus og aukasenurnar voru aðeins til þess að auka söluna á myndinni.<ref>[http://news.bbc.co.uk/nolavconsole/ukfs_news/hi/newsid_6060000/newsid_6068400/bb_rm_6068470.stm BBC News: A good year ahead for Ridley]</ref> === ''Blade Runner'' === Eftir að hafa eytt um ári í að búa til myndina ''[[Dune]]'' byggða á bókinni, og eftir snöggt andlát Franks bróður hans, samdi Scott um að leikstýra kvikmyndaútgáfu af bók [[Philip K. Dick]] ''[[Do Androids Dream of Electric Sheep?]]'', (sem var endurnefnd ''Blade Runner'' eftir velgegni myndarinnar). Myndin var með [[Harrison Ford]] í aðalhlutverki og tónlist eftir [[Vangelis]]. ''[[Blade Runner]]'' náði ekki miklum árangri í kvikmyndahúsum árið 1982. Athugasemdir Scotts voru notaðar af [[Warner Brothers]] til þess að gera leikstjóraútgáfu árið 1991 þar sem talsetning var tekin út og endirinn lagaður. Scott sá persónulega um stafrænu endurgerðina af ''Blade Runner'' og samþykki lokaútgáfuna. Þessi útgáfa var gefin út í kvikmyndahúsum í Los Angeles, New York og Toronto þann 5.október 2007. DVD-útgáfan var gefin út 18. desember 2007.<ref name=bladerunner2007>{{cite web |url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?id=36328 |title=„''Blade Runner'' Final Cut Due“, SciFi Wire, 26. maí 2006 |access-date=2009-09-29 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602222117/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?id=36328 |url-status=dead }}</ref> Í dag er ''Blade Runner'' oft hátt skrifuð meðal gagnrýnenda og sem ein af mikilvægustu vísindaskáldsögumyndum 20.aldar.<ref>[http://www.guardian.co.uk/life/news/page/0,12983,1290764,00.html ''The Guardian'': Top 10 sci-fi films]</ref> Skrifað er um hana í bókinni ''[[Neuromancer]]'' eftir [[William Gibson]]'s sem fjallar um fyrstu stafrænu tegundina. Scott segir að ''Blade Runner'' sé „fullkomnasta og persónulegasta mynd sem hann hefur gert“.<ref name="scottobserver">{{cite journal|title=Scott's Corner|journal=The Observer|date=2 January 2002|first=Lynn|last=Barber|coauthors=|volume=|issue=|pages=|id= |url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,628186,00.html|accessdate=22 February 2007}}</ref> === ''1984'' Apple Macintosh-auglýsingin=== ''[[1984 (auglýsing)|1984]]'' er bandarísk auglýsing frá 1984 sem var leikstýrt af Scott, skrifuð af [[Steve Hayden]] og [[Lee Clow]] og framleidd af TBWA\Chiat\Day. Auglýsingin sýndi íþróttakonuna [[Anya Major]] sem hina ónefndu kvenhetju og [[David Graham]] sem „[[stóri bróðir|stóra bróður]]“.<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0333986/otherworks David Graham]</ref><ref>[http://answers.google.com/answers/threadview?id=741952#a Google Answers article #741952]</ref> Hún var sýnd í sjónvarpi í Bandaríkjunum þann 22. janúar, 1984, á undan þriðja hluta [[Super Bowl XVIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |title=Apple's 1984: The Introduction of the Macintosh in the Cultural History of Personal Computers |access-date=2009-09-29 |archive-date=1999-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/19991005015117/http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |url-status=dead }}</ref> Auglýsingin kynnti [[Macintosh]] í fyrsta sinn og er oft talað um sem „tímamóta atburð“.<ref>[http://www.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm Apple's '1984' Super Bowl commercial still stands as watershed event]</ref><ref name=masterpiece>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials |title=Why 2006 isn't like '1984' |accessdate=10. maí 2008 |author= |last=Leopold |first=Todd |authorlink= |coauthors= |date=3. febrúar 2006 |work= |publisher=[[CNN]] |archive-date=2014-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405133016/http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials |url-status=dead }}</ref> ''1984'' notaði hina ónefndu kvenhetju til þess að kynna [[Apple Macintosh|Macintosh]] (gefið til kynna með hvítum toppi með [[Pablo Picasso]]-mynd af Apple-tölvunni (Apple Macintosh) sem er þýðing fyrir að bjarga mannkyninu frá „hlýðni“ (Stóri Bróðirinn). <ref name="cellini">{{cite web|url=https://findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112|title=The Story Behind Apple's '1984' TV commercial: Big Brother at 20|last=Cellini|author=|first=Adelia|authorlink=|date=|year=2004|work=[[MacWorld]] 21.1|publisher=|archiveurl=https://archive.today/20130112175910/findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112|archivedate=2013-01-12|url-status=dead|accessdate=9. maí 2008|coauthors=|month=}}</ref> Þessar myndir voru óbein tilvísun í bók [[George Orwell]]s, ''[[Nítján hundruð áttatíu og fjögur]]'', sem lýsir framtíð stýrðri af „stóra bróður“. === ''Legend'' === Árið 1985 þá leykstýrði Scott ''[[Legend]]'', fantasíumynd sem var framleidd af [[Arnon Milchan]]. Þar sem hann hafði aldrei áður gert svona mynd ákvað hann að búa til „einu sinnu endur fyrir löngu“ sviðsetningu með heim fullan af álfkonum, prinsessum og púkum. Scott réði [[Tom Cruise]] sem hetjuna, Jack, [[Mia Sara]] sem prinsessuna Lily, og [[Tim Curry]] sem [[Satan]]-Herra myrkursins. Mikil vandræði urðu við tökur: skógurinn varð eldi að bráð og eftirvinnslan (mikil klipping og breyting á tónlistinni eftir [[Jerry Goldsmith]] með aukatónlist frá [[Tangerine Dream]]) tafði útgáfu myndarinnar með þeim afleiðingum að hún fékk lélega dóma gagnrýnenda. Síðan þá hefur myndin orðið költmynd sem má þakka endurútgáfu hennar á DVD, sem er í meira samræmi við sýn Scotts. === 1987 – 1992 === Þar sem hann langði að gera fleiri stórmyndir ásamt því að fá þá viðurkenningu sem hann vildi, þar sem enn var litið á hann sem auglýsingaleikstjóra, ákvað hann að fresta öllum áformum um að búa til frekari vísindasagnamyndir og fara frekar út í dramamyndir, spennumyndir og jarðbundnar myndir. Meðal þess sem hann gerði var ''[[Someone to Watch over Me]]'', rómantískt lögregludrama með [[Tom Berenger]], [[Lorraine Bracco]] og [[Mimi Rogers]] frá 1987, og ''[[Black Rain]]'', lögregludrama frá 1989 með [[Michael Douglas]] og [[Andy Garcia]], sem var tekin upp í Tókýó og Osaka, Japan. Þrátt fyrir lélega miðasölu þá var Scott enn og aftur lofaður fyrir sjónrænar áherslur sínar, en var enn gagnrýndur fyrir að gera kvikmyndir sem voru aðeins lengri útgáfa af sjónvarpsauglýsingum hans. ''[[Thelma og Louise]]'' (1991) með [[Geena Davis]] sem Thelma, og [[Susan Sarandon]] sem Louise, fékk mjög góða dóma og naut velgengni í miðasölu, ásamt því að Scott var lofaður sem kvikmyndagerðarmaður. Samt sem áður gekk næsta verkefni hans ekki eins vel. Hann hafði umsjón með framleiðslu sjálfstæðrar myndar ''[[1492: Conquest of Paradise]]''. Myndin er sjónrænt góð mynd um sögu Kristófers Kólumbusar og er talin vera hægasta mynd hans til þessa. Scott gaf ekki frá sér aðra mynd í fjögur ár. == Núverandi ferill == === Scott Free framleiðslufyrirtækið === Árið 1995, ásamt Tony bróður sínum, stofnaði Scott kvikmynda- og sjónvarpsframleiðslufyrirtækið [[Scott Free]] í Los Angeles. Allar myndir og þættir sem hann og Tony hafa gert hafa verið framleiddar af Scott Free. Einnig keyptu bræðurnir [[Shepperton Studios]], sem var síðan sameinað [[Pinewood Studios]]. === 2000-2005 === Eftir þá miklu velgegni sem ''[[Gladiator]]'' naut, ásamt því að margir segja hana vera þá mynd sem endurvakti [[Sverð og sandalar|„sverð og sandala“-myndirnar]]. Þá sneri Scott sér næst að ''[[Hannibal (kvikmynd frá 2001)|Hannibal]]'', framhaldsmynd ''[[Lömbin þagna (kvikmynd)|Lömbin þagna]]''. Árið 2001 gerði hann ''[[Black Hawk Down]]'', stríðsmynd byggða á sannsögulegum atburðum sem gerðust í [[Sómalía|Sómalíu]] árið 1993. Hún lyfti Scott frekar upp á stall sem kvikmyndagerðarmanni. Árið 2003 þá leikstýrði hann ''[[Matchstick Men]]'', sem var byggð á bók [[Eric Garcia]] þar sem [[Nicolas Cage]], [[Sam Rockwell]] og [[Alison Lohman]] léku aðalhlutverk. Árið 2005 leikstýrði hann ''[[Kingdom of Heaven]]'' um krossferðirnar. Á meðan tökum stóð í [[Marokkó]] fékk Scott hótanir frá öfgamönnum. Yfirvöld í Marókkó sendu herflokk til þess að leika í bardagasenum. Þar sem hann var ósáttur með upprunalegu útgáfuna hafði Scott umsjón með leikstjóraútgáfunni af ''Kingdom of Heaven'', sem var gefin út á DVD árið 2006.<ref>{{cite web |url=http://www.kingdomofheavendvd.com/ |title=''Kingdom of Heaven: Director's Cut'' DVD official website |access-date=2020-12-29 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907232309/http://www.kingdomofheavendvd.com/ |url-status=dead }}</ref> Þegar hann var spurður út í efnið í kynningarviðtali svaraði Scott: <blockquote>„Það fer eftir því hver situr í ökusætinu. Ef þú hefur brjálæðing sem gerir vinnu mína, þá þarftu að hafa kynningarsýningu. En góður leikstjóri ætti að hafa þá reynslu sem þarf til þess að ákveða hvað honum finnst vera rétta útgáfa af myndinni áður en hún fer í kvikmyndahús.“<ref name="totalfilm">''Total Film'' magazine, July 2006: 'Three hours, eight minutes. It's beautiful.' (Interview to promote ''Kingdom of Heaven: The Director's Cut'')</ref></blockquote> === 2006 – 2008 === Scott tók höndum saman við leikarann [[Russell Crowe]] þegar hann leikstýrði ''[[A Good Year]]'' sem byggð er á samnefndri bók. Myndin var frumsýnd 10. nóvember 2006, með tónlist eftir [[Marc Streitenfeld]]. [[Rupert Murdoch]], yfirmaður [[News Corp]] og dótturfyrirtækis [[20th Century Fox]] (sem studdi myndina) vísaði því á bug að ''A Good Year'' væri „misheppnuð“ á hluthafafundi nokkrum dögum eftir að myndin var gefin út.<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=A Good Year is a 'flop', Murdoch admits | date=16. nóvember 2006 | publisher= | url =http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1949283,00.html | work=Guardian Unlimited | pages= |accessdate=24. febrúar 2007 | language= }}</ref> Næsta leikstjóraverkefni Scotts var ''[[American Gangster]]'', saga um raunverulegt líf eiturlyfjabarónsins [[Frank Lucas]]. Hann var þriðji leikstjórinn sem reyndi við verkefnið eftir [[Antoine Fuqua]] og [[Terry George]]. [[Denzel Washington]] og [[Benicio del Toro]] höfðu verið ráðnir upphaflega í tengingu við Steven Zaillian-handritið að nafni ''Tru Blu''. Eftir að George hætti tók Scott við í byrjun ársins 2006. Scott sótti Zaillian aftur til þess að endurskrifa handritið til þess að einbeita meira sögunni að sambandinu á milli Frank Lucas og Richie Roberts. Washington skrifaði aftur undir sem Lucas og Crowe skrifaði undir sem Roberts. Myndin var frumsýnd í nóvember 2007 og fékk jákvæða dóma og gott gengi í miðasölunni. === Frá 2008=== Scott vann enn á ný með Crowe, og [[Leonardo DiCaprio]] við gerð myndarinnar ''[[Body of Lies]]'' árið 2008. Árið 2010 vann Scott aftur með Crowe og núna réðust þeir að [[Robin Hood]] sem fjallar um uppruna og þjóðsögninan á bakvið hetjuna. Lék Crowe [[Robin Hood]] á meðan [[Cate Blanchett]] lék ástarefni hans. Ridley og bróðir hans Tony framleiddu kvikmyndina ''[[The A-Team]]'' með [[Liam Neeson]], [[Bradley Cooper]] og [[Jessica Biel|Jessicu Biel]] í aðahlutverkum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7856758.stm Ridley Scott to remake The A-Team]</ref><ref>[http://www.variety.com/VR1117999155.html Fox assembles 'A-Team']</ref> Þann 31. júlí 2009 komu fram fréttir um að gera átti tvær myndir sem áttu að gerast á undan myndinni ''[[Alien]]''<ref>{{cite web|url=http://www.bloody-disgusting.com/news/17890 |title=Ridley Scott Talks 'Alien' Prequel and Timeline |publisher=Bloody-disgusting.com |accessdate=6. mars 2010}}</ref> og átt Scott að leikstýra þeim.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/film/2010/apr/27/ridley-scott-alien-prequels-3d |work=The Guardian | location=London | title=Ridley Scott plans two-part Alien prequel | first=Ben | last=Child | date=27. apríl 2010 |accessdate=22. maí 2010}}</ref> Verkefnið breyttist í aðeins eina mynd ''[[Prometheus (kvikmynd)|Prometheus]]'', sem Scott leikstýrði og var myndin meðal annars tekin upp á Íslandi. Myndin var gefin út í júní 2012. Þann 6. júlí 2010 tilkynnti YouTube að þeir myndu sýna ''Life in a Day'', heimildarmynd sem framleidd var af Scott. Myndin var sýnd á ''Sundance kvikmyndahátíðinni'' þann 27. janúar 2011. Myndin nýtir sér efni sem tekið var upp 24. júlí 2010 af notendum YouTube alls staðar af úr heiminum.<ref>{{cite web|url=https://youtube-global.blogspot.com/2010/07/life-in-day.html |title=Life in a Day |publisher=The Official YouTube Blog |date=6. júlí 2010 |accessdate=7. júlí 2010}}</ref> Árið 2012 framleiddi Scott auglýsingu fyrir nýtt ilmvatn [[Lady Gaga]]. Í febrúar 2012 var Scott í viðræðum varðandi verkefnið ''The Counselor'' sem byggt er á handriti Cormac McCarthy.<ref>{{cite web|last=Fleming|first=Mike|title=Ridley Scott In Talks For Cormac McCarthy’s ‘The Counselor’|url=https://www.deadline.com/2012/01/ridley-scott-in-talks-for-cormac-mccarthys-the-counselor/|publisher=Deadline}}</ref> Kvikmyndatökur hófust í júlí 2012 í [[London]] og eru leikaranir [[Michael Fassbender]] og [[Brad Pitt]] í aðalhlutverkunm.<ref name="FirstImage">{{cite web |url=http://www.ineedmyfix.com/2012/08/01/first-looks-at-michael-fassbender-and-brad-pitt-filming-the-counselor |title=First Looks at Michael Fassbender and Brad Pitt Filming 'The Counselor' |work=INeedMyFix.com |publisher=Glam Entertainment |date=1. ágúst 2012 |accessdate=2. ágúst 2012 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803002437/https://www.ineedmyfix.com/2012/08/01/first-looks-at-michael-fassbender-and-brad-pitt-filming-the-counselor/ |url-status=dead }}</ref> Í nóvermber 2012 var tilkynnt að Scott myndi framleiða heimildarmyndina ''Springsteen & I'' sem er leikstýrð af Baillie Walsh. == Nálgun og stíll == Til að byrja með þá var Scott varla þekktur sem leikara leikstjóri en varð meira opinn fyrir tillögun frá leikurum sínum þar sem ferill hans var að þróast. Dæmi um þetta er vísbending Susan Sarandon að persóna hennar Louise pakkaði skónum sínum í plastpoka í einni senunni í ''Thelma & Louise'', og hin vísbendingin var að persóna hennar skiptir skartgripum út fyrir hat og aðra hluti, sem og samvinna Tim Robbins með Scott og Susan Sarandon til að endurvinna lokasenuna til þess að gera betri endi. Russell Crowe hefur sagt, „Mér líkar að vera á setti Ridleys þar sem leikarar geta starfað [...] og fókusinn er á leikarana.“<ref name="gangster">''American Gangster'' DVD, ''Fallen Empire: The Making of American Gangster'' documentary</ref> Paul M. Sammon, í bók sinni ''Future Noir: The Making of Blade Runner'', segir í viðtali við Brmovie.com að samband Scotts við leikara sína hefur batnað yfir árin.<ref>{{Cite web |url=http://www.brmovie.com/Articles/Sammon_Interview_11.htm |title=BRmovie.com: Paul M. Sammon interview |access-date=2009-09-29 |archive-date=2010-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407033114/http://www.brmovie.com/Articles/Sammon_Interview_11.htm |url-status=dead }}</ref> Samt sem áður, þá getur hann verið mjög kröfuharður og erfiður leikstjóri til að vinna með. Hann fékk gælunafnið „Guvnor“ við tökur á ''Blade Runner''. Nokkrir starfsmenn klæddust stuttermabolum með slagorðunum „Yes Guvnor, my ass“ og [[Will Rogers]] sem aldrei hefur hitt Ridley Scott, í sambandi við tilvitnun frá Will Rogers, „Ég hef aldrei hitt mann sem ég hef aldrei líkað við“.<ref>[http://www.answers.com/topic/i-never-met-a-man-i-didn-t-like Answers.com: I never met a man I didn't like]</ref> Var þetta í tengslum við viðbrögð við því hvernig Scott leikstýrði fyrsta bandaríska starfsliðinu, sem margir telja að hafi verið dálítið harkalegt. Sjónræna sýn hans, ásamt nákvæmni í hönnum og lýsingu hefur verið mikill implástur fyrir yngri kvikmyndagerðarmenn – sem margir hafa byrjað að notast við. Scott hægir ofast nær senurnar stuttu áður en aðalbardaga senurnar byrja, sem einkennast af tíðum fljótum klippingum. Dæmi um þetta má sjá í ''[[Alien]]'' og ''[[Blade Runner]]''; ''LA Times'' gagnrýnandinn Sheila Benson, kallar til að mynda Blade Runner ''Blade Crawler'' „vegna þess hversu hæg hún er. Önnur tækni sem hann notar er að nota hljóð og tónlist til þess að byggja upp spennu, sem má sjá í ''Alien'' með hissandi gufu, pípandi tölvum og hávaða frá vélabúnaði. Þó að Scott er þekktur fyrir leikstjórastíl sinn, þá hafa aðrar aðferðir komið sterklega fram hjá honum: * Sterk kvenpersóna.<ref>{{cite web |url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800015105/bio |title=Yahoo! Movies: Ridley Scott |access-date=2009-09-29 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075403/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800015105/bio |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.americancinematheque.com/pressreleases/2001/ridleyscott.htm |title=AmericanCinemateque.com: Press release |access-date=2009-09-29 |archive-date=2010-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917131947/http://americancinematheque.com/pressreleases/2001/ridleyscott.htm |url-status=dead }}</ref> * Sumar myndir myndir hans innihalda átök á milli föðurs og sonar, sem endar með drápi sonarins (''Blade Runner'', ''Gladiator'') eða slysförum (''Black Hawk Down''), vitni að atburði (''Kingdom of Heaven''). Í ''Gladiator'', þá faðmar sonurinn föðurinn með ástúð sem endar með kæfingu og dauða föðursins. Samskonar sena í ''Blade Runner''. * Í ''Gladiator'', ''Blade Runner'' og ''Kingdom of Heaven'', sonurinn kynnist föður sínum í æsku. Annað sem sést að móðirin er ekki til staðar, og annaðhvort faðirinn eða sonur sjást gera eitthvað í seinasta sinn. Til að mynda, Roy Batty er að deyja vegna þess hann bjargaði Deckard, Maximus deyr eftir að hafa drepið Commodus og Godfrey of Ibelin drepur óvini eftir að hafa verið særður illa með ör. Þar að auki, hetjan er bjargað frá dauða áður en hann öðlast dáð sína: Deckard er bjargað af Rachel, Maximus er bjargað af þræli og Balian er bjargað af múslimskum óvini. Samskonar aðstæður má sjá í mynd Tony Scott's ''[[Man on Fire]]''. * Her og liðsforingja pesrónur endurspegla feril föður hans, til að mynda ''G.I. Jane'', ''Black Hawk Down'' og ''Kingdom of Heaven''. * [[Söguborð]] kvikmynda hans eru ítarleg. Þessar teikningar gerir hann sjálfur, hafa verið kallaðar "Ridleygrams" á DVD útgáfum. * Eins og [[Stanley Kubrick]], þá var Scott einu sinni þekktur fyrir að biðja um margar góðar tökur. Þetta má sjá í ''Blade Runner'': starfsliðið nefndi myndina „Blood Runner“ vegna þess. * Notar mikið klassíska tónlist (Hovis auglýsingin, ''Someone to Watch Over Me''). * Mikil notkun af reyk og öðru andrúmslofti (''Alien'', ''Blade Runner'' og ''Black Rain''), auk vifta og viftuhluti (''Blade Runner'', ''Black Rain'' og stór Boeing þota í ''1984'' sjónvarpsauglýsingunni). Viftur eru einnig notaðar í ''Hannibal''. * Samkvæmni í notkun á tónlistarhöfundum, [[Jerry Goldsmith]] (''Alien'' and ''Legend''), [[Vangelis]] (''Blade Runner'' og ''1492: Conquest of Paradise'') eða [[Hans Zimmer]] (''Black Rain'', ''Thelma & Louise'', ''Gladiator'', ''Hannibal'', ''Black Hawk Down'' og ''Matchstick Men''). Scott hefur tvisvar sinnum notast við Sting í kvikmyndalistum („Valparaiso“ for ''White Squall'' og „Someone to Watch Over Me“). == DVD framsetning og leikstjóraútgáfa == Scott er þekktur fyrir að nota mismunandi DVD framsetningar, eins og [[tal lýsing]] og viðtöl fyrir myndir sínar. Í júlí 2006 útgáfunni af ''[[Total Film]]'' tímaritinu,þá segir hann: <blockquote>Eftir alla þá vinnu sem við förum í gegnum, myndin fer í gegnum kvikmyndahús og síðan hverfa alveg er algjör synd. Til þess að gefa myndinni aukið líf sem er flott fyrir þá sem misstu af henni eða þeir sem elskuðu hana.<ref name="totalfilm"/></blockquote> Sérstakar útgáfur af myndum Scotts eru þekktar fyrir hágæðamynd og hljóð, sem og velgerðar heimildarmyndir og lýsingar, framleitt af félaga hans, DVD framleiðandanum Charles de Lauzirika. Meðfram áhuga sínum á DVD, Scott er oft talinn vera „faðir“ leikstjóraútgáfunnar. Hin jákvæðu viðbrögð á leikstjóraútgáfunni af ''Blade Runner'' Director's Cut hvatti Scott til þess að endurklippa nokkrar myndir sem höfðu fengið vonbrigði á sínum tíma (''Legend'' and ''Kingdom of Heaven''). == Leikstjóri == === Kvikmyndir === * [[Prometheus (kvikmynd)|Prometheus]] (2012) * [[Hrói höttur (kvikmynd frá 2010)|Robin Hood]] (2010) * [[Body of Lies]] (2008) * [[American Gangster]] (2007) * [[A Good Year]] (2006) * All the Invisible Children (2005) (hlutinn: Jonathan) * [[Kingdom of Heaven]] (2005) * [[Matchstick Men]] (2003) * Cinema 16: British Short Films (2003) (hlutinn: Boy and Bicylce) * [[Black Hawk Down]] (2001) * [[Hannibal (kvikmynd frá 2001)|Hannibal]] (2001) * [[Gladiator]] (2000) * [[G.I. Jane]] (1997) * [[White Squall]] (1996) * [[1492: Conquest of Paradise]] (1992) * [[Thelma & Louise]] (1991) * [[Black Rain]] (1989) * [[Someone to Watch Over Me]] (1987) * [[Legend]] (1985) * [[Blade Runner]] (1982) * [[Alien]] (1979) * [[The Duellists]] (1977) * [[Boy and Bicycle]] (1965) === Tónlistamyndbönd === * ''Avalon'', Roxy Music (1982) (sam-leikstýrt með Howard Gard) === Auglýsingar === * ''Bike Round'' fyrir Hovis (1973) * ''Chanel... Share the fantasy.'' fyrir Chanel (1979) * ''1984'' fyrir Apple Computer (1984) * ''The Choice of a New Generation'' fyrir Pepsi (1986) (með [[Don Johnson]] og [[Glenn Frey]]) * ''300ZX Twin Turbo Super Bowl auglýsing (1990) === Sjónvarpsþættir === * The Toubleshooters (1969) (Leikstýrði þættinum ''If He Hollers, Let Him Go'') * The Informer (1967) (Leikstýrði 2 þáttum) * Half Hour Story (1967) (Leikstýrði þættinum ''Robert'') * Adam Adamant Lives! (166-1967) (Leikstýrði 3 þáttum) * Thirty-Minute Theatre (1966) (Leikstýrði þættinum ''The Hard Word'') * Z Cars (1965) (Leikstýrði þættinum ''Error of Judgement'') == Framleiðandi == === Heimildamyndir === * Japan in a Day (2012) - framleiðslustjóri * Britain in a Day (2012) – framleiðslustjóri * Gettysburg (2011) - framleiðslustjóri * Life in a Day (2011) – framleiðslustjóri === Kvikmyndir === * The East (2013) - framleiðandi * Stoker (2013) - framleiðandi * [[Prometheus]] (2012) - framleiðandi * The Grey (2011) - framleiðandi * [[The A-Team]] (2010) - framleiðslustjóri * [[Robin Hood]] (2010) - framleiðandi * Cyrus (2010) - framleiðslustjóri * Welcome to the Rileys (2010) - framleiðslustjóri * Cracks (2010) - framleiðslustjóri * Tell-Tale (2009) - framleiðandi * [[Body of Lies]] (2008) - framleiðandi * [[American Gangster]] (2007) - framleiðandi * [[The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford]] (2007) - framleiðandi * A Good Year (2006) - framleiðandi * Tristan + Isolde (2006) - framleiðslustjóri * In Her Shoes (2005) - framleiðandi * Kingdom of Heaven (2005) - framleiðandi * Matchstick Men (2003) - framleiðandi * [[Black Hawk Down]] (2001) - framleiðandi * [[Hannibal]] (2001) - framleiðandi * [[Gladiator]] (2000) – framleiðslustjóri (óskráður á lista) * Where the Money Is (2000) - framleiðandi * Clay Pigeons (1998) - framleiðandi * [[G.I. Jane]] (1997) - framleiðandi * White Squall (1996) - framleiðslustjóri * The Browning Version (1994) - framleiðandi * Monkey Trouble (1994) - framleiðslustjóri * 1492: Conquest of Paradise (1992) - framleiðandi * [[Thelma & Louise]] (1991) - framleiðandi * Someone to Watch Over Me (1987) - framleiðslustjóri * [[Blade Runner]] (1982) – meðframleiðandi (óskráður á lista) === Sjónvarpsþættir og sjónvarpsmyndir === * Killing Lincoln (2013) sjónvarpsmynd (framleiðandi/framleiðslustjóri) * Labyrinth (2012) (framleiðandi: 2 þættir) * World Without End (2012) (framleiðandi: 8 þættir) * Call of Duty Elite: Friday Night Fights (2011-2012) (framleiðslustjóri: 17 þættir) * Coma (2012) mínisería (framleiðslustjóri: 1 þáttur) * Prophets of Science Fiction (2011-2012) (framleiðslustjóri: 8 þættir * [[The Good Wife]] (2009-til dags) (framleiðslustjóri: 79 þættir) * The Pillars of the Earth (2010) mínisería (framleiðslustjóri: 8 þættir) * The Real Robin Hood (2010) sjónvarpsmynd (framleiðandi) * [[Numb3rs]] (2005-2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri: 116 þættir) * Nomads (2010) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * Into the Storm (2009) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * The Andromeda Strain (2008) mínisería (framleiðslustjóri) * The Company (2007) (framleiðslustjóri: 1 þáttur) * Law Dogs (2007) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * Orpheus (2006) sjónvarpsmynd (framleiðslstjóri) * The Gathering Storm (2002) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * AFP: American Fighter Pilot (2002) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * The Last Debate (2000) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * RKO 281 (1999) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) * The Hunger (1997) sjónvarpssería (framleiðslustjóri: 1 þáttur) * Elephant (1993) sjónvarpsmynd (framleiðslustjóri) === Stuttmyndir === * Ghost Recon: Alpha (2012) - framleiðandi * Loom (2012) - framleiðslustjóri * Ticker (2002) - framleiðslustjóri * Beat the Devil (2002) – framleiðslustjóri * Hostage (2002) - framleiðslustjóri * Boy and Bicycle (1956) - framleiðandi == Verðlaun og tilnefningar == ===AFI-verðlaunin=== * 2002: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyrir [[Black Hawk Down]]. * 2002: Tilnefndur fyrir bestu mynd ársins fyrir [[Black Hawk Down]] ásamt [[Jerry Bruckheimer]]. ===Academy of Science Fiction, Fantasy & Horror Film-verðlaunin=== * 2004: George Pal Memorial verðlaunin fyrir framlag sitt til kvikmyndagerðar. * 2001: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. * 1983: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyirr [[Blade Runner]]. * 1980: Verðlaun sem leikstjóri ársins fyrir [[Alien]]. ===BAFTA-verðlaunin=== * 2008: Tilnefndur fyrir bestu mynd ársins fyrir [[American Gangster]] ásamt Brian Grazer. * 2001: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. * 1995: Michael Balcon verðlaunin. * 1992: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. * 1992: Tilnefndur fyrir bestu mynd ársins fyrir [[Thelma & Louise]] ásamt Mimi Polk Gitlin. ===Bodil-verðlaunin=== * 1992: Verðlaun fyrir ''Non-Evrópsku'' kvikmyndina fyrir [[Thelma & Louise]]. ===Boston Film Festival-verðlaunin=== * 2003: Film Excellence verðlaunin. ===Cannes Film Festival-verðlaunin=== * 1977: Verðlaun sem besta fyrsta kvikmyndin fyrir ''The Duellists''. * 1977: Tilnefndur til Palme d´Or fyrir ''The Duellists''. ===Chicago Film Critics Association-verðlaunin=== * 1992: Tilnefndur sem leikstjóri ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. ===César-verðlaunin, Frakkland=== * 1992: Tilnefndur fyrir bestu erlendu myndina fyrir [[Thelma & Louise]]. ===DVD Exclusive-verðlaunin=== * 2003: Verðlaun fyrir bestu hljóðlýsinguna fyrir [[Alien]] ásamt Ronald Shusett, Terry Rawlings, [[Sigourney Weaver]], Tom Skerritt, Veronica Cartwright, Harry Dean Stanton og John Hurt. * 2003: Tilnefndur fyrir bestu hljóðlýsinguna fyrir [[Legend]]. * 2001: Tilnefndur fyrir bestu DVD hljóðlýsinguna fyrir [[Gladiator]]. ===Dallas-Fort Worth Film Critics Association-verðlaunin=== * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. ===David di Donatello-verðlaunin=== * 1992: Tilnefndur fyrir bestu erlendu mynd ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. * 1978: Verðlaun sem besti erlendi leikstjóri fyrir ''The Duellists'' – jafntefli með ''The Goodbue Girl''. ===Directors Guild of America-verðlaunin=== * 2002: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Black Hawk Down]]. * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. * 1992: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. ===Empire-verðlaunin=== * 2001: Tilnefndur sem besti breski leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. ===Emmy-verðlaunin=== * 2011: Tilnefndur fyrir bestu dramaseríuna fyrir [[The Good Wife]]. * 2011: Tilnefndur fyrir bestu míniseríu eða sjónvarpsmynd fyrir [[The Pillars of the Earth]]. * 2011: Tilnefndur fyrir besta raunveruleika sérþátt fyrir [[Gettysburg]]. * 2010: Tilnefndur fyrir bestu dramaseríuna fyrir [[The Good Wife]]. * 2009: Tilnefndur fyrir bestu sjónvarpsmyndina fyrir [[Into the Storm]]. * 2008: Tilnefndur fyrir bestu míniseríuna fyrir [[The Andromeda Strain]]. * 2002: Verðlaun fyrir bestu sjónvarpsmyndina fyrir [[The Gathering Storm]]. * 2000: Tilnefndur fyrir bestu sjónvarpsmyndina fyrir [[RKO 281]]. ===European Film-verðlaunin=== * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Hannibal]]. * 2000: Tilnefndur sem besti leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. ===Fantasport-verðlaunin=== * 1993: Tilnefndur fyrir bestu myndina fyrir [[Blade Runner]]- leikstjóraútgáfan. * 1988: Tilnefndur fyrir bestu myndina fyrir ''Some to Watch Over Me''. * 1983: Tilnefndur fyrir bestu myndina fyrir [[Blade Runner]]. ===Golden Globe-verðlaunin=== * 2008: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[American Gangster]]. * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Gladiator]]. * 1999: Verðlaun fyrir bestu míniseríu eða sjónvarpsmynd fyrir [[RKO 281]]. ===Hugo-verðlaunin=== * 1983: Verðlaun fyrir bestu dramaframsetningu fyrir [[Blade Runner]] ásamt Philip K. Dick (upprunaleg bók), David Webb Peoples (handrit) og Hampton Fancher (handrit). * 1980: Verðlaun fyrir bestu dramaframsetningu fyrir [[Alien]] ásamt Dan O´Bannon (saga/handrit) og Ronald Shusett (handrit). ===Italian National Syndicate of Film Journalists-verðlaunin=== * 1992: Tilnefndur sem besti erlendi leikstjóri ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. * 1983: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir erlenda mynd fyrir [[Blade Runner]]. ===Las Vegas Film Critics Society-verðlaunin=== * 2000: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Gladiator]]. ===London Critics Circle Film-verðlaunin=== * 2001: Tilnefndur sem breski leikstjóri ársins fyrir [[Gladiator]]. * 1992: Verðlaun sem leikstjóri ársins fyrir [[Thelma & Louise]]. ===[[Óskarsverðlaunin]]=== * 2002: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Black Hawk Down]]. * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Gladiator]]. * 1992: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Thelma & Louise]]. ===PGA-verðlaunin=== * 2012: Tilnefndur fyrir besta dramaþáttinn fyrir [[The Good Wife]]. * 2003: Tilnefndur fyrir bestu sjónvarpsmyndina fyrir ''The Gathering Storm''. ===Palm Springs International Film Festival-verðlaunin=== * 2001: Leikstjóra verðlaunin. ===Sant Jordi-verðlaunin=== * 2008: Verðlaun fyrir bestu erlendu myndina fyrir [[American Gangster]]. ===Satellite-verðlaunin=== * 2001: Tilnefndur sem besti leikstjóri fyrir [[Gladiator]]. ===Valladolid International Film Festival-verðlaunin=== * 1991: Golden Spike verðlaunin fyrir [[Thelma & Louise]] – jafntefli með [[The Adjuster]]. == Tilvísanir == {{Reflist|2}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Ridley Scott|mánuðurskoðað = 29. september|árskoðað = 2009}} == Tenglar == * {{imdb name|id=0000631|name=Ridley Scott}} * [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/ridley_scott Ridley Scott] at Rotten Tomatoes Celebrity Profile * [http://www.imdb.com/company/co0074212 Scott Free Productions] at the Internet Movie Database * [https://www.rsafilms.com Ridley Scott Associates (RSA)] * [https://www.theyshootpictures.com/scottridley.htm They Shoot Pictures, Don't They?] * [http://www.stv.tv/out/showArticle.jsp?source=opencms&articleId=/out/edimburg_festival/films/ridley_scott_interview Video interview with STV's Grant Lauchlan, discussing ''Kingdom of Heaven'' and ''Blade Runner''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025060828/http://www.stv.tv/out/showArticle.jsp?source=opencms&articleId=%2Fout%2Fedimburg_festival%2Ffilms%2Fridley_scott_interview |date=2008-10-25 }} * [http://entertainment.timesonline.co.uk/article/0,,14931-2388287,00.html Times Interview with Ridley Scott] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705151641/http://entertainment.timesonline.co.uk/article/0,,14931-2388287,00.html |date=2008-07-05 }} 5 October 2006 * [https://www.totalfilm.com/features/the_total_film_interview_-_ridley_scott2 Total Film: Interview with Ridley Scott], 15 July 2007 * [https://www.rsafilms.com RSA Films (Ridley and Tony Scott's advertising production company)], 30 November 2007 [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar|Scott, Ridley]] {{fe|1937|Scott, Ridley}} r21xzng9mib4x2h7r8ii58qnekhhxb1 0 92915 1976579 1970436 2026-08-26T13:51:18Z Андрей Бондарь 47843 Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 1976579 wikitext text/x-wiki '''Þorsteinn Eggertsson''' (f. [[25. febrúar]] [[1942]]) er myndlistarmaður, söngvari og textahöfundur. Hann var um tíma söngvari hjá [[KK-sextett]], söng með [[Hljómsveit Guðmundar Ingólfssonar]] í [[Keflavík]] og fleiri hljómsveitum. Hann fór í myndlistanám í [[Kaupmannahöfn]] og varð [[1963]] fréttaritari ''[[Alþýðublaðið|Alþýðublaðsins]]'' í Kaupmannahöfn. Þegar hann sneri heim frá námi 1965 gerðist hann blaðamaður við tvö táningatímarit og fór að semja dægurlagatexta fyrir hljómplötur að áeggjan [[Þórir Baldursson|Þóris Baldurssonar]] sem þá var í [[Savanna-tríóið|Savanna-tríóinu]]. Eftir Þorstein liggur mikið magn dægurlagatexta en rúmlega fjögur hundruð þeirra hafa verið gefnir út á hljómplötum og geisladiskum. Langsamlega frægasti textinn eftir hann er „Gvendur á eyrinni“, en af öðrum má nefna „Heim í Búðardal“, „Síðasta sjóferðin“ & „Fjólublátt ljós við barinn“. == Heimild == * [http://poppminjasafn.is/Listamenn/default.aspx?path=/resources/Controls/50.ascx&C=ConnectionString&Q=PagesByName&Groups=4&ID=40&Prefix= Þorstein Eggertsson (poppminjasafn)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602060136/http://poppminjasafn.is/Listamenn/default.aspx?path=%2Fresources%2FControls%2F50.ascx&C=ConnectionString&Q=PagesByName&Groups=4&ID=40&Prefix= |date=2016-06-02 }} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2599351 ''Hef aldrei tekið bílpróf''; grein í DV 1992] * ''[https://glatkistan.com/2017/06/10/thorsteinn-eggertsson/ Glatkistan]'' [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{f|1942}} a5npnfdjh2syf0dpfho47dv46x7ieys 0 107900 1976618 1953924 2026-08-27T07:23:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976618 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Jedward | mynd = John & Edward (Live X Factor 2010) 3.png | stærð = | myndatexti = John og Edward á tónleikaferðalaginu ''X Factor Live'' 2010 | nafn = | nefni = John og Edward | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1991|10|16}} | uppruni = [[Dyflinn]], [[Írland]] | rödd = | stefna = [[Popp]], [[hipp hopp]] | ár = [[2009]]- | útgefandi = Sony Music UK (janúar 2010 – mars 2010)<br /> Universal Music Ireland (mars 2010 – ) | samvinna = | vefsíða = [https://www.planetjedward.net/ planetjedward.net] | meðlimir = John Grimes<br /> Edward Grimes | fyrri_meðlimir = }} '''Jedward''' er [[Írland|írskur]] [[popp]]dúett tvíburanna '''John og Edward Grimes''' (fæddir [[16. október]] [[1991]] í [[Dyflinn]]i, Írlandi). Þeir komu fyrst fram sem '''John & Edward''' í sjöttu þáttaröð ''[[X Factor]]'' [[2009]]. Þeir lentu í sjötta sæti<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8373518.stm|title=Jedward bow out of X Factor show|publisher=BBC News |accessdate=23. nóvember 2009|date=23 nóvember 2009}}</ref> og umboðsmaður þeirra er Louis Walsh, sem var lærimeistari þeirra í þættinum.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/x-factor/6719977/X-Factors-Jedward-sign-deal-with-Louis-Walsh.html|title=Manager (2009)|accessdate=18. febrúar 2010 |work=The Daily Telegraph |location=London | date=4. desember 2009}}</ref> Jedward hafa gefið út tvær breiðskífur, ''[[Planet Jedward]]'' og ''[[Viktory]]'', sem báðar urðu tvöföld platína í Írlandi.<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards|url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum10.htm|publisher=The Irish Charts|accessdate=5. maí 2012|archive-date=2014-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819122036/http://irishcharts.ie/awards/multi_platinum10.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2011 Certification Awards|url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm|publisher=The Irish Charts|accessdate=5. maí 2012|archive-date=2014-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819094149/http://irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm|url-status=dead}}</ref> Þeir hafa gefið út sjö smáskífur, þar á meðal [[Lipstick]], sem var framlag Írlands í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2011]]. Jedward tóku einnig þátt í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2012|keppninni 2012]] með laginu [[Waterline]]. Jedward eru einnig þekktir fyrir framkomu sína í sjónvarpsþáttum, þar á meðal ''Jedward's Big Adventure'', ''OMG! Jedward's Dream Factory'' og fyrir þáttöku í ''[[Celebrity Big Brother]]'' [[2011]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Jedward|mánuðurskoðað=24. maí|árskoðað=2012}} {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] m47by8bcayw4pki9pbcp14qnr3k45u8 0 115225 1976565 1890660 2026-08-26T12:50:55Z Akigka 183 1976565 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|right|450 px|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við [[Dalvík]] er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annaðhvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt. T.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fl. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að [[Endurheimt votlendis|endurheimt votlendis]] sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[Kolefni|kolefnis]] enda votlendi geymir mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin. <ref>[https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið] Bændablaðið, sótt 28 nóv. 2022</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þökti um 7.800 [[km2|ferkílómetra]] árið 2019. Þeim er skipt upp í 14 [[vistgerð]]ir sem hver um sig hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">Jón Gunnar Ottósson, Anna Sveinsdóttir og María Harðardóttir (ritstj.) (2016). [http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf Vistgerðir á Íslandi.] Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands nr. 54. Garðabæ, Náttúrufræðistofnun Íslands. Sótt þann 19. júlí 2019.</ref> Frá um 1945-1985 voru margir skurðir grafnir á Íslandi og votlendi þurrkað upp.<ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=17243 Hvaða máli skiptir votlendi?] Vísindavefurinn, sótt 25/1 2023</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á [[vistkerfi]]ð enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn [[kolefni]]s.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://www.land.is/endurheimt/|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] 6d4k9xifutzjorqxo0519cw63zxemro 1976566 1976565 2026-08-26T12:52:21Z Akigka 183 1976566 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við Dalvík er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annað hvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt, t.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fleira. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að [[Endurheimt votlendis|endurheimt votlendis]] sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[Kolefni|kolefnis]] enda votlendi geymir mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin. <ref>[https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið] Bændablaðið, sótt 28 nóv. 2022</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þökti um 7.800 ferkílómetra árið 2019. Þeim er skipt upp í 14 [[vistgerð]]ir sem hver um sig hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">Jón Gunnar Ottósson, Anna Sveinsdóttir og María Harðardóttir (ritstj.) (2016). [http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf Vistgerðir á Íslandi.] Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands nr. 54. Garðabæ, Náttúrufræðistofnun Íslands. Sótt þann 19. júlí 2019.</ref> Frá um 1945-1985 voru margir skurðir grafnir á Íslandi og votlendi þurrkað upp.<ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=17243 Hvaða máli skiptir votlendi?] Vísindavefurinn, sótt 25/1 2023</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á [[vistkerfi]]ð enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn [[kolefni]]s.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://www.land.is/endurheimt/|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] 69yd741chts9trf7sxhswbuwyobulrn 1976567 1976566 2026-08-26T12:53:57Z Akigka 183 /* Endurheimt */ 1976567 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við Dalvík er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annað hvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt, t.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fleira. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að [[Endurheimt votlendis|endurheimt votlendis]] sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[Kolefni|kolefnis]] enda votlendi geymir mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin. <ref>[https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið] Bændablaðið, sótt 28 nóv. 2022</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þökti um 7.800 ferkílómetra árið 2019. Þeim er skipt upp í 14 [[vistgerð]]ir sem hver um sig hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">Jón Gunnar Ottósson, Anna Sveinsdóttir og María Harðardóttir (ritstj.) (2016). [http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf Vistgerðir á Íslandi.] Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands nr. 54. Garðabæ, Náttúrufræðistofnun Íslands. Sótt þann 19. júlí 2019.</ref> Frá um 1945-1985 voru margir skurðir grafnir á Íslandi og votlendi þurrkað upp.<ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=17243 Hvaða máli skiptir votlendi?] Vísindavefurinn, sótt 25/1 2023</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á vistkerfið enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn kolefnis.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://www.land.is/endurheimt/|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] r96aysdnepovl71f54hy4v08zjewk20 1976568 1976567 2026-08-26T12:58:15Z Akigka 183 1976568 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við Dalvík er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annað hvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt, t.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fleira. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að [[Endurheimt votlendis|endurheimt votlendis]] sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[Kolefni|kolefnis]] enda votlendi geymir mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin.<ref>{{cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid|title=Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið|author=Hörður Kristjánsson|website=Bændablaðið|date=11. apríl 2022}}</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þökti um 7.800 ferkílómetra árið 2019. Þeim er skipt upp í 14 [[vistgerð]]ir sem hver um sig hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">{{cite report|editor1=Jón Gunnar Ottósson|editor2=Anna Sveinsdóttir|editor3=María Harðardóttir|year=2016|url=http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf|title=Vistgerðir á Íslandi|series=Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands|volume=54|location=Garðabær|publisher=Náttúrufræðistofnun Íslands}}</ref> Frá um 1945-1985 voru margir skurðir grafnir á Íslandi og votlendi þurrkað upp.<ref>{{vísindavefurinn|17243|Hvaða máli skiptir votlendi?|höfundur=Bryndís Marteinsdóttir|dags=6.12.2022}}</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á vistkerfið enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn kolefnis.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://www.land.is/endurheimt/|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] dppqrnb1kwxyzbryzcekae08sw26log 1976569 1976568 2026-08-26T13:00:10Z Akigka 183 /* Endurheimt */ 1976569 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við Dalvík er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annað hvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt, t.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fleira. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að [[Endurheimt votlendis|endurheimt votlendis]] sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[Kolefni|kolefnis]] enda votlendi geymir mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin.<ref>{{cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid|title=Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið|author=Hörður Kristjánsson|website=Bændablaðið|date=11. apríl 2022}}</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þökti um 7.800 ferkílómetra árið 2019. Þeim er skipt upp í 14 [[vistgerð]]ir sem hver um sig hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">{{cite report|editor1=Jón Gunnar Ottósson|editor2=Anna Sveinsdóttir|editor3=María Harðardóttir|year=2016|url=http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf|title=Vistgerðir á Íslandi|series=Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands|volume=54|location=Garðabær|publisher=Náttúrufræðistofnun Íslands}}</ref> Frá um 1945-1985 voru margir skurðir grafnir á Íslandi og votlendi þurrkað upp.<ref>{{vísindavefurinn|17243|Hvaða máli skiptir votlendi?|höfundur=Bryndís Marteinsdóttir|dags=6.12.2022}}</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á vistkerfið enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn kolefnis.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://island.is/s/land-og-skogur/endurheimt-votlendis|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=RÚV|höfundur=Arnar Páll Hauksson|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Landgræðslan]] fer með framkvæmd á endurheimt votlendis.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=Vísir|höfundur=Höskuldur Kári Schram|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] amki4xk40h5giii5d01806ijr0y26sx 1976570 1976569 2026-08-26T13:14:52Z Akigka 183 1976570 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friðland Svarfdæla.jpg|thumb|[[Friðland Svarfdæla]] við Dalvík er að mestu leyti samsett af fjölbreyttum votlendissvæðum.]] '''Votlendi''' er landsvæði sem er annað hvort alltaf eða árstíðabundið svo mettað af [[vatn]]i að það verður að sérstöku [[vistkerfi]]. Votlendi er staður sem er með eitthvað blautt, t.d. skurðir, mýrar, pollar, lækir og fleira. Fuglar sem eru við votlendi á Íslandi eru til dæmis [[jaðrakan]], [[álft|svanir]], [[lóuþræll]], [[stelkur]], [[óðinshani]], [[keldusvín]], [[bleshæna]] og [[andfuglar|endur]] (buslendur eða og kafendur). Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna, og fjölmargar tegundir grasa festa rætur þar. Þrátt fyrir þetta hefur votlendi víða verið framræst, sem hefur neikvæð áhrif á plöntu- og dýralíf. Talið er að endurheimt votlendis sé mikilvægur þáttur í því að draga úr losun [[kolefni]]s enda geymir votlendi mikið af því. Losun kolefnis úr framræstu landi gæti þó verið ofmetin.<ref>{{cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/langtimalosun-kolefnis-ur-framraestu-raektarlandi-er-liklega-margfalt-minni-en-fullyrt-hefur-verid|title=Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið|author=Hörður Kristjánsson|website=Bændablaðið|date=11. apríl 2022}}</ref> Votlendissvæði á landi á Íslandi þöktu um 7.800 ferkílómetra árið 2019. Þau skiptast í 14 [[vistgerð]]ir sem hver hefur sín sérkenni.<ref name="vistgerdir">{{cite report|editor1=Jón Gunnar Ottósson|editor2=Anna Sveinsdóttir|editor3=María Harðardóttir|year=2016|url=http://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf|title=Vistgerðir á Íslandi|series=Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Íslands|volume=54|location=Garðabær|publisher=Náttúrufræðistofnun Íslands}}</ref> Frá um 1945-1985 voru margir framræsluskurðir grafnir á Íslandi og votlendi þannig víða þurrkað upp.<ref>{{vísindavefurinn|17243|Hvaða máli skiptir votlendi?|höfundur=Bryndís Marteinsdóttir|dags=6.12.2022}}</ref> ==Endurheimt == Endurheimt votlendis er sú aðgerð að koma framræstu votlendi aftur í upprunalegt horf. Víða hefur votlendi verið [[Framræsla|framræst]] til notkunar undir landbúnað eða byggingar. Framræsla votlendis er talin hafa neikvæð áhrif á vistkerfið enda votlendi mikilvægt búsvæði margra plöntu-, fugl-, fiski- og skordýrategunda og geymir mikið magn kolefnis.<ref name="landgræðsla">{{vefheimild|url=https://island.is/s/land-og-skogur/endurheimt-votlendis|titill=Endurheimt – Landgræðsla|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> Nýlega hefur endurheimt votlendis skapað sér sess í loftlagsstefnu Íslands. Talið er að um það bil 73% af losun kolefnis af manna völdum á Íslandi má rekja til framræslu votlendis, en áætlað er að 20% af grónu flatarmáli landsins sé votlendi.<ref name="ruv1">{{fréttaheimild|url=https://www.ruv.is/frett/endurheimt-votlendis-kostar-milljarda|titill=Endurheimt votlendis kostar milljarða|útgefandi=RÚV|höfundur=Arnar Páll Hauksson|dagsetning=18. janúar 2018}}</ref><ref name="landgræðsla" /> Áætlað er að um það bil 50% votlendis á Íslandi hafi verið framræst (jafngildi 4.200 km²). Þorri framræsts votlendis (jafngildi 3.600 km²) liggur utan túna og skóglendis og hentar því hugsanlega vel til endurheimtar.<ref name="landgræðsla" /> [[Land og skógur]] er stofnun sem fer með framkvæmd á endurheimt votlendis á Íslandi.<ref name="landgræðsla" /> Í apríl 2018 tók Votlendissjóðurinn til starfa. Tilgangur sjóðsins er að styrkja endurheimt votlendis á Íslandi til þess að landið geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt [[Parísarsamkomulagið|Parísarsamkomulaginu]]. [[Guðni Th. Jóhannesson]], fyrrum forseti Íslands er verndari sjóðsins.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180439884|titill=Votlendissjóður tekur til starfa|útgefandi=Vísir|höfundur=Höskuldur Kári Schram|dagsetning=30. apríl 2018}}</ref> ==Tengt efni== *[[Ramsar-sáttmálinn]] *[[Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Votlendi]] 594bklm6ugbpdzdi1kmxm7vrif4mv3u 0 116456 1976604 1976540 2026-08-26T18:27:54Z Fyxi 84003 1976604 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966|2025|orsök=dó}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–2026 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} [[Mynd:Young-Dolly-Parton.jpg|thumb|Parton árið 1977.]] '''Dolly Rebecca Parton Dean''' ([[19. janúar]] [[1946]] – [[25. ágúst]] [[2026]]) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, leikkona, viðskipta- og góðgerðarkona. Hún átti lög sem slógu í gegn eins og „I Will Always Love You“, „Jolene“, „Coat of Many Colors“ og „9 to 5“.<ref>[https://www.allmusic.com/artist/dolly-parton-mn0000175286 Dolly Parton Biography] Allmusic.com</ref> Parton ólst upp í fátækt í [[Tennessee]] og var fjórða barn af tólf systkinum. Hún var snemma hneigð til tónlistar, söng í kirkju 6 ára og varð atvinnulagahöfundur 16 ára. 13 ára kom hún fram í [[Nashville]] í beinni útsendingu og var kynnt af [[Johnny Cash]].<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cz9xdl4g25zo Dolly Parton: Life of the music legend whose songs touched millions] BBC, sótt 25. ágúst 2026</ref> Parton hlaut ýmis verðlaun í gegnum ævina, þar á meðal 11 [[Grammy-verðlaun]]. Hún styrkti ýmis málefni eins og lestrarátak barna í Bandaríkjunum í gegnum sín eigin samtök. Dolly Parton lést árið 2026, áttræð að aldri eftir að hafa glímt við [[krabbamein]].<ref>[https://www.visir.is/g/20262926177d/lest-i-kjolfar-krabbameinsgreiningar Lést í kjöl­far krabba­meins­greiningar] Vísir, sótt 26. ágúst 2026</ref> Eiginmaður hennar til 60 ára, Carl Dean, lést árið 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] 6g8z6lvw5lb3g9nuk1mkd4rkvddjaxu 0 131138 1976556 1976519 2026-08-26T12:20:52Z Berserkur 10188 1976556 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 240 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námaslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að tugir létust og hundruðir týndust. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]] - [[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] dsatm958d9n3ew7ajttcfedzksd8v0g 1976557 1976556 2026-08-26T12:21:40Z Berserkur 10188 /* Ágúst */ 1976557 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 240 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að tugir létust og hundruðir týndust. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]] - [[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 5zjrooiceq7iez07509f18a2mdkuwyb 1976559 1976557 2026-08-26T12:26:59Z Berserkur 10188 /* Ágúst */ 1976559 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að tugir létust og hundruðir týndust. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]] - [[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 0qijztus2wcp4lec1xjicr04itpjno4 1976590 1976559 2026-08-26T15:58:44Z Berserkur 10188 1976590 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að tugir létust og hundruðir týndust. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 7ed4b75jhoh15br4wo91tjs7kz0gu1n 1976640 1976590 2026-08-27T10:57:09Z Berserkur 10188 1976640 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að tugir létust og hundruðir týndust. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]) **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 44x814vxyxk1zp0terzby05qykz9nmp 0 139265 1976587 1973632 2026-08-26T14:59:38Z TKSnaevarr 53243 /* Millistríðsárin og uppgangur fasisma */ 1976587 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Ítalíu]] | ætt = [[Savojaættin]] | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg | nafn = Viktor Emmanúel 3. | mynd = Eduardo Gioja Viktor Emanuel III 1913.jpg | skírnarnafn = Vittorio Emanuele Ferdinando Maria Gennaro di Savoia | fæðingardagur = [[11. nóvember]] [[1869]] | fæðingarstaður = [[Napólí]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1947|12|28|1869|11|11}} | dánarstaður = [[Alexandría]], [[Egyptaland]]i | grafinn = Vicoforte-klaustur, Ítalíu | ríkisár = 29. júlí 1900 – 9. maí 1946 | undirskrift = Vittorio Emanuele III Autograph.svg | faðir = [[Úmbertó 1.]] | móðir = [[Margrét af Savoja]] | maki = [[Helena af Svartfjallalandi]] | titill_maka = Drottning | börn = {{plainlist| * [[Jólanda prinsessa af Savoja|Jólanda]] * [[Mafalda prinsessa af Savoja|Mafalda]] * [[Úmbertó 2.]] * [[Jóhanna af Savoja|Jóhanna]] * [[María Fransiska prinsessa af Savoja|María Fransiska]]}} }} '''Viktor Emmanúel 3.''' (11. nóvember 1869 – 28. desember 1947) var [[konungur Ítalíu]] frá 29. júlí árið 1900 þar til hann sagði af sér 9. maí 1946. Hann gerði auk þess tilkall til krúna [[Eþíópía|Eþíópíu]] og [[Albanía|Albaníu]] en hlaut ekki alþjóðlega viðurkenningu sem handhafi þeirra titla. Á langri valdatíð hans (nærri því 46 árum) sem hófst með morðinu á föður hans [[Úmbertó 1.]] barðist [[Ítalía]] í tveimur heimsstyrjöldum. Valdatími hans spannaði auk þess fæðingu, þróun og hrun ítalsks [[fasismi|fasisma]]. Viktor Emmanúel steig af stóli árið 1946 og eftirlét krúnuna syni sínum, [[Úmbertó 2.]] í þeirri von að nýr konungur gæti unnið stuðning almennings í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um það hvort rétt væri að leysa upp konungsembættið og gera Ítalíu að lýðveldi. Ítalir kusu að endingu að leysa upp konungveldið. Viktor Emmanúel fór í útlegð til [[Alexandría|Alexandríu]] í [[Egyptaland|Egyptalandi]], lést þar næsta ár og var grafinn þar uns líki hans var skilað til Ítalíu árið 2017. Ítalir kölluðu Viktor Emmanúel ''Il Re soldato'' (Dátakonunginn) þar sem hann leiddi þjóðina í báðum heimsstyrjöldunum, og ''Il Re vittorioso'' (konunginn sigursæla) vegna sigurs Ítala í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]].<ref>Romano Bracalini, '' [http://books.google.com/books/about/Il_re_vittorioso.html?id=A6I8AAAAIAAJIl re "vittorioso". La vita, il regno e l'esilio di Vittorio Emanuele III]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hann var einnig kallaður ''Sciaboletta'' („litla sverð“) vegna þess hve smávaxinn hann var. ==Æviágrip== Viktor Emmanúel fæddist 11. nóvember árið 1869 í [[Napólí]]. Árið 1894 kvæntist hann [[Helena af Svartfjallalandi|Helenu]], prinsessu [[Svartfjallaland|Svartfjallalands]]. Í júlí árið 1900 var Viktor Emmanúel settur á valdastól eftir að [[Anarkismi|anarkisti]] drap föður hans. Miðað við forvera sína hélt konungurinn sig við mjög við stjórnarskrárbundið hlutverk sitt á fyrstu árum sínum í embættinu. Viktor Emmanúel var lítið fyrir ys og þys ítalskra stjórnmála en pólitískur óstöðugleiki neyddi hann tíu sinnum til að grípa in í þau á milli 1900 og 1922. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== [[File:Albert I and Victor Emmanuel III.jpg|thumb|left|Viktor Emmanúel (til vinstri) ásamt [[Albert 1. Belgíukonungur|Alberti 1.]] konungi Belgíu á norðurvígstöðvunum. Hér sést vel hve smávaxinn Viktor Emmanúel var.]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] hófst var Ítalía hlutlaus í fyrstu þrátt fyrir að hafa verið í [[Þríveldabandalagið|varnarbandalagi]] ásamt [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] og [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]] fáum árum áður. Árið 1915 skrifuðu ítölsk stjórnvöld hins vegar undir leynisáttmála um að berjast gegn [[Miðveldin|Miðveldunum]] ásamt [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Flestir ítalskir stjórnmálamenn voru á móti inngöngu í stríðið og neyddu [[Antonio Salandra]] forsætisráðherra til að segja af sér. Viktor Emmanúel neitaði að samþykkja afsögn hans og tók sjálfur þá ákvörðun að Ítalía skyldi ganga inn í styrjöldina, sem var stjórnarskrárbundinn réttur hans. Sigur bandamanna árið 1918 gerði Ítölum kleift að innlima landsvæði eins og [[Trento]], [[Bolzano]], [[Istría|Istríu]] og [[Trieste]] en ekki Dalmatíu, sem kom í veg fyrir að þeir næðu fullri stjórn yfir [[Adríahaf|Adríahafi]]. Skilmálar friðarins urðu því óvinsælir í Ítalíu og þótti mörgum landið hafa verið lítilsvirt. ===Millistríðsárin og uppgangur fasisma=== Efnahagskreppan sem fylgdi í kjölfar heimsstyrjaldarinnar hleypti eldi í æðar öfgamanna í verkamannastéttum Ítalíu. Þetta olli miklum pólitískum óstöðugleika í landinu og gerði [[Benito Mussolini]] kleift að rísa til valda. Árið 1922 gerðu Mussolini og um 10.000 stuðningsmenn hans [[Rómargangan|atlögu á Róm]]. [[Pietro Badoglio]] hershöfðingi tilkynnti konungnum að herinn væri trúr honum og gæti sigrað uppreisnarseggina án erfiðis. [[Luigi Facta]] forsætisráðherra lét undirbúa frumvarp til að lýsa yfir umsátursástandi. Að endingu neitaði Viktor Emmanúel hins vegar að undirrita frumvarpið og bauð Mussolini þess í stað til Rómar til að taka við embætti forsætisráðherra. Konungurinn hélt því seinna fram að hann hefði óttast að [[borgarastyrjöld]] myndi brjótast út ef hann beitti hervaldi gegn fasistunum.<ref>L'Italia in camicia nera, Milano, Rizzoli, 1976.</ref> [[File:Enrico De Nicola, il re e Mussolini all'uscita di Montecitorio, Roma 1923.jpg|thumb|right|Viktor Emmanúel ásamt [[Benito Mussolini]] árið 1923.]] Viktor Emmanúel gerði næstu árin ekkert til að hafa hemil á valdníðslu Mussolini og mótmælti ekki árin 1925–26 er Mussolini hætti alfarið öllum lýðræðistilburðum.<ref>P. Ortoleva, M. Revelli, ''Storia dell'età contemporanea'', Milano 1998, bls. 123.</ref><ref>G. Candeloro, ''Storia dell'Italia moderna: Il Fascismo e le sue guerre'', bindi 9, bls. 92.</ref> Seinna árið setti Mussolini lög þess efnis að hann væri eingöngu ábyrgur gagnvart konungnum en ekki þinginu. Á valdatíma Mussolini var Viktor Emmanúel gerður að keisara [[Eþíópía|Eþíópíu]] eftir [[Seinna stríð Ítalíu og Eþíópíu|innrás Ítala í Eþíópíu]] 1936 og konungi [[Albanía|Albaníu]] eftir [[Innrás Ítala í Albaníu|innrásina í Albaníu]] 1939. [[Þjóðabandalagið]] fordæmdi báðar innrásirnar og veitti Viktor Emmanúel aldrei alþjóðlega viðurkenningu sem handhafa þessara titla. ===Seinni heimsstyrjöldin=== Árið 1940 ákvað Mussolini að leiða Ítalíu inn í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]] ásamt Þýskalandi. Ítalir guldu afhroð nánast frá byrjun. Vinsældir bæði Mussolini og konungsins döluðu mjög í stríðinu vegna ófara hersins. Loks þann 25. júlí 1943 bar miðstjórn fasistaflokksins fram [[Vantrauststillaga|vantrauststillögu]] á hendur Mussolini og bað konunginn að leysa hann frá störfum. Næsta kvöld bað Mussolini konunginn um fund á ættarsetri hans. Þegar Mussolini reyndi að segja konungnum frá vantrauststillögunni greip Viktor Emmanúel fram í og tilkynnti honum að hann væri leystur úr embætti og að við honum tæki [[Pietro Badoglio]]. Hann fyrirskipaði síðan handtöku Mussolini og afsalaði sér keisaratign Eþíópíu og konungstign Albaníu. Viktor Emmanúel tilkynnti þann 8. september árið 1943 að Ítalía hefði samið um vopnahlé við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]. Þjóðverjar höfðu átt von á þessu og flýttu sér að afvopna ítalska bandamenn sína og taka við beinni stjórn [[Balkanskagi|Balkanskaga]], [[Frakkland|Frakklands]] og [[Tylftareyjar|Tylftareyja]]. Konungurinn óttaðist að Þjóðverjar myndu hertaka Róm sjálfa og flúði því suður til [[Brindisi]] ásamt ríkisstjórn sinni. Hann hlaut nokkra gagnrýni fyrir að yfirgefa höfuðborgina og þótti koma illa út í samanburði við [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6. Bretlandskonung]] og [[Elísabet drottningarmóðir|Elísabetu drottningu]], sem höfðu verið áfram í London á meðan loftárásir Þjóðverja stóðu sem hæst, og við [[Píus 12.|Píus 12. páfa]] sem blandaði geði og lék við almenning Rómar eftir sprengjuárásir á borgina. Viktor Emmanúel gerði sér grein fyrir því að mannorð hans væri flekkað vegna daðurs hans við fasistastjórnina og eftirlét syni sínum, [[Úmbertó 2.|Úmbertó krónprinsi]], því flest völd krúnunnar í apríl 1944. Með þessu móti lét Viktor Emmanúel af flestum völdum sínum án þess að segja af sér sem konungur. Valdfærslan var gerð formleg eftir að Róm var frelsuð undan hernámi Þjóðverja. ===Þjóðaratkvæðagreiðslan 1946=== Ári eftir lok styrjaldarinnar neyddi almenningsálit ríkisstjórnina til að kalla til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um framtíð konungsvaldisins. Viktor Emmanúel sagði formlega af sér þann 9. maí og eftirlét Úmbertó krúnuna í því skyni að vinna konungsvaldinu nýja stuðningsmenn. Þetta mistókst og mánuði síðar kusu 52 prósent kjósenda að gera Ítalíu að [[lýðveldi]]. Þar með leið ítalska konungdæmið undir lok. Eftir að úrslit atkvæðagreiðslunnar voru gerð að lögum neyddust allir karlkynsmeðlimir [[Savojaætt|Savojaættar]] til að yfirgefa landið og snúa aldrei aftur. Viktor Emmanúel fór í útlegð til [[Egyptaland|Egyptalands]] og dó næsta ár í [[Alexandría|Alexandríu]]. Hann var grafinn þar á bak við altari í Dómkirkju Heilagrar Katrínar til ársins 2017, en þá var líki hans skilað til Ítalíu og það jarðsett í grafhýsi nærri [[Tórínó]].<ref>[https://www.reuters.com/article/us-italy-king/remains-of-exiled-italian-king-return-to-italy-idUSKBN1EB0L7 Remains of exiled Italian king return to Italy]. ''Reuters'', 17. desember 2017. Sótt 18. desember 2017.</ref> ==Tenglar== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=160609&lang=da ''Yngstu konungshjónin'' – Sunnanfari, 1900] {{Commonscat|Victor Emmanuel III of Italy}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Ítalíu]]| frá=1900| til=1946| fyrir=[[Úmbertó 1.]]| eftir= [[Úmbertó 2.]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Eþíópíukeisari|Keisari Eþíópíu]]<br>''(óviðurkenndur)''| frá=1936| til=1941| fyrir=[[Haile Selassie]]| eftir= [[Haile Selassie]] }} {{Erfðatafla| titill=Konungur Albaníu<br>''(óviðurkenndur)''| frá=1939| til=1943| fyrir=[[Zog Albaníukonungur|Zog 1.]]| eftir= Enginn }} {{Töfluendir}} {{fde|1869|1947|Viktor Emmanúel 3.}} [[Flokkur:Konungar Albaníu]] [[Flokkur:Konungar Ítalíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Savojaættin]] 3iyc231wjg73vflqh1wa9muo54rgi29 0 140152 1976642 1955392 2026-08-27T11:12:43Z TKSnaevarr 53243 1976642 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Suharto | búseta = | mynd = President Suharto, 1993.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti1 = Suharto árið 1993. | titill= Forseti Indónesíu | stjórnartíð_start = [[27. mars]] [[1967]] | stjórnartíð_end = [[21. maí]] [[1998]] | vara_forseti = {{Collapsible list|title = Listi|1=[[Hamengkubuwono 9.]] (1973–1978)<br>[[Adam Malik]]<br>(1978–1983)<br>[[Umar Wirahadikusumah]] (1983–1988)<br>[[Sudharmono]] (1988–1993)<br>[[Try Sutrisno]] (1993–1998)<br>[[B. J. Habibie]] (1998) }} | forveri = [[Sukarno]] | eftirmaður = [[B. J. Habibie]] | fæðingarnafn = | fæddur = [[8. júní]] [[1921]] | fæðingarstaður = [[Kemusuk]], [[Hollensku Austur-Indíur|hollensku Austur-Indíum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2008|1|27|1921|8|6}} | dánarstaður = [[Jakarta]], [[Indónesía|Indónesíu]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Golkar]] | þekktur_fyrir = | starf = Herforingi, stjórnmálamaður | laun = | trú = | maki = Siti Hartinah (g. 1947–1996) | börn = Siti Hardiyanti Rukmana (Tutut), Sigit Harjojudanto, Bambang Trihatmodjo, Siti Hediati Hariyadi (Titiek), Hutomo Mandala Putra (Tommy), Siti Hutami Endang Adiningsih | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = Suharto signature.svg }} '''Suharto''' (einnig ritað '''Soeharto''' eða umritað '''Muhammad Soeharto''' á [[Javanska|javönsku]]) (8. júní 1921 – 27. janúar 2008) var annar forseti [[Indónesía|Indónesíu]]. Hann gegndi því embætti í 31 ár eftir að hafa steypt [[Sukarno]] af stóli árið 1967 þar til hann sagði af sér árið 1998. Suharto fæddist í smáþorpinu Kemusuk nærri borginni Yogykarta á tíma [[Holland|hollenskra]] nýlenduyfirráða í Indónesíu.<ref>{{cite book|authors=Soeharto, as related to G. Dwipayana and Ramadhan K.H.|date=1989|title=Soeharto: Pikiran, ucapan dan tindakan saya: otobiografi|trans-title=Soeharto: My thoughts, words and deeds: an autobiography|publisher=PT Citra Lamtoro Gung Persada|place=Jakarta}}</ref> Hann ólst upp við fátæklegar aðstæður. Foreldrar hans skildu stuttu eftir að hann fæddist og hann var sendur á milli ýmissa fósturforeldra mestan hluta barnæsku sinnar. Á meðan á hernámi [[Japanska keisaradæmið|Japana]] stóð í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] gekk Suharto í varnarlið Indónesíumanna undir stjórn Japana. Í sjálfstæðisbaráttu Indónesíumanna gekk Suharto í hinn nýstofnaða [[Indónesíuher]]. Eftir sjálfstæði Indónesíu varð Suharto yfirhershöfðingi. Hermenn undir stjórn Suhartos kváðu þann 30. september 1965 niður valdaránstilraun af hálfu indónesíska kommúnistaflokksins.<ref>Friend, Theodore (2003). ''Indonesian Destinies''. The Belknap Press of Harvard University Press, bls. 107–109; Chris Hilton (höfundur og leikstjóri) (2001). ''Shadowplay'' (sjónvarpsheimildarmynd). Vagabond Films and Hilton Cordell Productions.; Ricklefs, M.C. (1991). ''A History of Modern Indonesia since c. 1300''. 2nd Edition. Stanford: Stanford University Press, bls. 280–283, 284, 287–290</ref> Herinn stóð síðan fyrir andkommúnískum hreinsunum sem [[Central Intelligence Agency|bandaríska leyniþjónustan]] lýsti sem „einu versta fjöldamorði tuttugustu aldarinnar“.<ref>Mark Aarons (2007). "[https://books.google.com/books?id=dg0hWswKgTIC&lpg=PA80&pg=PA69#v=onepage&q&f=false Justice Betrayed: Post-1945 Responses to Genocide]." In David A. Blumenthal and Timothy L. H. McCormack (eds). ''[http://www.brill.com/legacy-nuremberg-civilising-influence-or-institutionalised-vengeance The Legacy of Nuremberg: Civilising Influence or Institutionalised Vengeance? (International Humanitarian Law).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105053952/http://www.brill.com/legacy-nuremberg-civilising-influence-or-institutionalised-vengeance |date=2016-01-05 }}'' [[Martinus Nijhoff Publishers]]. p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=dg0hWswKgTIC&pg=PA81 81].</ref> Í kjölfarið hrifsaði Suharto til sín völd frá fyrsta forseta Indónesíu, [[Sukarno]]. Hann gerðist bráðabirgðaforseti árið 1967 og var kjörinn forseti næsta ár. Hann stóð fyrir samfélagsherferð sem kölluð var „af-Sukarnovæðing“ til þess að má út orðspor forvera síns. Stuðningur við stjórn Suhartos var mikill á áttunda og níunda áratugnum. Á tíunda áratugnum ollu alræðistilburðir og spilling ríkisstjórnarinnar<ref>{{cite news |last=Ignatius |first=Adi |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1660967,00.html?iid=sphere-inline-sidebar |title=Mulls Indonesia Court Ruling |work=Time |date=11 September 2007 |accessdate=9 August 2009 |archive-date=22 mars 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322050757/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1660967,00.html?iid=sphere-inline-sidebar |url-status=dead }}; Haskin, Colin, [https://www.theglobeandmail.com/news/world/article663945.ece "Suharto dead at 86"]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''The Globe and Mail'', 27 January 2008</ref> óánægju og [[Fjármálakreppan í Asíu|efnahagskreppa árið 1997]] leiddi til mikilla óeirða og afsagnar Suhartos árið 1998. Suharto lést árið 2008 og fékk ríkisútför. Deilt er um 31 árs valdatíð Suhartos bæði í Indónesíu og erlendis. Á valdatíð sinni byggði Suharto upp sterka, miðstýrða herstjórn. Geta hans til að viðhalda stöðugleika í hinni stóru og fjölbreyttu Indónesíu ásamt andkommúnískum sjónarmiðum sínum gerði honum kleift að stofna til efnahags- og hernaðarbandalaga við vesturveldin í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Mestalla forsetatíð hans var mikill hagvöxtur í Indónesíu og hröð iðnvæðing<ref> Miguel, Edward; Paul Gertler; David I. Levine (January 2005). [https://www.smh.com.au/news/world/no-end-to-ambition/2008/01/27/1201368944638.html Does Social Capital Promote Industrialization? Evidence from a Rapid Industrializer]. Econometrics Software Laboratory, University of California, Berkeley.</ref> Indónesísk stjórnvöld lýstu Suharto formlega þjóðhetju þann 10. nóvember 2025.<ref>{{cite news|title= Indonesia names ex-dictator Suharto a 'national hero'|url= https://www.bbc.com/news/articles/cn40p2vwyn7o|work=BBC News|date=10 November 2025|last=Head|first=Jonathan|access-date=10 November 2025}}</ref> Samkvæmt spillingarvísitölu [[Transparency International]] er Suharto spilltasti leiðtogi nútímasögunnar og dró sér um 15–35 milljarða Bandaríkjadollara úr ríkissjóði á valdatíð sinni.<ref name="BBC_20040325">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3567745.stm | title=Suharto tops corruption rankings |publisher=BBC News | date= 25 March 2004 | accessdate=4 February 2006}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Indónesíu| frá=[[27. mars]] [[1967]]| til=[[21. maí]] [[1998]]| fyrir=[[Sukarno]]| eftir=[[B. J. Habibie]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Indónesíu}} {{fde|1921|2008|Suharto}} [[Flokkur:Forsetar Indónesíu]] [[Flokkur:Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja]] hhgmotx9tjme6wjdyhf17j7eig46ci2 0 140455 1976615 1950629 2026-08-27T01:41:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976615 wikitext text/x-wiki '''Framleiðsluþættir''' eru allir þeir þættir sem notaðir eru við [[Framleiðsla|framleiðslu]] [[afurð]]a: [[vara]] og [[þjónusta|þjónustu]]. Magn framleiðsluþátta skilgreinir magn afurða samkvæmt [[framleiðslufall]]i. Framleiðsluþáttum er yfirleitt skipt í fjóra flokka: [[vinna|vinnu]], [[fjármagn]], land ([[náttúruauðlind]]ir) og [[frumkvöðull|framtak]] (stjórnun og skipulag).<ref>{{cite web |title=Addressing Labour Market Segmentation: the Role of Labour Law |url=https://www.cbr.cam.ac.uk/wp-content/uploads/2020/08/wp446.pdf |publisher=University of Cambridge |access-date=4 April 2023 |archive-date=4 apríl 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404063850/https://www.cbr.cam.ac.uk/wp-content/uploads/2020/08/wp446.pdf |url-status=dead }}</ref> Framleiðsluþættirnir eru stundum kallaðir „framleiðandavara og -þjónusta“ til aðgreiningar frá „neytendavöru og -þjónustu“.<ref>{{Cite web|title=Factors Of Production – Finance Reference|date=18 February 2021|url=https://www.financereference.com/factors-of-production/|access-date=2021-08-01|language=en}}</ref> Framleiðsluþættirnir land, vinna og fjármagn eru stundum kallaðir „frumframleiðsluþættir“. Hráefni og orka eru álitnir afleiddir þættir í klassískri hagfræði af því þau eru fengin frá landi, vinnu og fjármagni. Frumframleiðsluþættirnir eru forsenda framleiðslunnar, en verða ekki sjálfir hluti af afurðinni eins og [[hráefni]]n, og verða ekki heldur fyrir neinni umbreytingu í framleiðsluferlinu (eins og eldsneyti á vélar gerir til dæmis). Land nær ekki aðeins yfir framleiðslustað, heldur líka allar náttúruauðlindir ofan og neðan jarðar. Nýlega hefur [[mannauður]] (þekkingin sem liggur í [[vinnuafl]]inu) verið aðgreindur frá vinnunni.<ref>[[Paul A. Samuelson]] and [[William D. Nordhaus]] (2004). ''[[Economics (textbook)|Economics]]'', 18th ed., "Factors of production", "Capital", Human capital", and "Land" under Glossary of Terms.</ref> Framtak eða [[athafnamennska]] er stundum talið með framleiðsluþáttum<ref>{{cite book| first2 = Steven M. |last2 = Sheffrin| last1 = O'Sullivan| first1 = Arthur| author-link = Arthur O'Sullivan (economist) | title = Economics: Principles in Action| url = https://archive.org/details/economicsprincip00arth | year = 2003| publisher = Pearson Prentice Hall| location = Upper Saddle River, New Jersey| isbn = 978-0-13-063085-8| page = [https://archive.org/details/economicsprincip00arth/page/4 4] }}</ref> og stundum er staða [[tækni]]þróunar talin framleiðsluþáttur.<ref>{{cite book |author1=Michael Parkin |author2=Gerardo Esquivel |title=Macroeconomía |location=Mexico |publisher=Addison Wesley |edition=5th |year=1999 |page=160 |isbn=968-444-441-9 |language=es}}</ref> Fjöldi og skilgreining framleiðsluþátta eru þannig breytileg eftir áherslu í kenningum og [[hagfræðiskóli|hagfræðiskólum]].<ref>{{cite book| author = Milton Friedman| title = Price Theory| url = https://books.google.com/books?id=BxaSUfPV2WkC&pg=PA201| year = 2007| publisher = Transaction Publishers| isbn = 978-0-202-30969-9| page = 201 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Framleiðsla]] [[Flokkur:Hagfræði]] oq4q3u5pc4upxhrt7e2kr2clg0mqrkd 0 141249 1976627 1958532 2026-08-27T09:28:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976627 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Kólombó | nafn_á_frummáli = කොළඹ<br>கொழும்பு | nafn_í_eignarfalli = Kólombó | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] (aðsetur framkvæmdavalds og dómsvalds) | mynd = Colombo skyline 2024.jpg | mynd_texti = | mynd_alt = | fáni = Flag of Colombo MC.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Colombo Municipal Council.svg | teiknibóla_kort = Srí Lanka | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Kólombó á Srí Lanka | hnit = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Srí Lanka}} | undirskipting_gerð1 = Hérað | undirskipting_nafn1 = [[Vesturhérað (Srí Lanka)|Vesturhérað]] | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Vraîe Cally Balthazaar]] | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Borg | flatarmál_heild_km2 = 37,31 | hæð_m = 1 | mannfjöldi_heild = 752.993 | mannfjöldi_frá_og_með = 2011 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 20.182 | tímabelti = [[UTC+05:30]] | Póstnúmer = 0xxxx | svæðisnúmer = 011 | vefsíða = {{URL|colombo.mc.gov.lk}} }} '''Kólombó''' (කොළඹ eða ''Kolamba'' á [[Singalíska|singalísku]]; கொழும்பு eða Koḻumpu á [[Tamílska|tamílsku]]) er efnahagsleg höfuðborg og stærsta borg [[Srí Lanka]].<ref>{{cite web|url=http://www.priu.gov.lk/Parliament/ParliamentHistory.html|title=Colombo is the Commercial Capital.|accessdate=2015-01-07|work=Official Sri Lanka government website|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220234944/http://www.priu.gov.lk/Parliament/ParliamentHistory.html|archivedate=2014-12-20|df=}}</ref> Samkvæmt Brookings-stofnuninni búa um 5,6 milljónir manna á stórborgarsvæðinu.<ref>{{cite web|last1=Kumarage A|first1=Amal|title=Impacts of Transportation Infrastructure and Services on Urban Poverty and Land Development in Colombo, Sri Lanka|url=https://www.globalurban.org/GUDMag07Vol3Iss1/Kumerage%20PDF.pdf|website=1 November 2007|publisher=Global Urban Development Volume 3 Issue 1|accessdate=8 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=The 10 Traits of Globally Fluent Metro Areas|url=http://www.brookings.edu/~/media/Multimedia/Interactives/2013/tentraits/Colombo.pdf|website=2013|publisher=[[Brookings Institution]]|accessdate=17 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402111046/http://www.brookings.edu/~/media/Multimedia/Interactives/2013/tentraits/Colombo.pdf|archivedate=2 April 2015|df=}}</ref><ref>{{cite web|title=Colombo: The Heartbeat of Sri Lanka/ Metro Colombo Urban Development Project|url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/03/21/colombo-heartbeat-sri-lanka|website=21 March 2013|publisher=The World Bank|accessdate=17 March 2015|archive-date=12 apríl 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412070149/http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/03/21/colombo-heartbeat-sri-lanka|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Turning Sri Lanka's Urban Vision into Policy and Action|url=http://www.unhabitat.lk/downloads/wburbanpolicy.pdf|website=2012|publisher=UN Habitat, Chapter 1, Page 7|accessdate=17 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304044031/http://www.unhabitat.lk/downloads/wburbanpolicy.pdf|archivedate=4 March 2016|df=}}</ref> og 752.993 manns í borginni sjálfri. Borgin er efnahagskjarni eyjunnar og vinsæll ferðamannastaður. Borgin er staðsett á vesturströnd eyjunnar og er nærri stærra Kólombó-svæðinu þar sem [[Srí Jajevardenepúra]], stjórnsýsluleg höfuðborg landsins, er einnig staðsett. Oft er talað um Kólombó sem höfuðborg landsins þar sem Srí Jajevardenepúra er innan stórborgarsvæðisins og í reynd úthverfi Kólombó. Kólombó er einnig stjórnsýsluhöfuðborg vesturhéraðs Srí Lanka og höfuðborg Kólombó-héraðs. Kólombó er lifandi borg þar sem finna má blöndu af nútímalífi, byggingum frá nýlendutímanum og eldri rústir.<ref name="rweb1">{{cite web |last=Jayewarden+-e |first=Mr |title=How Colombo Derived its Name |url=http://www.rootsweb.ancestry.com/~lkawgw/colombo.html |doi= |accessdate=2007-01-18}}</ref> Kólombó var talin stjórsýsluleg höfuðborg Srí Lanka til ársins 1982. Vegna mikillar hafnar borgarinnar og hentugrar staðsetningar hennar þekktu fornir kaupmenn Kólombó fyrir 2.000 árum. Kólombó varð höfuðborg eyjunnar þegar Srí Lanka féll undir stjórn [[Breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] árið 1815<ref name="HoC">{{cite web |last= |first= |title=History of Colombo |url=http://www.cmc.lk/History.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111202185302/http://www.cmc.lk/History.asp |archivedate=2011-12-02 |doi= |accessdate=2007-03-21}}</ref> og varð áfram höfuðborg landsins þegar Srí Lanka hlaut sjálfstæði árið 1948. Árið 1978 var Srí Jajevardenepúra gerð að stjórnsýslulegri höfuðborg en Kólombó var áfram talin efnahagsleg höfuðborg landsins. ==Tilvísanir== <references/> {{Höfuðborgir í Asíu}} [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] [[Flokkur:Borgir í Srí Lanka]] aku7mg6n8la4kr8tr3jpp3j2q840pr7 0 141719 1976601 1579690 2026-08-26T17:51:39Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Snjómaður]] til [[Snjómaðurinn ógurlegi]] 1976601 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Snjómaðurinn ógurlegi]] j1oyz47lqel0tz8v8jdjb25y2a34yid 0 143477 1976561 1591093 2026-08-26T12:40:36Z TKSnaevarr 53243 1976561 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Three Kingdoms.png|thumb|right|Konungsríkin rjú í Kína]] '''Konungsríkin þrjú''' var veldi sem náði yfir það svæði sem í dag er Kína. Ríkin þrjú voru [[Wei]] (魏), [[Shu]] (蜀), og [[Wu]]. Tími ríkjanna þriggja stóð frá um það bil 187 eða 220-280 e.kr. eftir að [[Hanveldið|Han]] veldið leystist upp. Þessi tími er einn sá blóðugasti í sögu Kína. Höfuðborgir ríkjanna voru [[Luo Yang]] hjá Wei ríkinnu, [[Jian Ye]] hjá Wu og síðan [[Cheng Du]] hjá Shu. ==Uppreisn gulu vefjahattanna== [[Mynd:Yellow Turban Rebellion.jpg|thumb|right]] Eftir andlát Hes keisara árið 105 lenti [[Hanveldið|Han veldið]] í efnahagslegri og pólítískri kreppu. Arftakar Hes voru enn barnungir og hvíldu því völd heimsveldisins í höndum eldri frænda keisaranna. Siðan þegar [[Keisari|keisararnir]] voru orðnir eldri var erfitt fyrir þá að ná aftur völdum og þurftu þeir því að treysta á embættismenn til að stjórna ríkinnu. Þetta voru stöðug vandamál í [[Kína]].  Á valdatíma keisaranna Huan (146-168) og Ling (168-189) urðu margir óánægðir með stöðu ríkisins og mótmæli brutust út. Mótmælum var mætt með hörku og margir mótmælendur drepnir. Eftir það voru ekki margir sem þorðu að mótmæla. Í [[Mars (mánuður)|mars]] árið 184 leiddu bræðurnir [[Zhang Jiao]], [[Zhang Liang]] og [[Zhang Bao]], uppreisn gegn ríkisstjórninni sem hefur verið kölluð var kölluð uppreisn gulu vefjahattana. Fljótlega fjölgaði í hreyfingu þeirra og brátt gengu nokkur hundruð þúsund manna til liðs við þá. Þeir fengu stuðning frá mörgum hlutum Kína og höfðu 36 stórar bækistöðvar um allt land. Um 6.000 til 10.000 voru í hverri bækistöð. Ling keisari sendi hershöfðingjana Huangfu Song, Lu Zhi og Zhu Jun í herleiðangur geng uppreisnarmönnum til að leiða Han hersveitirnar gegn uppreisnarmönnum. Uppreisnarmenn voru að lokum sigraðir og þeir sem lifðu átökinn af  dreifðust um Kína. {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Kína]] l1f16kmukt73po01mztv9ia96frcdry 0 146597 1976608 1790714 2026-08-26T21:52:39Z ~2026-46704-12 119966 1976608 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Kívífugl | image = Tokoeka.jpg | image_width = 250px | image_caption = Kívífugl (''Apteryx australis'') | status = VU | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Snípustrútar]] (''Apterygiformes'') | familia = (''Apterygidae'') | genus = (''Apteryx'') | species = '''''A. australis''''' | binomial = ''Apteryx australis'' | binomial_authority = [[George Shaw|Shaw]], 1813 | subspecies = ''A. a. australis''<br> ''A. a. lawryi'' }} '''Kívífugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Apteryx australis'') er tegund [[Snípustrútar|snípustrúta]].<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref> == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Apteryx australis|kívífuglum}} {{Wikilífverur|Apteryx australis|kívífuglum}} [[Flokkur:Snípustrútar]] {{stubbur}} dytdbdnmngzv481wha1bp7c29afhdll 1976617 1976608 2026-08-27T07:12:28Z MyraMidnight 41218 Uppfæri upplýsingarnar 1976617 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Tokoeka kívífugl | image = Tokoeka.jpg | image_width = 250px | image_caption = Kívífugl (''Apteryx australis'') | status = VU | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Snípustrútar]] (''Apterygiformes'') | familia = (''Apterygidae'') | genus = [[Kíví (fugl)|Kívi]] (''Apteryx'') | species = '''''A. australis''''' | binomial = ''Apteryx australis'' | binomial_authority = [[George Shaw|Shaw]], 1813 | subspecies = ''A. a. australis''<br> ''A. a. lawryi'' }} '''Tokoeka kívífugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Apteryx australis'') er tegund af dökkbrúnum [[Kíví (fugl)|kívífuglum]] frá [[Nýja-Sjáland]], eða nánar tiltekið Haast fjallgarðinum. Eins og allir kívífuglar þá eru þeir ófleygir, og til eru þrjú afbrigði af tokoeka sem eru allar í útrýmingarhættu: Haast, Fiordland og Rakiura.<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=68201|titill=Af hverju er kívífuglinn í útrýmingarhættu|höfundur=Jón Már Halldórsson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=25. nóvember|ár=2014|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/birds-a-z/kiwi/tokoeka/|titill=Tokoeka|útgefandi=Náttúruverndardeild Nýja-Sjálands|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> Á [[Maóríska|maórísku]] þýðir ''tokoeka'' „weka með göngustaf“, en [[weka]] er önnur tegund af ófleygum fuglum þar í landi.<ref name=":0" /> == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Apteryx australis|kívífuglum}} {{Wikilífverur|Apteryx australis|kívífuglum}} [[Flokkur:Snípustrútar]] {{stubbur}} 0or5l08ijqhkylpokp0vkojpcdgeap5 1976622 1976617 2026-08-27T07:40:36Z MyraMidnight 41218 laga stafs. og bæti við að þeir séu næturdýr 1976622 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Tokoeka kívífugl | image = Tokoeka.jpg | image_width = 250px | image_caption = Kívífugl (''Apteryx australis'') | status = VU | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Snípustrútar]] (''Apterygiformes'') | familia = (''Apterygidae'') | genus = [[Kíví (fugl)|Kívi]] (''Apteryx'') | species = '''''A. australis''''' | binomial = ''Apteryx australis'' | binomial_authority = [[George Shaw|Shaw]], 1813 | subspecies = ''A. a. australis''<br> ''A. a. lawryi'' }} '''Tokóeka kívífugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Apteryx australis'') er tegund af dökkbrúnum [[Kíví (fugl)|kívífuglum]] frá [[Nýja-Sjáland|Nýja-Sjálandi]], eða nánar tiltekið Haast fjallgarðinum. Eins og allir kívífuglar þá eru þeir næturdýr og ófleygir, og til eru þrjú afbrigði af tokoeka sem eru allar í útrýmingarhættu: Haast, Fiordland og Rakiura.<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=68201|titill=Af hverju er kívífuglinn í útrýmingarhættu|höfundur=Jón Már Halldórsson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=25. nóvember|ár=2014|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/birds-a-z/kiwi/tokoeka/|titill=Tokoeka|útgefandi=Náttúruverndardeild Nýja-Sjálands|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> Á [[Maóríska|maórísku]] þýðir ''tokóeka'' „weka með göngustaf“, en [[weka]] er önnur tegund af ófleygum fuglum þar í landi.<ref name=":0" /> == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Apteryx australis|kívífuglum}} {{Wikilífverur|Apteryx australis|kívífuglum}} [[Flokkur:Snípustrútar]] {{stubbur}} t906hkg30xie05yzmrtjzhdh6dncq6d 1976623 1976622 2026-08-27T07:41:43Z MyraMidnight 41218 tek út broddana aftur 1976623 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Tokoeka kívífugl | image = Tokoeka.jpg | image_width = 250px | image_caption = Kívífugl (''Apteryx australis'') | status = VU | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Snípustrútar]] (''Apterygiformes'') | familia = (''Apterygidae'') | genus = [[Kíví (fugl)|Kívi]] (''Apteryx'') | species = '''''A. australis''''' | binomial = ''Apteryx australis'' | binomial_authority = [[George Shaw|Shaw]], 1813 | subspecies = ''A. a. australis''<br> ''A. a. lawryi'' }} '''Tokoeka kívífugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Apteryx australis'') er tegund af dökkbrúnum [[Kíví (fugl)|kívífuglum]] frá [[Nýja-Sjáland|Nýja-Sjálandi]], eða nánar tiltekið Haast fjallgarðinum. Eins og allir kívífuglar þá eru þeir næturdýr og ófleygir, og til eru þrjú afbrigði af tokoeka sem eru allar í útrýmingarhættu: Haast, Fiordland og Rakiura.<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=68201|titill=Af hverju er kívífuglinn í útrýmingarhættu|höfundur=Jón Már Halldórsson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=25. nóvember|ár=2014|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/birds/birds-a-z/kiwi/tokoeka/|titill=Tokoeka|útgefandi=Náttúruverndardeild Nýja-Sjálands|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> Á [[Maóríska|maórísku]] þýðir ''tokoeka'' „weka með göngustaf“, en [[weka]] er önnur tegund af ófleygum fuglum þar í landi.<ref name=":0" /> == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Apteryx australis|kívífuglum}} {{Wikilífverur|Apteryx australis|kívífuglum}} [[Flokkur:Snípustrútar]] {{stubbur}} t6znr3onon85iuicbnbjp3hs3dqilyu 0 147841 1976625 1976496 2026-08-27T08:13:35Z Nipas2 54688 /* Töfluyfirlit */ 1976625 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2000 | mynd = | ár = '''2000''' | Meistarar = '''{{Lið Grindavík}}''' | upp um deild = '''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 299 (5.34 m/leik) | markahæstur = '''18 mörk'''<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] ({{Lið Sindri}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 19. sinn árið '''2000'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] | [[Ísafjarðarbær]] | [[Torfnesvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pálmi Hafþór Ingólfsson]]. [[Steinar Harðarson]] (aðs) | 7. sæti [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni|Aukakeppni 1. d.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|[[Brynja Guðjónsdóttir]] | 6. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Sandgerði]],<br/>[[Keflavík]], [[Garði]] | [[Keflavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pétur Rúðrik Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"|Antoine van Kasteren | 4. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þróttur_R.}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] |style="text-align: left;"|Stefán Ólafur Aðalsteinsson | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]]''' ||10||9||0||1||41||19||22||'''27''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||10||7||2||1||42||14||28||'''23''' |- |3|| ||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||10||6||1||3||39||16||23||'''19''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||10||3||0||7||12||42||-30||'''9''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]/[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||10||2||0||8||11||30||-19||'''6''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBÍ|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||10||1||1||8||12||36||-24||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|A riðill!!A/F!!BÍ!!Gri!!Hau!!RKV!!Sel!!Þró |- |list2 = |-style="background:#F0F0F0;" |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} ||'''XXX'''||1-0||1-4||0-1||0-4||2-0||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||3-1||'''XXX'''||1-5||2-3||0-4||—||1-7 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||5-0||3-3||'''XXX'''||6-0||2-2||—||3-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||1-3||2-0||1-10||'''XXX'''||0-4||—||1-8 |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||7-2||6-0||1-2||6-1||'''XXX'''||—||2-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||—||—||—||—||—||'''XXX'''||0-8 |- |align="left"|{{Lið Þróttur_R.}} ||2-1||4-2||1-2||3-2||5-3||—||'''XXX''' |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Þórarinn Almar Gestsson]] (að), [[Ásgeir Örn Jóhannsson]] (að) | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kristmar Geir Björnsson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastoll|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]''' ||4||3||0||1||13||5||8||'''9''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Hvöt|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||4||1||0||3||5||13||-8||'''3''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 1!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||5-1||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||2-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||'''XXX''' |} |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Árni Ólason]] | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Eskifjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"|[[Sævar Þór Gylfason]], Nihad Hasecic | 3. s. í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||8||5||3||0||35||15||20||'''18''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||8||2||4||2||23||18||5||'''10''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||8||1||1||6||12||37||-25||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|C riðill 1!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||1-6||2-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||3-1||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||3-3||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||2-2||1-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||2-3||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||2-1||'''XXX''' |} |} == Úrslitakeppnin == === Aukakeppni === 1. umferð, ''26. ágúst 2000''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=653862&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Védís Harpa Ármannsdóttir|V.H. Ármannsdóttir]] {{mark|50}}<nowiki></nowiki>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|89}} |leikvangur= [[Sauðárkróksvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Rúnar Steingrímsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=8102 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|41}} |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= [[Ingólfur Hafsteinn Hjaltason]] |}} 2. umferð , 1. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676216&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|15}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|37}}<br>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Björk Einarsdóttir|H.G. B. Björk Einarsdóttir]] {{mark|59}} |mörk2= <br>[[Elsa Sigrún Elísdóttir|E.S. Elísdóttir]] {{mark|25}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Helgason |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Tindastóll}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=604041&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sara Ómarsdóttir|S. Ómarsdóttir]] {{mark|26}}<nowiki></nowiki>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|33}}<br>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|53}}<nowiki></nowiki><br>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|55}}<br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Linda Björk Solheim|L.B. Solheim]] {{mark|55}} |mörk2= |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Guðmundur Ævar Guðmundsson]] |}} 3. umferð, 3. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=584255&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bára Karlsdóttir|B. Karlsdóttir]] {{mark|8}}<nowiki></nowiki>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|30}} |mörk2= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|17}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|49}} |leikvangur= [[Bessastaðavöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Gunnar Sverrir Gunnarsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 4 – 5 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676185&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|7}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|18}}<br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki><br>[[Sigríður Johanna Viggósdóttir|S.J. Viggósdóttir]] {{mark|54}} |mörk2= <br>[[Anita Sóley Þórisdóttir|A.S. Þórisdóttir]] {{mark|38}}<nowiki></nowiki>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|53}}<br>[[Guðný Guðleif Einarsdóttir|G.G. Einarsdóttir]] {{mark|66}}<nowiki></nowiki><br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|71}}<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|85}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Ársæll Óskar Steinmóðsson]] |}} === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||3||2||1||0||10||2||8||'''7''' |align="center" |'''[[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|Upp um deild]]''' |- |2||||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] ||3||2||1||0||8||3||5||'''7''' |- |3||||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||1||0||2||6||10||-4||'''3''' |- |4||||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||3||0||0||3||4||13||-9||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=2000&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}} KSÍ. Skoðað 4. desember 2018. * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33225|title=1. deild kvenna 2000 A riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33224|title=1. deild kvenna 2000 B riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33226|title=1. deild kvenna 2000 C riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33226|title=1. deild kvenna 2000 Úrslit|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33343|title=1. deild kvenna 2000 - Aukakeppni kvenna|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2000.html|title=Ladies Competitions 2000 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom00.html|title=Iceland (Women) 2000|accessdate=4. desember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1. deild kvenna 1999]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2001]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> {{Knattspyrna á Íslandi 2000}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] iabqomazp5od7f68zqla1ki1ksi4a5z 0 149023 1976564 1976524 2026-08-26T12:48:51Z Akigka 183 Tilvísun á [[Votlendi]] 1976564 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Votlendi]] qscci3y4d3bpfl5ttcpwbkxn56c5755 1 149024 1976554 1976548 2026-08-26T12:06:10Z Berserkur 10188 /* Sameina? */ 1976554 wikitext text/x-wiki Það mætti skrifa heilmikið um þetta. Ég ætla að rannsaka þetta betur og lengja greinina við tækifæri. [[Notandi:Maxí|Maxí]] ([[Notandaspjall:Maxí|spjall]]) 13. febrúar 2019 kl. 12:37 (UTC) == Sameina? == Á þessi grein kannski betur heima sem kafli í greininni [[votlendi]]? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 11:27 (UTC) : Endilega. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 12:06 (UTC) nysvxh6t5bi4xeazl4181jeq7ryrplo 0 149433 1976588 1976407 2026-08-26T15:31:24Z TKSnaevarr 53243 1976588 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi |nafn_á_frummáli = Rojava<br />Rojavaya Kurdistanê |nafn_í_eignarfalli = Rojava |fáni =Flag of Rojava.svg |alt = |skjaldarmerki =Emblem of the Democratic Administration of North and East Syria.svg |alt1 = ''Skáletraður texti'' |staðsetningarkort = Regions of the Autonomous Administration of North and East Syria.png |alt2 = |kjörorð = |þjóðsöngur = |tungumál = [[Kúrdíska]], [[arabíska]] og [[fornsýrlenska]] |höfuðborg = [[Qamishli]] |stjórnarfar = [[Lýðræðislegt fylkjasamband]] |titill_leiðtoga = [[Forseti]]<br />[[Forseti]] |nöfn_leiðtoga = [[Hediya Yousef]]<br />[[Mansur Selum]] |staða = [[''De facto'' Sjálfstjórnarsvæði]] |staða_athugasemd = |atburður1 = Lýst yfir sjálfstjórn á landsvæðinu og stofnskrá Rojava tekin í gildi |dagsetning1 = Janúar 2014 |atburður2 = Lýst yfir stofnun fylkjasambands |dagsetning2 = 17. mars 2016 |atburður3 = Innlimun í sýrlenska ríkið |dagsetning3 = 20. ágúst 2026 |stærðarsæti = |flatarmál_magn = 1_E11_m² |flatarmál = 50,000 |hlutfall_vatns = |fólksfjöldi = ≈2,000,000 (áætlað) |mannfjöldaár = 2018 |mannfjöldasæti = |íbúar_á_ferkílómetra = ≈40 |gjaldmiðill = [[Sýrlenskt pund]] |tímabelti = [[UTC]]+2 |tld = |símakóði = }} '''Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi''' ([[Kúrdíska]]: ''Rojavaya Kurdistanê'') betur þekkt sem Fylkjasambandið '''Rojava''' var ''de facto'' sjálfstjórnarsvæði í Norður og Austurhluta [[Sýrland|Sýrlands]] sem starfaði út frá hugmyndum um lýðræðislega sambandsstjórn. Fylkjasambandið Rojava skiptist í 3 [[kantóna|kantónur]]: [[Jazira]]-hérað ([[Kúrdíska]]: ''cizîrê''), [[Efrat]]-hérað ([[Kúrdíska]]: ''Herêma Firatê‎''), áður þekkt sem ''Kobane-hérað'' í Norður-Sýrlandi og [[Afrin|Afrín]]-hérað ([[Kúrdíska]]: ''efrîn'') Í Norð-Vesturhluta landsins. Ásamt kantónunum þrem tóku fulltrúar svæðisbundinna ráða í [[Raqqa]], [[Manbij]], [[Tabqa]] og [[Deir ez-Zor]] þátt í starfi fylkjasambandsins. == Landafræði == [[Kúrdistan]] er lauslega skilgreint svæði í fjallahéröðum [[Tyrkland]]s, [[Íran]]s, [[Írak]]s og [[Sýrland]]s. Rætur [[kúrdar|kúrdísku þjóðarinnar]] má rekja til ólíkra þjóðflokka í fjallahéröðum norð-austur af [[Mesapótamía|Mesapótamíu]] á [[7. öldin|7. öld]] sem lutu stjórn [[Býsansríki]]s og [[Persaveldi]]s. Heimkynni Kúrda tilheyrðu [[Tyrkjaveldi|Ottómanveldinu]] fyrir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] og að stríðinu loknu stóð til að gera ráð fyrir kúrdísku ríki í [[Mið-Austurlönd|Mið-Austurlöndum]]. Í lokadrögum [[Versalasamningurinn|Versalasamninganna]] er Stór-Kúrdistan þó skipt milli fjögurra landa. Vesturhluti Kúrdistans lendir innan landamæra [[Sýrland]]s og dregur Rojava nafn sitt af kúrdíska orðinu fyrir [[vestur]]. Sýrlenskir Kúrdar eru í meirihluta víða í norðanverðu landinu og frá og með þriðja áratugi 20. aldar hafa þeir verið stærsta [[þjóðarbrot]] innan Sýrlands að frátöldum [[Arabar|Aröbum]]. Fylkasambandið Rojava samanstóð af þremur sjálfstjórnarhéruðum í norður- og norðvesturhluta Sýrlands. [[Jazira]]-hérað og [[Efrat]]-hérað mynduðu landfræðilega heild en [[Afrin]]-hérað liggur vestar í landinu og átti ekki landamæri við hin fylki sambandsins. Landsvæðið sem fylkjasambandið fór með yfirráð yfir var þó nokkuð breytilegt sökum átaka á svæðinu. == Stofnun == Aðdraganda stofnunar fylkjasambandsins Rojava í Norður-Sýrlandi má rekja aftur til stofnunar stjórnmálaflokksins [[PYD]], Lýðræðishreyfingu Sýrlands árið [[2003]], sem skipulagður var í kringum hugmyndir [[Abdullah Öcalan]] um lýðræðislega sjálfstjórn samfélaga. Árið [[2011]] var lýðræðishreyfingin [[TEV-DEM]] stofnuð og tóku hreyfingarnar tvær höndum saman við upphaf [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] í [[Sýrland]]i með það að markmiði að leggja grunn að sjálfstjórn Rojava-svæðisins. Framtak þessara hreyfinga var kallað [[Rojava-verkefnið]]. Árið 2012 tóku varnarsveitir Kúrda í Rojava, [[YPG]] og [[YPJ]], völd yfir stærsta hluta landsvæðisins sem tilheyrði síðar Rojava. Í kjölfar þess dró stjórnarher [[Bashar al-Assad|Assads]] sig í hlé á þessu tiltekna svæði sem færði PYD-flokknum aukið tækifæri til þess að leggja grunn að nýrri samfélagsskipan. Sama ár var ráðgjafaþing Vestur-Kúrdistan, [[MBRK]], sett á laggirnar. Í mars [[2016]] hittust fulltrúar frá kantónunum þrem: [[Efrat]], [[Jazira]] og [[Afrin]] til þess að tilkynna formlega um stofnun fylkjasambands undir þeim ákvæðum sem finna mátti í stofnskrá sambandsins. == Stjórnarskrá == Samkvæmt stjórnarskrá Rojava samanstóðu hin lýðræðislegu sjálfstjórnarfylki af þremur kantónum: Afrin-héraði, Jazirah-héraði og Kobane-héraði. Stjórnkerfið lýsti sér í tengslaneti sjálfstæðra eininga sem höfðu fullt sjálfsforræði og ræddu eigin mál á opnum íbúafundum. Kantónunum átti að stjórna út frá hugmyndum um [[Stjórndreifing|valddreifingu]], grasrótarlýðræði og fjölhyggju. Í stjórnarskránni var kveðið á um bandalag [[kúrdar|Kúrda]], [[arabar|Araba]], [[Assýrumanna]], [[Kaldeumanna]], [[túrkmenar|Túrkmena]], [[armenar|Armena]] og [[Tsjetsjenar|Tsjetsjena]] á landsvæðinu. Sambúð þeirra ólíku hópa sem svæðið byggja átti að vera friðsamleg og tryggja rétt allra íbúa til þess að iðka menningu, trú og móðurmál sitt innan fylkjasambandsins.Fylkjasambandið miðaði ekki að því að stofna ríki sem væri að öllu aðskilið frá sýrlenska ríkinu, heldur sjálfstjórnarsvæði innan Sýrlands. Samkvæmt stofnskránni var hlutverk Rojava-verkefnisins einnig að beina Sýrlandi í átt frelsis og lýðræðis að stríðslokum. Hver [[kantóna]] innan sambandsins fór með nokkuð mikla sjálfstjórn og tók stofnskrá Rojava afstöðu gegn miðstýringu í stjórnkerfinu og lagði frekar áherslu á grasrótarlýðræði þar sem vald væri í höndum fólksins. == Lýðræðislegt fylkjasamband == [[Abdullah Öcalan]], stofnandi [[PKK|Kúrdíska verkamannaflokksins í Tyrklandi]], er fremsti kenningasmiður hugmyndarinnar um lýðræðislegt fylkjasamband Kúrda. Samkvæmt Öcalan felst lýðræðisleg sjálfstjórn í því þegar almúginn skipuleggur sig í sjálfstæðar grasrótarhreyfingar sem byggja meðal annars á hugmyndum um láréttar samfélagslegar formgerðir, frekar en stigveldi. Lýðræðislegt fylkjasamband ([[enska]]: ''democratic confederalism'') felst í því að þessar hreyfingar mynda tengslanet þvert á landsvæði í formi fylkjasambands sem starfar út frá grasrótarlýðræði og þeirri hugmynd að samfélög stjórni sér sjálf í umboði fólksins. Markmið Rojava-verkefnisins var að stofna fylkjasamband að fyrirmynd hugmynda [[Abdullah Öcalan]], og er því ekki um eiginlegt [[þjóðríki]] að ræða. Þrátt fyrir að [[Kúrdar]] væru stærsti þjóðernishópurinn innan fylkjasambandsins sinnti stofnskrá Rojava því hlutverki að sporna gegn yfirráðum Kúrda á svæðinu, enda kvað hún á um jafnan rétt allra [[þjóðarbrot]]a til þess að iðka sína [[trúarbrögð|trú]], viðhalda [[móðurmál|móðurmáli]] sínu og [[menning|menningu]]. Þannig var hugmyndin um lýðræðislegt bandalag sett fram sem andsvar við þjóðríkinu og var markmið þess að stofna til samfélags þar sem unnið væri á flötum grunni og félagslegu [[stigveldi]] væri hafnað. == Fulltrúaráð == Minnsta stjórnfarslega eining [[stjórnkerfi|stjórnkerfisins]] í Rojava voru kommúnur sem samanstóðu af 30-400+ heimilum í þorpi eða borg. Þessar kommúnur hittust á tveggja vikna fresti og kusu íbúaráð sem fór í þeirra umboði með mál kommúnunnar á fundi fulltrúaráða hverfa og/eða þorpa ([[enska]]: ''People’s council''). Þriðja stig stjórnskipunar Rojava voru kosnir fulltrúar úr fulltrúarráðunum sem mynduðu héraðsráð ([[enska]]: ''District people’s council''), en þar sátu einnig fulltrúar stjórnmálaflokka og félagasamtaka. Að lokum sátu fulltrúar héraðsráðs allra héraða, auk fulltrúa [[TEV-DEM]] Í [[MBRK]] ráðinu, sem var umfangsmesta stjórnfarslega eining hverrar [[kantóna|kantónu]]. Ráð hverrar kantónu hittist að lokum til þess að ræða þau mál sem komu öllum íbúum Rojava við. Þess má þó geta að ráðið í heild sinni hafði fá tækifæri til þess að koma saman sökum átaka sem komu í veg fyrir ferðafrelsi milli kantónanna þriggja. Á öllum stigum stjórnkerfisins í Rojava var sérstakt kvennaráð til þess að tryggja að áform stofnskrár Rojava um kynjajafnrétti væri framfylgt. == Átök == Frá stofnun fylkjasambandsins Rojava átti það undir högg að sækja frá skæruliðasamtökunum [[Jabhat al-Nusra]] og [[Íslamska ríkið|Daesh]]. Auk þess hótaði [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdogan]], forseti [[Tyrkland]]s, ítrekað hernaðaríhlutun á landsvæðið, en það átti landamæri við Tyrkland. Tyrknesk stjórnvöld óttuðust að YPG og YPJ, hersveitir Rojava, næðu að tengja saman allar kantónur fylkjasambandsins og leggja þar með undir sig meirihluta landamæra [[Tyrkland]]s við [[Sýrland]]. Auk þess taldi Tyrklandsstjórn sér stafa ógn af samstarfi [[PYG]]-flokksins í Rojava og Kúrdíska verkamannaflokksins, [[PKK]], í Tyrklandi. Varnarsveitirnar YPG og YPJ nutu stuðnings bæði frá [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Rússland|Rússlandi]], meðal annars með loftárásum á sveitir [[Íslamska ríkið|Daesh]] á svæðinu. ==Endalok== Eftir endalok meginhluta sýrlensku borgarastyrjaldarinnar gerðu ný stjórnvöld Sýrlands áhlaup þar sem þau lögðu undir sig allt að 80% af yfirráðasvæði Rojava í janúar 2026. Fylkjasambandið gerði að endingu samning við nýju sýrlensku stjórnina um innlimun og fulla aðlögun landsvæðisins að sýrlenska ríkinu. Rojava leið þar með undir lok þann 20. ágúst 2026.<ref>{{cite web |last1=Hasano |first1=Mahmoud |last2=Taha |first2=Jaidaa |name-list-style=and |date=19 January 2026 |title=Syria government, Kurdish forces agree sweeping integration to end clashes |url=https://www.reuters.com/world/europe/syrian-forces-advance-deeper-into-usbacked-kurdishcontrolled-northeast-2026-01-18/ |access-date=19 January 2026 |website=Reuters }}</ref><ref name="dissolved">{{cite news |date=20 August 2026 |title=Syrian Kurdish leader says integration with Damascus complete |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/08/20/syrian-kurdish-leader-says-integration-with-damascus-complete |access-date=20 August 2026 |publisher=Al Arabiya |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821093632/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/08/20/syrian-kurdish-leader-says-integration-with-damascus-complete |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lister |first=Tim |date=18 January 2026 |title=Syria's military has seized swathes of Kurdish-held territory. Here's what we know |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/middleeast/syria-military-takeover-kurdish-sdf-explainer-intl |access-date=19 January 2026 |website=CNN |language=en |archive-date=28 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128191845/https://www.cnn.com/2026/01/18/middleeast/syria-military-takeover-kurdish-sdf-explainer-intl |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 January 2026 |title=22/01 Emergency Update |url=https://rojavainformationcenter.org/2026/01/emergency-update-22-01-2026/ |access-date=26 January 2026 |website=[[Rojava Information Center]] |language=en-GB |archive-date=31 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260131170935/https://rojavainformationcenter.org/2026/01/emergency-update-22-01-2026/ |url-status=live }}</ref> == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== * [https://peaceinkurdistancampaign.com/charter-of-the-social-contract/ "Charter of the Social Contract- Self-Rule in Rojava"] ''Peace in Kurdistan.'' Skoðað þann 26. Febrúar 2019 * [https://stundin.is/blogg/helga-tryggvadottir/a-lifa-og-deyja-fyrir-betri-heimHATCF/ Að lifa og deyja fyrir betri heim]''Stundin.'' Skoðað þann 25. Febrúar 2019 * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440/ Who are the Kurds?]''BBC news.'' 21. Október 2014. Sótt 26. Febrúar 2019 * Eliza Egert og Tom Anderson. ''Struggles for autonomy in kurdistan.'' 2016. Corporate watch * Aylin Ünver [http://www.rubincenter.org/2012/07/the-arab-spring-its-effects-on-the-kurds-and-the-approaches-of-turkey-iran-syria-and-iraq-on-the-kurdish-issue/ ''The Arab Spring, its Effects on the Kurds, and the Approaches of Turkey, Iran, Syria and Iraq on the Kurdish Issue.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226124105/http://www.rubincenter.org/2012/07/the-arab-spring-its-effects-on-the-kurds-and-the-approaches-of-turkey-iran-syria-and-iraq-on-the-kurdish-issue/ |date=2018-12-26 }} 2012. The Middle East Review of International Affairs. * Jordi Tejel. ''Syria's Kurds - History, Politics and Society.'' 2009. Oxon, England: Routledge. * Ghadi Sary. [https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/publications/research/2016-09-15-kurdish-self-governance-syria-sary_0.pdf''Kurdish Self-governance in Syria: Survival and Ambition. The royal institute of international affairs.'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009204816/https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/publications/research/2016-09-15-kurdish-self-governance-syria-sary_0.pdf |date=2017-10-09 }} Sótt 23. Febrúar 2019tt 23. Febrúar 2019 {{sa|2012|2026}} [[Flokkur:Sýrland]] [[Flokkur:Sýrlenska borgarastyrjöldin]] [[Flokkur:Mið-Austurlönd]] 0y8mptxlyhafhlcojs1wnzy3sjs7lg0 0 158774 1976595 1849051 2026-08-26T17:29:58Z FoxinaGeo 115877 /* */ Mynd 1976595 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Borussia Verein für Leibesübungen 1900 e.V. Mönchengladbach | Mynd = [[File:Borussia Mönchengladbach logo.svg|130px]] | Gælunafn = Die Borussen (Prússarnir) | Stytt nafn = Borussia MG | Stofnað = 1.ágúst, 1900 | Leikvöllur = [[Borussia-Park]], [[Mönchengladbach]] | Stærð = 54.022 | Stjórnarformaður = {{DEU}} [[Rolf Königs]] | Knattspyrnustjóri = {{DEU}} Gerardo Seoane | Deild = [[Bundesliga]] | Tímabil = 2022/23 | Staðsetning = [[Bundesliga]], 10. sæti | pattern_la1 = _monchengladbach2122h | pattern_b1 = _monchengladbach2122h | pattern_ra1 = _monchengladbach2122h | pattern_sh1 = _monchengladbach2122h | pattern_so1 = _monchengladbach2122h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0A6D53 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _monchengladbach2021a | pattern_b2 = _monchengladbach2021a | pattern_ra2 = _monchengladbach2021a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _barnsley2021a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _monchengladbach2021t | pattern_b3 = _monchengladbach2021t | pattern_ra3 = _monchengladbach2021t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _gladbach2021t | leftarm3 = 00FA9A | body3 = 00FA9A | rightarm3 = 00FA9A | shorts3 = 00FA9A | socks3 = 00FA9A }} '''Borussia Verein für Leibesübungen 1900 e.V. Mönchengladbach''', oftast þekkt sem '''Borussia Mönchengladbach''' er þýskt knattspyrnufélag frá [[Mönchengladbach]] og spilar í [[Bundesliga|Þýsku Úrvalsdeildinni]]. Það hefur 5 sinnum orðið deildarmeistari. Borussia Mönchengladbach var stofnað árið 1900. Nafnið er latnesk útgáfa af nafni [[Prússland|Prússlands]]. Liðið gekk formlega í [[Bundesliga|Bundesliguna]] árið 1965 og átti mestri velgengni að fagna í kringum 1970 undir stjórn [[Hennes Weisweiler]] og síðar [[Udo Lattek]]. Á þeim tíma tókst þeim að vinna 5 deildarmeistaratitla. BM hefur spilað á [[Borussia-Park]] síðan árið 2004 en lék áður heimaleiki sína á [[Bökelbergstadion]]. Þeirra helsti rígur er við nágranna sína frá [[Rín-Ruhr]] í [[1. FC Köln|FC Köln]], == Árangur Borussia Mönchengladbach == === Sigrar === * '''[[Bundesliga|Þýskir meistarar]]: 5''' ** : 1969–70, 1970–71, 1974–75, 1975–76, 1976–77 * '''[[Þýska bikarkeppnin]]: 3''' ** 1959–60, 1972–73, 1994–95 * '''[[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]: 2''' ** 1974–75, 1978–79 == Tengill == * [https://www.bayer04.de/en-us/ Heimasíða félagsins] {{commons|Bayer 04 Leverkusen|Bayer 04 Leverkusen}} [[Flokkur:Þýsk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Mönchengladbach]] [[Flokkur:stofnað 1900]] 7su2psm03lh45wf0egl0zs1s27qgycp 0 160630 1976603 1964420 2026-08-26T17:59:48Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1976603 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|Fullt nafn=Real Sociedad de Fútbol|Gælunafn=Txuri-urdinak (Þeir hvítu og bláu) |Stytt nafn=|Stofnað=7. september 1909|Leikvöllur=Anoeta Stadium|Stærð=39.500 áhorfendur|Stjórnarformaður= |Knattspyrnustjóri=Pellegrino Matarazzo |Deild=[[La Liga]]|Tímabil=2025-2026|Staðsetning=10. sæti | pattern_la1 = _realsociedad2627h | pattern_b1 = _realsociedad2627h | pattern_ra1 = _realsociedad2627h | pattern_sh1 = _realsociedad2627h | pattern_so1 = _realsociedad2627hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _realsociedad2627a | pattern_b2 = _realsociedad2627a | pattern_ra2 = _realsociedad2627a | pattern_sh2 = _realsociedad2627a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 |pattern_la3 = |pattern_b3 = |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = |socks3 = }} '''Real Sociedad de Fútbol''', oftast þekkt sem '''Real Sociedad''', er spænskt [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] með aðsetur í [[San Sebastian]] í [[Baskaland (landsvæði)|Baskalandi]] [[Spánn|Spánar]]. Félagið var stofnað árið 1909, það spilar í [[La Liga]]. Þeir spila heimaleiki sína á [[Anoeta Stadium]]. ==Saga== Knattspyrnuíþróttin barst til San Sebastian í upphafi tuttugustu aldar með námsmönnum og verkamönnum sem starfað höfðu í [[Bretland|Bretlandi]]. Árið 1904 stofnaði þessi hópur félagið ''San Sebastian Recreation Club'' sem tók þátt í [[Copa del Rey]] árið eftir. Næstu misserin keppti félagið undir ýmsum nöfnum í opninberum knattspyrnumótum, sem snerist oft um skriffinnsku. Þannig varð félagið bikarmeistari árið 1909 undir heitinu ''Club Ciclista de San Sebastián'' eftir sigur á ''Club Español de Madrid'' í úrslitaleiknum. Telst það fyrsti titill Real Sociedad. Árið eftir hafnaði félagið í öðru sæti, þá sem ''Vasconia de San Sebastián''. Síðar á árinu 1910 komst regla á nafnamálin þegar [[Alfons 13. Spánarkonungur]], sem varði sumarleyfum sínum í San Sebastian gaf félaginu leyfi til að taka upp konungstitilinn í nafni sínu og ''Real Sociedad de Fútbo'' varð til. Real Sociedad var í hópi stofnfélaga [[La Liga|spænsku deildarkeppninnar]] árið 1929. Í tíð spænska lýðveldisins var konungsveldið afnumið og nafni félagsins var þá um skeið breytt í ''Donostia Club de Futbol'' en að [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] lokinni var fyrra heiti tekið upp á ný. Drjúgan hluta tuttugustu aldarinnar flakkaði Real Sociedad milli tveggja efstu deildanna og tókst meira að segja að fara sjö sinnum upp eða niður um deild á fimmta áratugnum. ===Sigursæld á níunda áratugnum=== Leiktíðina 1979-80 hafnaði Real Sociedad í öðru sæti í La Liga, einungis stigu á eftir meisturum [[Real Madrid]]. Enn betri varð árangurinn árið eftir þar sem Real Madrid og Sociedad enduðu jöfn að stigum, en síðarnefnda liðið varð meistari vegna úrslita í innbyrðisviðureignum. Alberto Ormaetxea, fyrrum leikmaður félagsins, stýrði því þar með til síns fyrsta Spánarmeistaratitils. Frumraun Real Sociedad í [[Evrópukeppni meistaraliða]] olli vonbrigðum, þar sem liðið féll úr leik fyrir [[Búlgaría|búlgörsku]] meisturunum í ''CSKA Sofia'' strax í fyrstu umferð. [[Barcelona FC|Barcelona]] veitti Real Sociedad mesta samkeppni leiktíðina 1981-82, þar sem baskneska félaginu tókst að verja titil sinn. Var það síðasti Spánarmeistaratitill liðsins til þessa dags. Árið eftir komst Real Sociedad alla leið í undanúrslit Evrópukeppninnar, en tapaði þar fyrir meistaraefnunum í [[Hamburger SV]] eftir að hafa m.a. slegið [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkinga]] úr keppni. [[Wales|Walesverjinn]] [[John Toshack]] tók við stjórn Real Sociedad og gegndi starfinu með hléum til 1994. Hann gerði liðið að bikarmeisturum leiktíðina 1986-87 eftir sigur á [[Atlético Madrid]] í [[vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Árið eftir hafnaði félagið í öðru sæti deildarinnar, allnokkuð á eftir meisturum Real Madrid. Um árabil hélt Real Sociedad í heiðri sömu vinnureglu og grannar þeirra í [[Athletic Bilbao]] að tefla einungis fram baskneskum leikmönnum. Frá því var horfið árið 1989 þegar [[Írland|Írinn]] [[John Aldridge]] gekk til liðs við félagið. Árið eftir varð [[England|Englendingurinn]] Dalian Atkinson fyrsti þeldökki leikmaðurinn í sögu félagsins. Þrátt fyrir mikla velgengni innan vallar hurfu þeir félagarnir fljótlega aftur heim til Englands og vegur Real Sociedad fór hnignandi. ===Skin og skúrir=== Leiktíðina 1997-98 hafnaði Real Sociedad í þriðja sæti í La Liga. Þessi árangur tryggði félaginu sæti í [[UEFA bikarinn|Evrópukeppni félagsliða]] árið eftir þar sem Sociedad lagði [[Sparta Prag]] og [[Dynamo Moskva]] að velli áður en Atlético Madrid sló liðið út í þriðju umferð keppninnar. Annað sætið kom í hlut Real Sociedad leiktíðina 2002-03, sem var besti árangur félagsins frá 1988. Real Madrid varð meistari með tveimur stigum meira en baskneska liðið sem Frakkinn Raynald Denoueix stjórnaði. Meistaratitillinn rann úr greipum Sociedad í lokaumferðinni þegar liðið tapaði fyrir [[Celta de Vigo]], 3:2 á útivelli. Vonbrigðin voru sár en tryggðu þó þátttökurétt í [[Meistaradeild Evrópu]] veturinn 2003-04. Þar komst liðið áfram úr erfiðum riðli en féll úr leik í 16-liða úrslitum eftir tap gegn [[Olympique Lyonnais]]. Á heimavígstöðvunum lenti félagið í miklum vandræðum og hafnaði í fimmtánda sæti og slapp naumlega við fall. Vorið 2007 lauk 40 ára samfelldri dvöl Real Sociedad í efstu deild þegar félagið kolféll úr La Liga. Ekki leið þó á löngu uns félagið komst aftur í hóp hinna bestu. ===Stjórnarskipti og efnileg ungstirni=== Vorið 2013 hafnaði Real Sociedad í fjórða sæti í La Liga og tryggði sér þar með þátttökurétt í Meistaradeild Evrópu í fyrsta sinn í áratug. Fyrst þurfti liðið þó að slá Lyon úr leik í forkeppni. Ekki reyndist árangurinn í riðlakeppninni upp á marga fiska, þar sem Sociedad náði einungis einu stigi. Í nóvember 2014 var [[Skotland|Skotinn]] [[David Moyes]] ráðinn knattspyrnustjóri, sá sjötti slíki frá Bretlandseyjum í sögu félagsins. Honum var sagt upp störfum ári síðar. Næstu misserin einkenndust af örum þjálfaraskiptum. Heimamaðurinn Imanol Alguacil tók við stjórntaumunum á öðrum degi jóla árið 2018. Undir hans stjórn varð breyting á spilamennsku liðsins, sem sneri baki við þunglamalegum varnarleik en lagði í staðinn áherslu á hraðann sóknarbolta. Þann 3. apríl 2021 varð Real Sociedad bikarmeistari á ný. Um var að ræða frestaðan úrslitaleik frá fyrra ári vegna Covid-19 faraldursins. Í úrslitum lagði Sociedad granna sína í Athletic Bilbao. Árið 2026 endurtóku þeir leikinn og unnu [[Atletico Madrid]] í úrslitum bikarsins í vítakeppni. ==Þekktir leikmenn== *[[Nacho Monreal]] *[[David Silva]] *[[Antoine Griezmann]] *[[Martin Ødegaard]] *[[Xabi Alonso]] *[[Ion Andoni Goikoetxea]] *[[Alexander Isak]] *[[Mikel Arteta]] ===Íslenskir leikmenn=== *[[Alfreð Finnbogason]] 2014-2016 *[[Orri Steinn Óskarsson]] 2024- ==Titlar== *'''[[La Liga]]''' ** '''Sigrar (2):''' [[1980–81 La Liga|1980–81]], [[1981–82 La Liga|1981–82]] ** Annað sæti (3): [[1979–80 La Liga|1979–80]], [[1987–88 La Liga|1987–88]], [[1979–80 La Liga|2002–03]] *'''[[Copa del Rey]]''' ** '''Sigrar (4):''' 1909, 1986-87, 2019-20, 2025-2026 ** Annað sæti (5): 1910, 1913, 1928, 1951, 1987-88 ==Heimasíða Félags== *https://www.realsociedad.eus/en == Heimildir == <references/> [[Flokkur:spænsk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:stofnað 1909]] oiijeye8a9g6yc5l56nyol37vmh9yun 0 165573 1976628 1973857 2026-08-27T09:30:14Z TKSnaevarr 53243 1976628 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Mateusz Morawiecki | mynd = Mateusz Morawiecki Prezes Rady Ministrów (cropped).jpg | titill= [[Forsætisráðherra Póllands]] | stjórnartíð_start = [[11. desember]] [[2017]] | stjórnartíð_end = [[13. desember]] [[2023]] | myndatexti1 = {{small|Mateusz Morawiecki árið 2019.}} | forseti =[[Andrzej Duda]] | forveri = [[Beata Szydło]] | eftirmaður = [[Donald Tusk]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1968|6|20}} | fæðingarstaður = [[Wrocław]], [[Pólland]]i | þjóderni = [[Pólland|Pólskur]] | maki = Iwona Morawiecka | stjórnmálaflokkur = [[Lög og réttlæti]] (2016–2026)<br>[[Rozwój Plus]] (frá 2026) | börn = 4 | háskóli =[[Háskólinn í Wrocław]] (BA)<br>[[Vísinda- og tækniháskólinn í Wrocław]]<br>[[Hagfræðiháskólinn í Wrocław]] (MBA)<br>[[Hamborgarháskóli]]<br>[[Háskólinn í Basel]] (MAS) | undirskrift = Mateusz Morawiecki's signature 2017.jpg }} '''Mateusz Jakub Morawiecki''' (f. 20. júní 1968) er [[Pólland|pólskur]] hagfræðingur, sagnfræðingur og stjórnmálamaður sem var [[forsætisráðherra Póllands]] frá desember 2017 til desember 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Komitet Polityczny PiS desygnował Mateusza Morawieckiego na Premiera|url=https://pis.org.pl/aktualnosci/komitet-polityczny-pis-desygnowal-mateusza-morawieckiego-na-premiera|útgefandi=[[Prawo i Sprawiedliwość]]|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. nóvember|tungumál=pólska|mánuður=7. desember|ár=2017}}</ref> Morawiecki er meðlimur í [[Íhaldsstefna|íhaldsflokknum]] [[Lög og réttlæti|Lögum og réttlæti]] og var áður varaforsætisráðherra, þróunarráðherra og fjármálaráðherra í ríkisstjórn forvera síns, [[Beata Szydło|Beatu Szydło]]. Áður en hann hóf þátttöku í stjórnmálum átti Morawiecki að baki langan feril í viðskiptum. == Æviágrip == Mateusz Morawiecki ólst upp í [[Wrocław]] og er sonur eðlisfræðingsins [[Kornel Morawiecki|Kornels Morawiecki]], sem var andófsmaður gegn [[Kommúnismi|kommúnistastjórn]] Póllands. Kornel Morawiecki var stofnandi [[Baráttusamtök Samstöðu|Baráttusamtaka Samstöðu]] (''Solidarność Walcząca''), róttækrar klofningshreyfingar úr verkalýðsfélaginu [[Samstaða (verkalýðsfélag)|Samstöðu]] sem var ósamþykk viðræðum við kommúnistastjórnina. Mateusz Morawiecki tók sjálfur þátt í andófsaðgerðum gegn ríkisstjórninni og var handtekinn og barinn fyrir vikið.<ref name=britannica>Jeff Wallenfeldt, „[https://www.britannica.com/biography/Mateusz-Morawiecki Mateusz Morawiecki]“ (enska), ''[[Encyclopaedia Britannica]]''. Sótt 13. nóvember 2021.</ref> Morawiecki útskrifaðist árið 1992 með gráðu í [[sagnfræði]] frá [[Háskólinn í Wrocław|Háskólanum í Wrocław]] og nam síðan viðskiptastjórnun við [[Vísinda- og tækniháskólinn í Wrocław|Vísinda- og tækniháskólann í Wrocław]] og [[Central Connecticut State University|Ríkisháskólann í Mið-Connecticut]]. Hann útskrifaðist árið 1995 með MBA-gráðu frá [[Hagfræðiháskólinn í Wrocław|Hagfræðiháskólanum í Wrocław]] og með mastersgráðu í Evrópufræðum frá [[Háskólinn í Basel|Háskólanum í Basel]].<ref name=britannica/> Á tíunda áratugnum vann Morawiecki ýmis störf í fræða- og viðskiptageiranum en árið 1998 hóf hann störf fyrir [[Bank Zachodni WBK]], pólskan banka í eigu spænsku fjármálasamsteypunnar [[Banco Santander, SA]]. Morawiecki vann hjá bankanum til ársins 2015 og var framkvæmdastjóri hans frá árinu 2007.<ref name=britannica/> Morawiecki var lengst af ekki tengdur við neinn stjórnmálaflokk en árið 2010 vann hann sem efnahagsráðgjafi [[Donald Tusk|Donalds Tusk]], forsætisráðherra Póllands úr [[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaraflokknum]]. Þegar hægri-íhaldsflokkurinn [[Lög og réttlæti]] komst til valda eftir stórsigur sinn í þingkosningum árið 2015 var Morawiecki útnefndur fjármálaráðherra. Útnefning hans var víða álitin tilraun til þess að koma til móts við erlenda fjárfesta, sem óttuðust mögulegar afleiðingar þjóðernissinnaðrar fjármálastjórnunar Laga og réttlætis.<ref name=britannica/> Í desember árið 2017 lét [[Jarosław Kaczyński]], formaður Laga og réttlætis, stokka upp pólsku ríkisstjórnina. [[Beata Szydło|Beatu Szydło]] forsætisráðherra var bolað úr embætti og Morawiecki tók við af henni auk þess sem hann viðhélt embætti fjármála- og þróunarráðherra. Talið er að Kaczyński hafi litið svo á að Morawiecki myndi eiga auðveldara en Szydło með að semja við [[Evrópusambandið]].<ref name=britannica/> Stjórn Morawiecki átti í deilum við Evrópusambandið bæði um umdeildar breytingar á pólska dómkerfinu og um meginreglu rétthæðar ESB-löggjafar gagnvart pólskum lögum.<ref>{{Vefheimild|titill=Pólski for­sætis­ráð­herrann sakar ESB um kúgun|url=https://www.frettabladid.is/frettir/polski-forsaetisradherrann-sakar-esb-um-kugun/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=19. október|höfundur=Þorvarður Pálsson|mánuður=7. desember|ár=2017}}</ref> Árið 2026 klauf Morawiecki sig frá þingflokki Laga og réttlætis ásamt 40 þingmönnum og öldungadeildarþingmönnum flokksins. Hann hafði átt í deilum við Jarosław Kaczyński um stefnu flokksins, meðal annars gagnvart Evrópusambandinu, og hafði verið vikið úr flokknum ásamt hópi þingmanna viku áður.<ref>{{Vefheimild|titill=Klofningur á hægri væng pólskra stjórnmála|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-07-30-klofningur-a-haegri-vaeng-polskra-stjornmala-482650|útgefandi=[[RÚV]]|dags=30. júlí 2026|höfundur=Björn Malmquist|skoðað=30. júlí 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Póllands]] | frá=[[11. desember]] [[2017]]| til=[[13. desember]] [[2023]]| fyrir=[[Beata Szydło]]| eftir=[[Donald Tusk]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Póllands}} {{stubbur|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Morawiecki, Mateusz}} {{f|1968}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Póllands]] fe7j3i669ssb9vqb42h94ovfqqkp2k3 0 166335 1976631 1825180 2026-08-27T09:56:51Z ~2026-46868-32 119981 1976631 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20130918Yayoi_Kusama3.jpg|thumb|right|Kusama ásamt Shinzo Abe árið 2013.]] '''Yayoi Kusama''' (草間 彌生 ''Kusama Yayoi'', 22. mars 1929 – 14. ágúst 2026) er [[Japan|japönsk]] [[myndlist]]arkona þekktust fyrir [[innsetning]]ar, en hefur líka fengist við [[málverk]], [[gjörningalist]], [[vídeólist]], [[tískuhönnun]], [[ljóð]]list og ritstörf. Verk hennar falla undir [[konseptlist]] og tengjast [[mínimalismi|mínimalisma]], [[popplist]] og [[súrrealismi|súrrealisma]]. Þau snúast oft um fortíð hennar, kynlíf og andlegt ástand. Eitt af einkennismerkjum hennar eru [[doppa|doppumynstur]] sem hún kallar „óendanleikanet“ og eiga sér uppruna í ofskynjunum sem hún hefur upplifað frá barnæsku. Hún hefur búið til „mjúkar höggmyndir“ með því að þekja hluti með fíngerðum mynstrum af doppum og öðrum hlutum. Frá 1963 hefur hún gert nokkur „óendanleikaherbergi“ með speglum og skærlitum kúlum sem hanga í mismunandi hæð og skapa tilfinningu fyrir óendanlegu rými. Hún fæddist í [[Matsumoto (Nagano)|Matsumoto]] í Japan og lærði að mála [[Nihonga]]-myndir eftir [[síðari heimsstyrjöld]]. Hún fékk áhuga á evrópsku [[framúrstefna|framúrstefnunni]] og tók að mála óhlutbundin mynstur á hluti. Árið 1957 flutti hún til Bandaríkjanna þar sem hún varð brátt þekkt meðal framúrstefnulistamanna. Hún deildi vinnustofu með [[Donald Judd]] og [[Eva Hesse|Evu Hesse]] í New York snemma á 7. áratugnum. Seinna fékkst hún við [[gjörningur|gjörninga]] sem oft fólu í sér nekt og lýstu andstöðu við [[Víetnamstríðið]]. Frægt er þegar hún bauðst til að sofa hjá [[Richard Nixon]] gegn því að hann stöðvaði stríðið. Hún glímdi við geðsjúkdóma og flutti aftur til Japans 1973 þar sem hún skráði sig inn á geðsjúkrahús í Tókýó fjórum árum síðar. Hún hefur búið þar síðan með hléum og haldið vinnustofu þar skammt frá. Hún hefur sagt að „ef ekki væri fyrir listina hefði ég drepið mig fyrir löngu“.<ref>{{Citation | url = http://www.artreview.com/profiles/blog/show?id=1474022%3ABlogPost%3A791 | year = 2007 | type = interview | title = Art Review | access-date = 18 February 2010 | archive-date = 20 September 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160920021620/http://artreview.com/profiles/blog/show/?id=1474022%25253ABlogPost%25253A791 | url-status = dead }}</ref> Áhugi á verkum hennar óx aftur á 9. og 10. áratugnum, sérstaklega eftir að hún sá um japanska sýningarsalinn á [[Feneyjatvíæringurinn|Feneyjatvíæringnum]] 1993. Síðan þá hafa margar yfirlitssýningar verka hennar verið haldnar víða um heim, auk þess sem hún hefur haldið listsköpun sinni áfram. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kusama, Yayoi}} [[Flokkur:Japanskir myndlistarmenn]] {{f|1929}} 3j6mtnvb9vo166jnjwj7gfd9kqv777z 1976632 1976631 2026-08-27T09:57:08Z ~2026-46868-32 119981 1976632 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20130918Yayoi_Kusama3.jpg|thumb|right|Kusama ásamt Shinzo Abe árið 2013.]] '''Yayoi Kusama''' (草間 彌生 ''Kusama Yayoi'', 22. mars 1929 – 14. ágúst 2026) er [[Japan|japönsk]] [[myndlist]]arkona þekktust fyrir [[innsetning]]ar, en hefur líka fengist við [[málverk]], [[gjörningalist]], [[vídeólist]], [[tískuhönnun]], [[ljóð]]list og ritstörf. Verk hennar falla undir [[konseptlist]] og tengjast [[mínimalismi|mínimalisma]], [[popplist]] og [[súrrealismi|súrrealisma]]. Þau snúast oft um fortíð hennar, kynlíf og andlegt ástand. Eitt af einkennismerkjum hennar eru [[doppa|doppumynstur]] sem hún kallar „óendanleikanet“ og eiga sér uppruna í ofskynjunum sem hún hefur upplifað frá barnæsku. Hún hefur búið til „mjúkar höggmyndir“ með því að þekja hluti með fíngerðum mynstrum af doppum og öðrum hlutum. Frá 1963 hefur hún gert nokkur „óendanleikaherbergi“ með speglum og skærlitum kúlum sem hanga í mismunandi hæð og skapa tilfinningu fyrir óendanlegu rými. Hún fæddist í [[Matsumoto (Nagano)|Matsumoto]] í Japan og lærði að mála [[Nihonga]]-myndir eftir [[síðari heimsstyrjöld]]. Hún fékk áhuga á evrópsku [[framúrstefna|framúrstefnunni]] og tók að mála óhlutbundin mynstur á hluti. Árið 1957 flutti hún til Bandaríkjanna þar sem hún varð brátt þekkt meðal framúrstefnulistamanna. Hún deildi vinnustofu með [[Donald Judd]] og [[Eva Hesse|Evu Hesse]] í New York snemma á 7. áratugnum. Seinna fékkst hún við [[gjörningur|gjörninga]] sem oft fólu í sér nekt og lýstu andstöðu við [[Víetnamstríðið]]. Frægt er þegar hún bauðst til að sofa hjá [[Richard Nixon]] gegn því að hann stöðvaði stríðið. Hún glímdi við geðsjúkdóma og flutti aftur til Japans 1973 þar sem hún skráði sig inn á geðsjúkrahús í Tókýó fjórum árum síðar. Hún hefur búið þar síðan með hléum og haldið vinnustofu þar skammt frá. Hún hefur sagt að „ef ekki væri fyrir listina hefði ég drepið mig fyrir löngu“.<ref>{{Citation | url = http://www.artreview.com/profiles/blog/show?id=1474022%3ABlogPost%3A791 | year = 2007 | type = interview | title = Art Review | access-date = 18 February 2010 | archive-date = 20 September 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160920021620/http://artreview.com/profiles/blog/show/?id=1474022%25253ABlogPost%25253A791 | url-status = dead }}</ref> Áhugi á verkum hennar óx aftur á 9. og 10. áratugnum, sérstaklega eftir að hún sá um japanska sýningarsalinn á [[Feneyjatvíæringurinn|Feneyjatvíæringnum]] 1993. Síðan þá hafa margar yfirlitssýningar verka hennar verið haldnar víða um heim, auk þess sem hún hefur haldið listsköpun sinni áfram. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kusama, Yayoi}} [[Flokkur:Japanskir myndlistarmenn]] {{fd|1929|2026}} 4zxe1ceihj96a2mv5c5zbz3ol3fwwaa 1976638 1976632 2026-08-27T10:54:46Z Berserkur 10188 1976638 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20130918Yayoi_Kusama3.jpg|thumb|right|Kusama ásamt Shinzo Abe árið 2013.]] '''Yayoi Kusama''' (草間 彌生 ''Kusama Yayoi'', 22. mars 1929 – 14. ágúst 2026) var [[Japan|japönsk]] [[myndlist]]arkona þekktust fyrir [[innsetning]]ar, en fékkst líka við [[málverk]], [[gjörningalist]], [[vídeólist]], [[tískuhönnun]], [[ljóð]]list og ritstörf. Verk hennar falla undir [[konseptlist]] og tengjast [[mínimalismi|mínimalisma]], [[popplist]] og [[súrrealismi|súrrealisma]]. Þau snúast oft um fortíð hennar, kynlíf og andlegt ástand. Eitt af einkennismerkjum hennar voru [[doppa|doppumynstur]] sem hún kallaði „óendanleikanet“ og áttu sér uppruna í ofskynjunum sem hún upplifaði frá barnæsku. Hún bjó0til „mjúkar höggmyndir“ með því að þekja hluti með fíngerðum mynstrum af doppum og öðrum hlutum. Frá 1963 gerði hún nokkur „óendanleikaherbergi“ með speglum og skærlitum kúlum sem héngu í mismunandi hæð og skapa tilfinningu fyrir óendanlegu rými. Kusama fæddist í [[Matsumoto (Nagano)|Matsumoto]] í Japan og lærði að mála [[Nihonga]]-myndir eftir [[síðari heimsstyrjöld]]. Hún fékk áhuga á evrópsku [[framúrstefna|framúrstefnunni]] og tók að mála óhlutbundin mynstur á hluti. Árið 1957 flutti hún til Bandaríkjanna þar sem hún varð brátt þekkt meðal framúrstefnulistamanna. Hún deildi vinnustofu með [[Donald Judd]] og [[Eva Hesse|Evu Hesse]] í New York snemma á 7. áratugnum. Seinna fékkst hún við [[gjörningur|gjörninga]] sem oft fólu í sér nekt og lýstu andstöðu við [[Víetnamstríðið]]. Frægt er þegar hún bauðst til að sofa hjá [[Richard Nixon]] gegn því að hann stöðvaði stríðið. Kusawa glímdi við geðsjúkdóma og flutti aftur til Japans 1973 þar sem hún skráði sig inn á geðsjúkrahús í Tókýó fjórum árum síðar. Hún bjó þar síðan með hléum og hélt vinnustofu þar skammt frá. Hún sagði að „ef ekki væri fyrir listina hefði ég drepið mig fyrir löngu“.<ref>{{Citation | url = http://www.artreview.com/profiles/blog/show?id=1474022%3ABlogPost%3A791 | year = 2007 | type = interview | title = Art Review | access-date = 18 February 2010 | archive-date = 20 September 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160920021620/http://artreview.com/profiles/blog/show/?id=1474022%25253ABlogPost%25253A791 | url-status = dead }}</ref> Áhugi á verkum hennar óx aftur á 9. og 10. áratugnum, sérstaklega eftir að hún sá um japanska sýningarsalinn á [[Feneyjatvíæringurinn|Feneyjatvíæringnum]] 1993. Margar yfirlitssýningar verka hennar voru haldnar víða um heim. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kusama, Yayoi}} [[Flokkur:Japanskir myndlistarmenn]] {{fd|1929|2026}} p4gu57pyh03irty0m3mcqlpommjc7jh 1976639 1976638 2026-08-27T10:55:35Z Berserkur 10188 1976639 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20130918Yayoi_Kusama3.jpg|thumb|right|Kusama ásamt Shinzo Abe árið 2013.]] '''Yayoi Kusama''' (草間 彌生 ''Kusama Yayoi'', 22. mars 1929 – 14. ágúst 2026) var [[Japan|japönsk]] [[myndlist]]arkona þekktust fyrir [[innsetning]]ar, en fékkst líka við [[málverk]], [[gjörningalist]], [[vídeólist]], [[tískuhönnun]], [[ljóð]]list og ritstörf. Verk hennar falla undir [[konseptlist]] og tengjast [[mínimalismi|mínimalisma]], [[popplist]] og [[súrrealismi|súrrealisma]]. Þau snúast oft um fortíð hennar, kynlíf og andlegt ástand. Eitt af einkennismerkjum hennar voru [[doppa|doppumynstur]] sem hún kallaði „óendanleikanet“ og áttu sér uppruna í ofskynjunum sem hún upplifaði frá barnæsku. Hún bjó til „mjúkar höggmyndir“ með því að þekja hluti með fíngerðum mynstrum af doppum og öðrum hlutum. Frá 1963 gerði hún nokkur „óendanleikaherbergi“ með speglum og skærlitum kúlum sem héngu í mismunandi hæð og skapa tilfinningu fyrir óendanlegu rými. Kusama fæddist í [[Matsumoto (Nagano)|Matsumoto]] í Japan og lærði að mála [[Nihonga]]-myndir eftir [[síðari heimsstyrjöld]]. Hún fékk áhuga á evrópsku [[framúrstefna|framúrstefnunni]] og tók að mála óhlutbundin mynstur á hluti. Árið 1957 flutti hún til Bandaríkjanna þar sem hún varð brátt þekkt meðal framúrstefnulistamanna. Hún deildi vinnustofu með [[Donald Judd]] og [[Eva Hesse|Evu Hesse]] í New York snemma á 7. áratugnum. Seinna fékkst hún við [[gjörningur|gjörninga]] sem oft fólu í sér nekt og lýstu andstöðu við [[Víetnamstríðið]]. Frægt er þegar hún bauðst til að sofa hjá [[Richard Nixon]] gegn því að hann stöðvaði stríðið. Kusama glímdi við geðsjúkdóma og flutti aftur til Japans 1973 þar sem hún skráði sig inn á geðsjúkrahús í Tókýó fjórum árum síðar. Hún bjó þar síðan með hléum og hélt vinnustofu þar skammt frá. Hún sagði að „ef ekki væri fyrir listina hefði ég drepið mig fyrir löngu“.<ref>{{Citation | url = http://www.artreview.com/profiles/blog/show?id=1474022%3ABlogPost%3A791 | year = 2007 | type = interview | title = Art Review | access-date = 18 February 2010 | archive-date = 20 September 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160920021620/http://artreview.com/profiles/blog/show/?id=1474022%25253ABlogPost%25253A791 | url-status = dead }}</ref> Áhugi á verkum hennar óx aftur á 9. og 10. áratugnum, sérstaklega eftir að hún sá um japanska sýningarsalinn á [[Feneyjatvíæringurinn|Feneyjatvíæringnum]] 1993. Margar yfirlitssýningar verka hennar voru haldnar víða um heim. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kusama, Yayoi}} [[Flokkur:Japanskir myndlistarmenn]] {{fd|1929|2026}} fmyroony5i86zqcs34mrljp02hldsx3 0 167956 1976629 1918546 2026-08-27T09:38:36Z TKSnaevarr 53243 1976629 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Raoul Wallenberg | mynd = Raoul Wallenberg.jpg | myndatexti = Wallenberg í júní árið 1944. | fæðingardagur = [[4. ágúst]] [[1912]] | fæðingarstaður = [[Lidingö (sveitarfélag)|Lidingö]], [[Svíþjóð]] | dauðadagur = Lýstur látinn af Sovétmönnum {{Dánardagur og aldur|1947|7|17|1912|8|4}} | hvarf_dagur = [[17. janúar]] [[1945]] | hvarf_staður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | dauðastaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | starf = Viðskiptamaður, erindreki | þjóðerni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | háskóli = [[Michigan-háskóli]] | þekktur_fyrir = Að bjarga ungverskum [[Gyðingar|Gyðingum]] í [[Helförin]]ni | undirskrift = Raoul Wallenberg signature.svg }} '''Raoul Gustaf Wallenberg''' (f. 4. ágúst 1912; horfinn árið 1945 og líklega dáinn 17. júlí 1947) var [[Svíþjóð|sænskur]] viðskiptamaður, erindreki og mannúðarvinur. Wallenberg var sérstakur sendifulltrúi Svía í [[Búdapest]] á tíma [[Helförin|Helfararinnar]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Hann er frægur fyrir að hafa bjargað þúsundum [[Ungverjaland|ungverskra]] [[Gyðingar|Gyðinga]] undan ofsóknum [[Nasistaflokkurinn|nasista]] með því að úthluta þeim sérstökum vegabréfum og veita þeim skýli í byggingum sænska sendiráðsins. Þegar her [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] hertók Búdapest undir lok stríðsins handtóku Sovétmenn Wallenberg og færðu hann í fangelsi. Aldrei hefur fyllilega verið upplýst um afdrif Wallenbergs en talið er að hann hafi látist í haldi Sovétmanna. Ríkisstjórn Sovétríkjanna tilkynnti síðar að Wallenberg hefði látist í [[Lúbjanka-byggingin|Lúbjanka-fangelsinu]] í [[Moskva|Moskvu]] þann 17. júlí 1947. ==Æviágrip== Raoul Wallenberg fæddist árið 1912. Faðir hans og [[Marcus Wallenberg eldri|Marcus Wallenberg]], einn helsti iðnjöfur Svíþjóðar, voru bræðrasynir.<ref>{{Tímarit.is|1511908|Raoul Wallenberg|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=8. apríl 1979|blaðsíða=34-39|höfundur=Anna Bjarnadóttir}}</ref> Faðir Wallenbergs var sjóliðsforingi í sænska herflotanum en hann lést þremur mánuðum áður en Raoul fæddist. Raoul Wallenberg tók stúdentspróf árið 1930 en dvaldi síðan í fjögur ár við háskólanám í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hann ferðaðist víðs vegar um Bandaríkin á námsárunum til að vinna fyrir sér. Eftir að hann lauk námi í [[byggingarlist]] við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] sneri Wallenberg heim til Svíþjóðar og gerðist kaupmaður.<ref name=jha>{{Tímarit.is|1309139|Lézt Wallenberg í Lubjanka eða er hann fangi í Síberíu?|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Jón H. Aðalsteinsson|útgáfudagsetning=27. febrúar 1957|blaðsíða=9}}</ref> Wallenberg varð einn af stjórnendum sænsks fyrirtækis sem var kallað Miðevrópska verslunarfélagið. Á vegum þess ferðaðist hann mikið um [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og varð sérlega kunnugur málefnum [[Ungverjaland]]s.<ref name=dv>{{Tímarit.is|2523091|Hetjan týnda|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=29. nóvember 1986|blaðsíða=52-53}}</ref> ===Störf í Búdapest=== Árið 1944 fór [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseti fram á það við [[Flóttamannaráð Bandaríkjanna]] að reynt yrði að hjálpa ofsóttum Gyðingum í [[Búdapest]]. Ungverjaland var í liði með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni og því náði útrýmingarherferð nasista á Gyðingum til landsins. Hentugt þótti að Svíi yrði fenginn til starfsins og því var Wallenberg ráðinn sendiráðsritari í sænska sendiráðinu í Búdapest með það að markmiði að vera ofsóttum Gyðingum innan handar.<ref name=jha/> Wallenberg mætti til starfa í Búdapest þann 9. júlí 1944. Þýskur her hafði þá sest að í borginni þar sem [[Adolf Hitler|Hitler]] var farinn að vantreysta ungverskum stjórnvöldum eftir því sem gæfan var farin að snúast gegn Þjóðverjum í stríðinu. Þegar Þjóðverjar komu til borgarinnar er talið að um 400.000 Gyðingar hafi verið í borginni en þegar Wallenberg kom þangað voru aðeins um 120.000 eftir vegna nauðungarflutninga á þeim í útrýmingarbúðir í Póllandi.<ref name=dv/> Sem sendiráðsritari í Búdapest lét Wallenberg prenta um 5.000 vegabréf sem heimiluðu handhöfum þeirra að flytjast til Svíþjóðar og settu þá undir verndarvæng sænskra stjórnvalda þar til þeir gætu komist frá Ungverjalandi. Wallenberg fékk ungversk stjórnvöld til að virða vegabréfin og réð Gyðinga til ýmissa hjálparstarfa á vegum sendiráðsins. Hann fékk jafnframt 32 íbúðarhús lánuð og flutti þangað Gyðingana sem höfðu fengið vegabréfum úthlutað. Sænskum fánum var flaggað við íbúðahúsin og Wallenberg og félagar hans stóðu verði við innganga þeirra.<ref>{{Tímarit.is|3585329|30.000 Gyðingar eiga Wallenberg líf sitt að launa|blað=[[Heimilistíminn]]|útgáfudagsetning=1. nóvember 1979|blaðsíða=6-7}}</ref> Wallenberg heimsótti jafnframt fangabúðir Gyðinga og sagðist vera þar til að kanna hvort sænskir ríkisborgarar hefðu lent þar fyrir mistök. Á meðan hann var þar laumaði hann sænskum vegabréfum til fanganna til þess að veita þeim friðhelgi. Sagt er að Wallenberg hafi jafnvel farið inn í lestarvagna sem voru að flytja Gyðinga frá Búdapest til [[Auschwitz]] til að lauma sænskum vegabréfum í vasa fólks. Talið er að með aðgerðum sínum hafi Wallenberg bjargað lífum tugþúsunda Gyðinga.<ref>{{Vefheimild|titill=„Minnumst helfararinnar“|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2019/03/24/minnumst_helfararinnar/|útgefandi=[[mbl.is]]|höfundur=Guðrún Hálfdánardóttir|ár=2019|mánuður=24. mars|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. júní}}</ref> Undir lok styrjaldarinnar, þegar flestum Þjóðverjum var orðið ljóst að þeir myndu tapa, hótaði Wallenberg hershöfðingjanum [[Gerhard Schmidhuber]] og sagðist munu persónulega sjá til þess að hann yrði dæmdur fyrir stríðsglæpi ef hann stöðvaði ekki aftöku 70.000 Gyðinga sem taka átti af lífi í fangabúðum nasista.<ref name=marton1>{{Tímarit.is|1536277|Leyndardómurinn um Wallenberg|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Kati Marton|útgáfudagsetning=17. janúar 1981|blaðsíða=14-15}}</ref> Athafnir Wallenbergs reittu [[Adolf Eichmann]], sem átti að sjá um útrýmingu Gyðinga í Ungverjalandi, mjög til reiði. Bíll Wallenbergs var eyðilagður í árekstri í desember 1944 en Wallenberg var ekki í honum. Eichmann sendi honum í kjölfarið orðsendingu um að ekki yrði látið þar við sitja.<ref name=listowel>{{Tímarit.is|1544842|Leyndardómurinn um Raoul Wallenberg|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Judith Listowel|útgáfudagsetning=23. ágúst 1981|blaðsíða=22-23}}</ref> ===Hvarf og dauði Wallenbergs=== [[Mynd:Raoul Wallenberg memorial London.jpg|thumb|left|Minnismerki um Wallenberg á Cumberland-torgi í London.]] Her Sovétríkjanna kom til Búdapest um áramótin 1944-45. Wallenberg gaf sig fram við herflokk Sovétmanna þann 13. janúar 1945 nálægt einu af öryggishúsunum sem hann hafði sett á fót.<ref name=marton1/> Þann 17. janúar fóru sovéskir liðsforingjar úr leyniþjónustunni [[NKVD]] með Wallenberg frá Búdapest. Wallenberg sagðist telja að leiðinni væri haldið til [[Debrecen]] á fund sovéska marskálksins [[Rodíon Malínovskíj|Rodíons Malínovskíj]] en sagðist ekki vera viss hvort hann væri „gestur eða fangi Rússanna.“<ref name=listowel/> Eftir að Wallenberg var fluttur burt tóku Sovétmenn flest starfsfólk sendiráðsins í gæsluvarðhald og héldu yfir því yfirheyrslur um starfsemi Wallenbergs.<ref>{{Tímarit.is|1545683|Sovétmenn settu njósnara til höfuðs Wallenberg|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Anders Hasselbohm|útgáfudagsetning=13. september 1981|blaðsíða=17}}</ref> Wallenberg kom aldrei til Debrecen og aldrei heyrðist frá honum framar. Sovétmenn gáfu í fyrstu misvísandi skýringar um hvað hefði orðið um Wallenberg og létu í veðri vaka að ungverskir nasistar hefðu rænt honum á leiðinni til Debrecen. Undir lok stríðsins og árin eftir það bárust sænskum stjórnvöldum hins vegar eiðsvarnir framburðir um að Wallenberg hefði sést sem fangi í [[Lúbjanka-byggingin|Lúbjanka-fangelsinu]] í [[Moskva|Moskvu]].<ref name=marton2>{{Tímarit.is|1536334|Leyndardómurinn um Wallenberg|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Kati Marton|útgáfudagsetning=18. janúar 1981|blaðsíða=22-23}}</ref> Árið 1957 gerði sovéska stjórnin opinber leyniskjöl sem staðfestu að Wallenberg hefði verið færður í fangelsi í Moskvu. Í skjölunum var hins vegar staðhæft að Wallenberg hefði látist úr hjartaslagi í fangelsinu þann 17. júlí árið 1947. [[Aleksandra Kollontaj]], sendiherra Sovétmanna í Stokkhólmi, hafði þegar kunngert Svíum að Wallenberg væri undir „rússneskri vernd“ árið 1945.<ref>{{Tímarit.is|3419718|Svíarnir fórnuðu Wallenberg|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=8. febrúar 1980|blaðsíða=17}}</ref> Þrátt fyrir tilkynninguna um að Wallenberg hefði látist árið 1947 hafa lengi verið uppi efasemdir og spurningar um örlög hans. Það var ekki fyrr en árið 2016 sem Wallenberg var formlega lýstur látinn af sænskum stjórnvöldum. Áður en það var gert gaf sænska skatteftirlitið út auglýsingu þar sem Wallenberg var beðinn um að gefa sig fram. Þar sem engar nýjar upplýsingar bárust var Wallenberg lýstur látinn 31. júlí 1952.<ref>{{Vefheimild|titill=Raoul Wallenberg loks lýstur látinn í Svíþjóð|url=https://www.visir.is/g/2016161039765/raoul-wallenberg-loks-lystur-latinn-i-svithjod|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Atli Ísleifsson|ár=2016|mánuður=31. október|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. júní}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Wallenberg, Raoul}} {{fd|1912|1947}} [[Flokkur:Sænskir arkitektar]] [[Flokkur:Sænskir athafnamenn]] [[Flokkur:Sænskir erindrekar]] 3yy9p3j7whzvkzk1z0gu3wn4q699y6h 0 169017 1976624 1807199 2026-08-27T07:50:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976624 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Kr. Jóhannesson''' ([[14. júní]] [[1885]] - [[22. nóvember]] [[1953]]) var trésmiður og skáld í [[Reykjavík]]. Hann bauð sig fram til embættis [[Forseti Íslands|Forseta Íslands]]. Jóhannes hugðist bjóða sig fram til forsetaembættis á Íslandi [[1944]] og [[1952]]. Hann var stofnandi Friðarfrelsisflokksins sem hélt fundi [[1943]] og [[1944]] um sjálfstæðismálið og forsetaframboð Jóhannesar. Jóhannes stóð að útgáfu tímaritsins ''Friðarboðinn og Vinarkveðjur'' en það tímarit birti aðallega ýmis konar hól um Jóhannes sem og undirrituð bréf og vottorð sem áttu að sýna göfgi Jóhannesar og hæfileika. Einnig birti tímaritið kveðskap Jóhannesar. Í tímaritinu birtir Jóhannes undirrituð bréf frá ýmsum stórmennum m.a. þremum Bandaríkjaforsetum sem allir vitna um hæfileika Jóhannesar og hlaða á hann hóli og gjöfum. Taldi hann sig vera kjörson Roosevelt forseta og hafa verið gerður að heiðursforseta Bandaríkjanna og vera réttborinn forseti Íslands. Jóhannes hlaut dóm fyrir skjalafals árið 1919. Árið 1952 fór fram rannsókn á vegum Dómsmálaráðuneytisins á Friðarboðanum en áður höfðu nokkur eintök verið gerð upptæk. Einnig fór fram rannsókn á meðmælendalista Jóhannesar vegna forsetakosninga 1952 en meðal meðmælenda hans voru ýmis stórmenni svo sem Jesús Kristur. Fékk Jóhannes ekki að bjóða sig fram.<ref>{{Cite web|url=https://heradsskjalasafn.is/?p=524|title=Skjöl Jóhannesar Kr. Jóhannessonar á Borgarskjalasafni|last=Héraðsskjalasafn|date=2013-02-27|website=Skjalavefurinn|language=en-US|access-date=2022-08-17|archive-date=2025-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211080121/https://heradsskjalasafn.is/?p=524|url-status=dead}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/publication/1666|titill=Friðarboðinn og vinarkveðjur (gefið út 1937-1952) timarit.is}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3591445?iabr=on|titill=Heiðurmarskálkur og King of liberty|útgefandi=NT - Helgarblað 25. nóvember 1984}}</ref> Jóhannes var virkur í starfi Trésmíðafélags Reykjavíkur og kom að smíði margra húsa í Reykjavík. Hann var fyrsti eigandi hússins á Laugaveg 64 og einnig fyrsti eigandi hússins að Laugavegi 17 sem reist var 1908. Líklegt er talið að hann hafi reist húsið á Urðarstíg 12 sem byggt var 1921. == Tenglar == * [https://www.minjastofnun.is/hus-og-mannvirki/fridlyst-hus-og-mannvirki/reykjavik/nr/772 Laugavegur 64 (Minjastofnun)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817195231/https://www.minjastofnun.is/hus-og-mannvirki/fridlyst-hus-og-mannvirki/reykjavik/nr/772 |date=2022-08-17 }} ==Tilvísanir== {{fd|1885|1953}} [[Flokkur:Íslenskir smiðir]] [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir forsetaframbjóðendur]] axf8i8oxfac2klv0r5jejsomlnkacwa 0 181320 1976614 1872429 2026-08-27T01:38:57Z En hai ahne 119821 mynd 1976614 wikitext text/x-wiki [[File:Wäinö Aaltonen.jpg|thumb|Wäinö Aaltonen]] '''Wäinö Valdemar Aaltonen''' (f. [[8. mars]] [[1894]] d. [[30. maí]] [[1966]]) var [[Finnland|finnskur]] [[Höggmyndalist|myndhöggvari]] þekktastur fyrir að höggva stór verk í [[granít]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenska alfræðiorðabókin}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Fd|1894|1966}} [[Flokkur:Finnskir myndlistarmenn]] kpxvnfsmku5imzmzvnnshek4w9y6g9q 0 185207 1976607 1959029 2026-08-26T19:18:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1976607 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = Air Atlanta | merki = Air Atlanta Icelandic Logo.svg | gerð = Einkahlutafélag | hafði flug = 10. febrúar 1986 | stofnað = 10. febrúar 1986 | staðsetning = [[Kópavogur]], [[Ísland]] | lykilmenn = [[Hannes Hilmarsson]] stjórnarformaður [[Baldvin Mar Hermannssonn]] forstjóri | starfsemi = Flugfélag | starfsmenn = | vefur = [https://www.airatlanta.com airatlanta.com] |Gjaldþrota=}} [[File:Liège Airport Air Atlanta Icelandic Magma Aviation Boeing 747-4F6(BDSF) TF-AMN (DSC01190).jpg|thumb|Air Atlanta [[Boeing 747]]]] '''Air Atlanta''' er flugfélag og stórt leiguflugfélag (''Aircraft Crew Maintenance Insurance'') eða ACMI, með höfuðstöðvar í Kópavogi. Aðalstöð þess er á [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvelli]]<ref>[https://www.aircargonews.net/air-atlanta-icelandic-to-establish-new-aoc/1036220.article Air Atlanta Icelandic to establish new AOC]</ref>. == Saga == Fyrirtækið var stofnað 10. febrúar 1986 af [[Arngrímur Jóhannsson|Arngrími Jóhannssyni]] og [[Þóra Guðmundsdóttir|Þóru Guðmundsdóttur]]. Árið 2021 opnaði Air Atlanta Icelandic evrópskt dótturfyrirtæki sitt Air Atlanta Europe, með aðsetur á Möltu, til að reka [[Boeing 777]] farþegaflugvélar<ref>[https://www.aircargonews.net/air-atlanta-opens-new-chapter-with-move-to-777s/1060783.article Air Atlanta opens new chapter with move to 777s]</ref>. Árið 2025 mun íslenska fyrirtækið samþætta sína fyrstu Boeing 777<ref>[https://www.ch-aviation.com/news/148983-air-atlanta-icelandic-adds-first-b777-200er Air Atlanta Icelandic adds first B777-200ER]</ref>. == Floti == Flugfloti Air Atlanta Icelandic samanstendur af 9 flugvélum í febrúar 2026<ref>{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Air-Atlanta-Icelandic |title=Air Atlanta Icelandic Fleet Details and History |access-date=2025-03-04 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213091518/https://www.planespotters.net/airline/Air-Atlanta-Icelandic |url-status=dead }}</ref> : * 8 [[Boeing 747|Boeing 747-400F]] * 1 [[Boeing 777|Boeing 777-200ER]] == Tenglar == * [https://www.airatlanta.com Opinber vefsíða Air Atlanta] ==Tilvísanir== <references/> {{Íslensk flugfélög}} {{stubbur|Ísland}} {{S|1986}} [[Flokkur:Íslensk flugfélög]] [[Flokkur:Íslenskar ferðaskrifstofur]] fq92kt9zmc9vv4bsvglap3zdxnqkz7c 0 190667 1976583 1975988 2026-08-26T14:35:28Z TKSnaevarr 53243 1976583 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Péter Magyar | mynd = Péter Magyar at EC, May 2026 03 (cropped).jpg | myndatexti1 = Péter Magyar árið 2026. | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start = 9. maí 2026 | stjórnartíð_end = | forveri = [[Viktor Orbán]] | forseti = [[Tamás Sulyok]]<br>[[András Baka]] | fæðingarnafn = Magyar Péter | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1981|3|16}} | fæðingarstaður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Ungverjaland|Ungverskur]] | háskóli = {{ill|Kaþólski Pázmány Péter-háskólinn|en|Pázmány Péter Catholic University}} | starf = {{hlist|Stjórnmálamaður|erindreki|lögmaður}} | maki = {{gifting|{{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}|2006|2023|orsök=skildu}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Tisza-flokkurinn]] (2024–)<br>[[Fidesz]] (2002–2024) | undirskrift = Péter Magyar signature.svg }} '''Péter Magyar''' (f. 16. mars 1981) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður, núverandi forsætisráðherra Ungverjalands og leiðtogi stjórnmálaflokksins [[Tisza-flokkurinn|Tisza]]. Magyar varð forsætisráðherra Ungverjalands í kjölfar stórsigurs Tisza í þingkosningum landsins í apríl 2026. ==Æviágrip== Magyar er fyrrverandi meðlimur í íhaldsflokknum [[Fidesz]], stjórnmálaflokki ungverska forsætisráðherrans [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]]. Hann gekk í flokkinn árið 2002, þegar hann var 21 árs, og sagðist á þeim tíma dást að Orbán og [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndum lýðræðissinnum]] sem hefðu barist gegn [[Kommúnismi|kommúnistastjórn]] Ungverjalands á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Í stjórnartíð [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|Ungverska sósíalistaflokksins]] á fyrsta áratugi 20. aldar vann Magyar meðal annars ókeypis sem lögmaður við að verja stjórnarandstæðinga sem höfðu verið handteknir í mótmælum gegn ríkisstjórninni.<ref name=vísirkk>{{Vefheimild|titill=Innan­búðar­maðurinn sem lagði Or­bán|url=https://www.visir.is/g/20262868292d/innan-budar-madurinn-sem-lagdi-or-ban|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=13. apríl 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Eiginkona Magyar frá 2006 til 2023, {{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}, er einnig stjórnmálakona innan Fidesz. Þau fluttu saman til Brussel árið 2009 þar sem Varga vann sem aðstoðarkona ungversks [[Evrópuþingið|Evrópuþingmanns]]. Magyar sá á þeim tíma um þrjú börn þeirra en var síðar ráðinn til starfa hjá fastanefnd Ungverjalands hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Judit Varga var skipuð dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Viktors Orbán árið 2019 og talið er að Magyar hafi gramist að hann hafi ekki hlotið álíka frama innan Fidesz-flokksins. Hjónin skildu árið 2023 og Magyar vísaði meðal annars til pólitísks ágreinings milli þeirra sem ástæðu.<ref name=vísirkk/> Ári eftir að þau skildu varð Varga að segja af sér vegna hneykslismáls. Málið snerist um staðfestingu Varga á [[náðun]] yfir manni sem hafði hlotið dóm fyrir að þrýsta á börn sem höfðu orðið fyrir kynferðisofbeldi á ríkisreknu barnaheimili að draga ásakanir sínar til baka. [[Katalin Novák]], forseti Ungverjalands, sagði einnig af sér fyrir að hafa náðað manninn.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Ungverjalands segir af sér|url=https://samstodin.is/2024/02/forseti-ungverjalands-segir-af-ser/|útgefandi=[[Samstöðin]]|dags=11. febrúar 2024|skoðað=11. febrúar 2024|höfundur=Freyr Rögnvaldsson}}</ref> Eftir afsögn hennar birti Magyar hljóðupptöku af Varga þar sem hún heyrðist tala um að Viktor Orbán hefði haft afskipti af spillingarrannsókn lögreglunnar. Magyar birti færslu á samfélagsmiðlum þar sem hann fordæmdi spillingu í landinu og varð þannig skyndilega þjóðþekktur stjórnmálamaður.<ref name=vísirkk/> Magyar gekk í kjölfarið í [[Tisza-flokkurinn|Tisza-flokkinn]] og stórefldi hann með aðstoð ungverskra athafna- og áhrifamanna með það að markmiði að losa tök Fidesz á stjórnmálalífi Ungverjalands. Flokkurinn hlaut 29,6 prósent atkvæðanna í {{ill|Evrópuþingskosningar 2024|en|2024 European Parliament election|lt=Evrópuþingskosningunum 2024}}, næstmest fylgi á eftir Fidesz, sem tapaði fylgi.<ref name=vísirkk/> Eftir þetta var í auknum mæli litið á Magyar sem trúverðugan keppinaut Orbáns um forsætisráðherrastólinn og Tisza tók afgerandi forystu í skoðanakönnunum í aðdraganda þingkosninga sem haldnar voru 12. apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Kerfissigur Orbans eða ungversk lýðræðisbylting|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-11-kerfissigur-orbans-eda-ungversk-lydraedisbylting-472432|útgefandi=[[RÚV]]|dags=11. apríl 2026|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Magyar og Orbán báru hvorn annan þungum sökum í aðdraganda kosninganna, meðal annars um að ganga erinda erlendra ríkja og beita leyniþjónustunni í eigin þágu.<ref>{{Vefheimild|titill=Magyar og Orban skiptast á skotum í aðdraganda kosninga|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-10-magyar-og-orban-skiptast-a-skotum-i-addraganda-kosninga-472384|útgefandi=[[RÚV]]|dags=10. apríl 2026|höfundur=Björn Malmquist|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Tisza vann afgerandi sigur í kosningunum 12. apríl 2026. Viktor Orbán viðurkenndi ósigur á kosninganótt og sagði niðurstöðuna sára en skýra.<ref>{{Vefheimild|titill=Viktor Orbán viðurkennir ósigur|url=https://www.dv.is/pressan/2026/04/12/viktor-orban-jatar-osigur/|útgefandi=[[DV]]|dags=12. apríl 2026|skoðað=13. apríl 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Eftir sigurinn sagði Magyar nýtt tímabil hafið í Ungverjalandi og að landið yrði aftur sterkur bandamaður innan [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] undir hans stjórn.<ref>{{Vefheimild|titill=„Verður aftur sterkur bandamaður innan ESB og NATO“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/04/13/verdur_aftur_sterkur_bandamadur_innan_esb_og_nato/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=13. apríl 2026 |skoðað=7. maí 2026}}</ref> Magyar hét því jafnframt að draga þá sem hann sagði hafa arðrænt þjóðina á stjórnarárum Orbáns til ábyrgðar. Hann hvatti ýmsa háttsetta embættismenn til að segja af sér, þar á meðal [[Tamás Sulyok]] forseta.<ref>{{Vefheimild|titill= Svikarar við þjóðina verði dregnir til á­byrgðar|url=https://www.visir.is/g/20262868767d/svikarar-vid-thjodina-verdi-dregnir-til-a-byrgdar|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 14. apríl 2026 |skoðað=7. maí 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Magyar var settur í embætti forsætisráðherra þann 9. maí 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Magyar settur í embætti forsætisráðherra í dag|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-09-magyar-settur-i-embaetti-forsaetisradherra-i-dag-474620|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 9. maí 2026 |skoðað= 9. maí 2026 |höfundur=Brynja Dögg Friðriksdóttir}}</ref> Á fyrstu hundrað dögum sínum í embætti reif Magyar niður mikinn hluta þess stjórnkerfis sem Orbán hafði byggt upp á sextán ára valdatíma sínum. Stjórn Magyars batt enda á ástand sem hafði varað í sex ár og heimilaði ríkisstjórninni að gefa út stjórnartilskipanir. Hún setti jafnframt lög sem banna forsætisráðherra landsins að sitja lengur en átta ár í embætti, gerði Ungverjaland aðila að [[Evrópska saksóknaraembættið|Evrópska saksóknaraembættinu]] og leysti upp stofnun sem beindist gegn blaðamönnum og samtökum með erlent fjármagn. Stjórn Magyars gerði jafnframt stjórnarskrárbreytingu til að leysa Tamás Sulyok úr embætti og kaus hans í stað fyrrum hæstaréttardómarann [[András Baka]] nýjan forseta.<ref>{{Vefheimild|titill=Magyar tekist margt sem hann lofaði|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-20-magyar-tekist-margt-sem-hann-lofadi-484369|útgefandi=[[RÚV]]|dags=20. ágúst 2026|skoðað=26. ágúst 2026 |höfundur=Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= 9. maí 2026| til= | fyrir=[[Viktor Orbán]]| eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{f|1981}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] 5novik7whxfj7acurznahdqacz6euf3 0 190948 1976611 1967739 2026-08-26T23:31:03Z TKSnaevarr 53243 1976611 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi sem veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhald. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmist verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnstiga. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_december-18-25-2004_329_7480/page/1421 |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdhafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] k3ian3w5dosrgvy68qxanll45lpnaz6 0 191639 1976558 1974489 2026-08-26T12:25:08Z Berserkur 10188 1976558 wikitext text/x-wiki {{coord|10.435|N|68.472|E|type:event_region:TR|display=title}} {{Jarðskjálfti | mynd= Edifícios colapsados e danificados em Los Palos Grandes, 2026-06-26.png | myndaheiti = Hrunin fjölbýlishús í Venesúela | Dagsetning= 24. júní 2026, 18:04:33 og 18:05:11 að staðartíma |Tímalengd = |Stærð = 7,2 og 7,5 [[Jarðskjálftakvarðar|M_w]] |Dýpt = 21,9 km og 10 km |Staðsetning = {{coord|10.435|N|68.472|E|type:event_region:TR|display=inline,title}} |Áhrifasvæði skjálftans = Norðvestur og mið-[[Venesúela]] |Skemmdir = | Mannsfall = Ca. 6.500 látnir, meira en 230.000 slasaðir og tugþúsundir týndar (26. ágúst). }} {{líðandi stund}} Þann 26. júní klukkan um 18:05 áttu sér stað tveir jarðskjálftar að stærð 7,2 og 7,5 með 38 sekúndna millibili í norðvestur og mið-[[Venesúela]]. Miklar skemmdir urðu, mest í borginni [[La Guaira]] og samnefndu héraði og höfuðborginni [[Karakas]]. Yfir 6.500 manns eru látnir og þúsundir slasaðar. Nær 200 byggingar hrundu til grunna. Hjálparaðstoð barst víða að <ref>[https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-26-neydarop-berast-ur-rustum-i-venesuela-479558 Neyðaróp berast úr rústum í Venesúela] Rúv, sótt 26. júní 2026</ref>. Stærri skjálftinn sem var 7,5 var sá stærsti í landinu síðan árið [[1900]]. Karíbaflekinn og Suður-Ameríkuflekinn mætast á svæði skjálftanna. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Venesúela]] [[Flokkur:Jarðskjálftar]] [[Flokkur:2026]] rqlzvv83ry4ac7f444j6x7cdils75ij 0 191885 1976643 1973672 2026-08-27T11:31:31Z TKSnaevarr 53243 1976643 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Keiko Fujimori | mynd = Keiko Fujimori in July 2026.jpg | myndatexti1 = Keiko Fujimori árið 2026. | titill = Forseti Perú | stjórnartíð_start = 28. júlí 2026 | vara_forseti = Luis Galarreta | forsætisráðherra = [[Luis Galarreta]] | forveri = [[José María Balcázar]] | fæðingarnafn = Keiko Sofía Fujimori Higuchi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1975|5|25}} | fæðingarstaður = [[Líma]], [[Perú]] | þjóðerni = [[Perú]]sk | stjórnmálaflokkur = [[Alþýðuvaldið]] | háskóli = [[Stony Brook-háskóli]]<br>[[Boston-háskóli]] ([[Baccalaureus Scientiarum|BS]])<br>[[Columbia-háskóli]] ([[Master of Business Administration|MBA]]) | starf = Stjórnmálamaður | maki = {{gifting|Mark Villanella|2004|2022|orsök=skildu}} | börn = 2 | faðir = [[Alberto Fujimori]] | móðir = [[Susana Higuchi]] | undirskrift = Keiko Fujimori signature.svg }} '''Keiko Sofía Fujimori Higuchi''' (f. 25. maí 1975) er perúsk stjórnmálakona og núverandi forseti Perú. Hún er elsta dóttir fyrrum forsetans [[Alberto Fujimori]] og er merkisberi [[Fujimorismi|fujimorismans]], íhaldssamrar stjórnmálastefnu sem nefnd er eftir föður hennar. Hún hefur verið leiðtogi [[Fuerza Popular|Alþýðuvaldsins]], stjórnmálaflokks fujimorista, frá árinu 2010. Fujimori gegndi embættisskyldum forsetafrúr Perú frá 1994 til 2000 og sat á þingi fyrir kjördæmi í Líma frá 2006 til 2011. Keiko Fujimori bauð sig fram til forseta Perú og komst í aðra kosningaumferð árin 2011, 2016 og 2021 og vann loks sigur í seinni umferð árið 2026. Hún tók við forsetaembætti 28. júlí 2026 og er fyrsta konan sem hefur verið kjörin forseti Perú. Keiko Fujimori fæddist í [[Líma]] og er dóttir Alberto Fujimori og [[Susana Higuchi|Susönu Higuchi]]. Hún tók við embætti forsetafrúar þegar hún var 19 ára árið 1994, eftir að faðir hennar veik móður hennar úr embættinu við skilnað hjónanna. Keiko Fujimori fór með embættisskyldur forsetafrúar þar til stjórn föður hennar hrundi árið 2000. Hún nam viðskiptastjórnun í Bandaríkjunum við [[Stony Brook-háskóli|Stony Brook-háskóla]] og [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] og síðar við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]. Fujimori stjórnmálaferil í eigin nafni árið 2006 og var þá kjörin á þing með metfjölda atkvæða. Árið 2010 tók hún við forystu flokks fujimorista, sem síðar var nefndur Alþýðuvaldið (''Fuerza Popular''). Fujimori hefur þrisvar forsetakosningum í seinni umferð með litlum atkvæðamun, gegn [[Ollanta Humala]] árið 2011, [[Pedro Pablo Kuczynski]] árið 2016 og [[Pedro Castillo]] árið 2021. Árið 2018 hófust málaferli gegn Fujimori í tengslum við [[Odebrecht-málið|Odebrecht-spillingarhneykslið]], þar sem hún var sökuð um að þvætta illa fengið fé með kosningaherferðum sínum. Hún var rúmt ár í gæsluvarðhaldi fram að réttarhöldum en var sleppt árið 2020.<ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori fangelsuð á ný |url=https://www.visir.is/g/2020905517d/fujimori-fangelsud-a-ny|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=29. janúar 2020|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Eftir ósigur sinn í seinni kosningaumferðinni 2021 sakaði hún andstæðing sinn um kosningasvik, sem alþjóðlegir eftirlitsmenn féllust ekki á. Annarri spillingarákæru gegn Fujimori var vísað frá dómi stuttu áður en hún bauð sig fram til forseta að nýju árið 2026. Í þessari atrennu að forsetaembættinu vann Fujimori nauman sigur í seinni umferð gegn [[Roberto Sánchez (stjórnmálamaður)|Roberto Sánchez]].<ref>{{Vefheimild|titill= Annar sigur hægrimanna í Suður-Ameríku|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/06/24/annar_sigur_haegrimanna_i_sudur_ameriku/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori komin með óyfirstíganlegt forskot á Sanchez|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-24-fujimori-komin-med-oyfirstiganlegt-forskot-a-sanchez-479258|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Grétar Þór Sigurðsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Perú | frá =28. júlí 2026 | til = | fyrir = [[José María Balcázar]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Fujimori, Keiko}} {{f|1975}} [[Flokkur:Forsetar Perú]] nnf596y9vx24duhbpi0yorj094u9ipx 0 192216 1976591 1973536 2026-08-26T16:51:46Z Berserkur 10188 1976591 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sick of It All - Reload Festival 2018 001 (cropped).jpg|thumb|Sick of It All árið 2018.]] '''Sick of It All''' er bandarísk [[harðkjarnapönk]]sveit sem stofnuð var árið 1986 í [[New York-borg]] af bræðrunum Pete og Lou Koller.<ref>[https://www.allmusic.com/artist/sick-of-it-all-mn0000035587 Sick of It All] Allmusic</ref> Sveitin hefur tvívegis spilað á Íslandi, árin 1999 og 2003.<ref>[https://www.mbl.is/folk/frettir/2003/06/25/ponksveitin_sick_of_it_all_snyr_aftur_alls_ekki_ful/?sign=4 Pönksveitin Sick of it All snýr aftur: Alls ekki fullsaddir] Mbl.is, 25. jún. 2003 </ref> Árið 2026 lést söngvari SOIA, Lou Koller, vegna vélindakrabbameins, 59 ára að aldri.<ref>[https://blabbermouth.net/news/sick-of-it-all-frontman-lou-koller-dead-at-59 SICK OF IT ALL Frontman LOU KOLLER Dead At 59] Blabbermouth.net, sótt 25. júlí 2026</ref> ==Plötur== *Blood, Sweat and No Tears (1989) *Just Look Around (1992) *Scratch the Surface (1994) *Built to Last (1997) *Call to Arms (1999) *Yours Truly (2000) *Life on the Ropes (2003) *Death to Tyrants (2006) *Based on a True Story (2010) *XXV Nonstop (2011) *The Last Act of Defiance (2014) *Wake the Sleeping Dragon! (2018) ==Tilvísanir== <references/> {{S|1986}} [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] i1kk1on7j0e24xscxffe15d7snyark9 0 192272 1976584 1974703 2026-08-26T14:54:45Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1976584 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Frægðarbrautin | upprunalegt heiti = Paths of Glory | image = Paths of Glory (1957 poster).jpg | caption = | director = [[Stanley Kubrick]] | producer = [[James B. Harris]] | screenplay = {{Plain list| * Stanley Kubrick * [[Calder Willingham]] * [[Jim Thompson (höfundur)|Jim Thompson]] }} | based_on = ''[[Paths of Glory (skáldsaga)|Paths of Glory]]'' eftir [[Humphrey Cobb]] | starring = {{Plain list| * [[Kirk Douglas]] * [[Ralph Meeker]] * [[Adolphe Menjou]] * [[George Macready]] * [[Wayne Morris]] * [[Richard Anderson]] }} | music = [[Gerald Fried]] | cinematography = [[Georg Krause]] | editing = Eva Kroll | studio = {{Plain list| * [[Bryna Productions]] * Harris-Kubrick Pictures Corporation<ref name="motionpictureher204quig">{{Cite book|last1=Quigley Publishing Co.|url=http://archive.org/details/motionpictureher204quig|title=Motion Picture Herald (Jul-Sep 1956)|last2=Quigley Publishing Co.|date=1956|publisher=New York, Quigley Publishing Co.|others=Media History Digital Library}}</ref><ref name="variety203-1956-08">{{Cite book|last=Variety|url=http://archive.org/details/variety203-1956-08|title=Variety (August 1956)|date=1956|publisher=New York, NY: Variety Publishing Company|others=Media History Digital Library}}</ref> }} | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1957|11|1|frumsýning í München|1957|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 88 mínútur | country = Bandaríkin | language = Enska | gross = $1,2 milljónir<ref>{{cite magazine|url=https://archive.org/details/variety213-1959-01/page/n46/mode/1up?q=%22top+grossers%22|magazine=Variety|title=Top Grossers of 1958|date=7 January 1959|page=48}}</ref> | budget = $900.000<ref>{{cite web |last1=McGee |first1=Scott |last2=Steffen |first2=James |title=Paths of Glory (1958) - Articles |website=[[Turner Classic Movies]] |url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/19285/paths-of-glory#articles-reviews |access-date=December 15, 2014 |archive-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220192036/http://www.tcm.com/tcmdb/title/19285/Paths-of-Glory/articles.html |url-status=dead }}</ref>–1 milljón<ref>{{cite magazine|magazine=Variety|title=Blockbusters jam LA at year end for Oscar's sake|page=1|date=4 December 1957|url=https://archive.org/details/variety209-1957-12/mode/2up?}}</ref> }} '''''Frægðarbrautin''''' (enska: ''Paths of Glory'') er bandarísk kvikmynd frá árinu 1957<ref name="tcm.com">{{cite web|url=https://www.tcm.com/this-month/article/191157|title=The Big Idea - Paths of Glory|website=Turner Classic Movies|access-date=February 25, 2019|archive-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031052316/http://www.tcm.com/this-month/article/191157%7C0/The-Big-Idea-Paths-of-Glory.html|url-status=live}}</ref> sem [[Stanley Kubrick]] leikstýrði upp úr handriti sem hann skrifaði ásamt [[Calder Willingham]] og [[Jim Thompson (höfundur)|Jim Thompson]]. Myndin er byggð á [[Paths of Glory (skáldsaga)|samnefndri skáldsögu]] frá árinu 1935 eftir [[Humphrey Cobb]], sem var sjálf byggð á svonefndu „liðþjálfamáli“ í [[Souain]] í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. [[Kirk Douglas]] leikur aðalhlutverk myndarinnar sem Dax ofursti, foringi [[Frakklandsher|franskra hermanna]] sem neita að halda áfram vonlausu áhlaupi. Dax ver hermennina síðan fyrir [[Herréttur|herrétti]] þegar þeir eru ákærðir fyrir heigulsskap. Meðal annarra leikara myndarinnar má nefna [[Ralph Meeker]], [[Adolphe Menjou]], [[George Macready]], [[Timothy Carey]], [[Joe Turkel]], [[Wayne Morris]] og [[Richard Anderson]]. Myndin var framleidd í samvinnu milli kvikmyndafélags í eigu Douglas, [[Bryna Productions]], og samsteypu þeirra Kubricks og [[James B. Harris]], Harris-Kubrick Pictures.<ref name="motionpictureher204quig"/><ref name="variety203-1956-08"/><ref>{{Cite book|last=Variety|url=http://archive.org/details/variety205-1957-02|title=Variety (February 1957)|date=1957|publisher=New York, NY: Variety Publishing Company|others=Media History Digital Library}}</ref> Þar sem myndin sýnir franska herinn í neikvæðu ljósi var ekki hægt að taka hana upp í Frakklandi og hún var því tekin upp í [[Vestur-Þýskaland]]i. Myndin var heldur ekki sýnd í Frakklandi fyrr en árið 1972.<ref name="NRobertson">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/03/15/archives/french-delay-showing-films-on-touchy-topics.html|title=French Delay Showing Films on Touchy Topics|last=Robertson|first=Nan|date=15 March 1975|work=New York Times|access-date=16 February 2019|archive-date=July 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719035639/https://www.nytimes.com/1975/03/15/archives/french-delay-showing-films-on-touchy-topics.html|url-status=live}}</ref> Myndin var frumsýnd í dreifingu [[United Artists]] þann 20. desember 1957. Hún hlaut mikið lof og nokkur alþjóðleg verðlaun, meðal annars tilnefningu til [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlauna]] sem besta kvikmyndin, og er talin með bestu stríðsmyndum allra tíma. Árið 1992 mat [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]]. ==Söguþráður== Myndin hefst árið 1916 í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni í norðurhluta Frakklands. Undirhershöfðinginn Georges Broulard skipar undirmanni sínum, Paul Mireau stórfylkisforingja, að ná stjórn yfir svokallaðri „Maurahæð“, sem Þjóðverjar hafa hertekið. Mireau neitar í fyrstu að fylgja skipuninni og segir áhlaup á hæðina feigðarflan. Þegar Broulard minnist á að stöðuhækkun sé mögulega í húfi telur Mireau sjálfum sér trú um að áhlaupið geti heppnast. Í skotgröfunum rekur Mireau óbreyttan hermann úr hersveitinni vegna ummerkja um [[sprengjulost]]. Mireau felur Dax ofursta að skipuleggja áhlaupið, þrátt fyrir mótmæli Dax. Áður en áhlaupið hefst fer ölvaður höfuðsmaður að nafni Roget í könnunarleiðangur að nóttu og sendir annan tveggja manna sinna á undan. Roget missir kjarkinn á meðan þeir bíða eftir því að hann snúi aftur, kastar handsprengju og drepur manninn óvart. Paris undirliðþjálfi, hinn þátttakandinn í könnunarleiðangrinum, ávítar Roget, sem neitar því að hafa gert neitt rangt og veitir Dax ofursta falska skýrslu um leiðangurinn. Næsta dag misheppnast áhlaupið á Maurahæð hrapalega. Dax sendir fyrstu hermennina inn í [[einskis manns land]] í gegnum vélbyssuskothríð en enginn þeirra nær upp að skotgröfum Þjóðverja og næstu hermenn í röðinni neita að halda árásinni áfram. Mireau skipar stórskotaliði sínu að skjóta á frönsku hermennina til að þvinga þá inn á vígvöllinn en stórskotaliðsforinginn neitar að fylgja skipuninni nema henni fylgi skrifleg staðfesting. Mireau ákveður að stefna hundrað hermönnum fyrir [[Herréttur|herrétt]] vegna heigulsháttar til að hreinsa sjálfan sig af sök fyrir ófarirnar. Broulard skipar Mireau að lækka töluna og Mireau biður því hvern liðsflokk úr áhlaupinu fyrir sig að velja einn mann. Roget velur Paris undirliðþjálfa til að koma í veg fyrir að hann beri vitni um könnunarleiðangurinn. Óbreyttur Ferol er álitinn „þjóðfélagslega óæskilegur“ og er því valinn af yfirmanni sínum. Óbreyttur Arnaud er valinn með hlutkesti þrátt fyrir að hafa tvisvar verið heiðraður fyrir hugrekki. Dax, sem er verjandi í sakamálum utan hersins, býðst til þess að verja mennina fyrir herréttinum. Réttarhöldin reynast hins vegar ekki sanngjörn. Engin skrifleg ákæra er lögð fram, enginn dómritari er viðstaddur og rétturinn neitar að taka við sönnunargögnum sem gætu stutt sýknu. Í lokaorðum sínum fordæmir Dax réttarhöldin. Dax segir Broulard síðar frá því að Mireau hafi skipað stórskotaliðinu að skjóta á franska hermenn. Þrátt fyrir tilraunir Dax til að bjarga mönnunum er dauðadómurinn gegn þeim staðfestur og sakborningarnir eru teknir af lífi af [[skotsveit]]. Eftir aftökurnar segir Broulard Mireau að hann verði rannsakaður fyrir að skipa skotárás á sína eigin menn. Mireau bregst illa við og segist hafa verið svikinn af yfirmanni sínum. Broulard stendur í þeirri trú að tilraun Dax til að stöðva aftökunar hafi verið refskák til að hafa starfið af Mireau og býður Dax því að taka við stöðu hans. Dax býður við hugsanagangi Broulard og reiðist mjög. Þegar það rennur upp fyrir Broulard að Dax var í góðri trú ávítar hann hann fyrir hugsjónastefnu en Dax fordæmir Broulard á móti fyrir [[Tómhyggja|tómlæti]] hans. Skömmu síðar tekur Dax eftir því að hópur af hermönnum hans er með læti á krá og að hæðast að þýskri stúlku sem hefur verið tekin til fanga. Hermennirnir róast þegar stúlkan syngur hjartnæmt þýskt þjóðlag, „Der treue Husar“. Dax fær fréttir af því að hópnum hafi verið skipað að snúa strax aftur í skotgrafirnar en leyfir mönnunum þó að vera áfram á kránni aðeins lengur áður en hann snýr aftur á skrifstofu sína. ==Leikarar== {{div col begin}} * [[Kirk Douglas]] sem Dax ofursti, yfirmaður í 701. fótgönguliðinu * [[Ralph Meeker]] sem Philippe Paris undirliðþjálfi í 701. fótgönguliðinu * [[Adolphe Menjou]] sem Georges Broulard undirhershöfðingi, sveitarforingi * [[George Macready]] sen Paul Mireau fylkisforingi, deildarforingi * [[Wayne Morris]] sen Roget höfuðsmaður, foringi liðsflokks í 701. fótgönguliðinu * [[Richard Anderson]] sem Saint-Auban majór, aðstoðarmaður Mireau * [[Joe Turkel]] sem óbreyttur Pierre Arnaud í 701. fótgönguliðinu (nefndur Joseph Turkel á kreditlista) * [[Christiane Kubrick]] sem þýsk söngkona (nefnd Susanne Christian á kreditlista) * [[Jerry Hausner]] sem kaffihússeigandi * [[Peter Capell]] sem forseti herréttarins (og sögumaður) * [[Emile Meyer]] sem Séra Duprée * [[Bert Freed]] sem Boulanger liðsforingi í 701. fótgönguliðinu * [[Kem Dibbs]] sem óbreyttur Lejeune í 701. fótgönguliðinu * [[Timothy Carey]] sem óbreyttur Maurice Ferol í 701. fótgönguliðinu * Fred Bell sem hermaður í sprengjulosti * John Stein sem Rousseau höfuðsmaður, stórskotaliðsforingi * Harold Benedict sem Nichols höfuðsmaður, tengiliður við stórskotalið * [[James B. Harris]] sem hermaður í áhlaupi (ekki nefndur á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd}} {{k|1957}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Stanley Kubrick]] [[Flokkur:Kvikmyndir um fyrri heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] 2y6tfl3dje3t447rdhilcz36s9fu367 0 192533 1976560 1976495 2026-08-26T12:31:30Z MyraMidnight 41218 Bjössaróló 1976560 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Róló sem gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Þekktir róluvellir == === Bjössaróló === Bjössaróló var byggður af honum Birni H. Guðmundssyni trésmíðameistara í Borgarnesi, og hóf hann smíði leikvallarins árið 1979 og var mikið að endurnýta efnivið sem hefði annars verið hent. Hann sá sjálfur um að viðhalda leikvellinum og var sífellt að bæta við hann alveg fram yfir áttræðisaldur. Bæjarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við róluvöllinn til að heiðra minningu Björns.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/sidur/mannlif/afthreyingar-1/bjossarolo|titill=Bjössaróló|útgefandi=Borgarbyggð|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} 2coamw25tl4biv9bgpuz0r68nuh47yw 1976562 1976560 2026-08-26T12:43:50Z MyraMidnight 41218 Bæti við tengli í nafn Björns (það er grein um hann á enwiki, [[:en:Björn Hjörtur Guðmundsson]]) 1976562 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Róló sem gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Þekktir róluvellir == === Bjössaróló === Bjössaróló var byggður af honum [[Björn Hjörtur Guðmundsson|Birni H. Guðmundssyni]] trésmíðameistara í Borgarnesi, og hóf hann smíði leikvallarins árið 1979 og var mikið að endurnýta efnivið sem hefði annars verið hent. Hann sá sjálfur um að viðhalda leikvellinum og var sífellt að bæta við hann alveg fram yfir áttræðisaldur. Bæjarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við róluvöllinn til að heiðra minningu Björns.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/sidur/mannlif/afthreyingar-1/bjossarolo|titill=Bjössaróló|útgefandi=Borgarbyggð|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} 8hd35dq89f5q4oog0adjo7yzxfnb5e3 1976576 1976562 2026-08-26T13:29:38Z MyraMidnight 41218 /* Bjössaróló */ skemmdir á Bjössaróló 2025 1976576 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Róló sem gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Þekktir róluvellir == === Bjössaróló === Bjössaróló var byggður af honum [[Björn Hjörtur Guðmundsson|Birni H. Guðmundssyni]] trésmíðameistara í Borgarnesi, og hóf hann smíði leikvallarins árið 1979 og var mikið að endurnýta efnivið sem hefði annars verið hent. Hann sá sjálfur um að viðhalda leikvellinum og var sífellt að bæta við hann alveg fram yfir áttræðisaldur. Bæjarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við róluvöllinn til að heiðra minningu Björns.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/sidur/mannlif/afthreyingar-1/bjossarolo|titill=Bjössaróló|útgefandi=Borgarbyggð|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Um sumarið 2025 var unnið mikið tjón á Bjössaróló ásamt öðrum leikvöllum í Borgarnesi, en gert hefur verið við hann.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/frettir/skemmdarverk-a-leikvollum-i-borgarbyggd|titill=Skemmdarverk á leikvöllum í Borgarbyggð|útgefandi=Borgarbyggð|mánuður=29. september|ár=2025|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} acbd6lzue6pnycaptvhb7glao34cfhh 1976577 1976576 2026-08-26T13:38:56Z MyraMidnight 41218 bæti við heimild og ártali hvenær skiltið við bjössaróló var reist 1976577 wikitext text/x-wiki : „Leikvöllur“ getur einnig átt við [[Íþróttavöllur|íþróttavelli]] [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]] '''Róluvöllur''', '''róló''' eða '''leikvöllur''' er afmarkað svæði sérstaklega útbúið fyrir [[Barn|börn]] að [[Leikur|leika]] sér á, yfirleitt utandyra með ýmsum [[Leiktæki|leiktækjum]]. Algeng leiktæki sem hægt er að finna á leikvöllum eru t.d. [[Róla|rólur]], [[vegasalt]], [[Klifurgrind|klifurgrindur]], [[Rennibraut|rennibrautir]] og [[Sandkassi|sandkassar]]. Leikskólalóðir eru yfirleitt almennir leikvellir þegar [[Leikskóli|leikskólar]] eru lokaðir, t.d. seinni part dags, um helgar og á [[Frídagar|frídögum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://gagnahladbord.reykjavik.is/malaflokkur/leiksvaedi|titill=Komdu út að leika|útgefandi=Reykjavíkurborg|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Róló sem gæsluvellir == Áður fyrr voru róluvellir það sem nú eru kallaðir gæsluvellir; vaktaðir leikvellir þar sem börn geta verið í pössun gegn [[Gjald|gjaldi]] á ákveðnum tímum dags og eyða börnin deginum utandyra. Meira var um þá áður en leikskólar urðu algengir og núorðið eru þeir aðeins opnir á sumrin þegar leikskólar fara í sumarfrí.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/07/04/rolo_og_gaesluvellir_enn_i_reykjavik/?_t=1779009981.674095|titill=Róló og gæsluvellir enn í Reykjavík|útgefandi=Morgunblaðið (mbl.is)|mánuður=4. júlí|ár=2008|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://skemman.is/handle/1946/35559|titill=Sumarlokanir í leikskólum Reykjavíkurborgar|höfundur=Linda Björg Pétursdóttir|útgefandi=Skemman|mánuður=Maí|ár=2020|bls=12}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.kopavogur.is/lif-i-baenum/frettir-og-tilkynningar/gaesluvellir-opna-i-dag|titill=Gæsluvellir opnir í sumar|útgefandi=Kópavogur|mánuður=10. júlí|ár=2024|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://hafnarfjordur.is/gaesluvollur-a-alfasteini-i-sumar/|titill=Gæsluvöllur á Álfasteini í sumar|útgefandi=Hafnafjörður|mánuður=16. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=24.ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Þekktir róluvellir == === Bjössaróló === Bjössaróló var byggður af honum [[Björn Hjörtur Guðmundsson|Birni H. Guðmundssyni]] trésmíðameistara í Borgarnesi, og hóf hann smíði leikvallarins árið 1979 og var mikið að endurnýta efnivið sem hefði annars verið hent. Hann sá sjálfur um að viðhalda leikvellinum og var sífellt að bæta við hann alveg fram yfir áttræðisaldur. Árið 2001 let Bæjarstjórn Borgarbyggðar reisa upplýsingaskilti við róluvöllinn til að heiðra minningu Björns.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/sidur/mannlif/afthreyingar-1/bjossarolo|titill=Bjössaróló|útgefandi=Borgarbyggð|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.west.is/is/stadir/bjossarolo|titill=Bjössaróló|útgefandi=Ferðavefur Vesturlands (West.is)|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Um sumarið 2025 var unnið mikið tjón á Bjössaróló ásamt öðrum leikvöllum í Borgarnesi, en gert hefur verið við hann.<ref>{{Vefheimild|url=https://borgarbyggd.is/frettir/skemmdarverk-a-leikvollum-i-borgarbyggd|titill=Skemmdarverk á leikvöllum í Borgarbyggð|útgefandi=Borgarbyggð|mánuður=29. september|ár=2025|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{commons|Category:Playgrounds in Iceland|róluvöllum á Íslandi}} {{reflist}} gwgdhj7w7djjcaoxqx1uxk2o7kbqteh 0 192552 1976563 2026-08-26T12:43:54Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Xinjiang]] 1976563 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Xinjiang]] 9j55agll37ukg82hgiowvqq0wxotop9 0 192553 1976571 2026-08-26T13:19:41Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „'''Björn Hjörtur Guðmundsson''' (fæddur: 14. janúar 1911, dó: 14. júlí 1998), þekktur sem '''Bjössi''', var trésmíðameistari sem bjó í Borgarnesi. Hann er þekktastur fyrir að byggja [[róluvöllur|leikvöllinn]] í „Skarðinu“ sem er betur þekktur sem Bjössaróló í dag. Borgarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við völlinn árið 2001 til að heiðra minningu Björns. Þegar hann flutti á Borgarbraut 65a og hófst ha...“ 1976571 wikitext text/x-wiki '''Björn Hjörtur Guðmundsson''' (fæddur: 14. janúar 1911, dó: 14. júlí 1998), þekktur sem '''Bjössi''', var trésmíðameistari sem bjó í Borgarnesi. Hann er þekktastur fyrir að byggja [[róluvöllur|leikvöllinn]] í „Skarðinu“ sem er betur þekktur sem Bjössaróló í dag. Borgarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við völlinn árið 2001 til að heiðra minningu Björns. Þegar hann flutti á Borgarbraut 65a og hófst hann handa við að smíða þar leikaðstöðu fyrir börn og bekki fyrir þau eldri, eins og hann hafði áður gert. Hann yrkti ljóð til langafabarnsins þegar hann var að fara flytja, en hann lét dótturdóttur sína og fjölskyldu hennar hafa gamla húsnæðið:<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1911946#page/n42/mode/2up|titill=Björn Guðmundsson (minningargrein)|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=15. ágúst|ár=1998|bls=43}}</ref> <blockquote>Genginn er nú gamall karl<br/>garmurinn hirtu tröllinn.<br/>Alexander ekta jarl,<br/>á að passa völlinn.<br/> <small>-''Björn H. Guðmundsson, 1994''</small></blockquote> == Tilvísanir == {{reflist}} 7vc1x4rizu03fzo5dzc30atte3vb5b8 1976572 1976571 2026-08-26T13:21:27Z MyraMidnight 41218 laga ljóðið 1976572 wikitext text/x-wiki '''Björn Hjörtur Guðmundsson''' (fæddur: 14. janúar 1911, dó: 14. júlí 1998), þekktur sem '''Bjössi''', var trésmíðameistari sem bjó í Borgarnesi. Hann er þekktastur fyrir að byggja [[róluvöllur|leikvöllinn]] í „Skarðinu“ sem er betur þekktur sem Bjössaróló í dag. Borgarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við völlinn árið 2001 til að heiðra minningu Björns. Þegar hann flutti á Borgarbraut 65a og hófst hann handa við að smíða þar leikaðstöðu fyrir börn og bekki fyrir þau eldri, eins og hann hafði áður gert. Hann yrkti ljóð til langafabarnsins þegar hann var að fara flytja, en hann lét dótturdóttur sína og fjölskyldu hennar hafa gamla húsnæðið:<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1911946#page/n42/mode/2up|titill=Björn Guðmundsson (minningargrein)|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=15. ágúst|ár=1998|bls=43}}</ref> <blockquote>Genginn er nú gamall karl<br/>garminn hirtu tröllin.<br/>Alexander ekta jarl,<br/>á að passa völlinn.<br/> <small>-''Björn H. Guðmundsson, 1994''</small></blockquote> == Tilvísanir == {{reflist}} pgv0q4qbzvaus5kbwwhvdn8lv7jc8ck 1976574 1976572 2026-08-26T13:24:51Z MyraMidnight 41218 mynd og fd snið 1976574 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]]'''Björn Hjörtur Guðmundsson''' (fæddur: 14. janúar 1911, dó: 14. júlí 1998), þekktur sem '''Bjössi''', var trésmíðameistari sem bjó í Borgarnesi. Hann er þekktastur fyrir að byggja [[róluvöllur|leikvöllinn]] í „Skarðinu“ sem er betur þekktur sem Bjössaróló í dag. Borgarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við völlinn árið 2001 til að heiðra minningu Björns. Þegar hann flutti á Borgarbraut 65a og hófst hann handa við að smíða þar leikaðstöðu fyrir börn og bekki fyrir þau eldri, eins og hann hafði áður gert. Hann yrkti ljóð til langafabarnsins þegar hann var að fara flytja, en hann lét dótturdóttur sína og fjölskyldu hennar hafa gamla húsnæðið:<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1911946#page/n42/mode/2up|titill=Björn Guðmundsson (minningargrein)|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=15. ágúst|ár=1998|bls=43}}</ref> <blockquote>Genginn er nú gamall karl<br/>garminn hirtu tröllin.<br/>Alexander ekta jarl,<br/>á að passa völlinn.<br/> <small>-''Björn H. Guðmundsson, 1994''</small></blockquote> == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1911|1998}} 8stmotfbb2itabherff15qqp3qh1xll 1976575 1976574 2026-08-26T13:28:06Z MyraMidnight 41218 smá að fínpússa og leiðrétta 1976575 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bjössaróló árið 2021..jpg|alt=Bjössaróló í Borgarnesi|thumb|Bjössaróló í [[Borgarnes|Borgarnesi]]]]'''Björn Hjörtur Guðmundsson''' (fæddur: 14. janúar 1911, dó: 14. júlí 1998), þekktur sem '''Bjössi''', var trésmíðameistari sem bjó í Borgarnesi. Hann er þekktastur fyrir að byggja [[róluvöllur|leikvöllinn]] í „Skarðinu“ sem er betur þekktur sem Bjössaróló í dag. Borgarstjórn Borgarbyggðar lét reisa upplýsingaskilti við völlinn árið 2001 til að heiðra minningu Björns. Þegar hann flutti á Borgarbraut 65a hófst hann handa við að smíða þar leikaðstöðu fyrir börn og bekki fyrir þau eldri, eins og hann hafði áður gert í „Skarðinu“. Hann orti ljóð til langafabarnsins þegar hann var að fara flytja, en hann lét dótturdóttur sína og fjölskyldu hennar hafa gamla húsnæðið:<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1911946#page/n42/mode/2up|titill=Björn Guðmundsson (minningargrein)|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=15. ágúst|ár=1998|bls=43}}</ref> <blockquote>Genginn er nú gamall karl<br/>garminn hirtu tröllin.<br/>Alexander ekta jarl,<br/>á að passa völlinn.<br/> <small>-''Björn H. Guðmundsson, 1994''</small></blockquote> == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1911|1998}} mlb7ogad0njhn3g16ktm1kf5q98ohlo 0 192554 1976581 2026-08-26T14:10:37Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Mehmed 2.]] 1976581 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Mehmed 2.]] kplkq99dgga80wbgyi02jitn4qgrm1j 0 192555 1976582 2026-08-26T14:35:23Z Torfifagri 33930 Bjó til síðu fyrir þessa plötu. 1976582 wikitext text/x-wiki Nú er ég klæddur og kominn á ról er fimmta [[hljómplata]] [[Megas]]ar, gefin út árið [[1978]]. Á plötunni syngur Megas íslensk barnalög og eru tveir hljóðfæraleikarar honum til halds og trausts, þau Guðný Guðmundsdóttir og Scott Gleckler. Lög og textar eru eftir ýmsa höfunda eða eru þjóðlög / þjóðvísur / þjóðkvæði. == Lagalisti == '''I. þáttur - Largetto''' Morgunþema - Nú er ég klæddur - Vertu Guð faðir - Guð gaf mér eyra '''II. þáttur - Andante allegro''' Útgönguþema - Nú tjaldar foldin fríða - Siggi var úti - Pisspiss og pelamál - Guttavísur - Það er leikur að læra - Hann Tumi fer á fætur - Hættu að gráta hringagná - Aravísur - Maðurinn með hattinn - Óli skans '''III. þáttur - Allegro scherzando''' Þyrnirós - Í grænni lautu - Ugla sat á kvisti - Inn og út um gluggann - Það búa litlir dvergar - Fram fram fylking - Nú skal segja - Bimmbirimmbirimmbamm - Í skóginum - Göngum göngum - Ókíkókí '''IV. þáttur - Grave horrible/allegro''' Kvöldþema - Grenjar kenjakrakkinn minn - Karlinn undir klöppunum - Ókindarkvæði - Farðu að sofa blessað barnið smáa - Sofðu nú svínið þitt - Í bólinu - Bíbí og blaka == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Guðný Guðmundsdóttir: fiðla og lágfiðla *Scott Gleckler: kontrabassi, hnéfiðla, harmoníum, píanó, gítarar, flauta, ásláttur og trommur, seleste, synthesizer. Útsetningar: Megas, Guðný og Scott. Sá síðastnefndi á allan heiður af útsetningu fjórða þáttar. Upptökumaður: Jónas R. Jónsson. Hljóðblöndun: Jónas, Megas og Scott. Hönnun umslags: Egill Eðvarðsson. Ljósmyndir: Ímynd. Útgefandi: Iðunn 81sabc5oj031246cbu2g8nmstzmvwwa 1976585 1976582 2026-08-26T14:57:11Z Berserkur 10188 1976585 wikitext text/x-wiki '''Nú er ég klæddur og kominn á ról''' er fimmta [[hljómplata]] [[Megas]]ar, gefin út árið [[1978]]. Á plötunni syngur Megas íslensk barnalög og eru tveir hljóðfæraleikarar honum til halds og trausts, þau Guðný Guðmundsdóttir og Scott Gleckler. Lög og textar eru eftir ýmsa höfunda eða eru þjóðlög / þjóðvísur / þjóðkvæði. == Lagalisti == '''I. þáttur - Largetto''' Morgunþema - Nú er ég klæddur - Vertu Guð faðir - Guð gaf mér eyra '''II. þáttur - Andante allegro''' Útgönguþema - Nú tjaldar foldin fríða - Siggi var úti - Pisspiss og pelamál - Guttavísur - Það er leikur að læra - Hann Tumi fer á fætur - Hættu að gráta hringagná - Aravísur - Maðurinn með hattinn - Óli skans '''III. þáttur - Allegro scherzando''' Þyrnirós - Í grænni lautu - Ugla sat á kvisti - Inn og út um gluggann - Það búa litlir dvergar - Fram fram fylking - Nú skal segja - Bimmbirimmbirimmbamm - Í skóginum - Göngum göngum - Ókíkókí '''IV. þáttur - Grave horrible/allegro''' Kvöldþema - Grenjar kenjakrakkinn minn - Karlinn undir klöppunum - Ókindarkvæði - Farðu að sofa blessað barnið smáa - Sofðu nú svínið þitt - Í bólinu - Bíbí og blaka == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Guðný Guðmundsdóttir: fiðla og lágfiðla *Scott Gleckler: kontrabassi, hnéfiðla, harmoníum, píanó, gítarar, flauta, ásláttur og trommur, seleste, synthesizer. ===Annað== *Útsetningar: Megas, Guðný og Scott. Sá síðastnefndi á allan heiður af útsetningu fjórða þáttar. *Upptökumaður: Jónas R. Jónsson. *Hljóðblöndun: Jónas, Megas og Scott. *Hönnun umslags: Egill Eðvarðsson. *Ljósmyndir: Ímynd. *Útgefandi: Iðunn [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1978]] [[Flokkur:Megas]] gwnilt98vo8m0zlywgf3opw1c2tu3jh 1976586 1976585 2026-08-26T14:57:32Z Berserkur 10188 1976586 wikitext text/x-wiki '''Nú er ég klæddur og kominn á ról''' er fimmta [[hljómplata]] [[Megas]]ar, gefin út árið [[1978]]. Á plötunni syngur Megas íslensk barnalög og eru tveir hljóðfæraleikarar honum til halds og trausts, þau Guðný Guðmundsdóttir og Scott Gleckler. Lög og textar eru eftir ýmsa höfunda eða eru þjóðlög / þjóðvísur / þjóðkvæði. == Lagalisti == '''I. þáttur - Largetto''' Morgunþema - Nú er ég klæddur - Vertu Guð faðir - Guð gaf mér eyra '''II. þáttur - Andante allegro''' Útgönguþema - Nú tjaldar foldin fríða - Siggi var úti - Pisspiss og pelamál - Guttavísur - Það er leikur að læra - Hann Tumi fer á fætur - Hættu að gráta hringagná - Aravísur - Maðurinn með hattinn - Óli skans '''III. þáttur - Allegro scherzando''' Þyrnirós - Í grænni lautu - Ugla sat á kvisti - Inn og út um gluggann - Það búa litlir dvergar - Fram fram fylking - Nú skal segja - Bimmbirimmbirimmbamm - Í skóginum - Göngum göngum - Ókíkókí '''IV. þáttur - Grave horrible/allegro''' Kvöldþema - Grenjar kenjakrakkinn minn - Karlinn undir klöppunum - Ókindarkvæði - Farðu að sofa blessað barnið smáa - Sofðu nú svínið þitt - Í bólinu - Bíbí og blaka == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Guðný Guðmundsdóttir: fiðla og lágfiðla *Scott Gleckler: kontrabassi, hnéfiðla, harmoníum, píanó, gítarar, flauta, ásláttur og trommur, seleste, synthesizer. ==Annað== *Útsetningar: Megas, Guðný og Scott. Sá síðastnefndi á allan heiður af útsetningu fjórða þáttar. *Upptökumaður: Jónas R. Jónsson. *Hljóðblöndun: Jónas, Megas og Scott. *Hönnun umslags: Egill Eðvarðsson. *Ljósmyndir: Ímynd. *Útgefandi: Iðunn [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1978]] [[Flokkur:Megas]] s1cc08362rkfmu1kyiz3x7vjug9g3ha 0 192556 1976599 2026-08-26T17:50:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Snjómaður]] á [[Snjómaðurinn ógurlegi]] yfir tilvísun 1976599 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Snjómaðurinn ógurlegi]] jjddxv8xpat5ki89syzus3zjt877osl 1 192558 1976610 2026-08-26T22:18:44Z MyraMidnight 41218 Nýr hluti: /* Ástralskur kíví? */ 1976610 wikitext text/x-wiki == Ástralskur kíví? == Það er önnur grein um Kívífugla [[Kíví (fugl)]], en þessi grein er þá afbrigði af kívífugli sýnist mér, nafnið virðist þá villandi [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 22:18 (UTC) ne4oekyn1dlqy2qnnosss3lnu0blust 1976612 1976610 2026-08-27T00:05:07Z Berserkur 10188 /* Ástralskur kíví? */ 1976612 wikitext text/x-wiki == Ástralskur kíví? == Það er önnur grein um Kívífugla [[Kíví (fugl)]], en þessi grein er þá afbrigði af kívífugli sýnist mér, nafnið virðist þá villandi [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 22:18 (UTC) : Tókóeka-kíví? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2645 --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 00:04 (UTC) m0top9ke87ojys3l5z5y3h33ikltnze 1976620 1976612 2026-08-27T07:34:49Z MyraMidnight 41218 /* Ástralskur kíví? */ Svar 1976620 wikitext text/x-wiki == Ástralskur kíví? == Það er önnur grein um Kívífugla [[Kíví (fugl)]], en þessi grein er þá afbrigði af kívífugli sýnist mér, nafnið virðist þá villandi [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 22:18 (UTC) : Tókóeka-kíví? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2645 --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 00:04 (UTC) :Heldur þú að tókóeka sé réttara en tokoeka? Veit ekki alveg hvernig það hljómar á maorísku. Ekkert mál að uppfæra textan, en þá væri það kannski spurning um hvort það væri fært á <code>Tókóeka kívífugl</code> eða <code>Kívífugl (tókóeka)</code>. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 07:34 (UTC) brqw3u5rms7yvzkv17on6i0m8103nq5 1976621 1976620 2026-08-27T07:36:38Z MyraMidnight 41218 /* Ástralskur kíví? */ Svar 1976621 wikitext text/x-wiki == Ástralskur kíví? == Það er önnur grein um Kívífugla [[Kíví (fugl)]], en þessi grein er þá afbrigði af kívífugli sýnist mér, nafnið virðist þá villandi [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 26. ágúst 2026 kl. 22:18 (UTC) : Tókóeka-kíví? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2645 --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 00:04 (UTC) :Heldur þú að tókóeka sé réttara en tokoeka? Veit ekki alveg hvernig það hljómar á maorísku. Ekkert mál að uppfæra textan, en þá væri það kannski spurning um hvort það væri fært á <code>Tókóeka kívífugl</code> eða <code>Kívífugl (tókóeka)</code>. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 07:34 (UTC) :Ok, fann framburð: [https://maoridictionary.co.nz/word/8376 Tokoeka] [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. ágúst 2026 kl. 07:36 (UTC) mmdc4fdi2etdjp5uhnvpv490r9lbohi 0 192559 1976641 2026-08-27T11:01:33Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „[[Mynd:Australiandidgeridoos.jpg|alt=ýmsar gerðir af didgeridoo hljóðfærinu|thumb|Ýmsar gerðir af didgeridoo, A - C eru hefðbundin og gerð af innfæddum. D var myndskreytt af innfæddum.]] '''Didgeridoo''' (stundum kallaður '''ljóðalurkur''') er [[blásturshljóðfæri]] sem var þróað af frumbyggjum [[Ástralía|Ástralíu]] og eitt elsta [[hljóðfæri]] heimsins. Það er gert úr greinum eða bol [[Tröllatré|tröllatrés]] sem hefur verið hola...“ 1976641 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Australiandidgeridoos.jpg|alt=ýmsar gerðir af didgeridoo hljóðfærinu|thumb|Ýmsar gerðir af didgeridoo, A - C eru hefðbundin og gerð af innfæddum. D var myndskreytt af innfæddum.]] '''Didgeridoo''' (stundum kallaður '''ljóðalurkur''') er [[blásturshljóðfæri]] sem var þróað af frumbyggjum [[Ástralía|Ástralíu]] og eitt elsta [[hljóðfæri]] heimsins. Það er gert úr greinum eða bol [[Tröllatré|tröllatrés]] sem hefur verið holað að innan af [[Termítar|termítum]] og þess vegna er lögun þessara hljóðfæra mjög náttúruleg og fjölbreitt.<ref>{{Vefheimild|url=https://lammuseum.wfu.edu/2020/09/australia-make-an-aboriginal-didgeridoo/|titill=Australia: Make an Aboriginal Didgeridoo|útgefandi=Lam Meuseum of Anthropology|mánuður=25. september|ár=2020|mánuðurskoðað=26. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Þetta var talið hátíðarhljóðfæri og hefðbundið var það eingöngu spilað af karlmönnum, og var sú hefð svo sterk áður fyrr á meðal frumbyggja að konur máttu varla snerta hljóðfærið.<ref>{{Vefheimild|url=https://australianchoice.com.au/blogs/aussie-information/learn-about-the-didgeridoo|titill=Learn about the didgeridoo|útgefandi=Australian Choice|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Blásturshljóðfæri]] [[Flokkur:Áströlsk tónlist]] bob2nubcoxank0gb8ptwej2saab9va0