Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 591 1977239 1973307 2026-09-01T23:12:00Z TKSnaevarr 53243 1977239 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Danmörk | nafn_á_frummáli = Kongeriget Danmark | nafn_í_eignarfalli = Danmerkur | fáni = Flag of Denmark.svg | skjaldarmerki = National coat of arms of Denmark.svg | kjörorð = Forbundne, forpligtet, for Kongeriget Danmark (kjörorð konungsins) | staðsetningarkort = EU-Denmark.svg | tungumál = [[Danska]] | höfuðborg = [[Kaupmannahöfn]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Danmerkur|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mette Frederiksen]] | staða = Stofnun | staða_athugasemd = forsöguleg | atburður1 = Sameining | dagsetning1 = [[10. öld]] | atburður2 = [[Stjórnarskrá Danmerkur|Stjórnarskrá]] | dagsetning2 = 5. júní 1849 | atburður3 = [[Konungsríkið Danmörk]] | dagsetning3 = 24. mars 1948 | ESBaðild = [[1. janúar]] [[1973]] | stærðarsæti = 134 | flatarmál = 42.915,7 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 114 | fólksfjöldi = 5.935.619 | VLF_ár = 2022 | VLF = 416,568 | VLF_sæti = 53 | VLF_á_mann = 70.924 | VLF_á_mann_sæti = 11 | VÞL_ár = 2021 | VÞL = {{hækkun}} 0.948 | VÞL_sæti = 6 | íbúar_á_ferkílómetra = 131 | gjaldmiðill = [[Dönsk króna|Dönsk króna (kr)]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð = hægri | þjóðsöngur = [[Der er et yndigt land]] | tld = dk | símakóði = 45| }} '''Danmörk''' ([[danska]]: ''Danmark''; {{framburður|DA-Danmark.ogg}}) er [[ríki|land]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] sem ásamt [[Grænland]]i og [[Færeyjar|Færeyjum]] myndar [[Konungsríkið Danmörk]]. Danmörk er langfjölmennasti hluti konungsríkisins sem er [[einingarríki]], en Grænland og Færeyjar hafa [[heimastjórn]]. Algengt er að undanskilja þau lönd þegar rætt er um Danmörku (til dæmis stærð og íbúafjölda). Danmörk er syðst [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]] og er suðvestan við [[Svíþjóð]], sunnan við [[Noregur|Noreg]] og norðan við [[Þýskaland]] þar sem einu landamæri Danmerkur eru. Árið 2013 náði Danmörk, að Grænlandi og Færeyjum meðtöldum, yfir 1419 eyjar sem eru stærri en 100 m². 443 af þeim hafa nöfn og 78 eru byggðar.<ref>[https://irland.um.dk/en/about-denmark About Denmark]</ref> Danmörk sjálf samanstendur af [[Jótlandsskagi|Jótlandsskaga]], sem gengur til norðurs út úr meginlandi Evrópu, og 406 eyjum. Stærsta eyjan er [[Sjáland]] þar sem höfuðborgin, [[Kaupmannahöfn]], er. Á eftir koma [[Fjón]], [[Vendsyssel-Thy]] og [[Amager]]. Landslag í Danmörku einkennist af tiltölulega flötu [[ræktarland]]i, sandströndum og [[temprað loftslag|tempruðu loftslagi]]. Landið liggur að sjó að vestan, norðan og austan. Vestan megin eru [[Norðursjór]] og [[Vaðhafið]], norðan megin er [[Skagerrak]], en austan megin eru [[Kattegat]], [[Eyrarsund]] og [[Eystrasalt]]. Sunnan megin á Danmörk 68 km löng landamæri að Þýskalandi við suðurenda Jótlands. Íbúar Danmerkur eru tæplega 6 milljónir, og af þeim búa 800.000 í höfuðborginni, Kaupmannahöfn (um 2 milljónir á höfuðborgarsvæðinu). Aðrar stórar borgir í Danmörku eru [[Óðinsvé]] á Fjóni, [[Árósar]], [[Álaborg]], [[Esbjerg]], [[Randers]], [[Kolding]], [[Horsens]] og [[Vejle]] á Jótlandi. Danmörk var áður mun víðáttumeira ríki en það er í dag. Konungsríkið er talið stofnað á 8. öld og varð brátt öflugt sjóveldi sem tókst á um yfirráð yfir Eystrasalti við nágrannaríki. Árið 1397 mynduðu konungsríkin Noregur, Danmörk og Svíþjóð [[Kalmarsambandið]] sem stóð þar til Svíþjóð klauf sig úr því árið 1523. Eftir það var talað um Dansk-norska ríkið eða [[Danaveldi]], sem náði líka yfir [[Ísland]], [[Noregur|Noreg]], [[Dönsku Vestur-Indíur]] og [[Dönsku Austur-Indíur]]. Danaveldi átti miklar lendur austan Eyrarsunds ([[Skánn|Skán]], [[Halland]] og [[Blekinge]]) og bæði héruðin [[Slésvík]] og [[Holtsetaland]], auk þess sem landamærin náðu suður fyrir [[Hamborg]] þegar veldið var sem mest. Eftir röð ósigra á 17. öld gengu löndin austan Eyrarsunds til Svíþjóðar. Á nítjándu öld gekk Noregur úr konungssambandi við Danmörku og var þá um tíma undir sænska konunginum, og við uppgang Þýskalands á 19. öld missti Danmörk Holtsetaland og hluta Slésvíkur. Árið 1849 var [[einveldi]]ð lagt niður og [[þingbundin konungsstjórn]] tók við. Útflutningur á landbúnaðarafurðum efldist á síðari hluta 19. aldar. Árið 1933 lagði [[Kanslergade-samþykktin]] grunninn að því að gera Danmörk að [[velferðarríki]] með [[blandað hagkerfi]]. Danmörk var hlutlaus í [[fyrri heimsstyrjöld]] en Þjóðverjar [[Hernám Danmerkur|hernámu landið]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Árið 1944 sagði [[Ísland]] sig úr konungssambandi við Danmörku sem hafði verið í gildi frá 1918. Árið 1973 varð Danmörk hluti af því sem í dag er [[Evrópusambandið]]. Færeyjar kusu hins vegar að standa utan þess og Grænland kaus að segja sig úr sambandinu árið 1982. Danmörk er með tvær undanþágur frá [[Evrópulög]]um, meðal annars hvað varðar gjaldmiðilinn, [[Dönsk króna|dönsku krónuna]]. Danmörk er [[þróað ríki]] þar sem [[lífskjör]] eru með því besta sem gerist í heiminum. Landið er stofnaðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]], [[Norðurlandaráð]]i, [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Danmörk er hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]]. Danmörk á í nánu samstarfi við hin Norðurlöndin. == Heiti == [[Mynd:Jelling gr kl Stein.JPG|thumb|left|200px|Jalangurssteinarnir]] Mikið er deilt um orðsifjar „Danmerkur“, sambandið milli Dana og Danmerkur og sameiningu Danmerkur í eina þjóð. Deilurnar snúast um forskeytið „Dan“ og hvort það eigi við ættflokkinn [[Danir (ættflokkur)|Danir]] eða konunginn [[Dan konungur|Dan]], og merkingu viðskeytisins „-mörk“. Oftast er forskeytið talið eiga rætur að rekja til orðs sem þýðir „flatt land“, tengt [[þýska]] orðinu ''Tenne'' „þreskigólf“, [[enska]] ''den'' „ hellir“ og [[sanskrít]] ''dhánuṣ-'' (धनुस्; „ eyðimörk“). Viðskeytið „-mörk“ er talið eiga við skóga í Suður-[[Slésvík]], kannski svipað nöfnunum [[Finnmörk]], [[Heiðmörk (fylki í Noregi)|Heiðmörk]], [[Þelamörk]] og [[Þéttmerski]]. Í [[fornnorræna|fornnorrænu]] var nafnið stafað ''Danmǫrk''. Fyrsta þekkta notkun orðins „Danmörk“ í Danmörku sjálfri er á [[Jalangurssteinninn|Jalangurssteininum]], sem eru [[rúnasteinn|rúnasteinar]] taldir hafa verið settir upp af [[Gormur gamli|Gormi gamla]] (um árið 955) og [[Haraldur blátönn|Haraldi blátönn]] (um árið 965). Orðið „Danmörk“ er notað á báðum steinunum, í [[þolfall]]i „tanmaurk“ ([danmɒrk]) á stóra steininum og í [[eignarfall]]i „tanmarkar“ ([danmarkaɽ]) á litla steininum. Íbúar Danmerkur eru kallaðir „tani“ ([danɪ]) eða „Danir“ á steinunum. Vegna þessa eru steinarnir stundum kallaðir „skírnarvottorð Danmerkur“.<ref>{{vefheimild|url=https://natmus.dk/nyhed/danmarks-daabsattest-er-farverig/|titill=Danmarks dåbsattest er farverig|dags=12.10.2020|vefsíða=Nationalmuseet}}</ref> == Saga == === Fornsaga === Í Danmörku hafa fundist steinar sem getgátur eru um að menn hafi mótað, frá [[Eem-hlýskeiðið|Eem-hlýskeiðinu]] fyrir allt að 120.000 árum síðan, en það er mjög umdeilt.<ref>{{vefheimild|dags=20. október 2020|titill=Var der neandertalere i Danmark? Nyt forskningsprojekt skal løse mysteriet|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/var-der-neandertalere-i-danmark-nyt-forskningsprojekt-skal-loese-mysteriet/|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> Elstu fornleifar sem öruggt er að tilheyri mannabyggð eru um 15.000 ára gamlar. Með [[mannerfðarannsókn]]um hafa vísindamenn getið sér til um þrjár „bylgjur“ fólksflutninga til Danmerkur: Fyrir 10-8.000 árum, á [[fornsteinöld]], komu veiðimenn sem voru smávaxnir, dökkir á hörund og með blá eða grá augu; Fyrir 6.000 árum kom svo fólk sem hóf [[landbúnaður|landbúnað]] við upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]]; Síðustu stóru fólksflutningarnir voru [[hirðingjar]] sem komu fyrir um 5.000 árum ([[Jamna-menningin]]) frá Austur-Evrópu með það [[indóevrópsk mál|indóevrópska mál]] sem [[danska]] þróaðist frá.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/overrasket-topforsker-det-siger-genetik-om-danskhed/|dags=11. október 2016|titill=Overrasket topforsker: Det siger genetik om danskhed|höfundur=Rasmus Kragh Jakobsen|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> [[Bronsöld]]in í Danmörku hófst um 1700 f.Kr. Frá þeim tíma er [[Sólvagninn]] sem fannst í [[Trundholm-mýri]]. Um 500 f.Kr. hófst [[járnöld]] með verslun við [[Keltar|Kelta]], [[Rómaveldi|Rómverja]] og síðast [[Germanar|Germana]]. [[Gundestrup-ketillinn]] ber vitni um menningaráhrif frá Keltum í Danmörku. Frá þeim tíma eru líka [[Gullhornin]]. Sagnaritarinn [[Jordanes]] nefnir ættbálkinn Dani í ''[[Gotasaga|Gotasögu]]'' sinni, sem er talið vísa til elstu Dana. [[Jótar]] frá [[Jótland]]i ferðuðust til [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] þegar [[Engilsaxar]] lögðu [[England]] undir sig undir forystu [[Vortigern]]s á 5. öld. Stór mannvirki, eins og [[Kanalhave-skurðurinn]] og [[Danavirki]] vitna um sterkt konungsvald í Danmörku frá þessum tíma. Styrking og stækkun virkisins árið 737 hefur verið tengd við stofnun konungsríkis í Danmörku. [[Gormur gamli]] sem er nefndur á [[Jalangurssteinarnir|Jalangurssteinunum]] frá 10. öld er venjulega talinn fyrsti sögulegi konungur Danmerkur og rakning Danakonunga hefst með honum. Á þeim tíma hófst sögulegur tími í Danmörku með [[víkingaöld]]. === Víkingaöld og miðaldir === Frá [[8. öldin|8. öld]] til [[11. öldin|11. aldar]] voru Danir meðal þeirra norrænu þjóða sem voru þekktar sem [[víkingar]], og versluðu og herjuðu um alla Evrópu. Í mörgum heimildum eru allir víkingar nefndir „Danir“, þótt gera megi ráð fyrir að þeir hafi líka komið frá núverandi Noregi og Svíþjóð, og jafnvel Norðvestur-Þýskalandi. Víkingar stofnuðu [[Danalög]] á Englandi og stofnuðu smákóngadæmi eða lénsveldi á [[Írland]]i, [[Skotland]]i og [[Frakkland]]i ([[Normandí]]). Undirstaða þessarar velgengni voru flotar hraðskreiðra og sjófærra [[víkingaskip]]a sem gerðu þeim kleyft að sigla alla leið til [[Grænland]]s og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Allt frá 8. öld tala frankverskar heimildir um konunga í Danmörku, þótt óljóst sé hverjir þeir voru eða yfir hvaða löndum þeir ríktu. Um 965 innleiddi [[Haraldur blátönn]] [[kristni]] í Danmörku. Hugsanlega gerði hann það til að forða innrás frá [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] sem efldist á sama tíma. Hann reisti [[Jalangurssteinarnir|Jalangurssteinana]] tvo yfir foreldra sína, [[Gormur gamli|Gorm gamla]] og [[Þyri Danabót]]. Hann lét líka reisa minnst fimm [[hringborg]]ir víðs vegar um Danmörku.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/harald-blaatands-ringborge-skulle-modstaa-vikingeangreb-og-sikre-kongen-en-mobil-haer/|titill=Harald Blåtands ringborge skulle modstå vikingeangreb og sikre kongen en mobil hær|höfundur=Søren M. Sindbæk|dags=19.7.2019|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> Danakonungar lögðu allt [[England]] undir sig tvisvar, 1013 og 1016, en eftir lát [[Knútur mikli|Knúts mikla]] leystist [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] þeirra upp.<ref>{{cite book|author=Heebøll-Holm, T. K.|year=2019|chapter=Medieval Denmark as a Maritime Empire|title=Empires of the Sea|pages=194-218|publisher=Brill}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://historychronicles.org/cnut-the-great-and-the-north-sea-empire/|titill=Cnut the Great and the North Sea Empire|vefsíða=HistoryChronicles|dags=24.12.2024}}</ref> Þegar [[Sveinn Ástríðarson]] varð konungur árið 1047 lauk víkingaöld í Danmörku. Á þessum tíma náði Danmörk yfir Jótland og eyjarnar, auk [[Halland]]s, [[Blekinge]] og [[Skánn|Skánar]], austan Eyrarsunds. Auk þess voru Danakonungar jafnframt hertogar af [[Slésvík]] og [[Holtsetaland]]i. Danmörk var því mun stærri en hún er í dag. Danir ríktu líka yfir [[Eistland]]i um tíma og lögðu oft undir sig [[Víkin (Noregi)|Víkina]] í Noregi. Á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] áttu Danakonungar iðulega í átökum við [[Hansasambandið]] og keisara Heilaga rómverska ríkisins. Árið 1397 gekk Danmörk í [[konungssamband]] við Noreg og Svíþjóð undir stjórn [[Margrét mikla|Margrétar miklu]]. [[Kalmarsambandið]] stóð til ársins 1523 þegar Svíar sögðu sig frá því og kusu sér eigin konung. [[Siðaskiptin]] voru innleidd í Danmörku 1536 eftir sigur [[Kristján 3.|Kristjáns 3.]] í [[Greifastríðið|Greifastríðinu]]. === Endurreisn og einveldi === [[Mynd:Copenhagen_on_fire_1807_by_CW_Eckersberg.jpg|thumb|right|Frúarkirkjan í ljósum logum 1807, á málverki eftir C.W. Eckersberg.]] Eftir siðaskiptin gengu eigur kirkjunnar í öllu Danaveldi (þar á meðal á Íslandi, Færeyjum og Noregi) til konungs. Konungsvaldið efldist í kjölfarið og varð sjálfstæðara gagnvart landeigendaaðlinum. Auk þess gaf [[Eyrarsundstollurinn]] konungi sjálfstæðar tekjur sem hann gat nýtt til hallarbygginga og stríðsreksturs. Þegar [[þrjátíu ára stríðið]] braust út í Evrópu 1618 ákvað [[Kristján 4.]] að veita mótmælendum í Þýskalandi lið. Það fór illa og konungur samdi frið við keisarann. Í stað Dana urðu Svíar áhrifamiklir í stríðinu og í nokkur skipti [[Stríð Danmerkur og Svíþjóðar|herjuðu þeir á Danmörku]]. Afleiðingin var að Danir misstu lönd sín í núverandi Suður- og Suðvestur-Svíþjóð með [[Hróarskeldusáttmálinn|Hróarskeldusáttmálanum]] [[1658]]. Þrátt fyrir þessa ósigra er litið á valdatíð Kristjáns 4. sem stórveldistíma. Hann reisti hallir í endurreisnarstíl á borð við [[Rósenborgarhöll]], [[Friðriksborgarhöll]] og [[Krónborgarhöll]], stofnaði danskar nýlendur á [[Indland]]i ([[Tranquebar]]) og þar sem nú er [[Gana]] ([[Kristjánsborgarvirki]]). Danir tóku virkan þátt í [[Atlantshafsverslunin]]ni með þræla frá Afríku til Nýja heimsins og í tíð [[Friðrik 3.|Friðriks 3.]] stofnuðu Danir nýlendu í Vestur-Indíum ([[Dönsku Vestur-Indíur]]). Ósigrarnir gegn Svíum leiddu til átaka milli borgarastéttarinnar og aðalsins sem Friðrik nýtti til að koma á [[einveldi]] árið 1660. Með einveldinu varð til nútímalegt ríkisvald með ráðuneytum og ráðherrum skipuðum úr borgarastétt. Við dönsku hirðina varð til embættisaðall, undir menningarlegum áhrifum frá Frakklandi og Þýskalandi. [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|Mikill bruni varð í Kaupmannahöfn]] árið 1728. [[Vistarband]] var innleitt 1730 til að hjálpa aðlinum að halda í bændur og bændasyni. Það var afnumið 1788 til 1800. Á síðari hluta 18. aldar blómstraði landbúnaður í Danmörku með verslun við bæði Frakkland og Bretland sem áttu oft í stríði. Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] 1807 gerðu Bretar [[stórskotaliðsárásin á Kaupmannahöfn|stórskotaliðsárás á Kaupmannahöfn]] sem olli mikilli eyðileggingu. Í friðarsamningunum í kjölfarið misstu Danir yfirráð yfir Noregi, sem gekk í konungssamband við Svíþjóð. Færeyjar, Ísland og Grænland heyrðu þó áfram undir Danaveldi. === Gullöldin og endalok einveldis === Eftir þessi áföll hófst blómaskeið í listum og vísindum sem er kallað [[danska gullöldin]].<ref>{{cite book|authors=Grand, K. L., Pennington, L., & Thomsen, A. M.|year=2013|chapter=Introduktion til dansk guldalder/Introduction to the Danish Golden Age|title=Guld: skatte fra den danske guldalder/Gold: treasures from the Danish Golden Age|pages=68-93|publisher=Systime Academic|url=https://pure.kb.dk/files/27860012/1_KLG_Introduktion_til_den_danske_guldalder_GULD_publiceret.pdf}}</ref> Arkitektinn [[C.F. Hansen]] tókst á við endurreisn Kaupmannahafnar með byggingum í [[klassískur stíll|klassískum stíl]], í anda lærimeistara síns, [[C.F. Harsdorff]]. Listmálararnir [[Christen Købke]], [[Constantin Hansen]] og [[Wilhelm Marstrand]] fengust við stór málverk byggð á sögulegum og goðsögulegum viðfangsefnum. Myndhöggvarinn [[Bertel Thorvaldsen]] hélt sig lengst af í Róm, en hafði mikil áhrif á danska myndlistarmenn sem fóru þangað í námsferðir, eins og [[C.W. Eckersberg]]. Tónskáldin [[C.E.F. Weyse]] og [[J.P.E. Hartmann]] sömdu sálmalög og ættjarðarlög. Á þessum tíma voru uppi eðlisfræðingurinn [[H.C. Ørsted]], heimspekingurinn [[Søren Kierkegaard]] og kirkjuumbótamaðurinn [[N.F.S. Grundtvig]]. [[J.M. Thiele]] safnaði dönskum þjóðsögum í anda Grimmbræðra og [[H.C. Andersen]] samdi ævintýri byggð á þeim. Í kjölfar styrjaldanna var [[Þýska ríkjasambandið]] stofnað. Danakonungar voru lénsherrar í þýskumælandi ríkjunum Slésvík, Holtsetalandi og [[Lauenburg]]. Þegar kom að samningu [[stjórnarskrá]]r fyrir Danmörku, líkt og gerð var krafa um í flestum ríkjum Evrópu, var spurning um stöðu þessara svæða. Frjálslyndir vildu halda Slésvík, en aðskilja Holtsetaland, sem yrði hluti af þýska sambandinu ([[Egðustefnan]]).<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/orla-lehmanns-tale-danmark-til-ejderen-28-maj-1842|titill=Orla Lehmanns tale 'Danmark til Ejderen', 28. maj 1842|höfundur=Carl Ploug|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet|skoðað=16.5.2024}}</ref> Í kjölfarið gerðu íbúar Slésvíkur og Holtsetalands uppreisn og [[Fyrra Slésvíkurstríðið]] braust út. Danir unnu sigur, þrátt fyrir að [[Prússland]] sendi uppreisnarmönnum liðsauka, og niðurstaðan varð óbreytt landamæri, með Slésvík og Holtsetaland sem hertogadæmi innan Danmerkur. Einveldið var formlega afnumið með fyrstu [[stjórnarskrá Danmerkur]] 1849, en staða hertogadæmanna og hjálendanna í Atlantshafi var óviss. Þegar stjórnvöld hugðust gera Ísland að amti innan Danmerkur 1851 [[Þjóðfundurinn 1851|mótmæltu fulltrúar Íslendinga á Alþingi]].<ref>{{cite thesis|author=Magnús Kjartan Hannesson|title=Konungsríkið Ísland. Aðdragandi þess og þjóðhöfðingi|degree=PhD|pages=12-14|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17135/1/Magn%C3%BAs%20Hannesson.pdf}}</ref> === Iðnvæðing og missir greifadæmanna === [[Mynd:Burmeister_og_Wain_(1885_painting).jpg|thumb|right|Málmsteypa Burmeister og Wain á málverki [[P.S. Krøyer]] frá 1885.]] Eftir miðja 19. öld iðnvæddist Danmörk hratt. Undirstaða iðnvæðingar voru meðal annars [[járnbraut]]arkerfið sem komið var á og útflutningur landbúnaðarafurða til Bretlands, auk breytinga á búsetulögum sem juku frjálsræði. Þessu fylgdi hröð þéttbýlisvæðing þar sem eldri kaupstaðir uxu og nýir bæir urðu til í kringum járnbrautarstöðvar (járnbrautarbæir). Í bæjunum þróuðust iðnfyrirtæki eins og málmsteypur, tígulsteinsverksmiðjur, vélsmiðjur, sögunarmyllur, bakarí og brugghús. Tekið var að rífa gömlu borgarmúrana í Kaupmannahöfn eftir 1850 þannig að borgin gat vaxið að umfangi. Íbúafjöldi borgarinnar fimmfaldaðist á milli 1850 og 1900, fór úr um 100.000 íbúum í um 500.000. Með nýju stjórnarskránni varð [[danska þingið]] til með tveimur deildum: fulltrúadeild (''Folketinget'') og öldungadeild (''Landstinget''). Í byrjun fór embættismannastéttin í Kaupmannahöfn, sem var höll undir frjálslynda þjóðernisstefnu, með völdin í öldungadeildinni, en átti í átökum við íhaldssama stórjarðeigendur sem oft nutu stuðnings konungsins. Konungur fór með mikil völd samkvæmt stjórnarskránni og ríkisstjórnin bar ábyrgð gagnvart honum, fremur en þinginu. Ríkisstjórn frjálslyndra reyndi að leysa Slésvíkurmálið með því að koma á sambandsþingi með [[Nóvemberstjórnarskráin|Nóvemberstjórnarskránni]]. Þegar [[Kristján 9.]] tók við völdum eftir óvænt andlát frænda hans, [[Friðrik 7.|Friðriks 7.]], var hans fyrsta verk að undirrita nýju stjórnarskrána. Það gaf [[Otto von Bismarck]] átyllu til að ráðast inn í [[Slésvík-Holtsetaland]]. [[Seinna Slésvíkurstríðið]] fór þannig að Danir biðu algjöran ósigur og bæði greifadæmin voru innlimuð í þýska ríkjasambandið. Eftir ósigurinn var gerð breyting á stjórnarskránni þannig að íhaldsmenn (hægrimenn) náðu yfirhöndinni í efri deild þingsins. Þegar ýmsir vinstriflokkar (aðallega bændaflokkurinn [[Bondevennerne]]) sameinuðust um stofnun [[Venstre]] 1872 og náðu meirihluta í fulltrúadeildinni, ákvað íhaldsstjórn [[J.B.S. Estrup]] að stjórna með tilskipunum og bráðabirgðafjárlögum án stuðnings þingsins, en með stuðningi konungs. [[Tilskipanastjórnin]] stóð í nær 20 ár. Eftir að hægrimenn biðu afhroð í þingkosningum 1901 neyddist Kristján 9. til að samþykkja stjórn Venstre og [[Kerfisbreytingin|Kerfisbreytinguna]] þar sem ríkisstjórnin varð í reynd að hafa meirihluta þings á bak við sig.<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/systemskiftet-1901|titill=Systemskiftet 1901|höfundur=Jens Wendel-Hansen|dags=25.8.2011|vefsíða=Danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> === Heimskreppa og heimsstyrjaldir === [[Mynd:Christian_X.jpg|thumb|right|Kristján 10. ríður um götur Kaupmannahafnar á afmælisdegi sínum árið 1940.]] Eftir kerfisbreytinguna tók við þingræði í Danmörku. Árið 1906 missti Venstre meirihluta sinn og eftir það hefur enginn flokkur náð hreinum meirihluta á danska þinginu. Danmörk var hlutlaus í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Árið 1915 var stjórnarskránni breytt þannig að [[almennur kosningaréttur]] náði í fyrsta sinn til kvenna og vinnuhjúa. Eftir ósigur Þjóðverja í styrjöldinni var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Slésvík og Holtsetalandi um sameiningu við Danmörku. Aðeins var meirihluti fyrir því í Norður-Slésvík. Mið- og Suður-Slésvík með [[Flensborg]] kusu að vera áfram hluti Þýskalands. Í [[Heimskreppan|heimskreppunni]] 1929 varð efnahagslíf Danmerkur fyrir áfalli og atvinnuleysi jókst. [[Sósíaldemókratar (Danmörku)|Sósíaldemókratar]] og [[Radikale Venstre]] komust til valda undir forsæti [[Thorvald Stauning]] 1929. Með [[Kanslergade-samþykktin]]ni 1933 gerði stjórnin samkomulag við Venstre um röð félagslegra umbóta sem lögðu grunn að [[norrænt velferðarkerfi|norrænu velferðarkerfi]]. Þrátt fyrir samkomulag við [[Þriðja ríkið]] í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] gerðu Þjóðverjar innrás í Danmörku 9. apríl 1940. Danska þingið og ríkisstjórnin fengu þó áfram að stjórna landinu að mestu án afskipta. Þannig tókst að [[björgun danskra gyðinga|bjarga nær öllum dönskum gyðingum]] til Svíþjóðar haustið 1943. Þá tók [[Hernám Danmerkur|hernámsstjórn Þjóðverja]] við völdum, en [[danska andspyrnuhreyfingin|dönsk andspyrnuhreyfing]] barðist gegn henni. [[Kristján 10.]] varð mikilvægt tákn andstöðu Dana við hernámið þegar hann reið daglega á hesti um götur Kaupmannahafnar. Árið 1944 sagði Ísland upp konungssambandi við Danmörku og gerðist lýðveldi. Danmörk var frelsuð þegar Þjóðverjar undirrituðu uppgjöf fyrir bresku herliði undir stjórn [[Bernard Montgomery]] 5. maí 1945. === Eftirstríðsárin === Eftir stríðið var ákveðið að leggja af hlutleysisstefnu Danmerkur og taka þátt í stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Danmörk fékk [[Marshall-aðstoðin|Marshall-aðstoð]] frá Bandaríkjunum í kjölfarið. Staða Grænlands og Færeyja var óviss eftir stríð. Færeyingar höfðu samþykkt sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu 1946 með naumum meirihluta, en þegar Lögþingið lýsti yfir sjálfstæði leysti [[Kristján 10.]] þingið upp og boðaði kosningar þar sem flokkar andsnúnir sjálfstæði fengu meirihluta. Í kjölfarið fengu Færeyjar heimastjórn. Grænland, sem hafði sagt sig úr lögum við Danmörku í stríðinu til að forðast hernám Bandaríkjamanna, var gert að dönsku amti með stjórnarskrárbreytingu árið 1953. Við sama tækifæri var danska þingið sameinað í eina deild og kveðið á um formlegt [[þingræði]]. Grænland fékk heimastjórn, líkt og Færeyjar, árið 1979. Á eftirstríðsárunum var nokkur uppgangur í dönsku efnahagslífi, sem fór saman við uppbyggingu velferðarkerfis. [[Jafnréttisbarátta]] setti svip sinn á 8. áratuginn og konur fóru í stórum stíl út á vinnumarkaðinn. Danmörk var stofnaðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]] árið 1960. Árið 1973 gekk Danmörk í [[Evrópubandalagið]]. Færeyjar kusu hins vegar að standa utan þess. Það sama gerði Grænland árið 1985. Á 8. áratugnum hófst efnahagskreppa í kjölfar [[olíukreppan 1973|olíukreppunnar 1973]]. Danmörk var árum saman með neikvæðan viðskiptajöfnuð og atvinnuleysi var landlægt. Hinar ýmsu stjórnir íhaldsmannsins [[Poul Schlüter]] á 9. áratugnum beittu ströngu aðhaldi í efnahagsmálum sem var kallað „[[kartöflukúrinn]]“ og áratugurinn var nefndur „fattig-firserne“.<ref>{{vefheimild|url=https://faktalink.dk/1980erne|titill=1980'erne|höfundur=Anne Anthon Andersen|vefsíða=faktalink|dags=2019}}</ref> Afleiðingin varð að á 10. áratugnum nutu Danir þess að vera með jákvæðan viðskiptajöfnuð og atvinnuleysið hvarf nánast alveg. Danskir kjósendur höfnuðu [[Maastricht-sáttmálinn|Maastricht-sáttmálanum]] 1992, en samþykktu hann með fjórum undanþágum árið eftir. Danir hafa ekki tekið upp [[evra|evruna]]. [[Hrun Sovétríkjanna]] og sjálfstæði [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjanna]] gerði að verkum að Danir tóku að sér virkara hlutverk í utanríkismálum.<ref>{{vefheimild|url=https://um.dk/danida/60-aars-udviklingssamarbejde/1990erne|titill=1990'erne - Det lange seje træk: miljø, erhvervssamarbejde og demokrati |vefsíða=Udenrigsministeriet|skoðað=16.5.2024}}</ref> Danir voru meðal [[viljugar þjóðir|viljugra þjóða]] sem tóku þátt í [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|innrás NATO í Afganistan]] 2001 og [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] 2003.<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/danmark-i-krig-1991-2011|titill=Danmark i krig 1991-2011|höfundur=Bo Lidegaard|dags=7.2.2018|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> Hægristjórn [[Anders Fogh Rasmussen]] innleiddi „skattastopp“ sem kjarna í efnahagsstefnu þar sem bannað var að hækka skatta eða gjöld.<ref>{{vefheimild|titill=Statsminister Anders Fogh Rasmussen og den ideologiske værdikamp i 2000’erne|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/statsminister-anders-fogh-rasmussen-og-den-ideologiske-vaerdikamp-i-2000erne|höfundur=Jesper Vestermark Køber|dags=10.8.2022|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> [[Lars Løkke Rasmussen]] tók við sem forsætisráðherra þegar [[alþjóðlega fjármálakreppan]] stóð sem hæst og atvinnuleysi fór vaxandi í Danmörku. Sósíaldemókratinn [[Helle Thorning-Schmidt]] leiddi vinstristjórn eftir kosningar 2011. Árið 2015 tók Rasmussen aftur við með hægristjórn, en 2019 komust sósíaldemókratar aftur til valda undir forystu [[Mette Frederiksen]]. ==Landfræði== [[Mynd:Sandy_cliff_beach_at_North_Sea,_Denmark_2004_ubt.jpeg|thumb|Sandströnd í Vendsyssel á Norður-Jótlandi.]] Flatarmál Danmerkur (fyrir utan [[Grænland]] og [[Færeyjar]]) er 42.952 km². Talan er breytileg vegna sjávarrofs og manngerðra landfyllinga. Landið er því eilítið minna en [[Eistland]] og eilítið stærra en [[Holland]]. Danmörk sjálf á ekki verulegt hafsvæði og bætast innan við þúsund ferkílómetrar við heildaryfirráðasvæði Danmerkur sé það tekið með í 43.094 km². Stöðuvötn þekja 43 km². Landið hækkar í norðri og austri um rétt undir 1 cm á ári sem stækkar ströndina út. Danmörk er í [[Skandinavía|Skandinavíu]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og á aðeins 68 km landamæri að [[Þýskaland]]i í suðri. Landið er umlukið hafi á þrjá vegu. Í vestri er [[Norðursjór]], í norðri er [[Skagerrak]], og í austri eru [[Kattegat]], [[Eyrarsund]] og [[Eystrasalt]].<ref>{{cite web | title=Danmark| website=Den Store Danske | date=2023-10-24 | url=https://denstoredanske.lex.dk/Danmark | access-date=2023-12-09}}</ref> Milli hafsvæðanna eru mörg [[sund (landslagsþáttur)|sund]]. [[Limafjörður]] liggur milli Kattegat og Norðursjávar í norðri, [[Litlabelti]], [[Stórabelti]] og Eyrarsund tengja Kattegat við Eystrasalt í austri, auk fjölda minni farvatna milli dönsku eyjanna. Stærsti hluti Danmerkur, eða 23.872 km², er á [[Jótland]]sskaga. Afgangurinn deilist á 1419 eyjar, þar sem þær stærstu eru [[Sjáland]], [[Vendsyssel-Thy]] og [[Fjón]].<ref>{{vefheimild|útgefandi=Politikens oplysning|url=http://politiken.dk/pol_oplys/article469073.ece|titill=Hvilke øer er de 10 største i Danmark efter areal og befolkning?|vefsíða=politiken.dk|dags=8. febrúar 2008|sótt=7. febrúar 2010}}</ref> Í Danmörku eru fjórar borgir með yfir 100.000 íbúa: [[Kaupmannahöfn]] á Sjálandi, [[Árósar]] og [[Álaborg]] á Jótlandi, og [[Óðinsvé]] á Fjóni. Vegna hins mikla fjölda eyja á Danmörk eina lengstu strandlengju allra Evrópulanda, eða 8.750 km.<ref name="Nature and Environment">{{cite web |url=http://denmark.dk/portal/page?_pageid=374,520337&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403235436/http://denmark.dk/portal/page?_pageid=374,520337&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-date=3 April 2007 |title=Nature & Environment |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]] |url-status=dead }}</ref> Það eru 368 km frá nyrsta odda Danmerkur á [[Norðurströnd Skagen]], að þeim syðsta, [[Gedser Odde]]; og 452 km frá austasta oddanum, [[Østerskær]] í [[Ertholmene]], að þeim vestasta, [[Blåvands Huk]]. Alls eru 1008 [[stöðuvatn|stöðuvötn]] í Danmörku, þar af 16 sem eru yfir 500 [[hektari|hektarar]] að stærð. Stærsta stöðuvatn Danmerkur er [[Arresø]], norðvestan við Kaupmannahöfn.<ref>{{cite book|last=Jensen|first=Lene|chapter=Current status and trends in inland fisheries in Denmark|editor-first=Gunnar|editor-last=Lundqvist|title=Current Status and Trends in Inland Fisheries|location=Copenhagen|publisher=Nordic Council of Ministers|year=1999|isbn=978-9-28930-402-3|pages=10–18}}</ref> Danmörk er að mestu flatlendi með [[slétta|sléttum]], [[klettur|klettum]] og [[sandalda|sandöldum]]. Lægsti punktur Danmerkur er þurrkaði fjörðurinn [[Lammefjord]] á Sjálandi sem liggur 7,5 metra undir sjávarmáli.<ref>{{cite web | last=Ramskov | first=Jens | title=Eksperter strides: Er Lammefjorden eller stenbrud Danmarks laveste punkt? | website=Ingeniøren | date=2013-02-28 | url=https://ing.dk/artikel/eksperter-strides-er-lammefjorden-eller-stenbrud-danmarks-laveste-punkt | language=da | access-date=2023-12-09}}</ref> Hæsti náttúrulegi punktur Danmerkur er [[Møllehøj]] við [[Skanderborg]] á Jótlandi (170,86 metrar á hæð). Næstur kemur [[Yding Skovhøj]] (170,77 m) og [[Ejer Bavnehøj]] (170,35). Allar þessar hæðir eru hluti af [[Ejer-fjöll]]um suðvestan við Skanderborg.<ref>[http://www.danskebjerge.dk/dansktop.htm Kort þar sem hæstu fjöllin eru merkt]</ref> Landslag er ólíkt í ólíkum landshlutum Danmerkur. Á [[Borgundarhólmur|Borgundarhólmi]] er að finna [[berggrunnur|berggrunn]]. [[Vestur-Jótland]] einkennist af [[akur|ökrum]], [[plantekra|plantekrum]] og litlum [[engi|engjum]]. Á [[Norður-Jótland]]i eru sandstrendur við stóra kletta, og votlendissléttur. ==Stjórnmál== [[Mynd:Frederik, Crown Prince of Denmark in 2018.jpg|thumb|Friðrik 10. hefur verið Danakonungur frá 2024]] Í Danmörku er formlega [[þingbundin konungsstjórn]]. [[Danakonungur|Konungur Danmerkur]], [[Friðrik 10.]], er [[þjóðhöfðingi]] sem fer formlega með [[framkvæmdavald]] og er forseti [[ríkisráð Danmerkur|ríkisráðs Danmerkur]]. Eftir upptöku [[þingræði]]s í Danmörku er hlutverk þjóðhöfðingjans aðallega táknrænt eins og formleg skipun og uppsögn [[forsætisráðherra Danmerkur]] og annarra ráðherra í [[ríkisstjórn Danmerkur]]. Konungurinn ber ekki sjálfur ábyrgð á stjórnarathöfnum og persóna hans er friðhelg. Danmörk er í fimmta sæti í [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölu]] ''[[Economist]]'' og í fyrsta sæti [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]]. ===Stjórnvöld=== [[Mynd:Det_danske_parlament.jpg|thumb|left|Fundarsalur danska þingsins í Kristjánsborgarhöll sem hýsir auk þess hæstarétt og skrifstofu forsætisráðherra]] Stjórnskipan í Danmörku byggist á [[stjórnarskrá Danmerkur]] sem var samin árið [[1849]]. Til að breyta stjórnarskránni þarf hreinan meirihluta á tveimur þingum og síðan einfaldan meirihluta í þjóðaratkvæðagreiðslu með minnst 40% þátttöku. Henni hefur verið breytt fjórum sinnum, síðast árið 1953. [[Þjóðþing Danmerkur]] (''Folketinget'') fer með [[löggjafarvald]] og situr í einni deild. Það er æðsti löggjafi landsins, getur sett lög um alla hluti og er óbundið af fyrri þingum. Til að lög öðlist gildi þarf að leggja þau fyrir ríkisráðið og þjóðhöfðingjann sem staðfestir þau með undirskrift sinni innan 30 daga. Í Danmörku er [[þingbundin konungsstjórn]] og [[fulltrúalýðræði]] með [[almennur kosningaréttur|almennum kosningarétti]]. Þingkosningar eru [[hlutfallskosning]]ar milli [[stjórnmálaflokkur|stjórnmálaflokka]] þar sem flokkar þurfa minnst 2% atkvæða til að koma að manni. Á þinginu eru 175 þingmenn auk fjögurra frá Grænlandi og Færeyjum. Þingkosningar eru haldnar á fjögurra ára fresti hið minnsta en forsætisráðherra getur óskað eftir því að þjóðhöfðingi boði til kosninga áður en kjörtímabili lýkur. Þingið getur neytt forsætisráðherra til að segja af sér með því að samþykkja [[vantraust]] á hann. Framkvæmdavaldið er formlega í höndum konungs, en forsætisráðherra og aðrir ráðherrar fara með það fyrir hennar hönd. Forsætisráðherra er skipaður sá sem getur aflað meirihluta í þinginu og er venjulega formaður stærsta stjórnmálaflokksins eða leiðtogi stærsta flokkabandalagsins. Oftast er ríkisstjórn Danmerkur [[samsteypustjórn]] og oft líka [[minnihlutastjórn]] sem reiðir sig á stuðning minni flokka utan ríkisstjórnar til að ná meirihluta í einstökum málum. Frá [[þingkosningar í Danmörku 2022|þingkosningum 2022]] hefur [[Mette Frederiksen]] verið forsætisráðherra í samsteypustjórn [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokksins]], [[Venstre]] og [[Moderaterne]]. ===Dómsvald=== Í Danmörku gildir [[rómverskur réttur]] sem skiptist milli dómstóla á sviði [[einkaréttur|einkaréttar]] og [[stjórnsýsluréttur|stjórnsýsluréttar]]. Dómskerfi landanna sem mynda konungsríkið er aðskilið en hægt er að skjóta málum frá Færeyjum og Grænlandi til [[hæstiréttur Danmerkur|hæstaréttar Danmerkur]] sem er æðsta dómsvald í Danmörku. Greinar 62 og 64 í stjórnarskránni kveða á um sjálfstæði dómstóla frá ríkisstjórn og þingi. ===Alþjóðatengsl og her=== [[Mynd:Danish_Military_Police.JPG|thumb|right|Danskir hermenn í þjálfun í Þýskalandi]] Alþjóðatengsl Danmerkur mótast að miklu leyti af aðild landsins að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] sem Danmörk gekk í árið 1973. Danmörk hefur sjö sinnum farið með formennsku í [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], síðast árið 2012. Danmörk batt enda á [[hlutleysi]] landsins sem hafði verið hornsteinn utanríkisstefnunnar í tvær aldir eftir [[Síðari heimsstyrjöld]] þegar landið var hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]]. Danmörk varð þannig stofnaðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] 1949. Danmörk rekur virka utanríkisstefnu með áherslu á [[mannréttindi]] og [[lýðræði]]. Á síðari árum hafa Grænland og Færeyjar í auknum mæli tekið sjálfstæðar ákvarðanir í utanríkismálum, meðal annars í tengslum við [[fiskveiðar]], [[hvalveiðar]] og Evrópumál. Færeyjar og Grænland eru hvorki aðilar að Evrópusambandinu né [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]]. [[Her Danmerkur]] (''Forsvaret'') hefur á að skipa um 33.000 manna liði á friðartímum sem skiptast milli [[landher Danmerkur|landhers]], [[floti Danmerkur|flota]] og [[flugher Danmerkur|flughers]]. Konungurinn er yfirmaður heraflans. [[Danska neyðarþjónustan]] hefur á að skipa um 2.000 manns og um 4.000 starfa í sérhæfðum deildum eins og [[danska landvarnasveitin|dönsku landvarnasveitinni]], [[rannsóknarþjónusta danska hersins|rannsóknarþjónustunni]] og [[danska leyniþjónustan|leyniþjónustunni]]. Að auki eru um 55.000 sjálfboðaliðar í [[danska heimavarnaliðið|danska heimavarnaliðinu]]. Danmörk hefur verið virkur þátttakandi í alþjóðlegum [[friðargæsla|friðargæslusveitum]], þar á meðal í [[Kosóvó]], [[Líbanon]] og [[Afganistan]]. Um 450 danskir hermenn voru í [[Írak]] frá 2003 til 2007. Danmörk hefur haft umsjón með aðstoð Atlantshafsbandalagsins við [[Eystrasaltslöndin]]. ===Stjórnsýslueiningar=== {{Image label begin|image=Denmark regions.svg|width=250|float=right}} {{Image label small|x=0.20|y=0.56|scale=250|text=[[Midtjylland]]}} {{Image label small|x=0.34|y=0.23|scale=250|text=[[Nordjylland]]}} {{Image label small|x=0.09|y=0.75|scale=250|text=[[Syddanmark]]}} {{Image label small|x=0.80|y=0.61|scale=250|text=[[Hovedstaden]]}} {{Image label small|x=0.68|y=0.84|scale=250|text=[[Sjælland]]}} {{Image label end}} Danmörk skiptist í fimm héruð. Héruðin skiptast enn fremur í tíu landshluta (kjördæmi) í þingkosningum. [[Norður-Jótland]] er eina héraðið sem er óskipt. Tölfræðistofnun Danmerkur skiptir landinu í ellefu landshluta. Höfuðborgarsvæðið, [[Hovedstaden]], skiptist í fjóra landshluta og þar af er eyjan [[Borgundarhólmur]] einn en hinir þrír á Stór-Kaupmannahafnarsvæðinu. Í Danmörku eru [[Listi yfir sveitarfélög í Danmörku|98 sveitarfélög]]. Austasta land Danmerkur, eyjan [[Ertholmene]], tilheyrir hvorki héraði né sveitarfélagi og heyrir undir [[danska varnarmálaráðuneytið]]. Héruðin voru stofnuð við sveitarstjórnarumbæturnar árið 2007 og tóku við af sextán [[amt|ömtum]]. Á sama tíma var sveitarfélögum fækkað úr 270. Nú er íbúafjöldi sveitarfélaga að jafnaði meiri en 20.000 með nokkrum undantekningum. Sveitarstjórnir og héraðsráð eru kosin í beinum kosningum á fjögurra ára fresti. Sveitarfélögin eru grunnstjórnsýslueining í héraði og jafngilda löggæsluumdæmum, héraðsdómsumdæmum og kjördæmum í sveitarstjórnarkosningum. Í héraðsráðum sitja 41 fulltrúi kjörnir til fjögurra ára í senn. Yfir héraðsráðinu er héraðsráðsformaður sem ráðið kýs sér. Héraðsráðin fara með [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[félagsþjónusta|félagsþjónustu]] og [[atvinnuþróun]], en ólíkt ömtunum innheimta þau ekki [[skattur|skatta]]. Heilsugæslan er að mestu fjármögnuð með sérstöku 8% heilbrigðisframlagi og fjármunum frá ríkinu og sveitarfélögum. Önnur mál sem ömtin báru ábyrgð á voru flutt til hinna stækkuðu sveitarfélaga. Héruðin eru mjög misfjölmenn. Höfuðborgarsvæðið er þannig meira en þrisvar sinnum fjölmennara en Norður-Jótland. Meðan ömtin voru við lýði höfðu sum sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, eins og [[Kaupmannahöfn]] og [[Frederiksberg]], fengið sömu stöðu og ömtin. {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- style="background:#ccc;" ! colspan="2"| Danskt heiti !! Íslenskt heiti !! Stjórnarsetur !! Fjölmennasta borg || Íbúar<br><small>(janúar 2015)</small> !! Flatarmál<br/><small>(km²)</small> |- |style="background-color:#ff8080;"| || [[Hovedstaden]] || [[Höfuðborgarsvæði Danmerkur]] || [[Hillerød]] || [[Kaupmannahöfn]] || style="text-align:right;"| 1.768.125 || style="text-align:right;"| 2.568,29 |- |style="background-color:#cdde87;"| || [[Midtjylland]] || [[Mið-Jótland]] || [[Viborg (Danmörku)|Viborg]] || [[Árósar]] || style="text-align:right;"| 1.282.750 || style="text-align:right;"| 13.095,80 |- |style="background-color:#aaeeff;"| || [[Nordjylland]] || [[Norður-Jótland]] || [[Álaborg]] || [[Álaborg]] || style="text-align:right;"| 582.632 || style="text-align:right;"| 7.907,09 |- |style="background-color:#afe9af;"| || [[Region Sjælland|Sjælland]] || [[Sjálandshérað|Sjáland]] || [[Sórey]] || [[Hróarskelda]] || style="text-align:right;"| 820.480 || style="text-align:right;"| 7.268,75 |- |style="background-color:#e9c6af;"| || [[Syddanmark]] || [[Suður-Danmörk]] || [[Vejle]] || [[Óðinsvé]] || style="text-align:right;"| 1.205.728 || style="text-align:right;"| 12.132,21 |- | colspan=7 |'''Heimild:''' [http://www.noegletal.dk Lykiltölur] |} ===Grænland og Færeyjar=== [[Konungsríkið Danmörk]] er eitt óskipt ríki sem nær yfir [[Færeyjar]] og [[Grænland]], auk Danmerkur. Þetta eru tvö lönd í [[Norður-Atlantshaf]]i með [[heimastjórn]] í eigin málum þótt danska ríkið fari að mestu leyti með utanríkis- og varnarmál. Þau hafa því eigin þing og ríkisstjórn, en auk þess tvo fulltrúa hvort á danska þinginu. [[Ríkisumboðsmaður|Ríkisumboðsmenn]] eru fulltrúar danska ríkisins á [[lögþing Færeyja|lögþingi Færeyja]] og [[Grænlenska þingið|grænlenska þinginu]]. [[Grænlendingar]] eru auk þess skilgreindir sem sérstök [[frumbyggjar|frumbyggjaþjóð]] með aukinn [[sjálfsákvörðunarréttur|sjálfsákvörðunarrétt]]. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- ! Land ! [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|Íbúafjöldi]] <small>(2013)</small> ! Flatarmál <small>(km²)</small> ! [[Höfuðborg]] ! Þing ! Forsætisráðherra |- | {{GRL}} [[Grænland]] <small>(''Kalaallit Nunaat'')</small> | 56.370 | 2.166.086 | [[Nuuk]] | ''[[Inatsisartut]]'' | [[Jens-Frederik Nielsen]] |- | {{FRO}} [[Færeyjar]] <small>(''Føroyar'')</small> | 49.709 | 1.399 | [[Tórshavn]] | ''[[Løgting]]'' | [[Aksel V. Johannesen]] |- |} == Efnahagslíf == [[File:Lego Color Bricks.jpg|thumb|right|[[Lego]]-kubbar eru framleiddir af [[The Lego Group]] með höfuðstöðvar í [[Billund]].]] Danmörk býr við [[þróað hagkerfi|þróað]] [[blandað hagkerfi]] og telst vera [[hátekjuland]] samkvæmt [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]].<ref>[http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income Country and Lending Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702131322/http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income |date=2 July 2014 }} Heimsbankinn. Skoðað 14. mars 2016.</ref> Árið 2017 var Danmörk í 16. sæti á lista yfir lönd eftir þjóðartekjum á mann kaupmáttarjafnað og í 10. sæti að nafnvirði.<ref name=wb>{{Cite web |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GNIPC.pdf |title=Gross national income per capita 2017, Atlas method and PPP. World Development Indicators database, World Bank, 21 September 2018. Retrieved 6 December 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912071238/http://databank.worldbank.org/data/download/GNIpc.pdf |archive-date=12 September 2014 |url-status=live }}</ref> Danmörk er með hæstu löndum á [[Vísitala um viðskiptafrelsi|vísitölu um viðskiptafrelsi]].<ref>[http://www.heritage.org/index/Ranking "Country Ratings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking |date=16 September 2017 }}, 2012 Index of Economic Freedom. Sótt 12. janúar 2012.</ref><ref name="2011-09-20_fraserinstitute">{{cite web | url = http://www.freetheworld.com/2011/reports/world/EFW2011_complete.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20110926213117/http://www.freetheworld.com/2011/reports/world/EFW2011_complete.pdf | url-status=dead | archive-date = 26 September 2011 | title = Economic Freedom of the World: 2011 Annual Report Complete Publication (2.7 MB) | website = [[freetheworld.com]] | publisher = [[Fraser Institute]] | year = 2011 | access-date =20 September 2011 }}</ref> Hagkerfi Danmerkur er það 10. samkeppnishæfasta í heimi og það 6. samkeppnishæfasta í Evrópu, samkvæmt [[World Economic Forum]] árið 2018.<ref name="wefcomp">{{cite web |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/competitiveness-rankings/ |title=Global Competitiveness Report 2018 |publisher=World Economic Forum |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208123549/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/competitiveness-rankings/ |archive-date=8 December 2018 |url-status=dead }}</ref> Danmörk er með fjórða hæsta hlutfall háskólamenntaðra í heimi.<ref>[http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf UNESCO 2009 Global Education Digest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128145810/http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf |date=28 November 2011 }}, deilir 4. sæti með Finnlandi með hlutfallið 30,3%. Graf á s 28, tafla á s 194.</ref> Landið situr í efsta sæti hvað varðar [[réttindi verkafólks]].<ref>Kevin Short (28 May 2014). [https://www.huffingtonpost.com/2014/05/28/worst-countries-workers_n_5389679.html The Worst Places On The Planet To Be A Worker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528214143/http://www.huffingtonpost.com/2014/05/28/worst-countries-workers_n_5389679.html|date=28 May 2014}}. ''[[The Huffington Post]].'' Sótt 28. maí 2014.</ref> Landsframleiðsla á vinnustund var sú 13. hæsta í heimi árið 2009. Tekjuójöfnuður í Danmörku er nálægt meðaltali [[OECD]]-ríkja,<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf |title=Tackling income inequality. The role of taxes and transfers. |first1=Isabelle|last1=Joumard|first2=Mauro|last2=Pisu|first3=Debbie|last3=Bloch |publisher=OECD |date=2012 |access-date=10 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228060612/http://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf |archive-date=28 December 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.dk/files/cbs.dk/new_papers_4.pdf |title=Sources and impact of rising inequality in Denmark |first1=Ioana|last1=Neamtu|first2=Niels|last2=Westergaard-Nielsen|date=March 2013 |access-date=10 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211011217/http://www.cbs.dk/files/cbs.dk/new_papers_4.pdf |archive-date=11 February 2015 |url-status=live }}</ref> en eftir skatta og opinbera styrki er hann umtalsvert lægri. Samkvæmt [[Eurostat]] er [[Gini-stuðull]] Danmerkur sá 7. lægsti í Evrópu árið 2017.<ref name=eurostat>{{Cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey. Eurostat, last data update 20 November 2018, retrieved 6 December 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |archive-date=6 October 2014 |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] eru lágmarkslaun í Danmörku þau hæstu í heimi.<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/index.aspx |title=World Economic Outlook Database, October 2010 Edition |publisher=IMF |date=6 October 2010 |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222101150/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/index.aspx |archive-date=22 February 2011 |url-status=live }}</ref> Í Danmörku eru engin lög um lágmarkslaun, þannig að þetta stafar af öflugum [[verkalýðsfélag|verkalýðsfélögum]]. Sem dæmi má nefna að vegna samninga verkalýðsfélagsins [[Fagligt Fælles Forbund]] og atvinnurekendasamtakanna [[Horesta]], hefur starfsfólk hjá [[McDonald's]] og öðrum skyndibitakeðjum í Danmörku 20 dollara á tímann, yfir helmingi meira en starfsfélagar þeirra fá í Bandaríkjunum, auk þess að fá greidd sumarfrí, [[foreldraorlof]] og lífeyri.<ref>Liz Alderman and Steven Greenhouse (27 October 2014). [https://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html Living Wages, Rarity for U.S. Fast-Food Workers, Served Up in Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028002802/http://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html |date=28 October 2014 }}. ''[[The New York Times]].'' Retrieved 28 October 2014.</ref> Aðild að verkalýðsfélögum í Danmörku var 68% árið 2015.<ref>Sjá Anders Kjellberg og Christian Lyhne Ibsen [https://lup.lub.lu.se/search/ws/files/21682547/Kjellberg_og_Ibsen_2016_ur_Due_og_Madsen.pdf "Attacks on union organizing: Reversible and irreversible changes to the Ghent-systems in Sweden and Denmark"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309062312/https://lup.lub.lu.se/search/ws/files/21682547/Kjellberg_og_Ibsen_2016_ur_Due_og_Madsen.pdf |date=9 March 2017 }} in Trine Pernille Larsen and Anna Ilsøe (eds.)(2016) ''Den Danske Model set udefra (The Danish Model Inside Out) – komparative perspektiver på dansk arbejdsmarkedsregulering'', Copenhagen: Jurist- og Økonomforbundets Forlag (pp.292)</ref> Danmörk á hlutfallslega mikið ræktanlegt land og efnahagur landsins byggðist áður fyrr aðallega á [[landbúnaður|landbúnaði]]. Frá 1945 hafa [[iðnaður]] og [[þjónusta]] vaxið hratt. Árið 2017 stóð þjónustugeirinn undir 75% af vergri landsframleiðslu, framleiðsluiðnaður var um 15% og landbúnaður innan við 2%.<ref>{{Cite web |url=http://statistikbanken.dk/nabp10 |title=StatBank Denmark, Table NABP10: 1-2.1.1 Production and generation of income (10a3-grouping) by transaction, industry and price unit. Retrieved on December 6, 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117022122/http://statistikbanken.dk/NABP10 |archive-date=17 November 2018 |url-status=dead }}</ref> Helstu iðngreinar eru framleiðsla á [[vindhverfill|vindhverflum]], [[lyfjaiðnaðurinn|lyfjaframleiðsla]], framleiðsla á [[lækningatæki|lækningatækjum]], [[vél]]ar og flutningstæki, [[matvælavinnsla]] og [[byggingariðnaður]].<ref name="factbook2">{{cite web|date=3 December 2018|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|title=Denmark|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=18 December 2018|archive-date=18 janúar 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118191623/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|url-status=dead}}</ref> Um 60% af útflutningsverðmæti er vegna útflutningsvara, en 40% er vegna þjónustuútflutnings, aðallega skipaflutninga. Helstu útflutningsvörur Danmerkur eru vindhverflar, lyf, vélar og tæki, kjöt og kjötvörur, mjólkurvörur, fiskur, húsgögn og aðrar hönnunarvörur.<ref name="factbook2" /> Danmörk flytur meira út en inn af mat og orku og hefur í mörg ár búið við jákvæðan [[greiðslujöfnuður|greiðslujöfnuð]] þannig að landið á meira útistandandi en það skuldar. Þann 1. júlí 2018 jafngilti staða erlendra eigna 64,6% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/TIPSII40 |title=Eurostat: Net international investment position – quarterly data, % of GDP. Last update 24 October 2018, retrieved December 6 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126221506/https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/TIPSII40 |archive-date=26 November 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Svin ved Tarm, Jylland aug 2015 (20871345365).jpg|thumb|Danmörk er stór framleiðandi og útflytjandi svínakjöts.]] Danmörk er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] með 508 milljón neytendur. Viðskiptalöggjöfin er að hluta bundin samningum milli aðila sambandsins og löggjöf þess. Danskur almenningur styður almennt [[frjáls viðskipti]]; í könnun frá 2016 sögðust 57% svarenda telja að hnattvæðing væri tækifæri, meðan 18% litu á hana sem ógnun.<ref>[https://finans.dk/finans/okonomi/ECE9155832/danskerne-og-lo-elsker-globalisering/?ctxref=ext Danskerne og LO elsker globalisering. Newspaper article 17 November 2016 on finans.dk. Retrieved 6 December 2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206192549/https://finans.dk/finans/okonomi/ECE9155832/danskerne-og-lo-elsker-globalisering/?ctxref=ext |date=6 December 2018 }}</ref> 70% af viðskiptum landsins eru innan Evrópusambandsins. Stærstu viðskiptalönd Danmerkur árið 2017 voru Þýskaland, Svíþjóð, Bretland og Bandaríkin.<ref name="factbook">{{cite web|date=19 January 2012|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|title=Denmark|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=4 February 2012|archive-date=18 janúar 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118191623/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|url-status=dead}}</ref> [[Dönsk króna]] (DKK) er gjaldmiðill í Danmörku. Hún er [[fastgengi|fest]] við [[evra|evru]] á genginu 7,46 krónur á evru, í gegnum [[gengissamstarf Evrópu]]. Þrátt fyrir að Danir hafi hafnað upptöku evrunnar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2000<ref name=denmarkandtheeuro>{{cite web|url=http://www.nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |title=Denmark and the euro |access-date=3 February 2007 |date=17 November 2006 |publisher=[[Danmarks Nationalbank]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116210231/http://nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |archive-date=16 November 2006 }}</ref> fylgir Danmörk stefnu [[Efnahags- og myntbandalag Evrópu|Efnahags- og myntbandalags Evrópu]] og uppfyllir kröfur fyrir upptöku evrunnar. Í maí 2018 sögðust 29% svarenda í Danmörku í könnun frá [[Eurobarometer]] vera hlynnt myntbandalaginu og evrunni, meðan 65% voru á móti því.<ref>{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1999/yearTo/2018/surveyKy/2180 |title=Standard Eurobarometer 89, Spring 2018. The key indicators. Publication date June 2018. Retrieved 18 December 2018. |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226232843/http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1999/yearTo/2018/surveyKy/2180 |archive-date=26 December 2018 |url-status=live }}</ref> Stærstu fyrirtæki Danmerkur miðað við veltu árið 2024 eru: [[A.P. Møller-Mærsk]] (skipaflutningar), [[Novo Nordisk]] (lyfjaframleiðandi), [[DSV (fyrirtæki)|DSV]] (flutningar), [[Andel]] (orkufyrirtæki), [[United Shipping & Trading Company]] (vöruflutningar), [[Vestas]] (vindmyllur), [[Arla Foods]] (mjólkurvörur), [[Nitor Energy]] (orkusala), [[Danfoss]] (tæknifyrirtæki), og [[ISS A/S]] (eignaumsýsla).<ref>{{cite web|url=https://lex.dk/Danmarks_10_st%C3%B8rste_virksomheder_2024_-_oms%C3%A6tning|title=Danmarks 10 største virksomheder 2024|author=Jørgen Andresen|access-date=3. nóvember 2025}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Vor Frelsers Kirke-view10.jpg|thumb|Kaupmannahöfn er stærsta borg Danmerkur með yfir milljón íbúa.]] Samkvæmt hagstofu Danmerkur ([[Danmarks Statistik]]) voru íbúar Danmerkur rúmar 5,9 milljónir 1. janúar 2023. Þar af voru íbúar af dönskum uppruna (þar sem annað foreldri er fætt í Danmörku, Færeyjum eða Grænlandi) 84,6%, en fólk af erlendum uppruna 11,8% og afkomendur þeirra 3,6%.<ref name=folk2>{{Cite web |url=http://www.statistikbanken.dk/folk2 |title=Statistikbanken, tabel FOLK2: Folketal 1. januar efter køn, alder, herkomst, oprindelsesland og statsborgerskab. Danmarks Statistik. Hentet 6. april 2023. |access-date=2024-12-19 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721032418/http://www.statistikbanken.dk/folk2 |url-status=dead }}</ref> Af rúmlega 900.000 innflytjendum er um þriðjungur af vestrænum uppruna. Aðflutningur fólks veldur því að fólksfjölgun er um 0,5% á ári þrátt fyrir mjög lága [[fæðingartíðni]].<ref name="befolkning">{{cite report|title=Befolkningens udvikling|date=9. október 2024|publisher=Danmarks Statistik|url=https://www.dst.dk/da/Statistik/Publikationer/VisPub?pid=548}}</ref>{{rp|15}} Danmörk er ein elsta þjóð heims þar sem meðalaldur er yfir 40 ár og 27% landsmanna eru eldri en 60 ára.<ref name="befolkning" />{{rp|9}} Samkvæmt [[World Happiness Report]] eru Danir með hamingjusömustu þjóðum heims.<ref>{{cite web|url=https://worldhappiness.report/ed/2024/happiness-of-the-younger-the-older-and-those-in-between/|title=Happiness of the younger, the older, and those in between|website=World Happiness Report|access-date=19.12.2024}}</ref> Rúmlega 17.000 íbúa eru fædd á Grænlandi og tæplega 11.000 í Færeyjum.<ref name=BEF5G>[https://www.statbank.dk/BEF5G BEF5G: Personer født i Grønland og bosat i Danmark 1. januar efter køn, alder og forældrenes fødested, Hentet 6. april 2023.]</ref><ref name=BEF5F>{{cite web|url=https://www.statbank.dk/BEF5F|title=BEF5F: Personer født på Færøerne og bosat i Danmark 1. januar efter køn, alder og forældrenes fødested|access-date=6. apríl 2023|website=statbank.dk}}</ref> Þar fyrir utan er ekki til tölfræði yfir fjölda Grænlendinga og Færeyinga sem búa í Danmörku. Samkvæmt könnun frá 2006 voru Færeyingar um 22.000<ref>[https://politiken.dk/indland/art5432888/Færøske-unge-flygter-til-Danmark Færøske unge flygter til Danmark]. 30. august 2006.</ref> og samkvæmt könnun árið eftir var fjöldi Grænlendinga áætlaður 19.000.<ref>{{cite web | url = http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf | title = Grønlændere bosiddende i Danmark | dato = 6. juni 2007 | access-date = 2024-12-19 | archive-date = 2020-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030034658/http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf | url-status = dead }}</ref> Dreifing íbúa í Danmörku er ójöfn milli landshluta. Í [[Austur-Danmörk]]u búa um 250 manns á ferkílómetra, en vestan við [[Stórabelti]] eru aðeins um 100 íbúar á ferkílómetra á [[Jótland]]i og 150 á [[Fjón]]i.<ref>[http://www.statistikbanken.dk/BEF1A07 Statistikbanken BEF1A07] Sótt 2. febrúar 2010.</ref> Rétt yfir milljón býr í höfuðborginni, Kaupmannahöfn, eða um fimmtungur íbúa landsins.<ref>[http://www.dst.dk/pukora/epub/Nyt/2009/NR160.pdf Nyt fra Danmarks Statistik – tabel 2]</ref> 85% íbúa Danmerkur búa í þéttbýli.<ref>[http://www.nyidanmark.dk/da-dk/Medborgerskab/Medborger_i_danmark/1+geografi+og+befolkning.htm 1 Geografi og befolkning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206153028/http://www.nyidanmark.dk/da-dk/Medborgerskab/Medborger_i_danmark/1+geografi+og+befolkning.htm |date= 6. februar 2010 }}. 1. februar 2010.</ref> Á [[Suður-Jótland]]i er minnihlutahópur sem er [[þýska|þýskumælandi]]. ===Trúarbrögð=== [[Mynd:Roskilde_mpazdziora.JPG|thumb|right|[[Dómkirkjan í Hróarskeldu]] hefur verið grafkirkja dönsku konungsfjölskyldunnar frá því á 15. öld.]] Yfir 72% íbúa Danmerkur eru skráðir í [[danska kirkjan|dönsku þjóðkirkjuna]] sem er [[lúterstrú|lútersk-evangelísk]] [[þjóðkirkja]]. Þrátt fyrir þennan mikla fjölda eru aðeins um 3% sem mæta reglulega í messur. Í stjórnarskrá Danmerkur er kveðið á um [[trúfrelsi]] en einn meðlimur dönsku konungsfjölskyldunnar verður að vera meðlimur þjóðkirkjunnar. Árið 1682 fengu þrjú trúfélög leyfi til að starfa utan þjóðkirkjunnar: [[kaþólsk trú|kaþólska kirkjan]], [[danska fríkirkjan]] og [[gyðingdómur|gyðingar]]. Upphaflega var samt ólöglegt að snúast til þessara trúarbragða. Fram á 8. áratug 20. aldar fengu trúfélög opinbera viðurkenningu en síðan þá er engin þörf á slíku og hægt er að fá leyfi til að framkvæma giftingar og aðrar athafnir án formlegrar viðurkenningar. [[Íslam|Múslimar]] eru rétt um 3% íbúa Danmerkur og eru fjölmennasti minnihlutatrúarhópur landsins. Árið 2009 voru nítján trúfélög múslima skráð í Danmörku. Samkvæmt tölum danska utanríkisráðuneytisins eru íbúar sem hafa önnur trúarbrögð um 2% íbúa landsins. == Menning == [[Mynd:Kim Larsen.jpg|thumb|right|[[Kim Larsen]] (1945-2018) var lengi einn ástsælasti tónlistarmaður Danmerkur.]] [[Frjálslyndi|Frjálslynd]] viðhorf eru oft sögð einkenna danska menningu. Danmörk var eitt af fyrstu löndum heims sem bannaði [[klám]] árið 1799, og líka það fyrsta sem aflétti slíku banni árið 1969.<ref>{{cite web|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/lovgivning-om-pornografi-1799-1969|title=Lovgivning om pornografi, 1799-1969|author=Niels Nyegaard|date=5. júlí 2017|website=danmarkshistorien.dk}}</ref> Danmörk var eitt fyrsta landið til að heimila skráða [[Hjónabönd samkynhneigðra|sambúð samkynja para]] og árið 2012 voru orðin „karl“ og „kona“ tekin út úr lögum um [[hjónaband]] þannig að þau urðu [[kynhlutleysi|kynhlutlaus]].<ref>{{cite web|url=https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/historisk-dag-folkekirken-i-dag-vedtages-det-k%C3%B8nsneutrale-%C3%A6gteskab|title=Historisk dag for folkekirken: I dag vedtages det kønsneutrale ægteskab|author=Claus Vincents og Tobias Stern Johansen|date=7.6.2012|website=Kristeligt Dagblad}}</ref> Um leið gátu samkynja pör gengið í hjónaband innan dönsku þjóðkirkjunnar. Í könnun sem gerð var árið 2016 nefndu svarendur frjálslyndi (''frisind'') sem mikilvægasta danska gildið. Þar á eftir komu [[kynjajafnrétti]], [[velferðarsamfélag]]ið, [[traust]] á stofnunum samfélagsins og [[danska]] tungumálið.<ref>{{cite web|url=https://www.dr.dk/nyheder/kultur/befolkningen-har-talt-her-er-den-nye-danmarkskanon|title=Befolkningen har talt: Her er den nye Danmarkskanon|author=Silas Bay Nielsen|date=12. desember 2016|website=DR}}</ref> Í rannsókn frá 2016 lenti Danmörk í 4. sæti í samanburði 63 landa eftir [[hluttekning]]u.<ref>{{Cite journal |last1=Chopik |first1=William J. |last2=O'Brien |first2=Ed |last3=Konrath |first3=Sara H. |date=2017 |title=Differences in Empathic Concern and Perspective Taking Across 63 Countries |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |language=en |volume=48 |issue=1 |at=Supplementary Table 1 |doi=10.1177/0022022116673910 |issn=0022-0221 |hdl=1805/14139|s2cid=149314942 |hdl-access=free}}</ref> Árið 2024 voru Danir í öðru sæti á eftir Finnum í röð landa eftir [[hamingja|hamingju]].<ref>{{cite web|url=https://worldhappiness.report/ed/2024/happiness-of-the-younger-the-older-and-those-in-between/#ranking-of-happiness-2021-2023|title=Happiness of the younger, the older, and those in between|website=World Happiness Report|accessed-date=4.2.2025}}</ref> Stundum er vísað í hugtakið ''ligeglad'' í tengslum við viðmót Dana, í þeirri merkingu að þeir kippi sér ekki upp við smámuni og kunni að njóta lífsins. Sú ímynd breyttist eftir kosningasigur [[Danski þjóðarflokkurinn|Danska þjóðarflokksins]] í [[Þingkosningar í Danmörku 2001|þingkosningunum 2001]].<ref>{{tímarit.is|6804936|Frá frjálslyndi til forpokunar|höfundur=Eiríkur Bergmann|útgáfudagsetning=10. janúar 2016|blað=Fréttatíminn}}</ref> Á sama tíma jókst gagnrýni á frjálslynd viðhorf til [[vændi]]s, [[fíkniefni|fíkniefna]] og [[áfengi]]sneyslu í Danmörku.<ref>{{cite web|url=https://www.information.dk/moti/2009/07/dansk-frisind-paa-retur?page=1|title=Dansk frisind på retur?|author=Rasmus Bo Sørensen og Kristian Villesen|date=3. júlí 2009|website=Information}}</ref> Síðustu ár hefur annað hugtak, ''hygge'', vísað til þess að Danir leggja mikið upp úr því að njóta samveru í þægilegu umhverfi.<ref>{{cite web|url=https://www.afar.com/magazine/what-is-hygge-everything-to-know-about-denmarks-cozy-lifestyle|title=Hygge: The Danish Concept of Comfort We Need Now More Than Ever|author=Sarah Buder|date=20. janúar 2025|website=AFAR}}</ref> [[Jól]]in eru ein mikilvægasta hátíðin í Danmörku og danskar [[jólahefð]]ir og [[jólaskraut]] njóta vinsælda um allan heim. Danir flytja árlega út um 10 milljón [[jólatré]].<ref>{{cite web|url=https://foodnationdenmark.com/news/around-the-world-people-are-hanging-their-decorations-on-danish-christmas-trees/|title=Around the world people are hanging their decorations on Danish christmas trees|website=Food Nation Denmark|access-date=4.2.2025}}</ref> Meðal þekktra danskra vísindamanna eru stjörnufræðingurinn [[Tycho Brahe]], verkfræðingurinn [[Ludwig A. Colding]] og eðlisfræðingurinn [[Niels Bohr]]. Ævintýri [[H.C. Andersen]] hafa lengi notið vinsælda um allan heim. Þekktasti heimspekingur Danmerkur er [[Søren Kierkegaard]]. Aðrir frægir danskir höfundar eru meðal annars smásagnahöfundurinn [[Karen Blixen]], leikskáldið [[Ludvig Holberg]] og ljóðskáldið [[Piet Hein]]. Kirkjuleiðtoginn [[N. F. S. Grundtvig]] var í fararbroddi hreyfingar á 19. öld sem studdi stofnun [[fríkirkja]] og [[lýðháskóli|lýðháskóla]]. Hugmyndin um mikilvægi frjálslyndra viðhorfa er að hluta til frá honum komin.<ref>{{cite web|url=https://www.information.dk/kultur/2008/03/kampen-grundtvig|title=Kampen om Grundtvig |date=22. mars 2008|author=Anders Rou Jensen |website=Information}}</ref> Danskar kvikmyndir og sjónvarpsþættir hafa notið vinsælda um allan heim frá lokum 20. aldar og danskir leikarar á borð við [[Mads Mikkelsen]] og [[Sofie Gråbøl]] hafa náð alþjóðlegum frama. Dönsku leikstjórarnir [[Lars von Trier]] og [[Thomas Vinterberg]] stofnuðu [[Dogme 95]]-hreyfinguna í kvikmyndagerð árið 1995. Vinsældir danskra spennuþátta eins og ''[[Glæpurinn]]'' (2007-2012) og ''[[Brúin]]'' (2011-2018) ruddu brautina fyrir fleiri norræna sjónvarpsþætti undir merkjum ''[[nordic noir]]''.<ref>{{cite web|url=https://nordics.info/themes/nordic-noir|title=Nordic Noir|date=11.7.2024|author=Nicola Anne Witcombe|website=nordics.info}}</ref> Átta staðir í Danmörku eru á [[Heimsminjaskrá UNESCO]]: Bærinn [[Christiansfeld]], [[Jalangurssteinarnir]] (rúnasteinar, grafhaugar og kirkja), [[Krúnuborgarhöll]], [[Hróarskeldudómkirkja]], [[Parforce-veiðilönd á Norður-Sjálandi]], [[Hringborg]]ir frá víkingaöld, kalksteinskletturinn [[Stevns Klint]] og [[Vaðhafið]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/dk|title=Denmark|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=4.2.2025}}</ref> ===Íþróttir=== [[Mynd:Niels_Kristian_Iversen02.JPG|thumb|left|[[Niels Kristian Iversen]] keppir í speedway]] Danir hafa náð langt á alþjóðavísu í fjölda íþróttagreina. [[Knattspyrna]] er langvinsælasta íþróttin í Danmörku og er [[danska úrvalsdeildin]] efsta deildin.<ref>[http://www.netpub.dk/netpub/client_projects/udenrigsministeriet/project/8911/8911/pdf/Body_Culture_and_Sport.pdf Body, culture and sport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116215753/http://www.netpub.dk/netpub/client_projects/udenrigsministeriet/project/8911/8911/pdf/Body_Culture_and_Sport.pdf |date=2011-11-16 }} (2003) Utanríkisráðuneyti Danmerkur</ref> Þekktustu knattspyrnumenn Danmerkur eru [[Allan Simonsen]], [[Peter Schmeichel]] og [[Michael Laudrup]]. [[Handbolti]] hefur vaxið að vinsældum síðustu áratugi og [[danska karlalandsliðið í handknattleik]] hefur unnið flest verðlaun allra liða í [[Evrópumót karla í handbolta|Evrópumóti karla í handbolta]]. [[Danska kvennalandsliðið í handknattleik]] hefur sigrað [[Evrópumót kvenna í handbolta]] þrisvar og unnið alls til fimm verðlauna. [[Vatnaíþrótt]]ir eins og [[kappsigling]]ar, [[kappróður]], [[kanó]]- og [[kajakróður]], [[sund]] og [[stangveiði]] eru vinsælar íþróttagreinar í Danmörku. [[Paul Elvstrøm]] vann gullverðlaun í siglingum á fjórum [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] í röð. Danmörk er mikið [[hjólreiðar|hjólreiðaland]]: Danski hjólreiðamaðurinn [[Bjarne Riis]] sigraði [[Tour de France]] árið 1996 og [[Jonas Vingegaard]] sigraði tvö ár í röð 2022 og 2023. [[Golf]], [[tennis]], [[badminton]] og [[íshokkí]] eru líka vinsælar greinar. [[Lene Køppen]] og [[Camilla Martin]] urðu heimsmeistarar í badminton 1977 og 1999. Danir hafa náð langt í [[speedway]]-[[mótorhjól]]akappakstri og unnið [[Speedway-heimsbikarinn]] nokkrum sinnum. Á [[sumarólympíuleikarnir 2012|ólympíuleikunum í London]] 2012 unnu Danir til gullverðlauna í kappróðri og hjólreiðum karla og silfurverðlaun í siglingum, [[skotfimi]] karla, kappróðri kvenna og [[badminton]] karla. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-danmorku Staðreyndir um Danmörku á Norden.org] * [https://www.dst.dk/da/ Danmarks Statistik] * [https://www.regeringen.dk/ Ríkisstjórn Danmerkur] * [https://www.ft.dk/ Danska þingið] * [https://denmark.dk/ Upplýsingavefur utanríkisráðuneytis Danmerkur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Norðurlandaráð}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Danmörk| ]] [[Flokkur:Norðurlönd]] aq4fcu4o52zneld4iw2pu6dpmkwjuhi 0 2588 1977211 1925093 2026-09-01T21:43:05Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977211 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''1. ágúst''' er 213. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (214. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 152 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[Ásgeir Ásgeirsson]] ([[1952]]), [[Kristján Eldjárn]] ([[1968]]), [[Vigdís Finnbogadóttir]] ([[1980]]), [[Ólafur Ragnar Grímsson]] ([[1996]]) og [[Guðni Th. Jóhannesson]] (2016) tóku öll við embætti [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] þennan dag. * [[607]] - [[Shōtoku]] af [[Japan]] sendi [[Ono no Imoko]] til að greiða skatt til [[Suiveldið|Sui-keisarans]] í [[Kína]]. * [[1137]] - [[Loðvík 7. Frakkakonungur|Loðvík 7.]] varð konungur Frakklands, viku eftir að hann gekk að eiga [[Elinóra af Akvitaníu|Elinóru af Akvitaníu]]. * [[1291]] - [[Svissneska ríkjasambandið]] var stofnað af kantónunum Uri, Schwyz og Unterwalden. * [[1571]] - [[Ottómanaveldið|Tyrkir]] hertóku [[Famagusta]] eftir langt umsátur og höfðu þá náð allri [[Kýpur]] á vald sitt. * [[1589]] - Ungur dóminíkanamunkur, [[Jacques Clément]], veitti [[Hinrik 3. Frakkakonungur|Hinriki 3. Frakkakonungi]] banasár. * [[1607]] - [[Gatsi Rusere]], konungur [[Mutapa]] (nú [[Simbabve]]) gerði samning við [[Portúgal]]a. * [[1633]] - [[Svíþjóð|Svíar]] sigruðu keisaraherinn í [[orrustan við Pfaffenhofen|orrustunni við Pfaffenhofen]]. * [[1714]] - Georg, kjörfursti af [[Hanover]], varð [[Georg 1. Bretlandskonungur|Georg 1.]] Bretakonungur. *[[1834]] - [[Þrælahald]] var afnumið í öllum löndum [[Breska heimsveldið|breska heimsveldisins]]. * [[1847]] - [[Matthias Hans Rosenørn]] var skipaður [[stiftamtmaður]] á [[Ísland]]i. * [[1874]] - Ný [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrá fyrir Ísland]] gekk í gildi. Sérstakt stjórnarráð fyrir Ísland var stofnað í [[Kaupmannahöfn]]. * [[1876]] - [[Íslensk aurafrímerki|Aurafrímerki]] tóku við af [[Íslensk skildingafrímerki|skildingafrímerkjum]] á [[Ísland]]i. * [[1894]] - Stríð braust út milli [[Kína|Kínverja]] og [[Japan]]a. * [[1897]] - [[Oddfellowreglan]] á [[Ísland]]i var stofnuð með áherslu á bræðralag og samhjálp. * [[1904]] - Embætti [[amtmaður|amtmanna]] voru lögð niður á [[Ísland]]i. * [[1909]] - Sundskáli [[Ungmennafélag Reykjavíkur|Ungmennafélags Reykjavíkur]] var vígður og var fyrsti sundskálinn við Skerjafjörð. * [[1914]] - [[Fyrri heimsstyrjöld]]: [[Þýskaland]] lýsti stríði á hendur [[Rússland]]i. * [[1935]] - Opnað var [[sími|talsímasamband]] við útlönd, en frá [[1906]] hafði verið ritsímasamband. Fyrsta [[símtal]]ið var samtal [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] [[forsætisráðherra]] og [[Kristján 10.|Kristjáns konungs tíunda]]. * [[1936]] - [[Adolf Hitler]] setti [[Sumarólympíuleikarnir 1936|Ólympíuleikana]] í [[Berlín]]. * [[1954]] - [[Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands]] var stofnað. * [[1960]] - [[Benín]] hlaut sjálfstæði frá [[Frakkland]]i. * [[1964]] - Franskir vísindamenn stóðu fyrir [[eldflaug]]arskoti af [[Mýrdalssandur|Mýrdalssandi]] til að mæla rafeindir og róteindir í gufuhvolfinu. Annarri eldflaug var skotið viku síðar. Þær náðu um 400 kílómetra hæð. * [[1966]] - [[Charles Whitman]] myrti 14 og særði 32 með skotum frá þaki aðalbyggingar [[Texasháskóli í Austin|Texasháskóla í Austin]], eftir að hafa myrt eiginkonu sína og móður. * [[1967]] - Bandaríska hraðlestin [[UAC TurboTrain]] fór í jómfrúarferð sína. * [[1973]] - [[Samband Karíbahafsríkja]] (CARICOM) var stofnað. * [[1975]] - [[Helsinkisamþykktirnar]] um landamæri [[Evrópa|Evrópuríkja]] og mannréttindi voru gerðar á fundi hjá [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] í [[Finnland]]i. * [[1976]] - [[Niki Lauda]] hlaut alvarleg brunasár í [[Formúla 1|Formúlu 1]]-keppni í Þýskalandi. * [[1981]] - Bandaríska sjónvarpsstöðin [[MTV]] hóf útsendingar. * [[1983]] - Bandaríska flugfélagið [[America West Airlines]] hóf starfsemi. * [[1984]] - [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] var stofnaður. * [[1990]] - Sovéska tölvunetið [[RELCOM]] var stofnað með sameiningu nokkurra minni neta. Nokkrum dögum síðar tengdust Sovétríkin [[Internetið|Internetinu]] í fyrsta skipti. * [[1994]] - Mikið af sögulegum skjölum eyðilagðist þegar bókasafn [[Norwich]] brann. * [[1994]] - [[School of Advanced Study]] var stofnaður utan um framhaldsnám við [[Lundúnaháskóli|Lundúnaháskóla]]. * [[1996]] - [[Menntaskólinn Hraðbraut]] var stofnaður. * [[1997]] - Flugvélaframleiðendurnir [[Boeing]] og [[McDonnell Douglas]] sameinuðust. * [[1998]] - Eitt dýrasta frímerki heims, [[Gul tre skilling banco]] frá 1855, var selt fyrir 14 milljón sænskar krónur. * [[2001]] - Dómari við hæstarétt [[Alabama]] lét setja upp minnismerki um [[boðorðin tíu]] í dómshúsinu sem leiddi til málshöfðunar um að fjarlægja það. * [[2003]] - 35 rússneskir hermenn létu lífið í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]]. * [[2003]] - Menntafélagið ehf. tók við rekstri [[Stýrimannaskólinn|Stýrimannaskólans]] og [[Vélskólinn|Vélskólans]] sem voru síðar sameinaðir við [[Tækniháskóli Íslands|Tækniskólann]]. * [[2005]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]] tók við embætti konungs [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] við lát hálfbróður síns Fahd. * [[2007]] - 41.000 [[skátar]] frá 158 löndum héldu upp á 100 ára afmæli skátahreyfingarinnar á [[World Scout Jamboree]] í Englandi. * [[2007]] - 8 akreina vegabrú, [[I-35W Mississippi River bridge]] í [[Minneapolis]], hrundi skyndilega á háannatíma með þeim afleiðingum að 13 létust og 145 slösuðust. * [[2008]] - [[George Tupou 5.]] var krýndur konungur [[Tonga]]. * [[2008]] - Ellefu fjallgöngumenn fórust í hlíðum [[K2]], næsthæsta fjalls heims, í mannskæðasta slysi í sögu fjallsins. * [[2009]] - [[Anders Fogh Rasmussen]] tók við embætti aðalritara [[NATO]]. * 2009 - Tveir létust þegar grímuklæddur maður hóf skothríð á hóp ungmenna við miðstöð samkynhneigðra í [[Tel Aviv]] í Ísrael. * [[2010]] - Embætti [[Umboðsmaður skuldara|umboðsmanns skuldara]] tók til starfa á Íslandi. * [[2013]] - [[Nova]] hóf rekstur [[4G]]-farsímanets á Íslandi. * 2013 - Fyrrum forsætisráðherra Ítalíu, [[Silvio Berlusconi]], var dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir skattsvik. * [[2014]] - [[Ansar al Sharia]] lýsti yfir stofnun íslamsks [[emírat]]s í [[Benghazi]] í Líbýu. * [[2016]] - [[Guðni Th. Jóhannesson]] tók við embætti forseta Íslands af [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]]. <onlyinclude> * [[2018]] - [[Ebóla]]faraldur hófst í Kivu í [[Austur-Kongó]]. Þetta varð annar banvænasti ebólafaraldur sögunnar. * [[2019]] – Danska heimskautarannsóknastöðin [[Polar Portal]] sagði frá því að 11 milljarðar tonna af ís hefðu bráðnað á einum degi á [[Grænlandsjökull|Grænlandsjökli]]. * [[2020]] - [[Barakah-kjarnorkuverið]] í Sameinuðu arabísku furstadæmunum hóf starfsemi. * [[2023]] - Sendiráði Íslands í [[Moskva|Moskvu]] var lokað. * 2023 - [[Loftslagsbreytingar]]: Methiti, 20,96°C, mældist í úthöfunum. Júlí hafði verið heitasti mánuður síðan mælingar hófust. * [[2024]] - [[Halla Tómasdóttir]] tók við embætti [[forseti Íslands|forseta Íslands]]. * 2024 - 26 fangar voru látnir lausir í fangaskiptum [[Rússland]] og [[Vesturlönd|Vesturlanda]]. </onlyinclude> == Fædd == * [[10 f.Kr.]] - [[Claudíus]], keisari Rómar (d. [[54]]). * [[126]] - [[Pertinax]], keisari Rómar (d. [[193]]). * [[1738]] - [[Þorkell Ólafsson (stiftprófastur)|Þorkell Ólafsson]], íslenskur prófastur (d. [[1820]]). * [[1744]] - [[Jean-Baptiste Lamarck]], franskur náttúrufræðingur (d. [[1829]]). * [[1815]] - [[Richard Henry Dana]], bandarískur lögfræðingur (d. [[1882]]). * [[1819]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (d. [[1891]]) * [[1831]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur kaupmaður (d. [[1901]]). * [[1837]] - [[Mary Harris Jones]], írskur verkalýðsleiðtogi (d. [[1930]]). * [[1863]] - [[Gaston Doumergue]], forseti Frakklands (d. [[1937]]). * [[1873]] - [[George Copland]], skoskur kaupmaður (d. ?). * [[1906]] - [[W.K.C. Guthrie]], skoskur fornfræðingur (d. [[1981]]). * [[1924]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sadi-Arabiu (d. [[2015]]). * [[1930]] - [[Pierre Bourdieu]], franskur félagsfræðingur (d. [[2002]]). * [[1933]] - [[Antonio Negri]], ítalskur stjórnmálaheimspekingur (d. [[2023]]). * [[1942]] - [[Giancarlo Giannini]], ítalskur leikari. * [[1950]] - [[Árni Þórarinsson (rithöfundur)|Árni Þórarinsson]], íslenskur rithöfundur. * [[1960]] - [[Micheál Martin]], írskur stjórnmálamaður. * [[1963]] - [[Coolio]], bandarískur rappari (d. [[2022]]). * [[1970]] - [[David James]], enskur knattspyrnumaður. * [[1972]] - [[Charles Malik Whitfield]], bandarískur leikari. * [[1976]] - [[Iván Duque]], forseti Kólumbíu. * [[1981]] - [[Hans Lindberg]], danskur handknattleiksmaður. * [[1984]] - [[Bastian Schweinsteiger]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Ása Helga Hjörleifsdóttir]], íslenskur leikstjóri. == Dáin == * [[30 f.Kr.]] - [[Marcus Antonius]], rómverskur stjórnmálamaður (f. [[83 f.Kr.]]). * [[1137]] - [[Loðvík 6. Frakkakonungur]] (f. [[1081]]). * [[1402]] - [[Játmundur af Langley]], fyrsti hertogi af [[York]]. * [[1464]] - [[Cosimo de'Medici]], leiðtogi lýðveldisins [[Flórens]] (f. [[1389]]). * [[1557]] - [[Olaus Magnus]], sænskur prestur og sagnaritari (f. [[1490]]). * [[1714]] - [[Anna Englandsdrottning]] (f. [[1665]]). * [[1836]] - [[Jón Espólín]], sýslumaður og annálaritari (f. [[1769]]). * [[1887]] - [[Sr. Hjörleifur Guttormsson]], íslenskur prestur (f. [[1807]]). * [[1913]] - [[Lesja Úkrajínka]], úkraínskur rithöfundur (f. [[1871]]). * [[1965]] - [[Haldor Halderson]], kanadískur íshokkíleikari (f. [[1899]]). * [[1973]] - [[Walter Ulbricht]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1893]]). * [[1990]] - [[Norbert Elias]], þýskur félagsfræðingur (f. [[1897]]). * [[2004]] - [[Sidney Morgenbesser]], bandarískur heimspekingur (f. [[1921]]). * [[2005]] - [[Fahd bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sádí-Arabíu (f. [[1923]]). * [[2009]] - [[Corazon Aquino]], forseti Filippseyja (f. [[1933]]) {{commonscat|1 August}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] ihwdnhzegweuccujovqo69kep53coqq 1977213 1977211 2026-09-01T21:43:38Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977213 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''1. ágúst''' er 213. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (214. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 152 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[Ásgeir Ásgeirsson]] ([[1952]]), [[Kristján Eldjárn]] ([[1968]]), [[Vigdís Finnbogadóttir]] ([[1980]]), [[Ólafur Ragnar Grímsson]] ([[1996]]) og [[Guðni Th. Jóhannesson]] (2016) tóku öll við embætti [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] þennan dag. * [[607]] - [[Shōtoku]] af [[Japan]] sendi [[Ono no Imoko]] til að greiða skatt til [[Suiveldið|Sui-keisarans]] í [[Kína]]. * [[1137]] - [[Loðvík 7. Frakkakonungur|Loðvík 7.]] varð konungur Frakklands, viku eftir að hann gekk að eiga [[Elinóra af Akvitaníu|Elinóru af Akvitaníu]]. * [[1291]] - [[Svissneska ríkjasambandið]] var stofnað af kantónunum Uri, Schwyz og Unterwalden. * [[1571]] - [[Ottómanaveldið|Tyrkir]] hertóku [[Famagusta]] eftir langt umsátur og höfðu þá náð allri [[Kýpur]] á vald sitt. * [[1589]] - Ungur dóminíkanamunkur, [[Jacques Clément]], veitti [[Hinrik 3. Frakkakonungur|Hinriki 3. Frakkakonungi]] banasár. * [[1607]] - [[Gatsi Rusere]], konungur [[Mutapa]] (nú [[Simbabve]]) gerði samning við [[Portúgal]]a. * [[1633]] - [[Svíþjóð|Svíar]] sigruðu keisaraherinn í [[orrustan við Pfaffenhofen|orrustunni við Pfaffenhofen]]. * [[1714]] - Georg, kjörfursti af [[Hanover]], varð [[Georg 1. Bretlandskonungur|Georg 1.]] Bretakonungur. *[[1834]] - [[Þrælahald]] var afnumið í öllum löndum [[Breska heimsveldið|breska heimsveldisins]]. * [[1847]] - [[Matthias Hans Rosenørn]] var skipaður [[stiftamtmaður]] á [[Ísland]]i. * [[1874]] - Ný [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrá fyrir Ísland]] gekk í gildi. Sérstakt stjórnarráð fyrir Ísland var stofnað í [[Kaupmannahöfn]]. * [[1876]] - [[Íslensk aurafrímerki|Aurafrímerki]] tóku við af [[Íslensk skildingafrímerki|skildingafrímerkjum]] á [[Ísland]]i. * [[1894]] - Stríð braust út milli [[Kína|Kínverja]] og [[Japan]]a. * [[1897]] - [[Oddfellowreglan]] á [[Ísland]]i var stofnuð með áherslu á bræðralag og samhjálp. * [[1904]] - Embætti [[amtmaður|amtmanna]] voru lögð niður á [[Ísland]]i. * [[1909]] - Sundskáli [[Ungmennafélag Reykjavíkur|Ungmennafélags Reykjavíkur]] var vígður og var fyrsti sundskálinn við Skerjafjörð. * [[1914]] - [[Fyrri heimsstyrjöld]]: [[Þýskaland]] lýsti stríði á hendur [[Rússland]]i. * [[1935]] - Opnað var [[sími|talsímasamband]] við útlönd, en frá [[1906]] hafði verið ritsímasamband. Fyrsta [[símtal]]ið var samtal [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] [[forsætisráðherra]] og [[Kristján 10.|Kristjáns konungs tíunda]]. * [[1936]] - [[Adolf Hitler]] setti [[Sumarólympíuleikarnir 1936|Ólympíuleikana]] í [[Berlín]]. * [[1954]] - [[Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands]] var stofnað. * [[1960]] - [[Benín]] hlaut sjálfstæði frá [[Frakkland]]i. * [[1964]] - Franskir vísindamenn stóðu fyrir [[eldflaug]]arskoti af [[Mýrdalssandur|Mýrdalssandi]] til að mæla rafeindir og róteindir í gufuhvolfinu. Annarri eldflaug var skotið viku síðar. Þær náðu um 400 kílómetra hæð. * [[1966]] - [[Charles Whitman]] myrti 14 og særði 32 með skotum frá þaki aðalbyggingar [[Texasháskóli í Austin|Texasháskóla í Austin]], eftir að hafa myrt eiginkonu sína og móður. * [[1967]] - Bandaríska hraðlestin [[UAC TurboTrain]] fór í jómfrúarferð sína. * [[1973]] - [[Samband Karíbahafsríkja]] (CARICOM) var stofnað. * [[1975]] - [[Helsinkisamþykktirnar]] um landamæri [[Evrópa|Evrópuríkja]] og mannréttindi voru gerðar á fundi hjá [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] í [[Finnland]]i. * [[1976]] - [[Niki Lauda]] hlaut alvarleg brunasár í [[Formúla 1|Formúlu 1]]-keppni í Þýskalandi. * [[1981]] - Bandaríska sjónvarpsstöðin [[MTV]] hóf útsendingar. * [[1983]] - Bandaríska flugfélagið [[America West Airlines]] hóf starfsemi. * [[1984]] - [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] var stofnaður. * [[1990]] - Sovéska tölvunetið [[RELCOM]] var stofnað með sameiningu nokkurra minni neta. Nokkrum dögum síðar tengdust Sovétríkin [[Internetið|Internetinu]] í fyrsta skipti. * [[1994]] - Mikið af sögulegum skjölum eyðilagðist þegar bókasafn [[Norwich]] brann. * [[1994]] - [[School of Advanced Study]] var stofnaður utan um framhaldsnám við [[Lundúnaháskóli|Lundúnaháskóla]]. * [[1996]] - [[Menntaskólinn Hraðbraut]] var stofnaður. * [[1997]] - Flugvélaframleiðendurnir [[Boeing]] og [[McDonnell Douglas]] sameinuðust. * [[1998]] - Eitt dýrasta frímerki heims, [[Gul tre skilling banco]] frá 1855, var selt fyrir 14 milljón sænskar krónur. * [[2001]] - Dómari við hæstarétt [[Alabama]] lét setja upp minnismerki um [[boðorðin tíu]] í dómshúsinu sem leiddi til málshöfðunar um að fjarlægja það. * [[2003]] - 35 rússneskir hermenn létu lífið í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]]. * [[2003]] - Menntafélagið ehf. tók við rekstri [[Stýrimannaskólinn|Stýrimannaskólans]] og [[Vélskólinn|Vélskólans]] sem voru síðar sameinaðir við [[Tækniháskóli Íslands|Tækniskólann]]. * [[2005]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]] tók við embætti konungs [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] við lát hálfbróður síns Fahd. * [[2007]] - 41.000 [[skátar]] frá 158 löndum héldu upp á 100 ára afmæli skátahreyfingarinnar á [[World Scout Jamboree]] í Englandi. * [[2007]] - 8 akreina vegabrú, [[I-35W Mississippi River bridge]] í [[Minneapolis]], hrundi skyndilega á háannatíma með þeim afleiðingum að 13 létust og 145 slösuðust. * [[2008]] - [[George Tupou 5.]] var krýndur konungur [[Tonga]]. * [[2008]] - Ellefu fjallgöngumenn fórust í hlíðum [[K2]], næsthæsta fjalls heims, í mannskæðasta slysi í sögu fjallsins. * [[2009]] - [[Anders Fogh Rasmussen]] tók við embætti aðalritara [[NATO]]. * 2009 - Tveir létust þegar grímuklæddur maður hóf skothríð á hóp ungmenna við miðstöð samkynhneigðra í [[Tel Aviv]] í Ísrael. * [[2010]] - Embætti [[Umboðsmaður skuldara|umboðsmanns skuldara]] tók til starfa á Íslandi. * [[2013]] - [[Nova]] hóf rekstur [[4G]]-farsímanets á Íslandi. * 2013 - Fyrrum forsætisráðherra Ítalíu, [[Silvio Berlusconi]], var dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir skattsvik. * [[2014]] - [[Ansar al Sharia]] lýsti yfir stofnun íslamsks [[emírat]]s í [[Benghazi]] í Líbýu. * [[2016]] - [[Guðni Th. Jóhannesson]] tók við embætti forseta Íslands af [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]]. <onlyinclude> * [[2018]] - [[Ebóla]]faraldur hófst í Kivu í [[Austur-Kongó]]. Þetta varð annar banvænasti ebólafaraldur sögunnar. * [[2019]] – Danska heimskautarannsóknastöðin [[Polar Portal]] sagði frá því að 11 milljarðar tonna af ís hefðu bráðnað á einum degi á [[Grænlandsjökull|Grænlandsjökli]]. * [[2020]] - [[Barakah-kjarnorkuverið]] í Sameinuðu arabísku furstadæmunum hóf starfsemi. * [[2023]] - Sendiráði Íslands í [[Moskva|Moskvu]] var lokað. * 2023 - [[Loftslagsbreytingar]]: Methiti, 20,96°C, mældist í úthöfunum. Júlí hafði verið heitasti mánuður síðan mælingar hófust. * [[2024]] - [[Halla Tómasdóttir]] tók við embætti [[forseti Íslands|forseta Íslands]]. * 2024 - 26 fangar voru látnir lausir í fangaskiptum [[Rússland]] og [[Vesturlönd|Vesturlanda]]. </onlyinclude> == Fædd == * [[10 f.Kr.]] - [[Claudíus]], keisari Rómar (d. [[54]]). * [[126]] - [[Pertinax]], keisari Rómar (d. [[193]]). * [[1738]] - [[Þorkell Ólafsson (stiftprófastur)|Þorkell Ólafsson]], íslenskur prófastur (d. [[1820]]). * [[1744]] - [[Jean-Baptiste Lamarck]], franskur náttúrufræðingur (d. [[1829]]). * [[1815]] - [[Richard Henry Dana]], bandarískur lögfræðingur (d. [[1882]]). * [[1819]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (d. [[1891]]) * [[1831]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur kaupmaður (d. [[1901]]). * [[1837]] - [[Mary Harris Jones]], írskur verkalýðsleiðtogi (d. [[1930]]). * [[1863]] - [[Gaston Doumergue]], forseti Frakklands (d. [[1937]]). * [[1873]] - [[George Copland]], skoskur kaupmaður (d. ?). * [[1906]] - [[W.K.C. Guthrie]], skoskur fornfræðingur (d. [[1981]]). * [[1924]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sádi-Arabíu (d. [[2015]]). * [[1930]] - [[Pierre Bourdieu]], franskur félagsfræðingur (d. [[2002]]). * [[1933]] - [[Antonio Negri]], ítalskur stjórnmálaheimspekingur (d. [[2023]]). * [[1942]] - [[Giancarlo Giannini]], ítalskur leikari. * [[1950]] - [[Árni Þórarinsson (rithöfundur)|Árni Þórarinsson]], íslenskur rithöfundur. * [[1960]] - [[Micheál Martin]], írskur stjórnmálamaður. * [[1963]] - [[Coolio]], bandarískur rappari (d. [[2022]]). * [[1970]] - [[David James]], enskur knattspyrnumaður. * [[1972]] - [[Charles Malik Whitfield]], bandarískur leikari. * [[1976]] - [[Iván Duque]], forseti Kólumbíu. * [[1981]] - [[Hans Lindberg]], danskur handknattleiksmaður. * [[1984]] - [[Bastian Schweinsteiger]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Ása Helga Hjörleifsdóttir]], íslenskur leikstjóri. == Dáin == * [[30 f.Kr.]] - [[Marcus Antonius]], rómverskur stjórnmálamaður (f. [[83 f.Kr.]]). * [[1137]] - [[Loðvík 6. Frakkakonungur]] (f. [[1081]]). * [[1402]] - [[Játmundur af Langley]], fyrsti hertogi af [[York]]. * [[1464]] - [[Cosimo de'Medici]], leiðtogi lýðveldisins [[Flórens]] (f. [[1389]]). * [[1557]] - [[Olaus Magnus]], sænskur prestur og sagnaritari (f. [[1490]]). * [[1714]] - [[Anna Englandsdrottning]] (f. [[1665]]). * [[1836]] - [[Jón Espólín]], sýslumaður og annálaritari (f. [[1769]]). * [[1887]] - [[Sr. Hjörleifur Guttormsson]], íslenskur prestur (f. [[1807]]). * [[1913]] - [[Lesja Úkrajínka]], úkraínskur rithöfundur (f. [[1871]]). * [[1965]] - [[Haldor Halderson]], kanadískur íshokkíleikari (f. [[1899]]). * [[1973]] - [[Walter Ulbricht]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1893]]). * [[1990]] - [[Norbert Elias]], þýskur félagsfræðingur (f. [[1897]]). * [[2004]] - [[Sidney Morgenbesser]], bandarískur heimspekingur (f. [[1921]]). * [[2005]] - [[Fahd bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sádí-Arabíu (f. [[1923]]). * [[2009]] - [[Corazon Aquino]], forseti Filippseyja (f. [[1933]]) {{commonscat|1 August}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] 5jt8tugo3jz52lgtnlns4k3v0fk9zoj 1977214 1977213 2026-09-01T21:44:40Z TKSnaevarr 53243 1977214 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''1. ágúst''' er 213. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (214. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 152 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[Ásgeir Ásgeirsson]] ([[1952]]), [[Kristján Eldjárn]] ([[1968]]), [[Vigdís Finnbogadóttir]] ([[1980]]), [[Ólafur Ragnar Grímsson]] ([[1996]]), [[Guðni Th. Jóhannesson]] (2016) og [[Halla Tómasdóttir]] (2024) tóku öll við embætti [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] þennan dag. * [[607]] - [[Shōtoku]] af [[Japan]] sendi [[Ono no Imoko]] til að greiða skatt til [[Suiveldið|Sui-keisarans]] í [[Kína]]. * [[1137]] - [[Loðvík 7. Frakkakonungur|Loðvík 7.]] varð konungur Frakklands, viku eftir að hann gekk að eiga [[Elinóra af Akvitaníu|Elinóru af Akvitaníu]]. * [[1291]] - [[Svissneska ríkjasambandið]] var stofnað af kantónunum Uri, Schwyz og Unterwalden. * [[1571]] - [[Ottómanaveldið|Tyrkir]] hertóku [[Famagusta]] eftir langt umsátur og höfðu þá náð allri [[Kýpur]] á vald sitt. * [[1589]] - Ungur dóminíkanamunkur, [[Jacques Clément]], veitti [[Hinrik 3. Frakkakonungur|Hinriki 3. Frakkakonungi]] banasár. * [[1607]] - [[Gatsi Rusere]], konungur [[Mutapa]] (nú [[Simbabve]]) gerði samning við [[Portúgal]]a. * [[1633]] - [[Svíþjóð|Svíar]] sigruðu keisaraherinn í [[orrustan við Pfaffenhofen|orrustunni við Pfaffenhofen]]. * [[1714]] - Georg, kjörfursti af [[Hanover]], varð [[Georg 1. Bretlandskonungur|Georg 1.]] Bretakonungur. *[[1834]] - [[Þrælahald]] var afnumið í öllum löndum [[Breska heimsveldið|breska heimsveldisins]]. * [[1847]] - [[Matthias Hans Rosenørn]] var skipaður [[stiftamtmaður]] á [[Ísland]]i. * [[1874]] - Ný [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrá fyrir Ísland]] gekk í gildi. Sérstakt stjórnarráð fyrir Ísland var stofnað í [[Kaupmannahöfn]]. * [[1876]] - [[Íslensk aurafrímerki|Aurafrímerki]] tóku við af [[Íslensk skildingafrímerki|skildingafrímerkjum]] á [[Ísland]]i. * [[1894]] - Stríð braust út milli [[Kína|Kínverja]] og [[Japan]]a. * [[1897]] - [[Oddfellowreglan]] á [[Ísland]]i var stofnuð með áherslu á bræðralag og samhjálp. * [[1904]] - Embætti [[amtmaður|amtmanna]] voru lögð niður á [[Ísland]]i. * [[1909]] - Sundskáli [[Ungmennafélag Reykjavíkur|Ungmennafélags Reykjavíkur]] var vígður og var fyrsti sundskálinn við Skerjafjörð. * [[1914]] - [[Fyrri heimsstyrjöld]]: [[Þýskaland]] lýsti stríði á hendur [[Rússland]]i. * [[1935]] - Opnað var [[sími|talsímasamband]] við útlönd, en frá [[1906]] hafði verið ritsímasamband. Fyrsta [[símtal]]ið var samtal [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] [[forsætisráðherra]] og [[Kristján 10.|Kristjáns konungs tíunda]]. * [[1936]] - [[Adolf Hitler]] setti [[Sumarólympíuleikarnir 1936|Ólympíuleikana]] í [[Berlín]]. * [[1954]] - [[Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands]] var stofnað. * [[1960]] - [[Benín]] hlaut sjálfstæði frá [[Frakkland]]i. * [[1964]] - Franskir vísindamenn stóðu fyrir [[eldflaug]]arskoti af [[Mýrdalssandur|Mýrdalssandi]] til að mæla rafeindir og róteindir í gufuhvolfinu. Annarri eldflaug var skotið viku síðar. Þær náðu um 400 kílómetra hæð. * [[1966]] - [[Charles Whitman]] myrti 14 og særði 32 með skotum frá þaki aðalbyggingar [[Texasháskóli í Austin|Texasháskóla í Austin]], eftir að hafa myrt eiginkonu sína og móður. * [[1967]] - Bandaríska hraðlestin [[UAC TurboTrain]] fór í jómfrúarferð sína. * [[1973]] - [[Samband Karíbahafsríkja]] (CARICOM) var stofnað. * [[1975]] - [[Helsinkisamþykktirnar]] um landamæri [[Evrópa|Evrópuríkja]] og mannréttindi voru gerðar á fundi hjá [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] í [[Finnland]]i. * [[1976]] - [[Niki Lauda]] hlaut alvarleg brunasár í [[Formúla 1|Formúlu 1]]-keppni í Þýskalandi. * [[1981]] - Bandaríska sjónvarpsstöðin [[MTV]] hóf útsendingar. * [[1983]] - Bandaríska flugfélagið [[America West Airlines]] hóf starfsemi. * [[1984]] - [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] var stofnaður. * [[1990]] - Sovéska tölvunetið [[RELCOM]] var stofnað með sameiningu nokkurra minni neta. Nokkrum dögum síðar tengdust Sovétríkin [[Internetið|Internetinu]] í fyrsta skipti. * [[1994]] - Mikið af sögulegum skjölum eyðilagðist þegar bókasafn [[Norwich]] brann. * [[1994]] - [[School of Advanced Study]] var stofnaður utan um framhaldsnám við [[Lundúnaháskóli|Lundúnaháskóla]]. * [[1996]] - [[Menntaskólinn Hraðbraut]] var stofnaður. * [[1997]] - Flugvélaframleiðendurnir [[Boeing]] og [[McDonnell Douglas]] sameinuðust. * [[1998]] - Eitt dýrasta frímerki heims, [[Gul tre skilling banco]] frá 1855, var selt fyrir 14 milljón sænskar krónur. * [[2001]] - Dómari við hæstarétt [[Alabama]] lét setja upp minnismerki um [[boðorðin tíu]] í dómshúsinu sem leiddi til málshöfðunar um að fjarlægja það. * [[2003]] - 35 rússneskir hermenn létu lífið í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]]. * [[2003]] - Menntafélagið ehf. tók við rekstri [[Stýrimannaskólinn|Stýrimannaskólans]] og [[Vélskólinn|Vélskólans]] sem voru síðar sameinaðir við [[Tækniháskóli Íslands|Tækniskólann]]. * [[2005]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]] tók við embætti konungs [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] við lát hálfbróður síns Fahd. * [[2007]] - 41.000 [[skátar]] frá 158 löndum héldu upp á 100 ára afmæli skátahreyfingarinnar á [[World Scout Jamboree]] í Englandi. * [[2007]] - 8 akreina vegabrú, [[I-35W Mississippi River bridge]] í [[Minneapolis]], hrundi skyndilega á háannatíma með þeim afleiðingum að 13 létust og 145 slösuðust. * [[2008]] - [[George Tupou 5.]] var krýndur konungur [[Tonga]]. * [[2008]] - Ellefu fjallgöngumenn fórust í hlíðum [[K2]], næsthæsta fjalls heims, í mannskæðasta slysi í sögu fjallsins. * [[2009]] - [[Anders Fogh Rasmussen]] tók við embætti aðalritara [[NATO]]. * 2009 - Tveir létust þegar grímuklæddur maður hóf skothríð á hóp ungmenna við miðstöð samkynhneigðra í [[Tel Aviv]] í Ísrael. * [[2010]] - Embætti [[Umboðsmaður skuldara|umboðsmanns skuldara]] tók til starfa á Íslandi. * [[2013]] - [[Nova]] hóf rekstur [[4G]]-farsímanets á Íslandi. * 2013 - Fyrrum forsætisráðherra Ítalíu, [[Silvio Berlusconi]], var dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir skattsvik. * [[2014]] - [[Ansar al Sharia]] lýsti yfir stofnun íslamsks [[emírat]]s í [[Benghazi]] í Líbýu. * [[2016]] - [[Guðni Th. Jóhannesson]] tók við embætti forseta Íslands af [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]]. <onlyinclude> * [[2018]] - [[Ebóla]]faraldur hófst í Kivu í [[Austur-Kongó]]. Þetta varð annar banvænasti ebólafaraldur sögunnar. * [[2019]] – Danska heimskautarannsóknastöðin [[Polar Portal]] sagði frá því að 11 milljarðar tonna af ís hefðu bráðnað á einum degi á [[Grænlandsjökull|Grænlandsjökli]]. * [[2020]] - [[Barakah-kjarnorkuverið]] í Sameinuðu arabísku furstadæmunum hóf starfsemi. * [[2023]] - Sendiráði Íslands í [[Moskva|Moskvu]] var lokað. * 2023 - [[Loftslagsbreytingar]]: Methiti, 20,96°C, mældist í úthöfunum. Júlí hafði verið heitasti mánuður síðan mælingar hófust. * [[2024]] - 26 fangar voru látnir lausir í fangaskiptum [[Rússland]] og [[Vesturlönd|Vesturlanda]]. </onlyinclude> == Fædd == * [[10 f.Kr.]] - [[Claudíus]], keisari Rómar (d. [[54]]). * [[126]] - [[Pertinax]], keisari Rómar (d. [[193]]). * [[1738]] - [[Þorkell Ólafsson (stiftprófastur)|Þorkell Ólafsson]], íslenskur prófastur (d. [[1820]]). * [[1744]] - [[Jean-Baptiste Lamarck]], franskur náttúrufræðingur (d. [[1829]]). * [[1815]] - [[Richard Henry Dana]], bandarískur lögfræðingur (d. [[1882]]). * [[1819]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (d. [[1891]]) * [[1831]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur kaupmaður (d. [[1901]]). * [[1837]] - [[Mary Harris Jones]], írskur verkalýðsleiðtogi (d. [[1930]]). * [[1863]] - [[Gaston Doumergue]], forseti Frakklands (d. [[1937]]). * [[1873]] - [[George Copland]], skoskur kaupmaður (d. ?). * [[1906]] - [[W.K.C. Guthrie]], skoskur fornfræðingur (d. [[1981]]). * [[1924]] - [[Abdullah bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sádi-Arabíu (d. [[2015]]). * [[1930]] - [[Pierre Bourdieu]], franskur félagsfræðingur (d. [[2002]]). * [[1933]] - [[Antonio Negri]], ítalskur stjórnmálaheimspekingur (d. [[2023]]). * [[1942]] - [[Giancarlo Giannini]], ítalskur leikari. * [[1950]] - [[Árni Þórarinsson (rithöfundur)|Árni Þórarinsson]], íslenskur rithöfundur. * [[1960]] - [[Micheál Martin]], írskur stjórnmálamaður. * [[1963]] - [[Coolio]], bandarískur rappari (d. [[2022]]). * [[1970]] - [[David James]], enskur knattspyrnumaður. * [[1972]] - [[Charles Malik Whitfield]], bandarískur leikari. * [[1976]] - [[Iván Duque]], forseti Kólumbíu. * [[1981]] - [[Hans Lindberg]], danskur handknattleiksmaður. * [[1984]] - [[Bastian Schweinsteiger]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Ása Helga Hjörleifsdóttir]], íslenskur leikstjóri. == Dáin == * [[30 f.Kr.]] - [[Marcus Antonius]], rómverskur stjórnmálamaður (f. [[83 f.Kr.]]). * [[1137]] - [[Loðvík 6. Frakkakonungur]] (f. [[1081]]). * [[1402]] - [[Játmundur af Langley]], fyrsti hertogi af [[York]]. * [[1464]] - [[Cosimo de'Medici]], leiðtogi lýðveldisins [[Flórens]] (f. [[1389]]). * [[1557]] - [[Olaus Magnus]], sænskur prestur og sagnaritari (f. [[1490]]). * [[1714]] - [[Anna Englandsdrottning]] (f. [[1665]]). * [[1836]] - [[Jón Espólín]], sýslumaður og annálaritari (f. [[1769]]). * [[1887]] - [[Sr. Hjörleifur Guttormsson]], íslenskur prestur (f. [[1807]]). * [[1913]] - [[Lesja Úkrajínka]], úkraínskur rithöfundur (f. [[1871]]). * [[1965]] - [[Haldor Halderson]], kanadískur íshokkíleikari (f. [[1899]]). * [[1973]] - [[Walter Ulbricht]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1893]]). * [[1990]] - [[Norbert Elias]], þýskur félagsfræðingur (f. [[1897]]). * [[2004]] - [[Sidney Morgenbesser]], bandarískur heimspekingur (f. [[1921]]). * [[2005]] - [[Fahd bin Abdul Aziz al-Saud]], konungur Sádí-Arabíu (f. [[1923]]). * [[2009]] - [[Corazon Aquino]], forseti Filippseyja (f. [[1933]]) {{commonscat|1 August}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] 5dawjl5jrqupbyrmg0uh8owam6wblld 0 2589 1977216 1974069 2026-09-01T21:47:09Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977216 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''2. ágúst''' er 214. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (215. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 151 dagur er eftir af árinu. == Atburðir == * [[216 f.Kr.]] - [[Orrustan við Cannae]]. Her [[Karþagó]]manna undir forystu [[Hannibal Barca|Hannibal]]s vann sigur á fjölmennari rómverskum her. * [[461]] - [[Ricimer]] handtók [[Majorianus]] keisara og svipti hann völdum. * [[1274]] - [[Játvarður 1.]] Englandskonungur sneri aftur úr [[Níunda krossferðin|Níundu krossferðinni]] og var krýndur konungur. * [[1332]] - Konungslaust varð í Danmörku við lát [[Kristófer 2.|Kristófers 2.]] og varði það ástand til 1340. * [[1450]] - [[Kristján 1.]] var krýndur konungur Noregs í Niðarósdómkirkju. * [[1569]] - [[Búrma]] séðst inn í [[Síam]] og tók yfir höfuðborg [[Konungsríkið Ayutthaya|Konungsríkisins Ayutthaya]]. * [[1589]] - [[Hinrik 3. Frakkakonungur]] lést af völdum sára sem hann hlaut þegar launmorðingi réðist að honum daginn áður og Hinrik af Navarra ([[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 4.]]) varð konungur Frakklands. * [[1610]] - [[Henry Hudson]] sigldi inn í Hudsonflóa og taldi að hann hefði fundið norðvesturleiðina og væri kominn inn í Kyrrahaf. * [[1611]] - [[Thomas Gates]] tók við stjórn virkisins í Jamestown. * [[1665]] - [[Orrustan við Vågen]]: Hollenski flotinn bar sigurorð af þeim enska við strendur Vågen í Noregi. * [[1773]] - [[Stríð Rússlands og Tyrklands]]: (1768–1774): Rússar hertóku Beirút öðru sinni. * [[1776]] - [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna]] undirrituð. * [[1798]] - [[Orrustan um Níl]] (orrustan í Aboukir-flóa): Breski flotinn vann sigur á þeim franska í sjóorrustu sem hófst daginn áður. * [[1819]] - [[Hep-Hep-óeirðirnar]] áttu sér stað í Bæjaralandi þar sem Ashkenazi-gyðingar voru drepnir. * [[1870]] - Fyrsta [[neðanjarðarlest]] í heimi hóf göngu sína í London. * [[1874]] - Þjóðhátíð vegna [[1000 ára afmæli Íslandsbyggðar|1000 ára afmælis Íslandsbyggðar]] var haldin um land allt. * [[1883]] - Í Reykjavík var opnuð [[Iðnsýningin í Reykjavík 1883|iðnsýning]], þar sem meðal annars voru sýndar vandaðar dýramyndir eftir [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal|Benedikt Gröndal]]. * [[1885]] - Norðan við Dómkirkjuna í Reykjavík var afhjúpaður minnisvarði um [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrím Pétursson]] eftir [[Júlíus Schou]] steinsmið. * [[1897]] - [[Stúdentafélagið]] gekkst fyrir því að haldinn var hátíðlegur [[Þjóðhátíðin í Reykjavík 1897|þjóðminningardagur í Reykjavík]] með söng, íþróttasýningum og ræðuflutningi. [[Hvítbláinn]] var þá fyrst borinn í skrúðgöngu. Það gerði [[Hið íslenska kvenfélag]], að forgöngu [[Þorbjörg Sveinsdóttir|Þorbjargar Sveinsdóttur]]. * [[1907]] - [[Ungmennafélag Íslands]] var stofnað * [[1914]] - Þjóðverjar hernámu [[Lúxemborg]]. * 1914 - [[Tyrkjaveldi]] skuldbatt sig til hlutleysis í leynisamningi við Þjóðverja. * [[1920]] - [[Herlög]] tóku gildi á [[Írland]]i. * [[1923]] - [[Calvin Coolidge]] varaforseti tók við sem 30. forseti Bandaríkjanna þegar Warren G. Harding lést í embætti. * [[1924]] - Fyrsta flug yfir Atlantshaf til Íslands. Sænskur flugmaður, [[Erik H. Nelson]], flaug frá [[Kirkwall]] á Orkneyjum til [[Hornafjörður|Hornafjarðar]]. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1216185 Heimsflugið 1924]. Morgunblaðið, 126. tölublað (03.06.1928), Blaðsíða 6</ref> * [[1927]] - [[Gamla bíó]] í Ingólfsstræti var opnað með frumsýningu myndarinnar ''[[Ben Hur]]'' með [[Ramon Novarro]] í titilhlutverki. * [[1928]] - [[Ítalía]] og [[Eþíópía]] skrifuðu undir friðarsamning. * [[1931]] - Í Reykjavík var haldið fjöltefli og tefldi þar heimsmeistarinn, [[Alexander Aljekhín]] við íslenska skákmenn. * [[1933]] - [[Hvítahafsskurðurinn]] milli Hvítahafsins og Eystrasalts var opnaður. * [[1945]] - [[Potsdam-ráðstefnan|Potsdam-ráðstefnunni]] lauk. * [[1954]] - Á [[Hornafjörður|Hornafirði]] var afhjúpað minnismerki um fyrsta flug yfir Atlantshafið til Íslands. * [[1961]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[1964]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrri [[Tonkinflóa-atvikin|Tonkinflóa-atvikið]] svokallaða; [[Norður-Víetnam|Norðurvíetnamskir]] fallbyssubátar voru taldir hafa skotið á bandaríska tundurspilla og notuðu Bandaríkjamenn það sem réttlætingu fyrir því að senda herlið til Víetnam og hefja fulla þátttöku í stríðinu. Seinna kom í ljós að þeir skutu líklega sjálfir fyrstu skotunum. * [[1967]] - Tyrkneska knattspyrnuliðið [[Trabzonspor]] var stofnað í [[Trabzon]]. * [[1969]] - Tveir menn voru hætt komnir er gassprenging varð í vitanum á [[Gjögurtá]] eftir að gasbirgðir voru endurnýjaðar. * [[1974]] - Brjóstmynd af [[Tómas Guðmundsson|Tómasi Guðmundssyni]], sem kallaður var Reykjavíkurskáldið, var afhjúpuð í Austurstræti. * [[1980]] - [[Blóðbaðið í Bologna]]: Sprengja sprakk á járnbrautarstöðinni í Bologna á Ítalíu. 85 manns fórust og yfir 200 særðust. * [[1985]] - [[Delta Air Lines flug 191]] hrapaði við Dallas í Texas með þeim afleiðingum að 137 létust. * [[1985]] - 350 tonn af olíu láku í [[Limafjörður|Limafjörð]] í Danmörku eftir að vesturþýskt tankskip strandaði. * [[1986]] - Fyrsta teiknimyndin sem [[Studio Ghibli]] framleiddi, ''[[Laputa]]'', var frumsýnd í Japan. * [[1988]] - [[Flugslysið í Reykjavík 1988|Flugslys varð í Reykjavík]] og fórust þrír menn er kanadísk flugvél skall í jörðina á milli Hringbrautar og flugbrautarendans. * [[1989]] - [[Pakistan]] varð aftur aðili að Breska samveldinu eftir úrsögn árið 1972. * [[1990]] - [[Fyrra Persaflóastríðið]]: [[Írak]] réðist inn í [[Kúveit]]. * [[1990]] - Fyrsta [[reykingabann]]ið á börum í Bandaríkjunum tók gildi í [[San Luis Obispo]] í Kaliforníu. * [[1995]] - Fyrstu kuldaskil [[Hvíti jarðskjálftinn|Hvíta jarðskjálftans]] gengu yfir Chile. * [[1997]] - Ástralska skíðakennaranum [[Stuart Diver]] var bjargað úr [[Thredbo-skriðan|Thredbo-skriðunni]] í Nýju Suður-Wales. * [[1998]] - Ítalski hjólreiðamaðurinn [[Marco Pantani]] sigraði [[Tour de France]]-keppnina. <onlyinclude> * [[2001]] - [[Alþjóðadómstóllinn]] í Hag dæmdi [[Radislav Krstic]] í 46 ára fangelsi fyrir [[fjöldamorðin í Srebrenica]]. * [[2002]] - [[Þing Tyrklands]] samþykkti afnám [[dauðarefsing]]ar á friðartímum. * [[2005]] - [[Apple Mighty Mouse]] var sett á markað. * [[2007]] - Rússneskur smákafbátur komst á botninn undir [[Norðurskautið|Norðurskautinu]] og skildi eftir rússneska fánann í málmhylki á 4.261 metra dýpi. * [[2015]] - 9000 slökkviliðsmenn voru kallaðir út til að berjast við [[skógareldur|skógarelda]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. * [[2018]] - [[Apple]] varð fyrsta almenningshlutafélag sögunnar sem náði 1 billjón dala markaðsvirði. * [[2019]] - Bandaríkin drógu sig formlega út úr [[samningur um meðaldræg kjarnavopn|samningi um meðaldræg kjarnavopn]] sem þau höfðu gert við [[Sovétríkin]] árið 1987.</onlyinclude> == Fædd == * [[1674]] - [[Filippus 2. af Orléans|Filippus 2.]], hertogi af Orléans, ríkisstjóri [[Frakkland]]s (d. [[1723]]). * [[1696]] - [[Mahmud 1.]], Tyrkjasoldán (d. [[1754]]). * [[1714]] - [[Gunnar Pálsson]], íslenskur prestur, fræðimaður og skáld (d. [[1791]]). * [[1801]] - [[Baldvin Einarsson]], íslenskur lögfræðingur og einn af upphafsmönnum sjálfstæðisbaráttunnar (d. [[1833]]). * [[1815]] - [[Helgi Sigurðsson (f. 1815)|Helgi Sigurðsson]], prestur og fornminjasafnari (d. [[1888]]). * [[1853]] - [[Rannveig Ólafsdóttir Briem]], vesturíslenskur rithöfundur (d. [[1916]]). * [[1858]] - [[Emma Hollandsdrottning|Emma]] Hollandsdrottning, kona [[Vilhjálmur 3. Hollandskonungur|Vilhjálms 3.]] konungs Hollands (d. [[1934]]). * [[1868]] - [[Konstantín 1. Grikkjakonungur]] (d. [[1923]]). * [[1888]] - [[Pétur Ottesen]], íslenskur alþingismaður (d. [[1968]]). * [[1888]] - [[Sigrún Sigurhjartardóttir]], húsfreyja í Svarfaðardal (d. [[1959]]). * [[1893]] - [[Ángel Romano]] úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. 1972). * [[1921]] - [[Ruth Barcan Marcus]], bandarískur heimspekingur og rökfræðingur (d. [[2012]]). * [[1923]] - [[Shimon Peres]], ísraelskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[1925]] - [[Jorge Rafael Videla]], einræðisherra í Argentínu (d. [[2013]]). * [[1932]] - [[Peter O'Toole]], enskur leikari (d. [[2013]]). * [[1942]] - [[Isabel Allende]], chileskur rithöfundur. * [[1950]] - [[Halldóra K. Thoroddsen]], íslenskur rithöfundur (d. [[2020]]). * [[1954]] - [[Eyþór Árnason]], íslenskur leikari og skáld. * [[1968]] - [[Stefan Effenberg]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Þórir Gunnarsson]], íslenskur bassaleikari. * [[1970]] - [[Kevin Smith]], bandarískur leikari. * [[1972]] - [[Andrea Jóhanna Ólafsdóttir]], íslenskur forsetaframbjóðandi. * [[1974]] - [[Guðni Halldórsson]], íslenskur kvikmyndaklippari. * [[1976]] - [[Sam Worthington]], ástralskur leikari. * [[1977]] - [[Haraldur Þorleifsson]], íslenskur hönnuður. * [[1984]] - [[JD Vance]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[1991]] - [[Hrafnhildur Lúthersdóttir]], íslensk sundkona. * [[1992]] - [[Charli XCX]], ensk tónlistarkona. * [[1995]] - [[Kristaps Porziņģis]], lettneskur körfuknattleiksmaður. == Dáin == * [[257]] - Heilagur [[Stefán (páfi)|Stefán]] páfi. * [[640]] - [[Severínus]] páfi. * [[686]] - [[Jóhannes 5.]] páfi. * [[1100]] - [[Vilhjálmur 2. Englandskonungur]] (f. um [[1056]]). * [[1330]] - [[Jólanda af Dreux]], Skotadrottning (kona Alexanders 3.) og síðar hertogaynja af Bretagne (f. [[1263]]). * [[1332]] - [[Kristófer 2.]] Danakonungur (f. [[1276]]). * [[1589]] - [[Hinrik 3. Frakkakonungur]] (f. [[1551]]). * [[1788]] - [[Thomas Gainsborough]], enskur listmálari (f. [[1727]]). * [[1791]] - [[Gunnar Pálsson]], prestur, fræðimaður og skáld (f. [[1714]]). * [[1799]] - [[Jacques-Étienne Montgolfier]], franskur uppfinningamaður (f. [[1745]]). * [[1849]] - [[Múhameð Alí af Egyptalandi]], albanskur herforingi (f. [[1769]]). * [[1876]] - [[Villti Bill Hickok]], bandarískur kúreki og skemmtikraftur (f. [[1837]]). * [[1899]] - [[Benedikt Sveinsson (sýslumaður)|Benedikt Sveinsson]], íslenskur sýslumaður (f. [[1826]]). * [[1907]] - [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal|Benedikt Gröndal]], rithöfundur (f. [[1826]]). * [[1922]] - [[Alexander Graham Bell]], skosk-bandarískur vísindamaður og uppfinningamaður (f. [[1847]]). * [[1923]] - [[Warren G. Harding]], 29. forseti Bandaríkjanna (f. [[1865]]). * [[1934]] - [[Paul von Hindenburg]], þýskur marskálkur og forseti Þýskalands (f. [[1847]]). * [[1945]] - [[Ingibjörg Skaptadóttir]], íslenskur ritstjóri (f. [[1867]]). * [[1946]] - [[Jóannes Patursson]], færeyskur stjórnmálamaður (f. [[1866]]). * [[1958]] - [[Helgi Tómasson]], yfirlæknir á Kleppsspítala (f. [[1896]]). * [[1964]] - [[Olga Desmond]], þýskur dansari (f. [[1890]]). * [[1972]] - [[Maria Goeppert-Mayer]], þýsk-bandarískur eðlisfræðingur (f. [[1906]]). * [[1976]] - [[Fritz Lang]], austurrískur kvikmyndaleikstjóri (f. [[1890]]). * [[1981]] - [[Helgi P. Briem]], íslenskur sendiherra (f. [[1902]]). * [[1988]] - [[Raymond Carver]], bandarískur smásagnahöfundur og ljóðskáld (f. [[1938]]). * [[1996]] - [[Obdulio Varela]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (f. [[1917]]). * 1996 - [[Rannveig Guðríður Ágústsdóttir]], íslenskur rithöfundur (f. [[1925]]). * [[1997]] - [[William S. Burroughs]], bandarískur rithöfundur (f. [[1914]]). * [[1998]] - [[Otto Bumbel]], brasilískur knattspyrnuþjálfari (f. [[1914]]). * [[2011]] - [[Baruj Benacerraf]], bandarískur læknir og nóbelsverðlaunahafi (f. [[1920]]). * [[2017]] - [[Jim Marrs]], bandarískur samsæriskenningasmiður (f. [[1943]]). == Tilvísanir == {{reflist}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] gy68bo4ykrndfr0itonx2lb9nxx5tol 0 2590 1977217 1920487 2026-09-01T21:48:14Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977217 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''3. ágúst''' er 215. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (216. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 150 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[924]] - [[Aðalsteinn sigursæli]] varð Englandskonungur. * [[1057]] - Federico dei duchi di Lorena varð [[Stefán 9. páfi]]. * [[1115]] - [[Loðvík digri]] Frakkakonungur gekk að eiga [[Adélaide de Maurienne]]. * [[1492]] - [[Kristófer Kólumbus]] hélt af stað í fyrstu siglingu sína yfir Atlantshafið og hugðist ná ströndum Asíu. * [[1530]] - [[Orrustan við Gavinana]]: Her Flórens beið ósigur fyrir Karli 5. keisara. * [[1610]] - [[Henry Hudson]] kom í fyrsta sinn í [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] sem hann taldi vera [[Kyrrahaf]]ið. * [[1905]] - Bændur mótmæltu lagningu [[Ritsími|ritsíma]] til [[Ísland]]s með því að fjölmenna til [[Reykjavík]]ur. Þess í stað vildu þeir fá [[Loftskeyti|loftskeytasamband]]. * [[1914]] - [[Þýskaland|Þjóðverjar]] sögðu [[Frakkland|Frökkum]] stríð á hendur. * [[1918]] - [[Björgunarfélag Vestmannaeyja]] var stofnað. * [[1940]] - [[Eistland]], [[Lettland]] og [[Litáen]] voru innlimuð í [[Sovétríkin]]. * [[1949]] - [[National Basketball Association]] (NBA) er stofnað með sameiningu [[Basketball Association of America]] og [[National Basketball League (Bandaríkin)|National Basketball League]]. * [[1958]] - Bandaríski [[kjarnorkukafbátur]]inn [[Nautilus]] varð fyrstur til að komast á [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] undir íshellunni. * [[1960]] - [[Níger]] fékk sjálfstæði frá [[Frakkland]]i. * [[1961]] - [[Brian Epstein]] sá í fyrsta sinn [[Bítlarnir|Bítlana]] spila í Cavern Club í Liverpool. * [[1969]] - Í [[Húsafell]]sskógi voru um tuttugu þúsund manns á Sumarhátíðinni, eða um tíu prósent allra [[Ísland|Íslendinga]]. Þetta er fjölmennasta [[útihátíð]] sem haldin hefur verið um [[verslunarmannahelgi]] á Íslandi. * [[1975]] - Franskur ævintýramaður, [[Bob Denard]], steypti forseta [[Kómoreyjar|Kómoreyja]] af stóli með aðstoð málaliða. * [[1977]] - [[Tandy Corporation]] kynnti örtölvuna [[TRS-80]] á blaðamannafundi. * [[1979]] - [[Teodoro Obiang Nguema Mbasogo]] steypti einræðisherranum [[Francisco Macías Nguema]] af stóli í [[Miðbaugs-Gínea|Miðbaugs-Gíneu]]. * [[1980]] - [[Vigdís Finnbogadóttir]] opnaði minjasafn á [[Hrafnseyri við Arnarfjörð|Hrafnseyri]] og kapella var vígð þar, hvort tveggja í minningu [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] forseta. * [[1984]] - [[Ringo Starr]], trommuleikari Bítlanna, var heiðursgestur á útihátíð í [[Atlavík]]. * [[1992]] - Milljónir Suður-Afríkubúa fóru í [[verkfall]] að undirlagi [[Afríski þjóðarflokkurinn|Afríska þjóðarflokksins]] til að mótmæla stjórn [[F. W. de Klerk]]. * [[1995]] - [[Airstan-atvikið]]: Afgangskar orrustuþotur neyddu rússneska [[Iljúsín]]þotu til að lenda í [[Kandahar]]. * [[1997]] - Milli 40 og 76 þorpsbúar voru myrtir í [[Oued El-Had- og Mezouara-fjöldamorðin|Oued El-Had- og Mezouara-fjöldamorðunum]] í Alsír. * [[1997]] - Tvær [[Kómoreyjar|Kómoreyja]], [[Anjouan]] og [[Mohéli]], reyndu að ganga aftur undir nýlendustjórn Frakka. <onlyinclude> * [[2000]] - Yfir 100 manns réðust á fjölbýlishús í [[Portsmouth]] á Englandi vegna þess að þekktur barnaníðingur var talinn búa þar. * [[2004]] - Bandaríska geimfarið ''[[MESSENGER]]'' hélt af stað í átt til [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríusar]]. * [[2009]] - [[Bólivía]] varð fyrsta Suður-Ameríkulandið sem lýsti yfir rétti frumbyggja til sjálfsstjórnar. * [[2013]] - [[Hassan Rouhani]] varð forseti Írans. * [[2014]] - 7 börn létust og 30 slösuðust þegar flugskeyti frá [[Ísraelsher]] lenti á skóla Sameinuðu þjóðanna á Gasaströndinni. * [[2019]] - 23 létust í [[Skotárásin í El Paso 2019|skotárás]] í [[Walmart]]-búð í [[El Paso]] í Texas. * [[2019]] - Hraðvagnakerfið [[Metrobuss]] hóf starfsemi í Þrándheimi í Noregi. * [[2020]] – [[Jóhann Karl 1.]], fyrrverandi konungur Spánar, fór í sjálfskipaða útlegð frá heimalandi sínu vegna hneykslismála. * [[2021]] - [[Gróðureldar]] hófust á [[Grikkland]]i eftir sögulega hitabylgju.</onlyinclude> == Fædd == * [[1867]] - [[Stanley Baldwin]], forsætisráðherra Bretlands (d. [[1947]]). * [[1872]] - [[Hákon 7. Noregskonungur]] (d. [[1957]]). * [[1887]] - [[Rupert Brooke]], enskt skáld (d. [[1915]]). * [[1897]] - [[Jóhannes Gunnarsson (f. 1897)|Jóhannes Gunnarsson]], rómversk-kaþólskur prestur og síðar biskup kaþólsku kirkjunnar á Íslandi (d. [[1972]]). * [[1902]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (d. [[1961]]). * [[1903]] - [[Habib Bourguiba]], forseti Túnis (d. [[2000]]). * [[1907]] - [[Ernesto Geisel]], forseti Brasilíu (d. [[1996]]). * [[1915]] - [[Agnar Kofoed-Hansen]], íslenskur flugmaður og lögreglustjóri (d. [[1982]]). * [[1925]] - [[Alain Touraine]], franskur félagsfræðingur (d. [[2023]]). * [[1926]] - [[Tony Bennett]], bandarískur söngvari (d. [[2023]]). * [[1934]] - [[Jonas Savimbi]], angólskur skæruliðaforingi (d. [[2002]]). * [[1940]] - [[Martin Sheen]], bandarískur leikari. * [[1941]] - [[Hage Geingob]], forseti Namibíu (d. [[2024]]). * [[1952]] - [[Ólafur F. Magnússon]], borgarstjóri í Reykjavík. * [[1958]] - [[Peter Eriksson]], sænskur stjórnmálamaður. * [[1959]] - [[Koichi Tanaka]], japanskur nóbelsverðlaunahafi í efnafræði. * [[1959]] - [[John C. McGinley]], bandarískur leikari. * [[1963]] - [[James Hetfield]], söngvari og gítarleikari bandarísku þungarokkshljómsveitarinnar [[Metallica]]. * [[1968]] - [[Eyjólfur Sverrisson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1970]] - [[Þorkell Heiðarsson]], íslenskur líffræðingur. * [[1977]] - [[Tómas Lemarquis]], íslenskur leikari. * [[1979]] - [[Evangeline Lilly]], kanadísk leikkona. == Dáin == * [[1460]] - [[Jakob 2. Skotakonungur]] (f. [[1430]]). * [[1667]] - [[Francesco Borromini]], svissneskur arkitekt og myndhöggvari (f. [[1599]]). * [[1716]] - [[Jón Eyjólfsson]], sútari, sýslumaður á Seltjarnarnesi og varalögmaður (f. [[1642]]). * [[1761]] - [[Johann Matthias Gesner]], þýskur fornfræðingur (f. [[1691]]). * [[1780]] - [[Étienne Bonnot de Condillac]], franskur heimspekingur (f. [[1715]]). * [[1835]] - [[Wenzel Müller]], austurrískt tónskáld. * [[1924]] - [[Joseph Conrad]], enskur rithöfundur af pólskum uppruna (f. [[1857]]). * [[1929]] - [[Thorstein Veblen]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1857]]). * [[1941]] - [[Marteinn Meulenberg]], biskup á Íslandi (f. [[1872]]). * [[2008]] - [[Aleksandr Solzhenítsyn]], rússneskur rithöfundur (f. [[1918]]). * [[2020]] - [[John Hume]], irskur stjórnmálamaður (f. [[1938]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] 0ky1a2wjwpukushnsutw0bcoabf8eor 0 2616 1977207 1927406 2026-09-01T21:38:43Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977207 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''29. ágúst''' er 241. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (242. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 124 dagar eru eftir af árinu. Dagurinn er kallaður [[höfuðdagur]], vegna píslarvættis [[Jóhannes skírari|Jóhannesar skírara]]. Dagurinn er einnig tengdur íslenskri hjátrú, en menn trúðu því að veðurfarið þennan dag héldist næstu þrjár vikur. == Atburðir == * [[1189]] - [[Jóhann landlausi]] gekk að eiga [[Ísabella af Gloucester|Ísabellu af Gloucester]]. * [[1220]] - [[Helgastaðabardagi]] milli Guðmundar Arasonar og Sighvats Sturlusonar og Arnórs Tumasonar hófst. * [[1350]] - Enskur floti sem [[Játvarður 3.]] stýrði sjálfur vann sigur á spænskum flota. * [[1395]] - [[Albert 4. af Austurríki|Albert 4.]] varð hertogi Austurríkis. * [[1484]] - [[Innósentíus 8.]] (Giovanni Battista Cybo) varð páfi. * [[1521]] - [[Tyrkjaveldi|Tyrkir]] náðu [[Belgrad]] á sitt vald. * [[1526]] - [[Bardaginn við Mohács]]: [[Tyrkland|Tyrkneskur]] her undir stjórn [[Suleiman 1.|Suleimans 1.]] soldáns vann sigur á ungverska hernum og [[Loðvík 2. konungur Ungverjalands og Bæheims|Loðvík 2.]] Ungverjalandskonungur féll á undanhaldinu. Suleiman tók [[Búdapest|Buda]] herskildi. * [[1596]] - [[Kristján 4.]] var krýndur en hann varð fullveðja þetta ár. Hann hafði verið Danakonungur frá 1588. * [[1756]] - [[Friðrik mikli]] Prússakonungur gerði innrás í Saxland. * [[1791]] - Skip [[James Cook]], ''[[HMS Endeavor]]'', strandaði á [[Kóralrifið mikla|Kóralrifinu mikla]] undan strönd [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1842]] - [[Nanking-sáttmálinn]] batt enda á fyrra ópíumstríðið í Kína. * [[1862]] - [[Akureyri]] fékk [[kaupstaðarréttindi]] í annað sinn. Fyrstu kaupstaðarréttindin voru veitt [[1786]] um leið og [[Reykjavík]] varð kaupstaður. * [[1905]] - [[Þjóðræðisflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1910]] - [[Matthías Einarsson]], læknir, framkvæmdi fyrsta [[keisaraskurður|keisaraskurð]] á Íslandi, þar sem bæði móðir og barn lifðu, í Reykjavík. * [[1914]] - [[Ráðherra]] gaf út tilskipanir vegna [[Heimsstyrjöldin fyrri|ófriðarins]] í [[Evrópa|Evrópu]] til að tryggja hlutleysi [[Ísland]]s. Íslendingum var bannað að veita ófriðarríkjunum eða ganga í [[her]]i þeirra. * [[1943]] - [[Sundhöll Hafnarfjarðar]] var opnuð. * [[1944]] - Á [[Ísafjarðardjúp]]i veiddist 300 kílógramma [[túnfiskur]] og þóttu það tíðindi. Næstu daga veiddust fjórir aðrir. * [[1945]] - Hafin var bygging húss fyrir [[Þjóðminjasafn Íslands]] við [[Hringbraut]] í [[Reykjavík]] og var það kallað „morgungjöf lýðveldisins til þjóðarinnar“. Húsið var tekið í notkun [[1950]]. * [[1948]] - [[Baldur Möller]] varð skákmeistari [[Norðurlönd|Norðurlanda]], fyrstur [[Ísland|Íslendinga]]. * [[1962]] - Vígt var [[elliheimili]] og stofnaður menningarsjóður á Akureyri til að minnast 100 ára afmælis kaupstaðarréttindanna. * [[1966]] - Síðustu tónleikaferð [[Bítlarnir|Bítlanna]] lauk með tónleikum í [[Candlestick Park]] í [[San Francisco]]. * [[1970]] - Blaðamaðurinn [[Rubén Salazar]] var skotinn til bana af lögreglumanni í mótmælum gegn Víetnamstríðinu í Los Angeles. * [[1970]] - Frumgerð [[McDonnell Douglas DC-10]] flaug í fyrsta skipti. * [[1971]] - Eldur kom upp í kirkjunni á [[Breiðabólstaður á Skógarströnd|Breiðabólstað á Skógarströnd]] vegna gastækja og brann hún algjörlega. Á sama tíma kviknaði í bíl sóknarprestsins. * [[1991]] - Herforinginn [[Michel Aoun]] hélt í útlegð frá [[Líbanon]]. * [[1991]] - [[Boris Jeltsín]] leysti upp og bannaði [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokk Sovétríkjanna]]. * [[1992]] - Kvikmyndin ''[[Svo á jörðu sem á himni]]'' eftir [[Kristín Jóhannesdóttir|Kristínu Jóhannesdóttur]] var frumsýnd. Myndin fjallar um strand franska [[rannsóknarskip]]sins ''[[Pourquoi pas?]]'' * [[1992]] - Tugþúsundir mótmæltu árásum [[nýnasistar|nýnasista]] á flóttamenn og innflytjendur í [[Rostock]] í Þýskalandi. * [[1993]] - [[Listasafnið á Akureyri]] tók til starfa. <onlyinclude> * [[1996]] - Íslenska dagblaðið ''[[Dagur-Tíminn]]'' kom út í fyrsta sinn. * [[1996]] - 141 fórust þegar rússnesk [[Vnukovo Airlines flug 2801]] rakst á fjall við flugvöllinn á [[Spitsbergen]]. * [[1997]] - Yfir 100 manns voru myrt í [[Rais-fjöldamorðin|Rais-fjöldamorðunum]] í Alsír. * [[2002]] - Íslenska teiknimyndin ''[[Litla lirfan ljóta]]'' var frumsýnd. * [[2003]] - Bílasprengja sprakk við mosku í [[Nadjaf]] í Írak með þeim afleiðingum að 95 létust, þar á meðal sjítaklerkurinn [[Mohammad Baqr al Hakim]]. * [[2005]] - [[Fellibylurinn Katrína]] olli yfir 1600 dauðsföllum og gríðarlegri eyðileggingu á suðurströnd [[BNA|Bandaríkjanna]]. * [[2013]] - [[Breska þingið]] hafnaði tillögu um beitingu hervalds í [[Sýrland]]i. * [[2014]] - [[Nornahraun]] hóf að myndast við eldgos í [[Holuhraun]]i norðan Vatnajökuls á Íslandi. * [[2024]] - Fellibylur fór um Suður-[[Japan]] og olli skemmdum og mannskaða.</onlyinclude> == Fædd == * [[1619]] - [[Jean-Baptiste Colbert]], franskur fjármálaráðherra (d. [[1683]]). * [[1632]] - [[John Locke]], enskur heimspekingur (d. [[1704]]). * [[1780]] - [[Jean Auguste Dominique Ingres]], franskur listmálari (d. [[1867]]). * [[1862]] - [[Maurice Maeterlinck]], belgískt leikskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1949]]). * [[1871]] - [[Albert Lebrun]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1950]]). * [[1876]] - [[Charles F. Kettering]], bandarískur uppfinningamaður (d. [[1958]]). * [[1890]] - [[Karl Gústaf Stefánsson]], íslensk-kanadískur skopmyndateiknari (d. [[1966]]). * [[1897]] - [[Gústi Guðsmaður]], íslenskur sjómaður (d. [[1985]]). * [[1915]] - [[Ingrid Bergman]], sænsk leikkona (d. [[1982]]). * [[1920]] - [[Charlie Parker]], bandarískur saxófónleikari (d. [[1955]]). * [[1923]] - [[Richard Attenborough]], breskur heimildarmyndagerðarmaður (d. [[2014]]). * [[1931]] - [[Þorleifur Einarsson]], íslenskur jarðfræðingur (d. [[1999]]). * [[1935]] - [[William Friedkin]], bandariskur leikstjori. * [[1936]] - [[John McCain]], bandarískur þingmaður. * [[1946]] - [[Dímítrís Krístofías]], forseti Kýpur. * [[1958]] - [[Michael Jackson]], bandarískur söngvari (d. [[2009]]). * [[1959]] - [[Ramón Díaz]], argentínskur knattspyrnumaður. * [[1965]] - [[Frances Ruffelle]], ensk söngkona. * [[1970]] - [[Alessandra Negrini]], brasilísk leikkona. * [[1973]] - [[Thomas Tuchel]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1973]] - [[Andrea Ferro]], ítalskur söngvari. * [[1974]] - [[Sigurjón Brink]], íslenskur tónlistarmaður (d. [[2011]]). * [[1977]] - [[Erpur Eyvindarson]], íslenskur rappari. * [[1980]] - [[David Desrosiers]], kanadískur bassaleikari ([[Simple Plan]]). * [[1986]] - [[Lea Michele]], bandarisk leikkona. * [[1990]] - [[Davíð Hildiberg Aðalsteinsson]], sundmaður úr ÍRB. * [[1993]] - [[Liam Payne]], enskur söngvari (d. [[2024]]). == Dáin == * [[1123]] - [[Eysteinn Magnússon (konungur)|Eysteinn Magnússon]], Noregskonungur (f. um [[1088]]). * [[1395]] - [[Albert 3. af Austurríki|Albert 3.]], hertogi af Austurríki (f. [[1349]]). * [[1688]] - [[Stefán Ólafsson (f. 1619)|Stefán Ólafsson]], prestur og skáld í [[Vallanes]]i (f. um 1619). * [[1799]] - [[Píus 6.]] páfi (f. [[1717]]). * [[1804]] - [[Niels Ryberg]], danskur stórkaupmaður (f. [[1725]]). * [[1877]] - [[Brigham Young]], annar spámaður og leiðtogi Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu (f. [[1801]]). * [[1904]] - [[Murad V]], ottómanskur soldán (f. [[1840]]). * [[1946]] - [[Jón Hróbjartsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1877]]). * [[1966]] - [[Sayyid Qutb]], egypskur fræðimaður (f. [[1906]]). * [[1975]] - [[Eámon de Valera]], írskur stjórnmálamaður (f. [[1882]]). * [[1978]] - [[Loftur Guðmundsson (f. 1906)|Loftur Guðmundsson]], íslenskur þýðandi. * [[1982]] - [[Ingrid Bergman]], sænsk leikkona (f. [[1915]]). * [[2004]] - [[Gunnar G. Schram]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1931]]). * [[2011]] - [[David Honeyboy Edwards]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1915]]). * [[2016]] - [[Gene Wilder]], bandarískur leikari (f. [[1933]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] nemuw5wvuohxoujuizpzcrnjt27gdz1 1977208 1977207 2026-09-01T21:39:56Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977208 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''29. ágúst''' er 241. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (242. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 124 dagar eru eftir af árinu. Dagurinn er kallaður [[höfuðdagur]], vegna píslarvættis [[Jóhannes skírari|Jóhannesar skírara]]. Dagurinn er einnig tengdur íslenskri hjátrú, en menn trúðu því að veðurfarið þennan dag héldist næstu þrjár vikur. == Atburðir == * [[1189]] - [[Jóhann landlausi]] gekk að eiga [[Ísabella af Gloucester|Ísabellu af Gloucester]]. * [[1220]] - [[Helgastaðabardagi]] milli Guðmundar Arasonar og Sighvats Sturlusonar og Arnórs Tumasonar hófst. * [[1350]] - Enskur floti sem [[Játvarður 3.]] stýrði sjálfur vann sigur á spænskum flota. * [[1395]] - [[Albert 4. af Austurríki|Albert 4.]] varð hertogi Austurríkis. * [[1484]] - [[Innósentíus 8.]] (Giovanni Battista Cybo) varð páfi. * [[1521]] - [[Tyrkjaveldi|Tyrkir]] náðu [[Belgrad]] á sitt vald. * [[1526]] - [[Bardaginn við Mohács]]: [[Tyrkland|Tyrkneskur]] her undir stjórn [[Suleiman 1.|Suleimans 1.]] soldáns vann sigur á ungverska hernum og [[Loðvík 2. konungur Ungverjalands og Bæheims|Loðvík 2.]] Ungverjalandskonungur féll á undanhaldinu. Suleiman tók [[Búdapest|Buda]] herskildi. * [[1596]] - [[Kristján 4.]] var krýndur en hann varð fullveðja þetta ár. Hann hafði verið Danakonungur frá 1588. * [[1756]] - [[Friðrik mikli]] Prússakonungur gerði innrás í Saxland. * [[1791]] - Skip [[James Cook]], ''[[HMS Endeavor]]'', strandaði á [[Kóralrifið mikla|Kóralrifinu mikla]] undan strönd [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1842]] - [[Nanking-sáttmálinn]] batt enda á fyrra ópíumstríðið í Kína. * [[1862]] - [[Akureyri]] fékk [[kaupstaðarréttindi]] í annað sinn. Fyrstu kaupstaðarréttindin voru veitt [[1786]] um leið og [[Reykjavík]] varð kaupstaður. * [[1905]] - [[Þjóðræðisflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1910]] - [[Matthías Einarsson]], læknir, framkvæmdi fyrsta [[keisaraskurður|keisaraskurð]] á Íslandi, þar sem bæði móðir og barn lifðu, í Reykjavík. * [[1914]] - [[Ráðherra]] gaf út tilskipanir vegna [[Heimsstyrjöldin fyrri|ófriðarins]] í [[Evrópa|Evrópu]] til að tryggja hlutleysi [[Ísland]]s. Íslendingum var bannað að veita ófriðarríkjunum eða ganga í [[her]]i þeirra. * [[1943]] - [[Sundhöll Hafnarfjarðar]] var opnuð. * [[1944]] - Á [[Ísafjarðardjúp]]i veiddist 300 kílógramma [[túnfiskur]] og þóttu það tíðindi. Næstu daga veiddust fjórir aðrir. * [[1945]] - Hafin var bygging húss fyrir [[Þjóðminjasafn Íslands]] við [[Hringbraut]] í [[Reykjavík]] og var það kallað „morgungjöf lýðveldisins til þjóðarinnar“. Húsið var tekið í notkun [[1950]]. * [[1948]] - [[Baldur Möller]] varð skákmeistari [[Norðurlönd|Norðurlanda]], fyrstur [[Ísland|Íslendinga]]. * [[1962]] - Vígt var [[elliheimili]] og stofnaður menningarsjóður á Akureyri til að minnast 100 ára afmælis kaupstaðarréttindanna. * [[1966]] - Síðustu tónleikaferð [[Bítlarnir|Bítlanna]] lauk með tónleikum í [[Candlestick Park]] í [[San Francisco]]. * [[1970]] - Blaðamaðurinn [[Rubén Salazar]] var skotinn til bana af lögreglumanni í mótmælum gegn Víetnamstríðinu í Los Angeles. * [[1970]] - Frumgerð [[McDonnell Douglas DC-10]] flaug í fyrsta skipti. * [[1971]] - Eldur kom upp í kirkjunni á [[Breiðabólstaður á Skógarströnd|Breiðabólstað á Skógarströnd]] vegna gastækja og brann hún algjörlega. Á sama tíma kviknaði í bíl sóknarprestsins. * [[1991]] - Herforinginn [[Michel Aoun]] hélt í útlegð frá [[Líbanon]]. * [[1991]] - [[Boris Jeltsín]] leysti upp og bannaði [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokk Sovétríkjanna]]. * [[1992]] - Kvikmyndin ''[[Svo á jörðu sem á himni]]'' eftir [[Kristín Jóhannesdóttir|Kristínu Jóhannesdóttur]] var frumsýnd. Myndin fjallar um strand franska [[rannsóknarskip]]sins ''[[Pourquoi pas?]]'' * [[1992]] - Tugþúsundir mótmæltu árásum [[nýnasistar|nýnasista]] á flóttamenn og innflytjendur í [[Rostock]] í Þýskalandi. * [[1993]] - [[Listasafnið á Akureyri]] tók til starfa. <onlyinclude> * [[1996]] - Íslenska dagblaðið ''[[Dagur-Tíminn]]'' kom út í fyrsta sinn. * [[1996]] - 141 fórust þegar rússnesk [[Vnukovo Airlines flug 2801]] rakst á fjall við flugvöllinn á [[Spitsbergen]]. * [[1997]] - Yfir 100 manns voru myrt í [[Rais-fjöldamorðin|Rais-fjöldamorðunum]] í Alsír. * [[2002]] - Íslenska teiknimyndin ''[[Litla lirfan ljóta]]'' var frumsýnd. * [[2003]] - Bílasprengja sprakk við mosku í [[Nadjaf]] í Írak með þeim afleiðingum að 95 létust, þar á meðal sjítaklerkurinn [[Mohammad Baqr al Hakim]]. * [[2005]] - [[Fellibylurinn Katrína]] olli yfir 1600 dauðsföllum og gríðarlegri eyðileggingu á suðurströnd [[BNA|Bandaríkjanna]]. * [[2013]] - [[Breska þingið]] hafnaði tillögu um beitingu hervalds í [[Sýrland]]i. * [[2014]] - [[Nornahraun]] hóf að myndast við eldgos í [[Holuhraun]]i norðan Vatnajökuls á Íslandi. * [[2024]] - Fellibylur fór um Suður-[[Japan]] og olli skemmdum og mannskaða.</onlyinclude> == Fædd == * [[1619]] - [[Jean-Baptiste Colbert]], franskur fjármálaráðherra (d. [[1683]]). * [[1632]] - [[John Locke]], enskur heimspekingur (d. [[1704]]). * [[1780]] - [[Jean Auguste Dominique Ingres]], franskur listmálari (d. [[1867]]). * [[1862]] - [[Maurice Maeterlinck]], belgískt leikskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1949]]). * [[1871]] - [[Albert Lebrun]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1950]]). * [[1876]] - [[Charles F. Kettering]], bandarískur uppfinningamaður (d. [[1958]]). * [[1890]] - [[Karl Gústaf Stefánsson]], íslensk-kanadískur skopmyndateiknari (d. [[1966]]). * [[1897]] - [[Gústi Guðsmaður]], íslenskur sjómaður (d. [[1985]]). * [[1915]] - [[Ingrid Bergman]], sænsk leikkona (d. [[1982]]). * [[1920]] - [[Charlie Parker]], bandarískur saxófónleikari (d. [[1955]]). * [[1923]] - [[Richard Attenborough]], breskur heimildarmyndagerðarmaður (d. [[2014]]). * [[1931]] - [[Þorleifur Einarsson]], íslenskur jarðfræðingur (d. [[1999]]). * [[1935]] - [[William Friedkin]], bandarískur leikstjóri. * [[1936]] - [[John McCain]], bandarískur þingmaður (d. [[2018]]). * [[1946]] - [[Dímítrís Krístofías]], forseti Kýpur (d. [[2019]]). * [[1958]] - [[Michael Jackson]], bandarískur söngvari (d. [[2009]]). * [[1965]] - [[Frances Ruffelle]], ensk söngkona. * [[1970]] - [[Alessandra Negrini]], brasilísk leikkona. * [[1973]] - [[Thomas Tuchel]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1973]] - [[Andrea Ferro]], ítalskur söngvari. * [[1974]] - [[Sigurjón Brink]], íslenskur tónlistarmaður (d. [[2011]]). * [[1977]] - [[Erpur Eyvindarson]], íslenskur rappari. * [[1980]] - [[David Desrosiers]], kanadískur bassaleikari ([[Simple Plan]]). * [[1986]] - [[Lea Michele]], bandarísk leikkona. * [[1990]] - [[Davíð Hildiberg Aðalsteinsson]], sundmaður úr ÍRB. * [[1993]] - [[Liam Payne]], enskur söngvari (d. [[2024]]). == Dáin == * [[1123]] - [[Eysteinn Magnússon (konungur)|Eysteinn Magnússon]], Noregskonungur (f. um [[1088]]). * [[1395]] - [[Albert 3. af Austurríki|Albert 3.]], hertogi af Austurríki (f. [[1349]]). * [[1688]] - [[Stefán Ólafsson (f. 1619)|Stefán Ólafsson]], prestur og skáld í [[Vallanes]]i (f. um 1619). * [[1799]] - [[Píus 6.]] páfi (f. [[1717]]). * [[1804]] - [[Niels Ryberg]], danskur stórkaupmaður (f. [[1725]]). * [[1877]] - [[Brigham Young]], annar spámaður og leiðtogi Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu (f. [[1801]]). * [[1904]] - [[Murad V]], ottómanskur soldán (f. [[1840]]). * [[1946]] - [[Jón Hróbjartsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1877]]). * [[1966]] - [[Sayyid Qutb]], egypskur fræðimaður (f. [[1906]]). * [[1975]] - [[Eámon de Valera]], írskur stjórnmálamaður (f. [[1882]]). * [[1978]] - [[Loftur Guðmundsson (f. 1906)|Loftur Guðmundsson]], íslenskur þýðandi. * [[1982]] - [[Ingrid Bergman]], sænsk leikkona (f. [[1915]]). * [[2004]] - [[Gunnar G. Schram]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1931]]). * [[2011]] - [[David Honeyboy Edwards]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1915]]). * [[2016]] - [[Gene Wilder]], bandarískur leikari (f. [[1933]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] ktfaq9qozojmjolkcxcgbgjnpg9u1ni 0 2618 1977210 1766649 2026-09-01T21:41:36Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977210 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|ágúst}} '''31. ágúst''' er 243. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (244. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 122 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1314]] - [[Hákon háleggur]] færði höfuðborg Noregs frá [[Björgvin]] til [[Ósló]]ar og lét reisa [[Akershuskastali|Akershuskastala]]. * [[1422]] - [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]] varð Englandskonungur aðeins níu mánaða gamall. * [[1522]] - Adriano Florensz varð [[Hadríanus 6.]] páfi. * [[1919]] - Myndlistarsýning var opnuð almenningi í [[Barnaskóli Reykjavíkur|barnaskólanum í Reykjavík]]. Var þetta fyrsta slík sýning á Íslandi. 90 verk eftir 15 listamenn voru sýnd. * [[1944]] - [[Íþróttabandalag Reykjavíkur]] var stofnað. * [[1955]] - Langt suðvestur í hafi, um 100 mílur út af [[Reykjanes]]i, sáust [[Borgarísjaki|borgarísjakar]] á reki og þóttu þeir vera á óvenjulegum stað. * [[1958]] - Bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus]]'' sigldi undir Norðurheimskautið. * [[1974]] - [[Kanasjónvarpið]] lagði niður gamlan sjónvarpssendi og sendi eftir það út um kapal. * [[1978]] - Líbanski trúarleiðtoginn [[Musa al-Sadr]] hvarf sporlaust í Líbýu. * [[1980]] - Á [[Fljótsdalshérað]]i fannst [[Miðhúsasilfrið|silfursjóður]] mikill, talinn frá [[landnámsöld]]. Löngu síðar spunnust miklar deilur um aldur sjóðsins. * [[1980]] - Pólska stjórnin gaf eftir og heimilaði stofnun [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstöðu]], fyrstu frjálsu verkalýðssamtakanna í [[Sovétblokkin]]ni. * [[1981]] - Tuttugu slösuðust þegar sprengja sprakk á [[Ramsteinherstöðin]]ni í Vestur-Þýskalandi. * [[1984]] - Finnskt skip strandaði í [[Kverkin]]ni í [[Eystrasalt]]i. 150-200 tonn af olíu láku út og ullu miklu tjóni á lífríkinu við strendur hafsins. * [[1985]] - Bandaríski fjöldamorðinginn [[Richard Ramirez]] var handtekinn í Los Angeles. * [[1986]] - Sovéska farþegaskipið ''[[Admiral Nakimov]]'' rakst á flutningaskip í Svartahafi og sökk nær samstundis. 398 manns fórust. * [[1986]] - Flutningaskipið ''[[Khian Sea]]'' lagði úr höfn í [[Philadelphia]] með 14.000 tonn af eitruðum úrgangi. Skipið sigldi síðan um höfin í leit að stað til að kasta úrganginum sem varð á endanum við [[Haítí]]. * [[1987]] - Léttlestarkerfið [[Docklands Light Railway]] var opnað í London. * [[1987]] - Sjöunda hljómplata [[Michael Jackson]], ''[[Bad (hljómplata)|Bad]]'', kom út. * [[1991]] - [[Kirgisistan]] og [[Úsbekistan]] lýstu yfir sjálfstæði frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. * [[1991]] - Fjöldaslagsmál brutust út í [[Brumunddal]] í Noregi þegar leiðtogi hreyfingar gegn innflytjendum, [[Arne Myrdal]], hélt þar ræðu. * [[1992]] - Stærsta og íburðarmesta skemmtiferðaskip, sem lagst hafði við bryggju í Reykjavík var bundið í Sundahöfn. Þetta var ''[[Crystal Harmony]]'', 240 metra langt skip. Það kom aftur tveimur árum síðar. * [[1994]] - Lengsta skák í skáksögu Íslands var til lykta leidd með jafntefli eftir 183 leiki. [[Jóhann Hjartarson]] og Jón Garðar Viðarsson tefldu á [[Skákþing Íslands|Skákþingi Íslands]] í Vestmannaeyjum. * [[1994]] - [[Írski lýðveldisherinn]] tilkynnti að öllum herðnaðaraðgerðum yrði hætt. * [[1994]] - [[Rússneski herinn]] hvarf frá [[Eistland]]i og [[Lettland]]i. * [[1996]] - [[Fyrra Téténíustríðið|Fyrra Téténíustríðinu]] lauk með vopnahléi. * [[1997]] - [[Díana prinsessa]] af Wales og [[Dodi Al-Fayed]] létust í bílslysi í París. <onlyinclude> * [[2001]] - [[Heimsráðstefna gegn kynþáttahyggju]] hófst í Durban í Suður-Afríku. * [[2004]] - 16 létust í sjálfsmorðssprengjuárás á vegum [[Hamas]] í Ísrael. * [[2004]] - 10 létust í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Moskva|Moskvu]]. * [[2005]] - Fríverslunarsamningur milli Íslands og Færeyja, [[Hoyvíkursamningurinn]], var undirritaður í Færeyjum. * [[2005]] - 953 létust í troðningi á [[Al-Aaimmah-brúin|Al-Aaimmah-brúnni]] í Bagdad. * [[2006]] - Málverkið ''[[Ópið]]'' eftir [[Edvard Munch]] fannst í Osló. Því hafði verið rænt 2 árum fyrr. * [[2008]] - Danska dagblaðið ''[[Nyhedsavisen]]'' lagði upp laupana. * [[2012]] - Armenía sleit stjórnmálatengsl við Ungverjaland eftir framsal og síðan náðun [[Ramil Safarov]] í Aserbaísjan sem var ákærður fyrir morð á armenskum hermanni. * [[2016]] - [[Brasilíuþing]] samþykkti vantraust á forseta landsins, [[Dilma Rousseff]].</onlyinclude> == Fædd == * [[12]] - [[Caligúla]], keisari Rómaveldis (d. [[41]]). * [[161]] - [[Commodus]], keisari Rómaveldis (d. [[192]]). * [[1559]] - [[Oddur Einarsson]], biskup í Skálholti (d. [[1630]]). * [[1569]] - [[Jahangir]] Mógúlkeisari (d. [[1627]]). * [[1716]] - [[Björn Markússon]], íslenskur lögmaður sunnan og austan (d. [[1791]]). * [[1728]] - [[Jón Eiríksson]], lögfræðingur og konferensráð (d. [[1787]]). * [[1834]] - [[Lárus Sveinbjörnsson]], íslenskur sýslumaður og þingmaður (d. [[1910]]). * [[1843]] - [[Georg von Hertling]], bæverskur stjórnmálamaður (d. [[1919]]). * [[1870]] - [[Maria Montessori]], ítalskur uppeldisfræðingur (d. [[1952]]). * [[1879]] - [[Yoshihito]], keisari Japans (d. [[1926]]). * [[1880]] - [[Vilhelmína Hollandsdrottning]] (d. [[1962]]). * [[1924]] - [[Buddy Hackett]], bandarískur leikari og uppistandari (d. [[2003]]). * [[1940]] - [[Jóhannes Jónsson]], kaupmaður og athafnamaður, kenndur við Bónus (d. [[2013]]). * [[1945]] - [[Van Morrison]], norður-írskur söngvari og lagahöfundur. * [[1948]] - [[Páll Dagbjartsson]], íslenskur skólastjóri og stjórnmálamaður. * [[1949]] - [[Richard Gere]], bandarískur leikari. * [[1953]] - [[Olga Guðrún Árnadóttir]], íslenskur rithöfundur. * [[1956]] - [[Tsai Ing-wen]], forseti Taívan. * [[1960]] - [[Hassan Nasrallah]], líbanskur aðalritari Hezbollah-samtakanna (d. [[2024]]). * [[1968]] - [[Sigrún Sól Ólafsdóttir]], íslensk leikkona. * [[1969]] - [[Jonathan LaPaglia]], ástralskur leikari. * [[1970]] - [[Deborah Gibson]], bandarísk söngkona. * [[1971]] - [[Junior Jack]], ítalskur tónlistarmaður. * [[1971]] - [[Sean Gibson]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[1972]] - [[Ingibjörg Stefánsdóttir]], íslensk söngkona. * [[1981]] - [[Örn Arnarson]], íslenskur sundmaður. * [[1985]] - [[Múhameð bin Salman]], krónprins Sádi-Arabíu. * [[1987]] - [[Anton Sigurðsson]], íslenskur leikstjóri. == Dáin == * [[1324]] - [[Hinrik 2. Jerúsalemkonungur|Hinrik 2.]] af Jerúsalem (f. [[1271]]). * [[1422]] - [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]], konungur Englands (f. [[1387]]). * [[1528]] - [[Matthias Grünewald]], þýskur listmálari (f. [[1470]]). * [[1654]] - [[Ole Worm]], danskur læknir og fornfræðingur (f. [[1588]]). * [[1724]] - [[Loðvík 1. Spánarkonungur]] (f. [[1707]]). * [[1805]] - [[Steinunn Sveinsdóttir]], íslenskur morðingi (f. [[1767]]). * [[1867]] - [[Charles Baudelaire]], franskt skáld (f. [[1821]]). * [[1919]] - [[Jóhann Sigurjónsson]], íslenskt skáld (f. [[1880]]). * [[1920]] - [[Wilhelm Wundt]], þýskur sálfræðingur (f. [[1832]]). * [[1945]] - [[Stefan Banach]], pólskur stærðfræðingur (f. [[1892]]). * [[1953]] - [[Olga Guðrún Árnadóttir]], íslenskur rithöfundur. * [[1969]] - [[Rocky Marciano]], bandarískur boxari (f. [[1923]]). * [[1973]] - [[John Ford]], bandarískur kvikmyndaleikstjóri (f. [[1894]]). * [[1981]] - [[Karólína Guðmundsdóttir]], íslenskur vefari (f. [[1897]]). * [[1986]] - [[Urho Kekkonen]], Finnlandsforseti (f. [[1900]]) * [[1997]] - [[Díana prinsessa]] af [[Wales]] (f. [[1961]]). * [[2002]] - [[Guðmunda Andrésdóttir]], íslensk myndlistarkona (f. [[1922]]). * [[2005]] - [[Józef Rotblat]], pólskur eðlisfræðingur (f. [[1908]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Ágúst]] 44peebu9pir6s9yeq4f4wu704vzveqq 0 2619 1977205 1756935 2026-09-01T21:36:46Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977205 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''1. september''' er 244. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (245. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 121 dagur er eftir af árinu. == Atburðir == * [[1181]] - [[Lúsíus 3.]] varð páfi. * [[1189]] - [[Ríkharður ljónshjarta]] var krýndur konungur Englands. * [[1271]] - [[Gregoríus 10.]] varð páfi og lauk þar með þriggja ára deilum um hver skyldi taka við eftir dauða [[Klemens 4.]]. * [[1347]] - [[Svarti dauði]] barst til [[Marseille]] í [[Frakkland]]i. * [[1436]] - [[Engelbrektsuppreisnin]]ni lauk og [[Eiríkur af Pommern]] varð aftur viðurkenndur sem [[konungur Svíþjóðar]]. * [[1631]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: [[Svíþjóð]] gerði bandalag við [[Saxland]]. * [[1670]] - Réttarhöld hófust yfir [[William Penn]] og [[William Mead]] í London. * [[1870]] - [[Orrustan við Sedan|Orrustunni við Sedan]] lauk með sigri [[Prússland|Prússa]] á [[Frakkland|Frökkum]]. * [[1892]] - Fyrsti leikur [[Liverpool FC]] á [[Anfield]] fór fram. * [[1901]] - [[Oddur Björnsson]] stofnaði prentsmiðju sína í [[Aðalstræti (Akureyri)|Aðalstræti]] 17 á [[Akureyri]]. * [[1910]] - Fyrstu [[Gaslýsing|gasljósin]] við götur í [[Reykjavík]] voru tendruð, knúð af [[Gasstöð Reykjavíkur]], og þusti fólk út á götur með blöð og bækur til þess að athuga hvort lesbjart væri við ljósin. * [[1910]] - [[Vífilsstaðaspítali]] var opnaður. * [[1910]] - Brasilíska íþróttafélagið [[Sport Club Corinthians Paulista]] var stofnað í [[São Paulo]]. * [[1923]] - Geysiharður [[jarðskjálfti]], 7.9 á Richter, skók [[Tokyo]] og [[Yokohama]] í Japan. Um 140.000 manns létust í skjálftanum og miklum eldsvoða sem fylgdi í kjölfar hans. * [[1930]] - Í Reykjavík hófu bæði kvikmyndahúsin sýningu talmynda. Í [[Gamla bíó]]i var sýnd ''Holliwood-revían'' og í [[Nýja bíó]]i var það ''Sonny Boy''. Voru sýningar fjölsóttar, en fæstir skildu hvað sagt var. * [[1939]] - [[Síðari heimsstyrjöldin]]: [[Þýskaland|Þjóðverjar]] réðust inn í [[Pólland]]. * [[1951]] - [[ANZUS]]-varnarsamningurinn var gerður milli Ástralíu, Nýja-Sjálands og Bandaríkjanna. * [[1958]] - [[Fiskveiðilögsaga Íslands]] var færð út í tólf [[Sjómíla|sjómílur]] en var áður fjórar. Bretar [[Þorskastríð|mótmæltu harkalega]] og lauk þeim deilum með samkomulagi í mars [[1961]]. * [[1966]] - [[Norræni menningarsjóðurinn]] var stofnaður af [[Norðurlandaráð]]i. * [[1971]] - Bann við [[hundahald]]i gekk í gildi í [[Reykjavík]]. Þrettán árum síðar var hundahald leyft með skilyrðum. * [[1972]] - [[Fiskveiðilögsaga Íslands]] var færð úr tólf mílum í fimmtíu og mótmæltu [[Bretland|Bretar]] [[Þorskastríð|á sama veg og fyrr]] og reyndu fiskveiðar undir herskipavernd. Samkomulag var gert haustið [[1973]]. * [[1972]] - [[Bobby Fischer]] sigraði [[Boris Spasskí]] í „[[einvígi aldarinnar]]“ í [[Reykjavík]] með 12,5 [[vinningur|vinningum]] gegn 8,5. * [[1975]] - [[Concorde]]-þota fór fyrst flugvéla fjórum sinnum yfir [[Atlantshaf]]ið á einum degi. * [[1976]] - Annar [[ebóla]]faraldur hófst í Saír. * [[1978]] - [[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar|Seinni ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar]] tók við völdum. Að henni stóðu [[Framsóknarflokkurinn]], [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Alþýðubandalagið]]. Þessi stjórn sat í rúmt ár. * [[1978]] - Matvælafyrirtækið [[Sómi (fyrirtæki)|Sómi]] var stofnað í Kópavogi. * [[1979]] - Bandaríska geimfarið ''[[Pioneer 11]]'' komst fyrst allra geimfara í návígi við [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]]. * [[1983]] - Farþegaþotan [[Korean Air Lines-flug 007]] var skotin niður í sovéskri lofthelgi. 269 voru um borð, þar á meðal bandaríski þingmaðurinn [[Larry McDonald]]. * [[1984]] - [[Verkmenntaskólinn á Akureyri]] var settur í fyrsta skipti. * [[1984]] - 1492 fórust á Filippseyjum þegar [[Ike (fellibylur)|fellibylurinn Ike]] gekk yfir þær. * [[1985]] - Flakið af ''[[Titanic]]'' fannst á 3800 metra dýpi í fransk-bandarískum leiðangri undir stjórn [[Robert Ballard]] og [[Jean-Louis Michel]]. * [[1986]] - [[Vísinda- og tækniskóli Jórdaníu]] var stofnaður. * [[1988]] - Fyrsta kona sem gegndi [[embætti]] [[ráðuneyti]]sstjóra tók til starfa sem slík. Var það [[Berglind Ásgeirsdóttir]], þá 33 ára gömul. * [[1990]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi hóf opinbera heimsókn sína til Tansaníu, Búrúndí, Rúanda og Fílabeinsstrandarinnar. * [[1990]] - Neðanjarðarlestarstöðin við [[Unter den Linden]] í [[Berlín]] var opnuð á ný eftir 29 ár. * [[1992]] - Lögreglan í Peking handtók [[Shen Tong]] fyrir að hafa átt þátt í að skipuleggja [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]]. * [[1996]] - Ný norsk ríkissjónvarpsstöð, [[NRK2]], hóf reglulegar útsendingar. * [[1998]] - [[Kio Briggs]] var handtekinn í Leifsstöð með yfir 2000 e-töflur í farangri sínum. <onlyinclude> * [[2002]] - [[Heyrnleysingjaskólinn]] sameinaðist [[Hlíðaskóli|Hlíðaskóla]]. * [[2004]] - Hryðjuverkamenn tóku skólabörn í gíslingu í [[Beslan]] í [[Rússland]]i. Skömmu síðar réðst herinn til inngöngu í skólann og kostaði sú aðgerð fjöldamörg mannslíf. * [[2004]] - [[Norðurlandasamningur um almannatryggingar]] tók gildi. * [[2006]] - [[Hannes Hlífar Stefánsson]], stórmeistari, sigraði [[Héðinn Steingrímsson|Héðin Steingrímsson]] í einvígi um Íslandsmeistaratitil í skák. Með því setti hann tvö met: Hann varð Íslandsmeistari í áttunda sinn, en enginn hafði áður unnið þann titil svo oft; Einnig varð hann Íslandsmeistari í sjötta sinn í röð og var það líka met. * [[2009]] - Útvarpsstöðin [[K100|Kaninn]] hóf útsendingar á Íslandi. * [[2010]] - 30 létust og 250 særðust í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Lahore]] í Pakistan. * [[2010]] - 6 mótmælendur í mótmælum gegn háu matarverði í [[Mósambík]] voru skotnir til bana af lögreglu. * [[2010]] - [[Barack Obama]] lýsti því yfir að [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] væri lokið. * [[2016]] - Beint flug milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Kúba|Kúbu]] hófst að nýju eftir hálfrar aldar hlé. * [[2017]] - Starfsemi kísiliðjunnar [[United Silicon]] í Helguvík var stöðvuð af [[Umhverfisstofnun]]. * [[2019]] - Fellibylurinn [[Dorian (fellibylur)|Dorian]] gekk á land á Bahamaeyjum þar sem 43 fórust.</onlyinclude> == Fædd == * [[1525]] - [[Christoffer Valkendorf]], danskur embættismaður (d. [[1601]]). * [[1593]] - [[Torsten Stålhandske]], finnskur herforingi (d. [[1644]]). * [[1611]] - [[William Cartwright]], enskt leikskáld og predikari (d. [[1943]]). * [[1711]] - [[Vilhjálmur 4. af Óraníu]] (d. [[1751]]). * [[1867]] - [[Geir Sæmundsson]], íslenskur prestur (d. [[1927]]). * [[1875]] - [[Edgar Rice Burroughs]], bandarískur rithöfundur (d. [[1950]]). * [[1899]] - [[Vilhjálmur Þór]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1972]]). * [[1900]] - [[Pedro Cea]], úrúgvæskur knattspyrnumaður og þjálfari (d. [[1970]]). * [[1904]] - [[Guðmundur Böðvarsson]], íslenskt skáld og þýðandi (d. [[1974]]). * [[1923]] - [[Rocky Marciano]], bandarískur boxari (d. [[1969]]). * [[1926]] - [[Stanley Cavell]], bandariskur heimspekingur (d. [[2018]]). * [[1930]] - [[Michel Serres]], franskur heimspekingur. * [[1934]] - [[Ketill Larsen]], íslenskur leikari (d. [[2018]]). * [[1939]] - [[Lily Tomlin]], bandarísk leikkona. * [[1942]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur. * [[1945]] - [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], forseti Jemen. * [[1943]] - [[Harald G. Haraldsson]], íslenskur leikari. * [[1957]] - [[Gloria Estefan]], kúbversk-bandarísk söngkona. * [[1960]] - [[Brynjar Þór Níelsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1988]] - [[Sigurjón Friðbjörn Björnsson]], íslenskur handknattleiksmaður. == Dáin == * [[1159]] - [[Hadríanus 4.]] páfi (f. um 1100). * [[1198]] - [[Dulce af Aragon|Dulce]], drottning Portúgals, kona [[Sancho 1. Portúgalskonungur|Sanchos 1.]] Portúgalskonungs (f. [[1160]]). * [[1235]] - [[Þorvaldur Gissurarson]], kanoki í Viðeyjarklaustri (f. [[1155]]). * [[1557]] - [[Jacques Cartier]], franskur landkönnuður (f. [[1491]]). * [[1648]] - [[Marin Mersenne]], franskur munkur, stærðfræðingur og heimspekingur (f. [[1588]]). * [[1687]] - [[Henry More]], enskur heimspekingur (f. [[1614]]). * [[1715]] - [[Loðvík 14.]] Frakkakonungur (f. [[1638]]). * [[1932]] - [[Jóhann Jónsson]], íslenskur rithöfundur og skáld (f. [[1896]]). * [[1970]] - [[François Mauriac]], franskur rithöfundur (f. [[1885]]). * [[1981]] - [[Albert Speer]], þýskur arkitekt (f. [[1905]]). * [[1990]] - [[Geir Hallgrímsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[1991]] - [[Hannibal Valdimarsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1903]]). * [[1992]] - [[Árni Böðvarsson]], íslenskur málfræðingur (f. [[1924]]). * [[2004]] - [[Sidney Morgenbesser]], bandarískur heimspekingur (f. [[1921]]). * [[2018]] - [[Margit Sandemo]], norsk-sænskur rithöfundur (f. [[1924]]). == {{hátíðisdagar}} == {{commonscat|1 September}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] 1vf1cy1reh5s3b9pkzwvg374ecj66tm 0 2649 1977219 1930518 2026-09-01T21:49:23Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977219 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''27. september''' er 270. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (271. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 95 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1264]] - [[Þórður Andrésson]], goðorðsmaður á Völlum á [[Rangárvellir|Rangárvöllum]], var veginn af mönnum [[Gissur Þorvaldsson|Gissurar Þorvaldssonar]], jarls. Þórður var eftir dauða sinn nefndur síðasti [[Oddaverjar|Oddaverjinn]]. * [[1290]] - [[Jarðskjálfti]] í [[Hebei]]-héraði í [[Kína]]; talið að um 100.000 manns hafi farist. * [[1529]] - [[Umsátrið um Vínarborg]] hófst. Það var fyrsta tilraun Suleimans 1. til að ná borginni á sitt vald. * [[1540]] - [[Jesúítareglan]], sem Ignatius Loyola hafði stofnað 1534, fékk viðurkenningu páfa. * [[1590]] - [[Úrbanus 7.]] páfi dó aðeins 13 dögum eftir að hann var kjörinn páfi og hefur enginn páfi setið skemur í embætti. * [[1633]] - Svíar biðu ósigur í [[orrustan við Steinau|orrustunni við Steinau]]. * [[1821]] - [[Mexíkó]] fékk sjálfstæði. * [[1825]] - Fyrsta [[járnbraut]]in opnaði milli Stockton og Darlington á Englandi. * [[1887]] - Flóð í [[Gulafljót]]i í Kína hófst. Á endanum létust 1-2 milljónir af völdum þess. * [[1922]] - Fyrsta [[Íslensk króna|íslenska myntin]] fór í dreifingu í Reykjavík. Voru það 10 aura og 25 aura peningar. Krónupeningur var ekki sleginn fyrr en 1925. * [[1922]] - [[Konstantín 1. Grikklandskonungur]] sagði af sér og elsti sonur hans, [[Georg 2. Grikkjakonungur|Georg 2.]], tók við krúnunni. * [[1941]] - [[Menningar- og minningarsjóður kvenna]] var stofnaður á Íslandi. * [[1945]] - [[Alþjóðabankinn]] var stofnaður. * [[1958]] - Í [[Hlíðarendakot]]i í Fljótshlíð var reist minnismerki um [[Þorsteinn Erlingsson|Þorstein Erlingsson]] á aldarafmæli hans. * [[1963]] - Kona á leið frá Akureyri til Reykjavíkur varð milljónasti farþegi [[Flugfélag Íslands|Flugfélags Íslands]]. * [[1964]] - [[Warren-nefndin]] gaf út skýrslu sína um morðið á [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta og komst að þeirri niðurstöðu að [[Lee Harvey Oswald]] hefði verið einn að verki. * [[1966]] - Rússneska skemmtiferðaskipið ''[[Baltika (skemmtiferðaskip)|Baltika]]'' lagði upp í mjög umtalaða ferð frá Reykjavík til Svartahafs með 421 farþega. * [[1969]] - [[Dýrahringsmorðinginn]] stakk tvö ungmenni við Lake Berryessa í Kaliforníu. Annað þeirra lifði árásina af. * [[1970]] - [[Richard Nixon]] fór í opinbera heimsókn til Evrópu og heimsótti Ítalíu, Júgóslavíu, Spán, Bretland og Írland. * 1970 - [[Hussein Jórdaníukonungur]] neyddist til að undirrita samkomulag við Palestínumenn á fundi Arababandalagsins. * [[1973]] - Sovétmenn sendu ''[[Sojús 12]]'' á loft, fyrsta mannaða geimfarið frá ''[[Sojús 11]]''-slysinu 1971. * [[1978]] - [[August Sabbe]], síðasti [[Skógarbræður|Skógarbróðirinn]] í Eistlandi, drukknaði á flótta undan [[KGB]]. * [[1981]] - [[Pétur Sigurgeirsson]], 62 ára prestur og vígslubiskup var settur í embætti biskups yfir [[Ísland]]i. * 1981 - [[Háhraðalest]] [[TGV]] hóf ferðir milli Parísar og Lyon í Frakklandi. * [[1983]] - Tilkynnt var um tilurð [[GNU]]-verkefnisins með skeyti sem sent var á [[Usenet]]-fréttahópa. * [[1987]] - Þjóðernissinnaði íhaldsflokkurinn [[Magyar Demokrata Fórum]] var stofnaður í Ungverjalandi. * [[1993]] - [[Blóðbaðið í Sukumi]] hófst þegar borgin féll í hendur [[Abkasía|abkasískra]] aðskilnaðarsinna. * [[1995]] - Hópur málaliða undir stjórn [[Bob Denard]] framdi valdarán á [[Kómoreyjar|Kómoreyjum]] og náðu forsetanum, [[Said Mohammed Djohor]], á sitt vald. * [[1996]] - [[Talíbanar]] í [[Afganistan]] náðu höfuðborginni [[Kabúl]] á sitt vald eftir að hafa hrakið forsetann [[Burhanuddin Rabbani]] úr landi og tekið leiðtogann [[Mohammad Najibullah]] af lífi. * [[1998]] - Fyrirtækið [[Google]] var stofnað. * [[2001]] - [[Blóðbaðið í Zug]]: Friedrich Leibacher myrti 14 og framdi síðan sjálfsmorð í [[Zug]] í Sviss. * [[2002]] - ''Skálinn'', viðbygging við [[Alþingi]]shúsið, var vígður. * [[2002]] - [[Austur-Tímor]] gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. * [[2003]] - [[Geimferðastofnun Evrópu]] skaut [[SMART-1]]-gervihnettinum á braut um Tunglið. <onlyinclude> * [[2008]] - Kínverski geimfarinn [[Zhai Zhi Gang]] fór fyrstur Kínverja í geimgöngu. * [[2009]] - Pólski leikstjórinn [[Roman Polański]] var handtekinn í Sviss. * [[2014]] - 63 fórust þegar eldfjallið [[Ontake]] á Japan hóf að gjósa. * [[2017]] - Ákveðið var að konur fengju leyfi til að aka bíl í [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]]. * [[2019]] - 4 milljónir tóku þátt í [[loftslagsverkfall]]i um allan heim. [[Greta Thunberg]] og [[Justin Trudeau]] leiddu mótmælagöngu í Kanada með 400.000 þátttakendum. * [[2022]] - Fellibylurinn [[Ian (fellibylur)|Ian]] gekk á land á Kúbu og Bandaríkjunum og olli dauða 157 manna. * [[2024]] - Fellibylurinn [[Helene (fellibylur)|Helene]] fór um suðausturhluta Bandaríkjanna og olli flóðum, eyðileggingu, og miklu manntjóni. * 2024 - [[Hassan Nasrallah]], leiðtogi [[Hezbollah]]-samtakanna í Líbanon, var ráðinn af dögum í loftárás Ísraelshers á [[Beirút]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1389]] - [[Cosimo de Medici]], ítalskur aðalsmaður og listvinur (d. [[1464]]). * [[1601]] - [[Loðvík 13.]] Frakkakonungur (d. [[1643]]). * [[1722]] - [[Samuel Adams]], bandarískur stjórnmálamaður (d. [[1803]]). * [[1748]] - [[Carl Pontoppidan]], norskur kaupmaður (d. [[1822]]). * [[1840]] - [[Thomas Nast]], bandarískur skopmyndateiknari (d. [[1902]]). * [[1856]] - [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir]], íslenskur ritstjóri og kvenréttindafrömuður (d. [[1940]]). * [[1871]] - [[Grazia Deledda]], ítalskur rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun]]ahafi (d. [[1936]]). * [[1924]] - [[Ernest Becker]], bandarískur mannfræðingur (d. [[1974]]). * [[1934]] - [[Wilford Brimley]], bandarískur leikari (d. [[2020]]). * [[1946]] - [[Nikos Anastasiades]], forseti Kýpur. * [[1947]] - [[Meat Loaf|Marvin Lee Aday]], bandarískur söngvari (Meat Loaf) (d. [[2022]]). * 1947 - [[Jón Steinar Gunnlaugsson]], íslenskur [[hæstaréttardómari]]. * [[1960]] - [[Guðrún Nordal]], íslenskufræðingur. * [[1966]] - [[Sigurður Jónsson (f. 1966)|Sigurður Jónsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1968]] - [[Mari Kiviniemi]], finnskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra. * [[1972]] - [[Gwyneth Paltrow]], bandarísk leikkona. * [[1976]] - [[Francesco Totti]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1983]] - [[Þorvaldur Davíð Kristjánsson]], íslenskur leikari. * [[1984]] - [[Avril Lavigne]], kanadisk söngkona. * [[1988]] - [[Guðný Björk Óðinsdóttir]], íslensk knattspyrnukona. * 1988 - [[Hjörtur Logi Valgarðsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1992]] - [[Granit Xhaka]], svissneskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1249]] - [[Raymond 8. af Toulouse|Raymond 8.]], greifi af Toulouse (f. [[1197]]). * [[1264]] - [[Þórður Andrésson]], íslenskur goðorðsmaður. * [[1359]] - [[Jóhann mildi af Holtsetalandi|Jóhann mildi]], greifi af Holtsetalandi (f. um [[1297]]). * [[1590]] - [[Úrbanus 7.]] páfi (f. [[1521]]). * [[1651]] - [[Maxímilían 1. af Bæjaralandi|Maximilían 1.]], kjörfursti af Bæjaralandi (f. [[1573]]). * [[1700]] - [[Innósentíus 12.]], páfi (f. [[1615]]). * [[1917]] - [[Edgar Degas]], franskur listmálari (f. [[1834]]). * [[1960]] - [[Sylvia Pankhurst]], ensk súffragetta (f. [[1882]]). * [[1960]] - [[Karl Ísfeld]], íslenskur þýðandi (f. [[1906]]). * [[1965]] - [[Clara Bow]], bandarisk leikkona (f. [[1905]]). * [[1996]] - [[Mohammad Najibullah]], forseti Afganistan (f. [[1947]]). * [[2023]] - [[Michael Gambon]], írsk-breskur leikari (f. [[1940]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] dnu6dsccsd20636l8mj3b5fth5mhoff 0 2650 1977220 1769596 2026-09-01T21:50:14Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977220 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''28. september''' er 271. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (272. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 94 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1066]] - [[Vilhjálmur sigursæli]] lenti með flota sinn í [[England]]i og hóf þar með [[Landvinningar Normanna á Englandi|landvinninga Normanna]]. * [[1106]] - [[Hinrik 1. Englandskonungur]] háði orrustu við bróður sinn [[Róbert stuttsokkur|Róbert]], hertoga af Normandí, í þorpinu Tinchebray. * [[1238]] - [[Jakob 1. Aragóníukonungur|Jakob 1.]], konungur [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]], náði borginni [[València|Valensíu]] úr höndum [[Márar|Mára]]. * [[1322]] - [[Orrustan við Mühldorf]] í [[Bæjaraland]]i á milli Bæverja undir forystu [[Lúðvík 4. keisari|Lúðvíks]] af Wittelsbach (síðar keisara) og [[Austurríki]]smanna undir forystu [[Friðrik fagri af Habsborg|Friðriks fagra]] af Habsborg, en þeir höfðu báðir verið kjörnir konungar Þýskalands [[1314]]. Orrustan var síðasta stórorrustan í Evrópu á miðöldum þar sem [[skotvopn]] komu ekki við sögu. * [[1362]] - [[Úrbanus 5.]] (Guillaume Grimoard) varð páfi. * [[1448]] - [[Kristján 1.]] var hylltur konungur Danmerkur. Þar með tók [[Aldinborgarætt]] við völdum. * [[1497]] - [[Hans Danakonungur|Hans]] konungur vann sigur á [[Sten Sture eldri]] og Dalakörlum í orrustunni við Rotebro. * [[1542]] - [[Juan Rodríguez Cabrillo]] kom í [[San Diego]]-flóa og nefndi hann ''San Miguel-flóa''. * [[1823]] - Annibale Sermattei della Genga varð [[Leó 12.]] páfi. * [[1930]] - [[Elliheimili]]ð [[Grund, dvalar- og hjúkrunarheimili|Grund]] í [[Reykjavík]] var vígt. * [[1943]] - [[Haraldur Böðvarsson]], útgerðarmaður á [[Akranes]]i, og kona hans gáfu Akraneskaupstað [[Bíóhöllin (Akranesi)|Bíóhöllina]] og skyldi tekjum af henni varið til menningarmála. * [[1958]] - 79,2% kjósenda í [[Frakkland]]i samþykktu nýja stjórnarskrá í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] sem markar upphaf [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]] í [[saga Frakklands|sögu Frakklands]]. * [[1967]] - Fyrsti sjúklingurinn lagðist inn á [[Borgarspítalinn|Borgarspítalann]]. * [[1968]] - Við [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] var sett upp [[höggmynd]]in ''Öldugjálfur'' eftir [[Ásmundur Sveinsson|Ásmund Sveinsson]], sem [[Reykjavík]]urborg gaf skólanum. * [[1969]] - Brot úr [[Murchison-loftsteinninn|Murchison-loftsteininum]] féllu til jarðar í [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1970]] - Við lát [[Gamal Abdel Nasser]]s tók varaforsetinn, [[Anwar Sadat]], við völdum í Egyptalandi. * [[1976]] - [[Stevie Wonder]] gaf út metsöluplötuna ''[[Songs in the Key of Life]]''. * [[1985]] - [[Uppþotin í Brixton 1985]] hófust þegar lögreglan skaut móður grunaðs manns til bana. * [[1987]] - Önnur leikna þáttaröð [[Star Trek]]-þáttanna, ''[[Star Trek: Næsta kynslóð]]'', hóf göngu sína í Bandaríkjunum. * [[1988]] - [[Önnur ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar]] tók við völdum. * [[1988]] - Á [[Ísafjörður|Ísafirði]] var afhjúpaður minnisvarði um [[Ragnar H. Ragnar]], tónskáld og skólastjóra Tónlistarskóla Ísafjarðar. Ragnar hefði orðið níræður þennan dag. * [[1991]] - Stofnað var landssamband björgunarsveita á Íslandi og hlaut nafnið [[Landsbjörg]]. * [[1994]] - Bílaferjan MS ''[[Estonia (ferja)|Estonia]]'' sökk í [[Eystrasalt]]i með þeim afleiðingum að 852 létust. * [[1994]] - [[Gíslatakan í Torp]]: Tveir sænskir ræningjar tóku fjóra gísla á [[Sandefjord-flugvöllur|Sandefjord-flugvelli]] í Noregi. Einn ræningjanna var skotinn til bana af lögreglu. * [[1995]] - [[Króatíuher]] myrti níu aldraða [[Króatíuserbar|Króatíuserba]] í þorpinu [[Varivode]]. * [[1997]] - [[Estonia-minnisvarðinn]] um fórnarlömb ''Estonia''-slyssins var vígður í Stokkhólmi. * [[1998]] - [[Sósíaldemókratar (Þýskalandi)|Sósíaldemókratar]] sigruðu þingkosningar í Þýskalandi. [[Gerhard Schröder]] varð kanslari. * [[2000]] - Ísraelski stjórnarandstöðuleiðtoginn [[Ariel Sharon]] heimsótti [[Musterisfjallið]]. [[Al-Aqsa-uppreisnin]] hófst. * [[2000]] - Danir höfnuðu því í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka upp [[evra|evru]] með naumum meirihluta. * [[2004]] - [[Olíuverð]] náði yfir 50 dali á tunnu í fyrsta sinn frá upphafi 9. áratugarins. * [[2004]] - Yfir 3000 fórust þegar fjórir fellibylir gengu yfir [[Karíbahaf]] og suðurhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. * [[2006]] - Lokað var fyrir hjáveitugöng [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkastíflu]] og myndun [[Hálslón]]s hófst. * [[2006]] - [[María Fjodorovna]] keisaraynja var jarðsett að nýju í [[Dómkirkja Péturs og Páls|Dómkirkju Péturs og Páls]] í Sankti Pétursborg. * [[2007]] - Síðasti hluti M2-leiðarinnar í [[neðanjarðarlestarkerfi Kaupmannahafnar]] milli Lergravsparken og Kastrup-flugvallar var opnaður. * [[2008]] - Eldflaugin [[Falcon 1]] frá [[SpaceX]] var fyrsta geimfar einkaaðila sem náði á sporbaug um jörðu. * [[2009]] - [[Her Gíneu]] myrti 157 mótmælendur vegna mótmæla gegn ríkisstjórn landsins sem hafði rænt völdum árið áður. <onlyinclude> * [[2010]] - Alþingi samþykkti að sækja [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdóm]] á grundvelli laga um [[ráðherraábyrgð]]. * [[2010]] - Óveður sem gekk yfir [[Oaxaca]] í Mexíkó olli sjö dauðsföllum. * [[2011]] - [[KB-Hallen]] í Kaupmannahöfn eyðilagðist í bruna. * [[2014]] - [[Mótmælin í Hong Kong 2014]]: Þúsundir mótmælenda tóku yfir skrifstofur stjórnar Hong Kong. * [[2015]] - [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna]] tilkynnti að fljótandi vatn hefði fundist á yfirborði [[Mars (reikistjarna)|Mars]]. * [[2015]] - Sérstakur [[tunglmyrkvi]], kallaður [[blóðmáni]], sást víða. * [[2016]] - Alþjóðleg rannsóknarnefnd komst að því að [[Malaysia Airlines flug 17]] hafi verið skotið niður með rússneskri [[Buk-eldflaug]] skotið af uppreisnarmönnum í Úkraínu. * [[2016]] - [[Koltvísýringur]] í andrúmsloftinu mældist í fyrsta sinn meiri en 400 ppm. * [[2018]] - Yfir 4000 manns fórust þegar [[Jarðskjálftinn og flóðbylgjan á Súlavesí 2018|jarðskjálfti olli flóðbylgju]] sem gekk á land á Súlavesí í Indónesíu.</onlyinclude> == Fædd == * [[1644]] - [[Ole Rømer]], danskur stjörnufræðingur (d. [[1710]]). * [[1735]] - [[Augustus FitzRoy, hertogi af Grafton]], breskur stjórnmálamaður (d. [[1811]]). * [[1788]] - [[Björn Gunnlaugsson]], íslenskur landmælingamaður (d. [[1876]]). * [[1841]] - [[Georges Clemenceau]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1929]]). * [[1871]] - [[Pietro Badoglio]], ítalskur hershöfðingi (d. [[1956]]). * [[1865]] - [[Ásgeir Sigurðsson]], íslenskur verslunarmaður (d. [[1935]]). * [[1871]] - [[Grazia Deledda]], ítalskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1898]] - [[Ragnar H. Ragnar]], íslenskt tónskáld (d. [[1987]]). * [[1924]] - [[Marcello Mastroianni]], ítalskur leikari (d. [[1996]]). * [[1934]] - [[Brigitte Bardot]], frönsk leikkona. * [[1938]] - [[Ben E. King]], bandarískur söngvari (d. [[2015]]). * [[1941]] - [[David Lewis]], bandarískur heimspekingur (d. [[2001]]). * [[1942]] - [[Donna Leon]], bandarískur rithöfundur. * [[1947]] - [[Sheikh Hasina Wazed]], forsætisráðherra Bangladess. * [[1952]] - [[Hallgerður Gísladóttir]], íslenskur þjóðfræðingur (d. [[2007]]). * [[1962]] - [[Rannveig Þorkelsdóttir]], íslensk leikkona. * [[1963]] - [[Luis Arce]], bólivískur stjórnmálamaður. * [[1964]] - [[Janeane Garofalo]], bandarísk leikkona. * [[1968]] - [[Naomi Watts]], áströlsk leikkona. * [[1972]] - [[Gwyneth Paltrow]], bandarísk leikkona. * [[1975]] - [[Ana Brnabić]], forsætisráðherra Serbíu. * [[1976]] - [[Fedor Emelianenko]], rússneskur bardagaíþróttamaður. * [[1978]] - [[Peter Cambor]], bandarískur leikari. * [[1979]] - [[Bam Margera]], bandarískur hjólabrettamaður. * [[1982]] - [[Matt Cohen]], bandarískur leikari. * [[1987]] - [[Hilary Duff]], bandarísk leikkona. * [[1989]] - [[Arnmundur Ernst Björnsson]], íslenskur leikari. == Dáin == * [[235]] - [[Pontíanus]] páfi. * [[1855]] - [[Rósa Guðmundsdóttir]] (Vatnsenda-Rósa), íslenskt skáld (f. [[1795]]). * [[1891]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (f. [[1819]]). * [[1895]] - [[Louis Pasteur]], franskur örverufræðingur (f. [[1822]]). * [[1914]] - [[Þorsteinn Erlingsson]], íslenskt skáld (f. [[1858]]). * [[1921]] - [[Þorvaldur Thoroddsen]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1855]]). * [[1953]] - [[Edwin Hubble]], bandarískur stjörnufræðingur (f. [[1889]]). * [[1970]] - [[Gamal Abdel Nasser]], forseti Egyptalands (f. [[1918]]). * [[1978]] - [[Jóhannes Páll 1.]] páfi (f. [[1912]]). * [[1979]] - [[Anna frá Moldnúpi]], íslenskur rithöfundur (f. [[1901]]). * [[1989]] - [[Ferdinand Marcos]], forseti Filippseyja (f. [[1917]]). * [[1991]] - [[Miles Davis]], tónlistarmaður (f. [[1926]]). * [[1997]] - [[Hallbjörg Bjarnadóttir]], íslensk tónlistarkona (f. [[1915]]). * [[2000]] - [[Pierre Trudeau]], forsætisráðherra Kanada (f. [[1919]]). * [[2005]] - [[Rannveig Torp Pálmadóttir Böðvarsson]], íslensk útgerðarkona (f. [[1926]]). * [[2016]] - [[Shimon Peres]], forseti Ísraels (f. [[1923]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] 8dhuuafvjnt4jfg17xqctez16vg7g5k 1977223 1977220 2026-09-01T21:52:35Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977223 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''28. september''' er 271. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (272. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 94 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1066]] - [[Vilhjálmur sigursæli]] lenti með flota sinn í [[England]]i og hóf þar með [[Landvinningar Normanna á Englandi|landvinninga Normanna]]. * [[1106]] - [[Hinrik 1. Englandskonungur]] háði orrustu við bróður sinn [[Róbert stuttsokkur|Róbert]], hertoga af Normandí, í þorpinu Tinchebray. * [[1238]] - [[Jakob 1. Aragóníukonungur|Jakob 1.]], konungur [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]], náði borginni [[València|Valensíu]] úr höndum [[Márar|Mára]]. * [[1322]] - [[Orrustan við Mühldorf]] í [[Bæjaraland]]i á milli Bæverja undir forystu [[Lúðvík 4. keisari|Lúðvíks]] af Wittelsbach (síðar keisara) og [[Austurríki]]smanna undir forystu [[Friðrik fagri af Habsborg|Friðriks fagra]] af Habsborg, en þeir höfðu báðir verið kjörnir konungar Þýskalands [[1314]]. Orrustan var síðasta stórorrustan í Evrópu á miðöldum þar sem [[skotvopn]] komu ekki við sögu. * [[1362]] - [[Úrbanus 5.]] (Guillaume Grimoard) varð páfi. * [[1448]] - [[Kristján 1.]] var hylltur konungur Danmerkur. Þar með tók [[Aldinborgarætt]] við völdum. * [[1497]] - [[Hans Danakonungur|Hans]] konungur vann sigur á [[Sten Sture eldri]] og Dalakörlum í orrustunni við Rotebro. * [[1542]] - [[Juan Rodríguez Cabrillo]] kom í [[San Diego]]-flóa og nefndi hann ''San Miguel-flóa''. * [[1823]] - Annibale Sermattei della Genga varð [[Leó 12.]] páfi. * [[1930]] - [[Elliheimili]]ð [[Grund, dvalar- og hjúkrunarheimili|Grund]] í [[Reykjavík]] var vígt. * [[1943]] - [[Haraldur Böðvarsson]], útgerðarmaður á [[Akranes]]i, og kona hans gáfu Akraneskaupstað [[Bíóhöllin (Akranesi)|Bíóhöllina]] og skyldi tekjum af henni varið til menningarmála. * [[1958]] - 79,2% kjósenda í [[Frakkland]]i samþykktu nýja stjórnarskrá í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] sem markar upphaf [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]] í [[saga Frakklands|sögu Frakklands]]. * [[1967]] - Fyrsti sjúklingurinn lagðist inn á [[Borgarspítalinn|Borgarspítalann]]. * [[1968]] - Við [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] var sett upp [[höggmynd]]in ''Öldugjálfur'' eftir [[Ásmundur Sveinsson|Ásmund Sveinsson]], sem [[Reykjavík]]urborg gaf skólanum. * [[1969]] - Brot úr [[Murchison-loftsteinninn|Murchison-loftsteininum]] féllu til jarðar í [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1970]] - Við lát [[Gamal Abdel Nasser]]s tók varaforsetinn, [[Anwar Sadat]], við völdum í Egyptalandi. * [[1976]] - [[Stevie Wonder]] gaf út metsöluplötuna ''[[Songs in the Key of Life]]''. * [[1985]] - [[Uppþotin í Brixton 1985]] hófust þegar lögreglan skaut móður grunaðs manns til bana. * [[1987]] - Önnur leikna þáttaröð [[Star Trek]]-þáttanna, ''[[Star Trek: Næsta kynslóð]]'', hóf göngu sína í Bandaríkjunum. * [[1988]] - [[Önnur ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar]] tók við völdum. * [[1988]] - Á [[Ísafjörður|Ísafirði]] var afhjúpaður minnisvarði um [[Ragnar H. Ragnar]], tónskáld og skólastjóra Tónlistarskóla Ísafjarðar. Ragnar hefði orðið níræður þennan dag. * [[1991]] - Stofnað var landssamband björgunarsveita á Íslandi og hlaut nafnið [[Landsbjörg]]. * [[1994]] - Bílaferjan MS ''[[Estonia (ferja)|Estonia]]'' sökk í [[Eystrasalt]]i með þeim afleiðingum að 852 létust. * [[1994]] - [[Gíslatakan í Torp]]: Tveir sænskir ræningjar tóku fjóra gísla á [[Sandefjord-flugvöllur|Sandefjord-flugvelli]] í Noregi. Einn ræningjanna var skotinn til bana af lögreglu. * [[1995]] - [[Króatíuher]] myrti níu aldraða [[Króatíuserbar|Króatíuserba]] í þorpinu [[Varivode]]. * [[1997]] - [[Estonia-minnisvarðinn]] um fórnarlömb ''Estonia''-slyssins var vígður í Stokkhólmi. * [[1998]] - [[Sósíaldemókratar (Þýskalandi)|Sósíaldemókratar]] sigruðu þingkosningar í Þýskalandi. [[Gerhard Schröder]] varð kanslari. * [[2000]] - Ísraelski stjórnarandstöðuleiðtoginn [[Ariel Sharon]] heimsótti [[Musterisfjallið]]. [[Al-Aqsa-uppreisnin]] hófst. * [[2000]] - Danir höfnuðu því í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka upp [[evra|evru]] með naumum meirihluta. * [[2004]] - [[Olíuverð]] náði yfir 50 dali á tunnu í fyrsta sinn frá upphafi 9. áratugarins. * [[2004]] - Yfir 3000 fórust þegar fjórir fellibylir gengu yfir [[Karíbahaf]] og suðurhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. * [[2006]] - Lokað var fyrir hjáveitugöng [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkastíflu]] og myndun [[Hálslón]]s hófst. * [[2006]] - [[María Fjodorovna]] keisaraynja var jarðsett að nýju í [[Dómkirkja Péturs og Páls|Dómkirkju Péturs og Páls]] í Sankti Pétursborg. * [[2007]] - Síðasti hluti M2-leiðarinnar í [[neðanjarðarlestarkerfi Kaupmannahafnar]] milli Lergravsparken og Kastrup-flugvallar var opnaður. * [[2008]] - Eldflaugin [[Falcon 1]] frá [[SpaceX]] var fyrsta geimfar einkaaðila sem náði á sporbaug um jörðu. * [[2009]] - [[Her Gíneu]] myrti 157 mótmælendur vegna mótmæla gegn ríkisstjórn landsins sem hafði rænt völdum árið áður. <onlyinclude> * [[2010]] - Alþingi samþykkti að sækja [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdóm]] á grundvelli laga um [[ráðherraábyrgð]]. * [[2010]] - Óveður sem gekk yfir [[Oaxaca]] í Mexíkó olli sjö dauðsföllum. * [[2011]] - [[KB-Hallen]] í Kaupmannahöfn eyðilagðist í bruna. * [[2014]] - [[Mótmælin í Hong Kong 2014]]: Þúsundir mótmælenda tóku yfir skrifstofur stjórnar Hong Kong. * [[2015]] - [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna]] tilkynnti að fljótandi vatn hefði fundist á yfirborði [[Mars (reikistjarna)|Mars]]. * [[2015]] - Sérstakur [[tunglmyrkvi]], kallaður [[blóðmáni]], sást víða. * [[2016]] - Alþjóðleg rannsóknarnefnd komst að því að [[Malaysia Airlines flug 17]] hafi verið skotið niður með rússneskri [[Buk-eldflaug]] skotið af uppreisnarmönnum í Úkraínu. * [[2016]] - [[Koltvísýringur]] í andrúmsloftinu mældist í fyrsta sinn meiri en 400 ppm. * [[2018]] - Yfir 4000 manns fórust þegar [[Jarðskjálftinn og flóðbylgjan á Súlavesí 2018|jarðskjálfti olli flóðbylgju]] sem gekk á land á Súlavesí í Indónesíu.</onlyinclude> == Fædd == * [[1644]] - [[Ole Rømer]], danskur stjörnufræðingur (d. [[1710]]). * [[1735]] - [[Augustus FitzRoy, hertogi af Grafton]], breskur stjórnmálamaður (d. [[1811]]). * [[1788]] - [[Björn Gunnlaugsson]], íslenskur landmælingamaður (d. [[1876]]). * [[1841]] - [[Georges Clemenceau]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1929]]). * [[1871]] - [[Pietro Badoglio]], ítalskur hershöfðingi (d. [[1956]]). * [[1865]] - [[Ásgeir Sigurðsson]], íslenskur verslunarmaður (d. [[1935]]). * [[1871]] - [[Grazia Deledda]], ítalskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1898]] - [[Ragnar H. Ragnar]], íslenskt tónskáld (d. [[1987]]). * [[1924]] - [[Marcello Mastroianni]], ítalskur leikari (d. [[1996]]). * [[1934]] - [[Brigitte Bardot]], frönsk leikkona (d. [[2024]]). * [[1938]] - [[Ben E. King]], bandarískur söngvari (d. [[2015]]). * [[1941]] - [[David Lewis]], bandarískur heimspekingur (d. [[2001]]). * [[1942]] - [[Donna Leon]], bandarískur rithöfundur. * [[1947]] - [[Sheikh Hasina Wazed]], forsætisráðherra Bangladess. * [[1952]] - [[Hallgerður Gísladóttir]], íslenskur þjóðfræðingur (d. [[2007]]). * [[1962]] - [[Rannveig Þorkelsdóttir]], íslensk leikkona. * [[1963]] - [[Luis Arce]], bólivískur stjórnmálamaður. * [[1964]] - [[Janeane Garofalo]], bandarísk leikkona. * [[1968]] - [[Naomi Watts]], áströlsk leikkona. * [[1972]] - [[Gwyneth Paltrow]], bandarísk leikkona. * [[1975]] - [[Ana Brnabić]], forsætisráðherra Serbíu. * [[1976]] - [[Fedor Emelianenko]], rússneskur bardagaíþróttamaður. * [[1978]] - [[Peter Cambor]], bandarískur leikari. * [[1979]] - [[Bam Margera]], bandarískur hjólabrettamaður. * [[1982]] - [[Matt Cohen]], bandarískur leikari. * [[1987]] - [[Hilary Duff]], bandarísk leikkona. * [[1989]] - [[Arnmundur Ernst Björnsson]], íslenskur leikari. == Dáin == * [[235]] - [[Pontíanus]] páfi. * [[1855]] - [[Rósa Guðmundsdóttir]] (Vatnsenda-Rósa), íslenskt skáld (f. [[1795]]). * [[1891]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (f. [[1819]]). * [[1895]] - [[Louis Pasteur]], franskur örverufræðingur (f. [[1822]]). * [[1914]] - [[Þorsteinn Erlingsson]], íslenskt skáld (f. [[1858]]). * [[1921]] - [[Þorvaldur Thoroddsen]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1855]]). * [[1953]] - [[Edwin Hubble]], bandarískur stjörnufræðingur (f. [[1889]]). * [[1970]] - [[Gamal Abdel Nasser]], forseti Egyptalands (f. [[1918]]). * [[1978]] - [[Jóhannes Páll 1.]] páfi (f. [[1912]]). * [[1979]] - [[Anna frá Moldnúpi]], íslenskur rithöfundur (f. [[1901]]). * [[1989]] - [[Ferdinand Marcos]], forseti Filippseyja (f. [[1917]]). * [[1991]] - [[Miles Davis]], tónlistarmaður (f. [[1926]]). * [[1997]] - [[Hallbjörg Bjarnadóttir]], íslensk tónlistarkona (f. [[1915]]). * [[2000]] - [[Pierre Trudeau]], forsætisráðherra Kanada (f. [[1919]]). * [[2005]] - [[Rannveig Torp Pálmadóttir Böðvarsson]], íslensk útgerðarkona (f. [[1926]]). * [[2016]] - [[Shimon Peres]], forseti Ísraels (f. [[1923]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] bkrzj8pygxjbmn3vgmfwxdyyavhpbkt 1977224 1977223 2026-09-01T21:52:49Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1977224 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''28. september''' er 271. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (272. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 94 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1066]] - [[Vilhjálmur sigursæli]] lenti með flota sinn í [[England]]i og hóf þar með [[Landvinningar Normanna á Englandi|landvinninga Normanna]]. * [[1106]] - [[Hinrik 1. Englandskonungur]] háði orrustu við bróður sinn [[Róbert stuttsokkur|Róbert]], hertoga af Normandí, í þorpinu Tinchebray. * [[1238]] - [[Jakob 1. Aragóníukonungur|Jakob 1.]], konungur [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]], náði borginni [[València|Valensíu]] úr höndum [[Márar|Mára]]. * [[1322]] - [[Orrustan við Mühldorf]] í [[Bæjaraland]]i á milli Bæverja undir forystu [[Lúðvík 4. keisari|Lúðvíks]] af Wittelsbach (síðar keisara) og [[Austurríki]]smanna undir forystu [[Friðrik fagri af Habsborg|Friðriks fagra]] af Habsborg, en þeir höfðu báðir verið kjörnir konungar Þýskalands [[1314]]. Orrustan var síðasta stórorrustan í Evrópu á miðöldum þar sem [[skotvopn]] komu ekki við sögu. * [[1362]] - [[Úrbanus 5.]] (Guillaume Grimoard) varð páfi. * [[1448]] - [[Kristján 1.]] var hylltur konungur Danmerkur. Þar með tók [[Aldinborgarætt]] við völdum. * [[1497]] - [[Hans Danakonungur|Hans]] konungur vann sigur á [[Sten Sture eldri]] og Dalakörlum í orrustunni við Rotebro. * [[1542]] - [[Juan Rodríguez Cabrillo]] kom í [[San Diego]]-flóa og nefndi hann ''San Miguel-flóa''. * [[1823]] - Annibale Sermattei della Genga varð [[Leó 12.]] páfi. * [[1930]] - [[Elliheimili]]ð [[Grund, dvalar- og hjúkrunarheimili|Grund]] í [[Reykjavík]] var vígt. * [[1943]] - [[Haraldur Böðvarsson]], útgerðarmaður á [[Akranes]]i, og kona hans gáfu Akraneskaupstað [[Bíóhöllin (Akranesi)|Bíóhöllina]] og skyldi tekjum af henni varið til menningarmála. * [[1958]] - 79,2% kjósenda í [[Frakkland]]i samþykktu nýja stjórnarskrá í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] sem markar upphaf [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]] í [[saga Frakklands|sögu Frakklands]]. * [[1967]] - Fyrsti sjúklingurinn lagðist inn á [[Borgarspítalinn|Borgarspítalann]]. * [[1968]] - Við [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] var sett upp [[höggmynd]]in ''Öldugjálfur'' eftir [[Ásmundur Sveinsson|Ásmund Sveinsson]], sem [[Reykjavík]]urborg gaf skólanum. * [[1969]] - Brot úr [[Murchison-loftsteinninn|Murchison-loftsteininum]] féllu til jarðar í [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[1970]] - Við lát [[Gamal Abdel Nasser]]s tók varaforsetinn, [[Anwar Sadat]], við völdum í Egyptalandi. * [[1976]] - [[Stevie Wonder]] gaf út metsöluplötuna ''[[Songs in the Key of Life]]''. * [[1985]] - [[Uppþotin í Brixton 1985]] hófust þegar lögreglan skaut móður grunaðs manns til bana. * [[1987]] - Önnur leikna þáttaröð [[Star Trek]]-þáttanna, ''[[Star Trek: Næsta kynslóð]]'', hóf göngu sína í Bandaríkjunum. * [[1988]] - [[Önnur ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar]] tók við völdum. * [[1988]] - Á [[Ísafjörður|Ísafirði]] var afhjúpaður minnisvarði um [[Ragnar H. Ragnar]], tónskáld og skólastjóra Tónlistarskóla Ísafjarðar. Ragnar hefði orðið níræður þennan dag. * [[1991]] - Stofnað var landssamband björgunarsveita á Íslandi og hlaut nafnið [[Landsbjörg]]. * [[1994]] - Bílaferjan MS ''[[Estonia (ferja)|Estonia]]'' sökk í [[Eystrasalt]]i með þeim afleiðingum að 852 létust. * [[1994]] - [[Gíslatakan í Torp]]: Tveir sænskir ræningjar tóku fjóra gísla á [[Sandefjord-flugvöllur|Sandefjord-flugvelli]] í Noregi. Einn ræningjanna var skotinn til bana af lögreglu. * [[1995]] - [[Króatíuher]] myrti níu aldraða [[Króatíuserbar|Króatíuserba]] í þorpinu [[Varivode]]. * [[1997]] - [[Estonia-minnisvarðinn]] um fórnarlömb ''Estonia''-slyssins var vígður í Stokkhólmi. * [[1998]] - [[Sósíaldemókratar (Þýskalandi)|Sósíaldemókratar]] sigruðu þingkosningar í Þýskalandi. [[Gerhard Schröder]] varð kanslari. * [[2000]] - Ísraelski stjórnarandstöðuleiðtoginn [[Ariel Sharon]] heimsótti [[Musterisfjallið]]. [[Al-Aqsa-uppreisnin]] hófst. * [[2000]] - Danir höfnuðu því í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka upp [[evra|evru]] með naumum meirihluta. * [[2004]] - [[Olíuverð]] náði yfir 50 dali á tunnu í fyrsta sinn frá upphafi 9. áratugarins. * [[2004]] - Yfir 3000 fórust þegar fjórir fellibylir gengu yfir [[Karíbahaf]] og suðurhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. * [[2006]] - Lokað var fyrir hjáveitugöng [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkastíflu]] og myndun [[Hálslón]]s hófst. * [[2006]] - [[María Fjodorovna]] keisaraynja var jarðsett að nýju í [[Dómkirkja Péturs og Páls|Dómkirkju Péturs og Páls]] í Sankti Pétursborg. * [[2007]] - Síðasti hluti M2-leiðarinnar í [[neðanjarðarlestarkerfi Kaupmannahafnar]] milli Lergravsparken og Kastrup-flugvallar var opnaður. * [[2008]] - Eldflaugin [[Falcon 1]] frá [[SpaceX]] var fyrsta geimfar einkaaðila sem náði á sporbaug um jörðu. * [[2009]] - [[Her Gíneu]] myrti 157 mótmælendur vegna mótmæla gegn ríkisstjórn landsins sem hafði rænt völdum árið áður. <onlyinclude> * [[2010]] - Alþingi samþykkti að sækja [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdóm]] á grundvelli laga um [[ráðherraábyrgð]]. * [[2010]] - Óveður sem gekk yfir [[Oaxaca]] í Mexíkó olli sjö dauðsföllum. * [[2011]] - [[KB-Hallen]] í Kaupmannahöfn eyðilagðist í bruna. * [[2014]] - [[Mótmælin í Hong Kong 2014]]: Þúsundir mótmælenda tóku yfir skrifstofur stjórnar Hong Kong. * [[2015]] - [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna]] tilkynnti að fljótandi vatn hefði fundist á yfirborði [[Mars (reikistjarna)|Mars]]. * [[2015]] - Sérstakur [[tunglmyrkvi]], kallaður [[blóðmáni]], sást víða. * [[2016]] - Alþjóðleg rannsóknarnefnd komst að því að [[Malaysia Airlines flug 17]] hafi verið skotið niður með rússneskri [[Buk-eldflaug]] skotið af uppreisnarmönnum í Úkraínu. * [[2016]] - [[Koltvísýringur]] í andrúmsloftinu mældist í fyrsta sinn meiri en 400 ppm. * [[2018]] - Yfir 4000 manns fórust þegar [[Jarðskjálftinn og flóðbylgjan á Súlavesí 2018|jarðskjálfti olli flóðbylgju]] sem gekk á land á Súlavesí í Indónesíu.</onlyinclude> == Fædd == * [[1644]] - [[Ole Rømer]], danskur stjörnufræðingur (d. [[1710]]). * [[1735]] - [[Augustus FitzRoy, 3. hertoginn af Grafton]], breskur stjórnmálamaður (d. [[1811]]). * [[1788]] - [[Björn Gunnlaugsson]], íslenskur landmælingamaður (d. [[1876]]). * [[1841]] - [[Georges Clemenceau]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1929]]). * [[1871]] - [[Pietro Badoglio]], ítalskur hershöfðingi (d. [[1956]]). * [[1865]] - [[Ásgeir Sigurðsson]], íslenskur verslunarmaður (d. [[1935]]). * [[1871]] - [[Grazia Deledda]], ítalskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1898]] - [[Ragnar H. Ragnar]], íslenskt tónskáld (d. [[1987]]). * [[1924]] - [[Marcello Mastroianni]], ítalskur leikari (d. [[1996]]). * [[1934]] - [[Brigitte Bardot]], frönsk leikkona (d. [[2024]]). * [[1938]] - [[Ben E. King]], bandarískur söngvari (d. [[2015]]). * [[1941]] - [[David Lewis]], bandarískur heimspekingur (d. [[2001]]). * [[1942]] - [[Donna Leon]], bandarískur rithöfundur. * [[1947]] - [[Sheikh Hasina Wazed]], forsætisráðherra Bangladess. * [[1952]] - [[Hallgerður Gísladóttir]], íslenskur þjóðfræðingur (d. [[2007]]). * [[1962]] - [[Rannveig Þorkelsdóttir]], íslensk leikkona. * [[1963]] - [[Luis Arce]], bólivískur stjórnmálamaður. * [[1964]] - [[Janeane Garofalo]], bandarísk leikkona. * [[1968]] - [[Naomi Watts]], áströlsk leikkona. * [[1972]] - [[Gwyneth Paltrow]], bandarísk leikkona. * [[1975]] - [[Ana Brnabić]], forsætisráðherra Serbíu. * [[1976]] - [[Fedor Emelianenko]], rússneskur bardagaíþróttamaður. * [[1978]] - [[Peter Cambor]], bandarískur leikari. * [[1979]] - [[Bam Margera]], bandarískur hjólabrettamaður. * [[1982]] - [[Matt Cohen]], bandarískur leikari. * [[1987]] - [[Hilary Duff]], bandarísk leikkona. * [[1989]] - [[Arnmundur Ernst Björnsson]], íslenskur leikari. == Dáin == * [[235]] - [[Pontíanus]] páfi. * [[1855]] - [[Rósa Guðmundsdóttir]] (Vatnsenda-Rósa), íslenskt skáld (f. [[1795]]). * [[1891]] - [[Herman Melville]], bandarískur rithöfundur (f. [[1819]]). * [[1895]] - [[Louis Pasteur]], franskur örverufræðingur (f. [[1822]]). * [[1914]] - [[Þorsteinn Erlingsson]], íslenskt skáld (f. [[1858]]). * [[1921]] - [[Þorvaldur Thoroddsen]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1855]]). * [[1953]] - [[Edwin Hubble]], bandarískur stjörnufræðingur (f. [[1889]]). * [[1970]] - [[Gamal Abdel Nasser]], forseti Egyptalands (f. [[1918]]). * [[1978]] - [[Jóhannes Páll 1.]] páfi (f. [[1912]]). * [[1979]] - [[Anna frá Moldnúpi]], íslenskur rithöfundur (f. [[1901]]). * [[1989]] - [[Ferdinand Marcos]], forseti Filippseyja (f. [[1917]]). * [[1991]] - [[Miles Davis]], tónlistarmaður (f. [[1926]]). * [[1997]] - [[Hallbjörg Bjarnadóttir]], íslensk tónlistarkona (f. [[1915]]). * [[2000]] - [[Pierre Trudeau]], forsætisráðherra Kanada (f. [[1919]]). * [[2005]] - [[Rannveig Torp Pálmadóttir Böðvarsson]], íslensk útgerðarkona (f. [[1926]]). * [[2016]] - [[Shimon Peres]], forseti Ísraels (f. [[1923]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] re3aaapg4mtj21r8ugo80bpyj6xe4cm 0 3782 1977336 1899172 2026-09-02T10:58:29Z ~2026-47660-61 120260 1977336 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Thor's Fight with the Giants (Mårten Winge) - Nationalmuseum - 18253.tiff|right|thumb|''Þór berst við jötna'' (1873) eftir [[Mårten Eskil Winge]]]] '''Þór''' sem einnig er kallaður '''Ása-Þór''' eða '''Öku-Þór''' (''Þórr á [[Forn-norræna|norrænu]]'') er þrumuguð í [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]]. Hann er sterkastur allra [[Æsir|ása]] og sagður verndari ása og manna. Honum er oft lýst sem sterklegum og rauðskeggjuðum með stingandi augnaráð. Þór er mest dýrkaður allra Ása að fornu og nýju. Þór var samfélagsgoð, verndari þinga og þeirra sem yrkja jörðina en einnig himnagoð og hamar hans er tákn þrumu og eldinga. Himnarnir skulfu við þrumur þær og eldingar sem fylgdu honum er hann reið yfir himinhvolfið og klettar og fjöll brustu. Margar sagnir bæði grimmlegar og skoplegar eru af ferðum hans til Jötunheims að berja á jötnum. Þór býr í höll sem heitir [[Bilskirnir]] í ríki sínu sem kallast [[Þrúðvangur]]. Í Bilskirni voru um 540 herbergi (fimm hundruð gólfa og fjórir tigir)<ref name=":0" /> og var stærst allra húsa sem menn kunnu skil á.<ref>[http://www.heimskringla.no/wiki/Gr%C3%ADmnismál Eddukvæði, Grímnismál 24. erindi]</ref> == Fjölskylduhættir == Þór er sonur [[Óðinn|Óðins]] og [[Jörð (gyðja)|Jarðar]] og er verndari mannanna og Miðgarðs. Kona hans er [[Sif (norræn goðafræði)|Sif]] og börn þeirra eru [[Þrúður (norræn goðafræði)|Þrúður]] og [[Móði]] en einnig á Þór soninn [[Magni (norræn goðafræði)|Magna]] með jötunmeynni [[Járnsaxa|Járnsöxu]]. Einnig átti Sif son sem var stjúpsonur Þórs. Hann hét [[Ullur]]. Í ''Snorra-Eddu'' segir: „Ullur heitir einn, sonur Sifjar, stúpsonur Þórs. Hann er bogmaður svo góður og skíðfær svo að enginn má við hann keppast. Hann er fagur álitum og hefur hermanns atgervi. Á hann er og gott að heita í einvígi.“<ref name=":0">Snorri Sturluson, ''Gylfaginning'' 31.</ref> == Einkennisgripir == Þór á nokkra dýrgripi sem einkenna hann. Fyrst má nefna vagn sem hann ferðast á en hann er dreginn af tveimur höfrum sem heita [[Tanngrisnir]] og [[Tanngnjóstur]]. Á ferðum sínum át Þór oft hafra sína til kvöldverðar, safnaði svo beinum þeirra saman eftir matinn og vígði þá til lífs á ný með hamri sínum. Vagninum ók hann um himininn og það fylgja honum bæði þrumur og eldingar. Aðrir dýrgripir í eigu Þórs eru [[megingjörð]], [[Járngreip|járnglófar]] og stafurinn [[Gríðarvölur]] sem hann fékk hjá gýginni [[Gríður|Gríði]]. Merkasti gripurinn er þó hamarinn [[Mjölnir]] sem er máttugasta vopn hans í baráttunni við jötna og jafnframt tákn Þórs. [[Mjölnir]] eða [[Þórshamarinn]] er nú eitt helsta tákn heiðinna manna. == Vikudagur == Þórsdagur var nefndur eftir ásnum og helst það nafn á flestum germönskum málum (til dæmis ''hósdagur'' á færeysku) en [[Jón Ögmundsson]] biskup afnam hin heiðnu daganöfn á Íslandi. [[Fimmtudagur]] er kenndur við Þór í flestum [[Germönsk tungumál|germönskum tungumálum]], svo sem [[Þýska|þýsku]] (Donnerstag), [[Enska|ensku]] (Thursday) [[Danska|dönsku]], [[sænska]] og [[Norska|norsku]] (torsdag). == Dýrkun == Þór var einkum dýrkaður í vesturhluta [[Noregur|Noregs]] og á [[Ísland]]i. Hann var mjög vinsælt goð og við [[kristnitaka|kristnitökuna]] á Íslandi var hann sá ás sem erfiðast var að útrýma. Margs konar athafnir voru tengdar honum. Til dæmis var hamar lagður í kjöltu brúðar við brúðkaup, honum haldið yfir höfði nýfædds barns og mynd af hamri klöppuð á landamerkjasteina eða ristur á grafsteina. Norrænir menn báru oft hamarsmen úr silfri um hálsinn. == Ragnarök == Í [[ragnarök|Ragnarökum]] mun Þór berjast við erkióvin sinn [[Miðgarðsormur|Miðgarðsorm]] og munu þeir drepa hvor annan. == tilvísanir == {{wikiorðabók|Þór|Þór}}{{commonscat|Thor|Þór}}{{reflist}} {{Norræn goðafræði}} [[Flokkur:Æsir]] [[Flokkur:Germönsk goðafræði]] eu9wn0eyax0r487ogsemsbgj13on9jf 1977337 1977336 2026-09-02T11:01:07Z ~2026-47660-61 120260 1977337 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Thor's Fight with the Giants (Mårten Winge) - Nationalmuseum - 18253.tiff|right|thumb|''Þór berst við jötna'' (1873) eftir [[Mårten Eskil Winge]]]] '''Þór''' sem einnig er kallaður '''Ása-Þór''' eða '''Öku-Þór''' (''Þórr á [[Forn-norræna|norrænu]]'') er þrumuguð í [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]]. Hann er sterkastur allra [[Æsir|ása]] og sagður verndari ása og manna. Honum er oft lýst sem sterklegum og rauðskeggjuðum með stingandi augnaráð. Þór er mest dýrkaður allra Ása að fornu og nýju. Þór var samfélagsgoð, verndari þinga og þeirra sem yrkja jörðina en einnig himnagoð og hamar hans er tákn þrumu og eldinga. Himnarnir skulfu við þrumur þær og eldingar sem fylgdu honum er hann reið yfir himinhvolfið og klettar og fjöll brustu. Margar sagnir bæði grimmlegar og skoplegar eru af ferðum hans til Jötunheims að berja á jötnum. Þór býr í höll sem heitir [[Bilskirnir]] í ríki sínu sem kallast [[Þrúðvangur]]. Í Bilskirni voru um 540 herbergi (fimm hundruð gólfa og fjórir tigir)<ref name=":0" /> og var stærst allra húsa sem menn kunnu skil á.<ref>[http://www.heimskringla.no/wiki/Gr%C3%ADmnismál Eddukvæði, Grímnismál 24. erindi]</ref> == Fjölskylduhættir == Þór er sonur [[Óðinn|Óðins]] og [[Jörð (gyðja)|Jarðar]] og er verndari mannanna og Miðgarðs. Kona hans er [[Sif (norræn goðafræði)|Sif]] og börn þeirra eru [[Þrúður (norræn goðafræði)|Þrúður]] og [[Móði]] en einnig á Þór soninn [[Magni (norræn goðafræði)|Magna]] með jötunmeynni [[Járnsaxa|Járnsöxu]]. Einnig átti Sif son sem var stjúpsonur Þórs. Hann hét [[Ullur]]. Í ''Snorra-Eddu'' segir: „Ullur heitir einn, sonur Sifjar, stúpsonur Þórs. Hann er bogmaður svo góður og skíðfær svo að enginn má við hann keppast. Hann er fagur álitum og hefur hermanns atgervi. Á hann er og gott að heita í einvígi.“<ref name=":0">Snorri Sturluson, ''Gylfaginning'' 31.</ref> == Einkennisgripir == Þór á nokkra dýrgripi sem einkenna hann. Fyrst má nefna vagn sem hann ferðast á en hann er dreginn af tveimur höfrum sem heita [[Tanngrisnir]] og [[Tanngnjóstur]]. Á ferðum sínum át Þór oft hafra sína til kvöldverðar, safnaði svo beinum þeirra saman eftir matinn og vígði þá til lífs á ný með hamri sínum. Vagninum ók hann um himininn og það fylgja honum bæði þrumur og eldingar. Aðrir dýrgripir í eigu Þórs eru [[megingjörð]], [[Járngreip|járnglófar]] og stafurinn [[Gríðarvölur]] sem hann fékk hjá gýginni [[Gríður|Gríði]]. Merkasti gripurinn er þó hamarinn [[Mjölnir]] sem er máttugasta vopn hans í baráttunni við jötna og jafnframt tákn Þórs. [[Mjölnir]] eða [[Þórshamarinn]] er nú eitt helsta tákn heiðinna manna. == Vikudagur == Þórsdagur var nefndur eftir ásnum og helst það nafn á flestum germönskum málum (til dæmis ''hósdagur'' á færeysku) en [[Jón Ögmundsson]] biskup afnam hin heiðnu daganöfn á Íslandi. [[Fimmtudagur]] er kenndur við Þór í flestum [[Germönsk tungumál|germönskum tungumálum]], svo sem [[Þýska|þýsku]] (Donnerstag), [[Enska|ensku]] (Thursday) [[Danska|dönsku]], [[sænska]] og [[Norska|norsku]] (torsdag). == Dýrkun == Þór var einkum dýrkaður í vesturhluta [[Noregur|Noregs]] og á [[Ísland]]i. Hann var mjög vinsælt goð og við [[kristnitaka|kristnitökuna]] á Íslandi var hann sá ás sem erfiðast var að útrýma. Margs konar athafnir voru tengdar honum. Til dæmis var hamar lagður í kjöltu brúðar við brúðkaup, honum haldið yfir höfði nýfædds barns og mynd af hamri klöppuð á landamerkjasteina eða ristur á grafsteina. Norrænir menn báru oft hamarsmen úr silfri um hálsinn. == Ragnarök == Í [[ragnarök|Ragnarökum]] mun Þór berjast við erkióvin sinn [[Miðgarðsormur|Miðgarðsorm]] og munu þeir drepa hvor annan. wallahi == tilvísanir == {{wikiorðabók|Þór|Þór}}{{commonscat|Thor|Þór}}{{reflist}} {{Norræn goðafræði}} [[Flokkur:Æsir]] [[Flokkur:Germönsk goðafræði]] ppaebdv6u0tkmfwgegq6q48yss1s54c 1977341 1977337 2026-09-02T11:27:12Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-47660-61|~2026-47660-61]] ([[User talk:~2026-47660-61|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Einsiol|Einsiol]] 1899172 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Thor's Fight with the Giants (Mårten Winge) - Nationalmuseum - 18253.tiff|right|thumb|''Þór berst við jötna'' (1872) eftir [[Mårten Eskil Winge]]]] '''Þór''' sem einnig er kallaður '''Ása-Þór''' eða '''Öku-Þór''' (''Þórr á [[Forn-norræna|norrænu]]'') er þrumuguð í [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]]. Hann er sterkastur allra [[Æsir|ása]] og sagður verndari ása og manna. Honum er oft lýst sem sterklegum og rauðskeggjuðum með stingandi augnaráð. Þór er mest dýrkaður allra Ása að fornu og nýju. Þór var samfélagsgoð, verndari þinga og þeirra sem yrkja jörðina en einnig himnagoð og hamar hans er tákn þrumu og eldinga. Himnarnir skulfu við þrumur þær og eldingar sem fylgdu honum er hann reið yfir himinhvolfið og klettar og fjöll brustu. Margar sagnir bæði grimmlegar og skoplegar eru af ferðum hans til Jötunheims að berja á jötnum. Þór býr í höll sem heitir [[Bilskirnir]] í ríki sínu sem kallast [[Þrúðvangur]]. Í Bilskirni voru um 540 herbergi (fimm hundruð gólfa og fjórir tigir)<ref name=":0" /> og var stærst allra húsa sem menn kunnu skil á.<ref>[http://www.heimskringla.no/wiki/Gr%C3%ADmnismál Eddukvæði, Grímnismál 24. erindi]</ref> == Fjölskylduhættir == Þór er sonur [[Óðinn|Óðins]] og [[Jörð (gyðja)|Jarðar]] og er verndari mannanna og Miðgarðs. Kona hans er [[Sif (norræn goðafræði)|Sif]] og börn þeirra eru [[Þrúður (norræn goðafræði)|Þrúður]] og [[Móði]] en einnig á Þór soninn [[Magni (norræn goðafræði)|Magna]] með jötunmeynni [[Járnsaxa|Járnsöxu]]. Einnig átti Sif son sem var stjúpsonur Þórs. Hann hét [[Ullur]]. Í ''Snorra-Eddu'' segir: „Ullur heitir einn, sonur Sifjar, stúpsonur Þórs. Hann er bogmaður svo góður og skíðfær svo að enginn má við hann keppast. Hann er fagur álitum og hefur hermanns atgervi. Á hann er og gott að heita í einvígi.“<ref name=":0">Snorri Sturluson, ''Gylfaginning'' 31.</ref> == Einkennisgripir == Þór á nokkra dýrgripi sem einkenna hann. Fyrst má nefna vagn sem hann ferðast á en hann er dreginn af tveimur höfrum sem heita [[Tanngrisnir]] og [[Tanngnjóstur]]. Á ferðum sínum át Þór oft hafra sína til kvöldverðar, safnaði svo beinum þeirra saman eftir matinn og vígði þá til lífs á ný með hamri sínum. Vagninum ók hann um himininn og það fylgja honum bæði þrumur og eldingar. Aðrir dýrgripir í eigu Þórs eru [[megingjörð]], [[Járngreip|járnglófar]] og stafurinn [[Gríðarvölur]] sem hann fékk hjá gýginni [[Gríður|Gríði]]. Merkasti gripurinn er þó hamarinn [[Mjölnir]] sem er máttugasta vopn hans í baráttunni við jötna og jafnframt tákn Þórs. [[Mjölnir]] eða [[Þórshamarinn]] er nú eitt helsta tákn heiðinna manna. == Vikudagur == Þórsdagur var nefndur eftir ásnum og helst það nafn á flestum germönskum málum (til dæmis ''hósdagur'' á færeysku) en [[Jón Ögmundsson]] biskup afnam hin heiðnu daganöfn á Íslandi. [[Fimmtudagur]] er kenndur við Þór í flestum [[Germönsk tungumál|germönskum tungumálum]], svo sem [[Þýska|þýsku]] (Donnerstag), [[Enska|ensku]] (Thursday) [[Danska|dönsku]], [[sænska]] og [[Norska|norsku]] (torsdag). == Dýrkun == Þór var einkum dýrkaður í vesturhluta [[Noregur|Noregs]] og á [[Ísland]]i. Hann var mjög vinsælt goð og við [[kristnitaka|kristnitökuna]] á Íslandi var hann sá ás sem erfiðast var að útrýma. Margs konar athafnir voru tengdar honum. Til dæmis var hamar lagður í kjöltu brúðar við brúðkaup, honum haldið yfir höfði nýfædds barns og mynd af hamri klöppuð á landamerkjasteina eða ristur á grafsteina. Norrænir menn báru oft hamarsmen úr silfri um hálsinn. == Ragnarök == Í [[ragnarök|Ragnarökum]] mun Þór berjast við erkióvin sinn [[Miðgarðsormur|Miðgarðsorm]] og munu þeir drepa hvor annan. == tilvísanir == {{wikiorðabók|Þór|Þór}}{{commonscat|Thor|Þór}}{{reflist}} {{Norræn goðafræði}} [[Flokkur:Æsir]] [[Flokkur:Germönsk goðafræði]] nhw12nd50s3vphw5308q0aexco2cv90 0 4314 1977252 1966441 2026-09-01T23:18:05Z TKSnaevarr 53243 1977252 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Færeyjar | nafn_á_frummáli = Føroyar | nafn_í_eignarfalli = Færeyja | fáni = Flag_of_the_Faroe_Islands.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Faroe Islands.svg | staðsetningarkort = Europe-Faroe_Islands.svg | þjóðsöngur = [[Tú alfagra land mítt]] | tungumál = [[Færeyska]] | höfuðborg = [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] | staða = Dönsk hjálenda | atburður1 = Sameining við Noreg | dagsetning1 = 1035 | atburður2 = Flutningur til Danmerkur | dagsetning2 = 14. janúar 1814 | atburður3 = Heimastjórn | dagsetning3 = 1. apríl 1948 | stjórnarfar = [[Heimastjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Danakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Lögmaður Færeyja|Lögmaður]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Beinir Johannesen]] | flatarmál=1.399 | hlutfall_vatns = 0,5 | fólksfjöldi = 56.210 | mannfjöldaár = október 2025 <ref>[https://hagstova.fo/fo/folk/folkatal/folkatal Fólkatal] Hagstova.fo, sótt 5. september 2025</ref> | mannfjöldasæti = 214 | íbúar_á_ferkílómetra = 37 | VLF_ár = 2017 | VLF = 2,83 | VLF_sæti = 179 | VLF_á_mann = 54.833 | VÞL_ár = 2008 | VÞL = 0.950 | gjaldmiðill = [[Færeysk króna]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = fo | símakóði = 298 }} [[Mynd:Map of the Faroe Islands en.svg|thumb|Kort.]] '''Færeyjar''' eru [[eyjaklasi|eyjaklasi]] í Norður-[[Atlantshaf]]i á milli [[Skotland]]s og [[Ísland]]s. Eyjarnar eru 18 talsins, og eru allar í byggð nema tvær, [[Koltur]] og [[Lítla Dímun]]. Mjög fámennt er þó á sumum þeirra. Eyjarnar eru hluti af [[Danmörk]]u, en hafa [[heimastjórn]] í eigin málum. Eyjarnar eru þannig ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] líkt og Danmörk. Tungumál eyjanna, [[færeyska]], er náskylt [[íslenska|íslensku]]. Færeyjar eru staðsettar um 300{{nbsp}}km frá [[Bretland]]i ([[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyjum]]), um 500{{nbsp}}km frá [[Ísland]]i og um 600{{nbsp}}km frá [[Noregur|Noregi]]. Þær ná yfir um 1.400{{nbsp}}km² og þar búa rúmlega 55{{nbsp}}þúsund manns (2025). [[Höfuðborg|Höfuðstaður]] Færeyja er [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] á [[Straumey]] en í því sveitarfélagi búa alls um 20{{nbsp}}þúsund manns. Landslag eyjanna einkennist af háum klettum sem ganga í sjó fram og litlu undirlendi. Veðurfar er rakt og vindasamt, en vegna áhrifa [[Golfstraumurinn|Golfstraumsins]] er mun hlýrra þar en víða annars staðar á sömu breiddargráðu. Meðalhiti er um 5{{nbsp}}˚C á vetrum og 12{{nbsp}}˚C á sumrin.<ref>{{cite web |date=19 December 2018 |title=The unpredictable Faroe Islands weather |url=https://www.guidetofaroeislands.fo/travel-information/the-weather-in-the-faroe-islands |website=Guide to Faroe Islands}}</ref> Þær byggðust á svipuðum tíma og Ísland og með sama hætti; [[Noregur|norskir]] sæfarar settust þar að, auk fólks frá Skotlandi og [[Írland]]i, af norrænum og gelískum uppruna. Samkvæmt ''[[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]]'' og ritum írska munksins [[Dicuilus]]ar byggðust eyjarnar snemma á 9. öld.<ref>{{Cite web |title=Viking history : 825 – Grímur Kamban arrived at Faroe islands |url=https://vikinghistorytales.blogspot.com/2013/10/825-peace.html |access-date=2023-12-12 |website=Viking history}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dahl |first=Sverri |date=1970 |title=The Norse Settlement Of The Faroe Islands |url=https://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-769-1/dissemination/pdf/vol14/14_060_073.pdf |journal=Medieval Archaeology |volume=14 |pages=60–62 |doi=10.1080/00766097.1970.11735326 |via=Archaeology Data Service | issn=0076-6097 }}</ref> [[Sigmundur Brestisson]] kristnaði eyjarnar og í kjölfarið urðu þær hluti af ríki [[Noregskonungar|Noregskonunga]] snemma á 11. öld. Eftir upplausn [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] 1523 voru eyjarnar hluti af [[Danaveldi]]. Árið 1538 var [[lúterstrú]] tekin upp í Færeyjum. Notkun færeysku var bönnuð í skólum, kirkjum og stjórnsýslu og færeyska hætti að vera til sem ritmál. Á 19. öld átti [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]] þátt í endurreisn færeysks ritmáls og smám saman tók hún við af dönsku sem kirkjumál og menntamál á fyrri helmingi 20. aldar. Bretar [[hernám Færeyja|hernámu Færeyjar]] í [[síðari heimsstyrjöld]], en létu íbúa að mestu um að stjórn eyjanna. Eftir stríðið var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði]] þar sem naumur meirihluti var samþykkur. [[Kristján 10.]] ógilti niðurstöðuna, en eftir nokkrar samningaviðræður fengu Færeyingar heimastjórn 1948.<ref>{{cite web |title=The Faroe Islands |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-faroe-islands |access-date=28 December 2020 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |quote=Home Rule was established in 1948 [...] |df=dmy-all}}</ref> Færeyjar tilheyra Danmörku og hafa notið umtalsverðra fjárstyrkja þaðan. Æðsti maður færeysku heimastjórnarinnar er titlaður [[Lögmaður Færeyja|lögmaður]]. Þjóðþing Færeyinga er kallað [[Færeyska lögþingið|Løgtingið]] og er með aðsetur í Þórshöfn en þar sitja 33 þingmenn. Færeyingar eiga jafnframt 2 kjörna fulltrúa á [[þjóðþing Danmerkur|Folketinget]], þjóðþingi Dana. Færeyingar fara sjálfir með stjórn eigin mála, að undanskildum varnarmálum, löggæslu, æðsta dómsvaldi og gjaldmiðilsmálum. Færeyingar fara með eigin utanríkismál að hluta í samstarfi við Danmörku.<ref>{{cite web |title=Lov om de færøske myndigheders overtagelse af sager og sagsområder (Also called: Overtagelsesloven) |url=https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=20991 |website=Retsinformation.dk |language=da}}</ref> Þar sem Færeyjar eru ekki hluti af sama tollasvæði og Danmörk, hafa eyjarnar vald til að gera eigin verslunarsamninga við önnur ríki, eins og [[Hoyvíkursamningurinn|Hoyvíkursamninginn]] við Ísland. Í [[Norðurlandaráð]]i eru Færeyingar hluti af dönsku nefndinni. Færeyjar senda sitt eigið landslið á mót í sumum íþróttagreinum. Einn Færeyingur, [[Niels Ryberg Finsen]], hefur unnið Nóbelsverðlaun, þannig að eyjarnar eru það land heims sem á flesta Nóbelsverðlaunahafa miðað við höfðatölu. [[Sjálfstæðisbarátta Færeyinga]] hefur verið eitt helsta deilumálið í Færeyjum frá fyrri hluta [[20. öldin|20. aldarinnar]] en þjóðin virðist ávallt skiptast nokkuð jafnt í þá sem vilja sjálfstæði og þá sem vilja áfram tilheyra Danmörku. Aðalatvinnuvegir Færeyinga eru [[fiskveiðar]] og [[fiskvinnsla]], sem eru ástæða þess að eyjarnar kusu að standa utan við Evrópusambandið þegar Danmörk gekk í það árið 1973. Margir Færeyingar fóru til Íslands og unnu á vertíð upp úr miðri 20. öld og settust sumir þeirra að á Íslandi og hafa gerst íslenskir borgarar. Einnig hafa allnokkrir Íslendingar sest að í Færeyjum. Í kringum aldamótin 2000 bundu Færeyingar vonir við að hægt væri að finna [[olíulind]]ir á hafsvæðinu við eyjarnar, en síðustu olíuleitarfyrirtækin hættu störfum þar árið 2015.<ref>{{vefheimild|höfundur=Pierre-Henry Deshayes|titill=Oil in the Faroe Islands: Mirage or Miracle?|dags=20. júní 2018|vefsíða=Phys.org|url=https://phys.org/news/2018-06-oil-faroe-islands-mirage-miracle.html}}</ref> == Heiti == Færeyjar nefnast ''Føroyar'' á nútímafæreysku. ''Oyar'' er fleirtala af eldri orðmynd fyrir orðið [[eyja]] (sem er ''oyggj'' í nútímafæreysku) og ''før'' er almennt talið dregið af fornnorræna orðinu yfir [[sauðfé|fé]]. Norski fornfræðingurinn [[Anton Wilhelm Brøgger]] kom fyrstur með þá tilgátu að nafnið kynni að vera dregið af keltneska orðinu ''fereann'' („land“, „ríki“), en viðurkenndi jafnframt að það gæti aldrei orðið nema tilgáta.<ref>{{cite journal|author=Kruse, A.|year=2011|title=Fair Isle|journal=Northern Studies|volume=42|pages=17-40}}</ref> Í bókinni ''Liber de Mensura Orbis Terrae'' frá 825 nefnir írski munkurinn [[Dicuilus]] eyjar í um tveggja sólarhringa fjarlægð norður frá Bretlandseyjum þar sem væri mikið af sjófugli og sauðfé, en nefnir eyjarnar ekki.<ref>{{cite journal|author=Skårup, P.|year=2009|title=Dicuil um Føroyar/Dicuil about the Faroe Islands|journal=Fróðskaparrit|pages=5-10}}</ref> Elsta ritið þar sem nafnið kemur fram er á [[Hereford-heimskortið|Hereford-heimskortinu]] frá 1280 þar sem þær eru merktar inn sem ''farei''. ''[[Færeyinga saga]]'' er talin skrifuð á 13. öld en er aðeins til sem brot í handritum ''[[Ólafs saga helga|Ólafs sögu]]''. Þar eru engar sagnir um uppruna nafnsins. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Færeyja|Færeyinga saga}} Talið er að [[einsetumaður|einsetumenn]] og [[munkur|munkar]] frá [[Skotland]]i eða [[Írland]]i hafi sest að í Færeyjum á [[6. öld]] og líklega flutt þangað með sér [[sauðfé]] og [[geit]]ur.<ref>{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/landnam-i-faereyjum-fyrir-vikingaold|vefsíða=RÚV|titill=Landnám í Færeyjum fyrir víkingaöld|dags=12.9.2011}}</ref> Norrænir menn komu svo til eyjanna um 800 og settust einhverjir þeirra þar að en samkvæmt því sem segir í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] fullbyggðust eyjarnar seint á [[9. öld]] þegar norskir menn hröktust þangað undan [[Haraldur hárfagri|Haraldi hárfagra]]. Fyrsti [[landnámsmaður]] Færeyja var að sögn [[Grímur kamban]].<ref name="saga">{{vefheimild|url=http://www.snerpa.is/net/isl/fsaga.htm|titill=Færeyinga saga|vefsíða=Snerpa}}</ref> Hann á að hafa búið í [[Funningur|Funningi]] á [[Eysturoy]]. Viðurnefnið er [[Keltneskar þjóðir|keltneskt]] og bendir til tengsla við [[Bretlandseyjar]]. === Færeyjar á fyrri öldum === Í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] segir svo frá kristnitöku í Færeyjum að höfðinginn [[Sigmundur Brestisson]] hafi hrakist undan óvinum sínum til [[Noregur|Noregs]] í lok [[10. öldin|10. aldar]]. Þar tók hann kristna trú og var fól [[Ólafur Tryggvason|Ólafur konungur Tryggvason]] honum að kristna Færeyinga, sem hann og gerði. Helsti andstæðingur hans var [[Þrándur í Götu]] og féll Sigmundur að lokum fyrir honum.<ref name="saga" /> Þrándur var leiðtogi Færeyinga næstu áratugina en hann dó um 1035 og varð Leifur Össurarson þá helsti höfðingi Færeyinga og gerðist lénsmaður Noregskonungs. Hefur verið miðað við að víkingaöld í Færeyjum hafi lokið það ár og eyjarnar komist undir yfirráð Noregskonungs. Hélst sú skipan til 1380, þegar Noregur komst undir [[Danmörk]]u í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]]. Alla tíð síðan hafa Færeyjar verið undir danskri stjórn. Árið 1274 varð [[Lögmaður Færeyja|lögmaðurinn]] konunglegur embættismaður en hafði áður verið valinn af landsmönnum á þingi. [[Mynd:Faroe map 1673 by lucas debes.png|thumb|left|Kort af Færeyjum frá 1673.]] [[Biskup]]ssetur var stofnað í Færeyjum, líklega um eða upp úr 1100, því vitað er að Ormur, sem var biskup eyjanna 1139, var sá fjórði í röðinni og líklega sá fyrsti sem sat í [[Kirkjubær (Færeyjum)|Kirkjubæ]]. [[Erlendur biskup|Erlendur]] var biskup Færeyja 1269–1308 og í hans tíð var [[Sauðabréfið]] skrifað, elsta skjal sem varðveitt er frá Færeyjum. Hann hóf líka byggingu [[Múrinn í Kirkjubæ|Magnúsarkirkjunnar]] í Kirkjubæ. Annars er fremur fátt vitað um biskupa Færeyinga í kaþólskri tíð. [[Siðaskipti]] urðu á eyjunum 1538 og biskupinn sem þá tók við varð eini [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútherski]] Færeyjabiskupinn um langa hríð, því að embættið var fljótlega lagt niður og eyjarnar lagðar fyrst undir biskupinn í [[Björgvin]] og frá 1620 undir [[Sjálandsbiskup]]. Embætti Færeyjabiskups komst ekki á að nýju fyrr en 1963.<ref>{{cite web |url=http://nesforn.weebly.com/dansk.html |title=Á heimasíðu Fornminnisfelagsins og Bygdarsavnsins í Nes Kommunu, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153234/http://nesforn.weebly.com/dansk.html |url-status=dead }}</ref> [[Sjóræningi|Sjóræningjar]] frá [[Alsír]], líklega þeir sömu og rændu á Íslandi, frömdu Tyrkjarán í [[Hvalbær|Hvalbæ]] 1629, drápu sex og rændu yfir þrjátíu konum og börnum og seldu í [[Þrælahald|þrældóm]]. [[England|Ensk]], [[Holland|hollensk]] og [[Þýskaland|þýsk]] skip gerðu iðulega [[strandhögg]] á eyjunum en [[Magnús Heinason]] barðist gegn þeim af miklu kappi um 1580 og eftir það varð mun friðvænlegra. Verslunin fluttist svo frá Björgvin til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] snemma á [[17. öld]]. Árið 1655 hófst tímabil það sem nefnt hefur verið [[Gablatíðin]], þegar Daninn [[Christoffer Gabel]] fékk Færeyjar að léni, og er það almennt talið erfiðasti tíminn í sögu Færeyja. Einn helsti andstæðingur hans var presturinn [[Lucas Debes]], sem leiddi sendinefnd sem hélt til Kaupmannahafnar 1673 til að kvarta yfir Gabel, sem lést sama ár. Sonur hans tók þó við og Gablatíðin er talin standa til 1709.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=922128 Búreisingur. 2. tbl.1902.]</ref> === Þjóðernisvakning === Þegar Danir misstu yfirráð yfir Noregi í [[friðarsamningarnir í Kiel|friðarsamningunum í Kiel]] 1814 héldu þeir Færeyjum, [[Grænland]]i og [[Ísland]]i áfram þótt þessi lönd hefðu heyrt undir Noregskonung. Árið 1816 ákvað danska stjórnin að leggja niður færeyska lögþingið og embætti [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]] og gera eyjarnar að [[amt]]i í Danmörku.<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=27.9.1946|author=Ólafur Gunnarsson|title=Þættir úr sögu Færeyja|pp=2|url=https://timarit.is/page/1003565}}</ref> Á svipuðum tíma hófst þó barátta fyrir framförum í Færeyjum og var skáldið, bóndinn og skipasmiðurinn [[Nólseyjar-Páll]] þar í fararbrjósti. Hann barðist gegn [[einokun]]arversluninni, sem lengi hafði verið í Færeyjum, smíðaði sér sjálfur skip og sigldi á því til Danmerkur og Englands og keypti varning í trássi við yfirvöld. Páll, sem er ein helsta þjóðhetja Færeyinga, fórst á heimleið frá Englandi veturinn 1808–1809.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1001275 Nólseyjar-Páls þáttur. Tíminn, 16. október 1943.]</ref> Einokunarverslunin var loks afnumin 1856 og lögþingið endurreist 1852. Frá 1851 áttu Færeyingar tvo fulltrúa á danska þinginu. [[Þjóðernisvitund|Þjóðernisvakning]] hófst 1888 með stofnun [[Føroyingafelagið|Føroyingafelagsins]] og snerist í upphafi fyrst og fremst um að varðveita [[færeyska|færeyska tungu]] og menningu en síðar fór hún að beinast meira að [[stjórnmál]]um og stjórnmálaflokkar urðu til. Deilan um tungumálið harðnaði þegar danska stjórnin ákvað árið 1912, að undirlagi [[Sambandsflokkurinn|Sambandsflokksins,]] að kennsla í færeyskum skólum skyldi fara fram á [[danska|dönsku]]. Því var þó breytt aftur árið 1938. Einn helsti leiðtogi þjóðernisvakningarinnar var kóngsbóndinn [[Jóannes Patursson]].<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=31.3.1928|title=Jóannes Patursson og sjálfstæðisbarátta Færeyinga|pp=1-2|volume=12|number=18|url=https://timarit.is/page/995673}}</ref> === Heimastjórn === [[Bretland|Bretar]] hernámu Færeyjar 12. apríl 1940 og stóð [[hernám Færeyja|hernámið]] til stríðsloka. Efnahagur Færeyinga batnaði mjög í stríðinu vegna fisksölu til Bretlands og sigldu þeir þá undir eigin fána, sem þeir höfðu ekki getað áður. Þegar stríðinu lauk tóku Danir aftur við en sjálfstæðishreyfingunni hafði vaxið fiskur um hrygg. Færeyingar gátu hins vegar ekki komið sér saman um hvað þeir vildu sjálfir. Árið 1946 var haldin [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla]] þar sem Færeyingar kusu um framtíðarfyrirkomulag sambandsins við Danmörku. Þeir samþykktu með mjög naumum meirihluta að lýsa yfir [[sjálfstæði]] en danska stjórnin hafnaði því og boðaði til kosninga þar sem andstæðingar sjálfstæðisyfirlýsingar náðu meirihluta svo að ekkert var gert með hana. Í kjölfarið, árið 1948, fengu Færeyingar [[heimastjórn]] og yfirráð yfir eigin málum að flestu leyti, en [[Stjórnarskrá Danmerkur|danska stjórnarskráin]] frá 1953 hefur þó aldrei verið samþykkt í Færeyjum enda er í henni raunar hvergi minnst á eyjarnar.<ref name="autonomy" /> Þegar Danir gengu í [[Evrópusambandið]] 1973 ákváðu Færeyingar að standa fyrir utan það. Alvarleg [[efnahagskreppa]] var í Færeyjum upp úr 1990 eftir mikinn uppgang á [[1981-1990|níunda áratugnum]] og um 15% Færeyinga fluttu úr landi en eyjarnar náðu þó að rétta úr kútnum. Stuðningur við sjálfstæði hefur farið vaxandi í Færeyjum á síðari árum og meirihluti Dana vill losna úr ríkjasambandinu en mörg mál eru þó óleyst. Færeyjar fá enn töluverðan fjárstuðning frá Danmörku og margir Færeyingar telja ríkjasambandið nauðsynlega tryggingu vegna þess hve einhæft atvinnulíf eyjanna er.<ref name="autonomy">{{cite journal|journal=Morgunblaðið|url=https://timarit.is/page/3400842|title=Sjálfstæðisbarátta Færeyinga|date=15.7.2001|pp=22-23|author=Hjörtur Smárason|number=159}}</ref> Færeyingar skipuðu stjórnlaganefnd til að semja drög að [[stjórnarskrá Færeyja]] árið 2006, en ekki hefur náðst samstaða um hvaða texta skuli leggja fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{vefheimild|url=https://heimildin.is/grein/15088/|höfundur=Þorvaldur Gylfason|dags=1. maí 2022|vefsíða=Heimildin|titill=Eiga Færeyjar að taka sér sjálfstæði?}}</ref> == Landfræði == {{aðalgrein|Landafræði Færeyja}} [[Mynd:Hvalba.jpg|thumb|Þorpið [[Hvalba]] í Færeyjum]] Færeyjar eru í [[Atlantshaf]]i, á milli [[Noregur|Noregs]], [[Ísland]]s og [[Skotland]]s, á um {{coord|62|N|7|W|display=inline|format=dec}}. [[Golfstraumurinn]] leikur um eyjarnar og vetur eru því mildir en sumrin svöl. Meðalhiti áranna 1961–1990 var 3,4{{nbsp}}°C í janúar en 10,3{{nbsp}}°C í júlí. Veðurlag er mjög breytilegt á eyjunum og [[loftslag]]ið er rakt og rigningasamt. Meðalúrkoma í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] 1961–1990 var 1.284{{nbsp}}mm. Oft er [[þoka]] í eyjunum og þar er vindasamt en mjög snjólétt.<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Eyjarnar eru átján talsins og eru samtals 1.396{{nbsp}}km². Umhverfis þær eru hólmar, drangar og sker, alls 779 talsins. Svæðið sem eyjarnar liggja á er 113{{nbsp}}kílómetrar frá norðri til suðurs og 75{{nbsp}}kílómetrar frá austri til vesturs. Samanlögð [[strandlengja]] er 1.289{{nbsp}}kílómetrar<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> og á eyjunum er lengst hægt að komast til vesturs eða austurs um 5{{nbsp}}kílómetra frá sjó. Eyjarnar eru úr [[basalt]]i og [[móberg]]i sem myndaðist í [[eldgos]]um og voru sorfnar af jöklum á síðustu [[ísöld]]. Við það mynduðust firðir, sund og dalir. Flest fjöllin á eyjunum eru lág, að meðaltali um 300{{nbsp}}metrar; hæstur er [[Slættaratindur]], 882{{nbsp}}m. [[Saurvogsvatn]] er stærsta stöðuvatn Færeyja, 3,4{{nbsp}}ferkílómetrar. Öll önnur stöðuvötn Færeyja eru um eða undir 1{{nbsp}}ferkílómetra. Lítið er um vatnsból en það veldur þó sjaldan erfiðleikum vegna þess hve úrkoma er mikil. Aðeins 2,4% lands í Færeyjum telst ræktanlegt land.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |title=CIA World Factbook |access-date=2011-04-10 |archive-date=2019-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506104321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |url-status=dead }}</ref> === Gróður og dýralíf === Eyjarnar eru nokkuð vel grónar og er [[gróðurfar]]ið að miklu leyti svipað því sem gerist á Íslandi og á norðanverðum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Við landnám voru eyjarnar kjarri vaxnar að miklu leyti en nú er afar lítið um trjágróður, nema þar sem innflutt tré hafa verið gróðursett, og eyjarnar eru nú aðallega vaxnar grasi og lyngi en blómskrúð er sums staðar mikið. Fjölskrúðugasta og mesta gróðurinn er að finna á afgirtum svæðum og klettasyllum þar sem sauðfé kemst ekki að. Engin villt [[spendýr]] voru á eyjunum þegar menn komu þangað fyrst en nú eru þar [[rotta|rottur]] og [[húsamús|húsamýs]], sem borist hafa þangað með skipum, og [[snæhéri|snæhérar]], sem þangað voru fluttir frá [[Noregur|Noregi]] árið 1854 og eru nú á meirihluta eyjanna. Færeyski stofninn hefur breytt um lit vegna snjóleysis á eyjunum og er nú brúnn en ekki hvítur. Rottur eru á nokkrum eyjanna og mýs á öðrum en [[Straumey]] er sú eina þar sem báðar tegundirnar eru. Að minnsta kosti tvær deilitegundir músa er að finna á eyjunum og er önnur þeirra kennd við eyjuna [[Mykines]], enda finnst hún eingöngu þar.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> Á sumum eyjanna eru engin villt spendýr. Nokkuð er um [[útselur|útsel]] við eyjarnar og hann kæpir þar sums staðar, einkum í sjávarhellum.<ref>[http://www.natur.gl/index.php?id=1013 Gråsæl. Á www.natur.gl, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Ýmsar hvalategundir eru í hafinu kringum eyjarnar og er þar [[grindhvalur]]inn þekktastur. Margar fuglategundir verpa á eyjunum, bæði sjófuglar og aðrir, og meðal þeirra má nefna [[lundi|lunda]], [[álka|álku]], [[langvía|langvíu]], [[teista|teistu]], [[stuttnefja|stuttnefju]], [[fýll|fýl]], sem er algengasti varpfugl eyjanna, og [[Súla (fugl)|súlu]], sem þó verpir aðeins á Mykinesi.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> [[Tjaldur]]inn er þjóðarfugl eyjanna og má rekja það til ''Fuglakvæðis'' [[Nólseyjar-Páll|Nólseyjar-Páls]]. === Eyjarnar === Allar eyjarnar eru byggðar nema ein, [[Litla-Dímun]], enda er sú eyja lítil um sig, 0,82{{nbsp}}km² og umgirt bröttum hömrum. Á sumum hinna eyjanna eru íbúar þó fáir og hefur fækkað á síðustu áratugum. Stærsta eyjan er [[Straumey]], 372{{nbsp}}km². Sunnarlega á henni er höfuðstaðurinn, [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]]. Þar eru um 20.000 íbúar. Eyjarnar eru taldar upp hér á eftir í stafrófsröð. {{col-begin}}{{col-2}} * [[Borðey]] * [[Austurey]] * [[Fugley]] * [[Hestur (Færeyjum)|Hestur]] * [[Karlsey]] * [[Koltur]] * [[Konuey]] * [[Litla-Dímun]] * [[Mykines]] * [[Nólsey]] * [[Sandey (Færeyjum)|Sandey]] * [[Skúfey]] * [[Stóra-Dímun]] * [[Straumey]] * [[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]] * [[Svíney]] * [[Viðey (Færeyjum)|Viðey]] * [[Vogar (Færeyjum)|Vogar]] {{col-2}} {{location map+ |Færeyjar |float=right |width=300|caption= Eyjar í Færeyjum|places= {{location map~ |Færeyjar |lat=62.233333 |long=-6.55 |label=<small>[[Borðey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.216667 |long=-6.883333 |label=[[Austurey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.333333 |long=-6.3 |label=[[Fugley]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.9575 |long=-6.886944 |label=[[Hestur (Færeyjum)|Hestur]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.283333 |long=-6.733333 |label=[[Karlsey]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.966667 |label=[[Koltur]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.3 |long=-6.65 |label=[[Konuey]]|position=top}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.633333 |long=-6.7 |label=[[Litla-Dímun]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.1 |long=-7.6 |label=[[Mykines]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.65 |label=[[Nólsey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.85 |long=-6.783333 |label=[[Sandey (Færeyjum)|Sandey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.766667 |long=-6.816667 |label=[[Skúfey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.683333 |long=-6.733333 |label=[[Stóra-Dímun]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.133333 |long=-7.016667 |label=[[Straumey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.533333 |long=-6.85 |label=[[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.266667 |long=-6.366667 |label=[[Svíney]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.083333 |long=-7.266667 |label=[[Vogar (Færeyjum)|Vogar]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.316667 |long=-6.5 |label=[[Viðey (Færeyjum)|Viðey]]</small>|position=top}}}} {{col-end}} == Stjórnmál == {{aðalgrein|Færeysk stjórnmál}} [[Mynd:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|thumb|right|Á [[Þinganes]]i í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] hefur [[Landsstjórn Færeyja|landstjórn Færeyja]] aðsetur.]] Frá árinu 1948, þegar [[heimastjórnarlögin 1948|heimastjórnarlögin]] voru sett, hafa Færeyjar haft sjálfsstjórn innan [[Konungsríkið Danmörk|konungsríkisins Danmerkur]]. Eyjarnar hafa eigið löggjafarþing, [[Færeyska lögþingið|Lögþingið]], og eigin fána, en framkvæmdavaldið er í höndum landsstjórnar undir forystu [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]]. Nokkrir málaflokkar eru þó enn í höndum Dana, þar á meðal löggæsla og æðsta dómsvald. Frá 1. janúar 2009 hafa Færeyjar skipst í 30 [[Listi yfir sveitarfélög í Færeyjum|sveitarfélög]] sem ná yfir um 120 bæi, þorp og byggðir, en áætlað er að fækka sveitarfélögunum verulega á næstu árum og þau verði á bilinu 7-15. [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] og [[Klakksvík]] eru einu þéttbýlisstaðirnir sem Færeyingar sjálfir telja til bæja. Fimm fjölmennustu þéttbýlisstaðirnir eru Þórshöfn, Klakksvík, [[Heyvík]], [[Argir]] og [[Fuglafjörður]] á Austurey. Bæði Heyvík og Argir eru í raun samvaxnar við Þórshöfn. Eyjarnar skiptast einnig frá fornu fari í sjö [[sýsla|sýslur]], Norðeyjar, Austurey, Norður-Straumey, Suður-Straumey, Voga, Sandey og Suðurey, en sýslurnar eru nú á tímum fyrst og fremst löggæsluumdæmi. Fram til 2008 var hver sýsla [[kjördæmi]] fyrir sig en nú eru Færeyjar allar eitt kjördæmi. Á víkingatímanum hafði hver sýsla sitt eigið vorþing. [[Stjórnarskrá Danmerkur|Danska stjórnarskráin]] hefur verið látin gilda í Færeyjum en hefur þó aldrei verið samþykkt, hvorki í þjóðaratkvæðagreiðslu né á Lögþinginu. Nú er verið að semja [[stjórnarskrá]] handa Færeyingum. Færeyingar fylgdu Dönum ekki í [[Evrópusambandið]] en geta valið hvort þeir vilja hafa færeyskt-danskt [[vegabréf]] eða danskt ESB-vegabréf. Það eru þó aðeins Færeyingar búsettir í Danmörku sem njóta fullra réttinda innan ESB, burtséð frá vegabréfinu. === Núverandi stjórn === Sex stjórnmálaflokkar eiga nú fulltrúa á Lögþinginu og í kosningunum 26. mars 2026 urðu úrslitin sem hér segir: {{Kosning |Kjördæmi=Færeyjar |Listar= {{Listi||{{Fólkaflokkurinn}}|9.451|26,75|9|6|+3}} {{Listi||[[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokkurinn]]|7.600|21,51|7|7|0}} {{Listi||{{Jafnaðarflokkurinn}}|6.672|18,88|6|9|–3}} {{Listi||{{Þjóðveldisflokkurinn}}|6.143|17,39|6|6|0}} {{Listi||[[Framsókn (Færeyjar)|Framsókn]]|2.319|6,56|2|3|–1}} {{Listi||[[Miðflokkurinn (Færeyjar)|Miðflokkurinn]]|1.866|5,28|2|2|0}} {{Listi||[[Sjálfsstjórnarflokkurinn (Færeyjar)|Sjálfsstjórnarflokkurinn]]|1.284|3,63|1|0|+1}} | Greidd atkvæði=35.537| Fulltrúafjöldi=33| Fyrri fulltrúafjöldi=33| Breyting=0| Kjörsókn=89,49%%| Kjörskrá=39.703| }} Fólkaflokkurinn, Sambandsflokkurinn og Jafnaðarflokkurinn mynduðu stjórn að kosningum loknum og [[Beinir Johannesen]] úr Fólkaflokknum varð lögmaður. === Konur í færeyskum stjórnmálum === Fyrsta konan settist á lögþingið árið 1964 og þá sem varamaður en konur voru ekki kjörnar á þingið fyrr en 1978. Fyrsta konan sem tók sæti í landstjórninni var [[Jóngerð Purkhús]] árið 1985 og 1993–1994 varð [[Marita Petersen]] lögmaður Færeyja, fyrst kvenna og sú eina hingað til. Af 33 þingmönnum sem kjörnir voru á lögþingið 2015 voru 11 konur. == Efnahagslíf == {{aðalgrein|Efnahagur Færeyja}} [[Mynd:Sandur harbour.JPG|thumb|left|Togarar í höfninni í Sandi á Sandey.]] Allt fram yfir aldamótin 1900 voru Færeyjar fyrst og fremst [[bændasamfélag]] og [[landbúnaður]] var aðalatvinnan þótt [[fiskveiðar]] og [[fuglatekja]] væru mikilvægar aukabúgreinar. Þótt búskapur sé enn stundaður á eyjunum breyttist þetta með [[Vélbátur|vélbátavæðingu]] og síðar [[togari|togaraútgerð]] og nútíma [[fiskvinnsla|fiskvinnslu]] og nú er [[sjávarútvegur]] helsta tekjulind Færeyinga; þrátt fyrir fámennið voru þeir árið 2003 25. mesta fiskveiðiþjóð heimsins (Ísland var í 11. sæti). Um 10% Færeyinga hafa aðaltekjur sínar af fiskveiðum og fiskvinnslu. [[Fiskeldi]] er líka nokkuð öflug atvinnugrein. [[Sauðfjárrækt]] er enn stunduð í eyjunum þótt mjög hafi dregið úr mikilvægi hennar fyrir efnahaginn og flestir stunda hana aðeins sem [[aukabúgrein]] eða frístundaiðju. Hún er þó enn mikilvægur þáttur í menningu Færeyinga.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110126183043/www.smugan.is/frettir/frettir/2010/03/nr/2930 Íslenskt fé í Færeyjum. Á www.smugan.is, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Árið 2004 veiddu færeysk skip samtals 580.000{{nbsp}}tonn af fiski, þar af um helming innan færeysku [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögunnar]]. Þar af var [[uppsjávarfiskur]] um 400.000{{nbsp}}tonn. Fiskur er aðalútflutningsvara Færeyinga, um 98% af öllum vöruútflutningi frá eyjunum. Mest er flutt út til [[Bretland]]s og þá til [[Noregur|Noregs]], [[Danmörk|Danmerkur]], [[Frakkland]]s og [[Spánn|Spánar]]. Færeyingar flytja aftur á móti mest inn frá Danmörku og síðan Noregi, [[Þýskaland]]i og [[Svíþjóð]]. 2,4% innflutnings til Færeyja kemur frá [[Ísland]]i (2007).<ref>{{Cite web |url=http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |title=Hagstofa Færeyja |access-date=2011-04-10 |archive-date=2011-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201062109/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |url-status=dead }}</ref> Þetta þýðir að sjálfsögðu að efnahagur Færeyinga er afar háður fiskveiðum og hætta er á miklum niðursveiflum, bæði vegna aflabrests og verðbreytinga. Þetta kom glöggt í ljós í [[efnahagskreppan í Færeyjum|kreppunni]] sem varð í Færeyjum upp úr 1990 vegna aflabrests og hás olíuverðs. Um miðjan áratuginn var [[atvinnuleysi]] 10-15% og margt ungt fólk flutti úr landi og hefur ekki snúið aftur. Færeyingar horfa því vonaraugum til [[olíuvinnsla|olíuvinnslu]] sem framtíðartekjulindar og nokkur olíufélög hafa fengið heimild til olíuleitar í færeyskri efnahagslögsögu en enn hafa ekki fundist olíulindir sem vert þykir að nýta. Atvinnuleysi fer nú vaxandi að nýju og var í febrúar 2011 7,8%.<ref>{{Cite web |url=http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |title=Hagstofa Færeyja |access-date=2011-04-10 |archive-date=2011-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201062109/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |url-status=dead }}</ref> === Samgöngur === {{aðalgrein|Samgöngur í Færeyjum}} [[Mynd:Faroe Islands, Eysturoy, road from Skipanes to Syðrugøta.jpg|thumb|200px|Vegur á [[Austurey]].]] Eini flugvöllur Færeyja er [[Vogaflugvöllur]] á [[Vogar (Færeyjum)|Vogum]] og stærsta flugfélag í Færeyjum er [[Atlantic Airways]]. Einnig er áætlunarflug með [[þyrla|þyrlum]] milli sumra eyjanna. Bílferjan [[Norræna]] ([[færeyska]]: ''Norröna'') siglir allt árið á milli [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshafnar]] og [[Hanstholm]] á [[Jótland]]i og á sumrin einnig til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]]. Áður hafði Norræna einnig viðkomu í [[Björgvin]] í Noregi og í [[Skotland]]i, ýmist í [[Leirvík (Hjaltlandseyjum)|Leirvík]] eða [[Scrabster]].<ref>{{Cite web |url=http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |title=Heimasíða Smyril Line, skoðuð 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430113424/http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |url-status=dead }}</ref> Vegna fjöllótts landslags og smæðar eyjanna var samgöngukerfið lengi vel ekki eins víðtækt og í öðrum löndum. Samgöngur milli eyjanna voru eingöngu með bátum og ferjum og á sumum eyjanna voru vegir lélegir eða jafnvel engir og einu samgöngurnar við sumar byggðirnar voru sjóleiðina. Sú er ekki lengur raunin og miklar framfarir hafa orðið í grunnsamgöngukerfi eyjanna. Jarðgangagerð í Færeyjum hófst snemma á 7. áratug 20. aldar og fyrstu göngin, [[Hvalbæjargöngin]], voru tekin í notkun árið 1963<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=674 Søgulig gongd. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> en fyrstu neðansjávargöngin, [[Vogagöngin]], voru opnuð 10. desember 2002.<ref>{{cite web |url=http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |title=Yvirlit yvir tunlar í Føroyum. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229234535/http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |url-status=dead }}</ref> Nú eru alls 19 jarðgöng í eyjunum; lengstu göngin eru [[Norðeyjagöngin]], neðansjávargöng milli [[Borðey]]jar og [[Austurey]]jar, um 6,3{{nbsp}}kílómetrar.<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=714 Kort af jarðgangakerfi Færeyja. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Fleiri göng eru í undirbúningi, gröftur er hafinn á [[Austureyjargöngin|Austureyjargöngunum]] Frá Straumey til Austureyjar; rúma 11{{nbsp}}km að lengd. Einnig er vinna hafin á [[Sandeyjargöngin|Sandeyjargöngunum]]; göngum frá Straumey til [[Sandey (Færeyjum)|Sandeyjar]] sem verða tæpir 11{{nbsp}}km. Hugmyndir eru svo uppi um göng frá Sandey til [[Suðurey]]jar (um 20{{nbsp}}km). Tæplega 85% Færeyinga hafa nú beinan aðgang að [[jarðgöng]]um sem tengja eyjarnar auk þess sem sumar eyjanna eru tengdar með [[landfylling]]um eða [[brú]]m. Hraðskreiðar [[ferja|ferjur]] sigla á milli eyjanna í suðri og póstbátar sigla til litlu eyjanna í norðaustri. Engin járnbraut er í Færeyjum en þar er gott [[strætisvagn]]akerfi. Rauðir strætisvagnar aka um Þórshöfn undir nafninu ''Bussleiðin'' og bláir vagnar keyra á milli þorpa og eyja undir nafninu ''Bygdaleiðir''. == Íbúar == {{aðalgrein|Færeyska|Færeysk menning}} [[Mynd:Tórshavn.10.jpg|thumb|right|Þórshöfn.]] [[Mynd:Faroe stamp 048 europe (v u hammershaimb).jpg|thumb|right|V.U. Hammershaimb mótaði færeyska ritmálið.]] Færeyingar eru af norrænum uppruna, líkt og Íslendingar. Talið er að landnámsmenn í Færeyjum hafi ýmist komið beint frá [[Noregur|Noregi]] og öðrum [[Norðurlönd]]um eða úr byggðum norrænna manna á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Færeyingar hafa ekki sjálfstæðan [[ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]], heldur eru þeir danskir ríkisborgarar. Fólk af færeyskum uppruna, búsett í Danmörku, er þó sérstaklega skráð hjá dönsku hagstofunni og samkvæmt upplýsingum hennar bjuggu 22.549 einstaklingar af færeyskum uppruna (fæddir í Færeyjum eða eiga foreldri eða afa eða ömmu fædda í Færeyjum) í Danmörku árið 2006, en það ár voru íbúar Færeyja 48.219. Þann 1. febrúar 2011 voru þeir orðnir 48.565.<ref>{{Cite web |url=http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |title=Hagstofa Færeyja, |access-date=2011-04-10 |archive-date=2011-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201062109/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |url-status=dead }}</ref> === Fólksfjöldaþróun === {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi |- | 1327 || align="right" | um 4.000 | 1880 || align="right" | 11.220 | 1995 || align="right" | 43.358 |- | 1350 || align="right" | um 2.000 | 1900 || align="right" | 15.230 | 1996 || align="right" | 43.784 |- | 1769 || align="right" | 4.773 | 1911 || align="right" | um 18.800 | 1997 || align="right" | 44.262 |- | 1801 || align="right" | 5.255 | 1925 || align="right" | 22.835 | 2000 || align="right" | 46.196 |- | 1834 || align="right" | 6.928 | 1950 || align="right" | 31.781 | 1999 || align="right" | 45.409 |- | 1840 || align="right" | 7.314 | 1970 || align="right" | um 38.000 | 2002 || align="right" | 47.704 |- | 1845 || align="right" | 7.782 | 1975 || align="right" | 40.441 | 2003 || align="right" | 48.214 |- | 1850 || align="right" | 8.137 | 1985 || align="right" | 45.749 | 2006 || align="right" | 48.219 |- | 1855 || align="right" | 8.651 | 1989 || align="right" | 47.787 | 2011 || align="right" | 48.565 |} === Tungumál === [[Færeyska]] er tungumál sem hefur þróast úr [[fornnorræna|fornnorrænu]] og er náskylt [[íslenska|íslensku]] en hefur þó orðið fyrir mun meiri áhrifum frá [[danska|dönsku]]. Presturinn [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]], sem var góðvinur [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] og varð fyrir áhrifum af honum, mótaði færeyska ritmálið. Hann gaf út fyrstu færeysku [[málfræði]]bókina árið 1854 og samdi stafsetningarreglur. [[Christian Matras]], kunnur færeyskur fræðimaður og prófessor í [[málvísindi|málvísindum]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], samdi fyrstu færeysk-dönsku [[orðabók]]ina ásamt Mads Andreas Jacobsen og kom hún út 1927–1928. Matras varð síðar fyrsti forstöðumaður [[Fróðskaparsetur Føroya|Fróðskaparseturs Føroya]]. Christian Matras vann að útgáfu ýmissa færeyskra handrita, meðal annars mikils safns færeyskra [[danskvæði|danskvæða]]. Hann átti mikinn þátt í að móta færeyskt nútímaritmál. Árið 1998 kom út stór orðabók, ''Føroysk orðabók'', og var aðalritstjóri hennar [[Jóhan Hendrik W. Poulsen]], en bókin var unnin á Fróðskaparsetrinu og byggðist að hluta á seðlasöfnum frá Christian Matras og fleirum.<ref>{{Cite web |url=http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |title=Føroysk orðabók. Á www.málfræði.is, skoðað 11. apríl 2011. |access-date=2011-04-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307025257/http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |url-status=dead }}</ref> === Trúarlíf === Færeyingar þykja trúræknir; um 79.7% Færeyinga tilheyra [[Evangelísk-lúthersk kirkja|evangelísk-lúthersku]] þjóðkirkjunni ([[Fólkakirkjan]]) og flestir aðrir öðrum kristnum söfnuðum.<ref>[https://statbank.hagstova.fo/pxweb/en/H2/H2__MM__MM03/atrud_prgj.px/ Parishes, 1st January (2000-2019)] Statistics Faroe Islands</ref> Árið 1948 var [[Biblían]] gefin út á færeysku í fyrsta sinn og hafði hún verið þýdd á færeysku úr ýmsum nútímatungumálum. Jacob Dahl og Kristian Osvald Viderø luku við nýja þýðingu úr [[hebreska|hebresku]] og [[gríska|grísku]] árið 1961. Embætti Færeyjabiskups var aflagt skömmu eftir siðaskipti og eftir það var stiftsprófastur æðsti maður kirkjunnar þar. Biskupsembættið var endurreist árið 1963 og á Ólafsvöku 2007 varð færeyska þjóðkirkjan sjálfstæð og ekki lengur undir dönsku kirkjunni. Jógvan Friðriksson var kjörinn fyrsti biskup færeysku þjóðkirkjunnar.<ref>[http://www.kristeligt-dagblad.dk/artikel/265906:Kirke---tro--Faeroeerne-faar-ny-biskop Færøerne får ny biskop. Kristeligt dagblad, 2. nóvember 2007.]</ref> Könnun árið 2018 sýndi að yfir helmingur Færeyinga aðhyllast [[sköpunarhyggja|sköpunarhyggju]], þ. e. að Guð skapaði jörðina fyrir tugþúsund árum.<ref>[http://local.fo/50-faroese-believe-creationism-survey-finds/ Over 50% of Faroe Islanders believe in creationism, survey finds] Local.fo, skoðað 13. apríl, 2018.</ref> === Menntun === Í færeyskum [[Grunnskóli|grunnskólum]] hefur verið kennt á færeysku frá 1938 en einnig fá nemendur kennslu í dönsku og ensku. Vísir að [[framhaldsskóli|framhaldsskóla]] kom þegar árið 1937 en það var ekki fyrr en 1964 sem fyrsti framhaldsskólinn, Føroya Studentaskúli, var settur á laggirnar í [[Hoyvík]] í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] er Føroya Handilsskúli, tækniskóli og sjómanna- og vélskóli. Þar er einnig [[Fróðskaparsetur Føroya]], sem var stofnað 20. maí 1960 og er eini skólinn á háskólastigi. Mjög margir Færeyingar fara þó enn til framhaldsnáms í Danmörku og öðrum löndum. == Menning == === Dansar og kvæði === [[Mynd:Faroese folk dance club from vagar.jpg|thumb|left|Færeyingar í [[Færeyski þjóðbuningurinn|færeyska þjóðbúningnum]].]] Eftir [[siðaskiptin]] í Færeyjum var færeyskri tungu í raun úthýst úr kirkjunni, menningu og stjórnsýslu eyjanna og færeyskt [[ritmál]] var ekki mótað fyrr en um miðja [[19. öld]]. Menningararfurinn varðveittist því fyrst og fremst í munnlegri geymd um 300 ára skeið, bæði sem sögur, ævintýri og ekki síst [[dans]]ar og kvæði. Sum þessara kvæða eru um fornkappa, stundum íslenska, önnur um riddara og rómantík og sum eru skopkvæði um færeyska almúgamenn. Þessi kvæði hafa verið gefin út í stórum kvæðasöfnum.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein id=437904 Færeyskt stórvirki. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Færeyingar sungu [[þjóðkvæði]] sín við forn [[Vikivaki|vikivakalög]] og dönsuðu dansa sem áttu rætur að rekja til [[Miðaldir|miðalda]]. Svipaðir dansar tíðkuðust á [[Ísland]]i á fyrri öldum en hurfu á [[17. öld|17.]] og [[18. öld]] þótt mörg danskvæði hafi varðveist niðurskrifuð. Færeyingar hafa aftur á móti haldið dans- og kvæðamenningu sinni til dagsins í dag og stíga enn forna dansa, til dæmis á þjóðhátíðardeginum [[Ólafsvaka|Ólafsvöku]]. Færeyski dansinn er [[hringdans]] eða keðjudans og geta danskvæðin verið allt frá fáeinum [[erindi|erindum]] upp í mörg hundruð. Oftast er einn [[forsöngvari]] sem syngur kvæðið en svo taka allir undir í [[viðlag]]inu, sem er sungið eftir hverja vísu.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=617329 Leikum fagurt á foldum, enginn treður dansinn undir moldum. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> [[Færeyski þjóðbúningurinn]] er svipaður [[Íslenski þjóðbúningurinn|þeim íslenska]] en þó litríkari. Fólk klæðist honum meðal annars á Ólafsvöku þegar það dansar en það er þó alls ekkert skilyrði að vera í búningi. === Færeyskar bókmenntir === Færeyingar eiga engin nafnkennd [[skáld]] eða [[rithöfundur|rithöfunda]] frá fyrri öldum en þjóðhetjan [[Nólseyjar-Páll]] var vinsælt skáld um aldamótin 1800. Eftir að færeyskt ritmál varð til komu ýmis skáld og rithöfundar fram á sjónarsviðið en þekktustu höfundar Færeyja eru allir fæddir um aldamótin 1900, þeir [[William Heinesen]], sem fékk [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] 1964 fyrir skáldsöguna ''Det gode håb'' (Vonin blíð) en skrifaði reyndar aðallega á dönsku, [[Hedin Brú]], en Færeyingar völdu sjálfir skáldsögu hans ''Feðgar á ferð'' sem bók [[20. öldin|20. aldarinnar]] í Færeyjum, og [[Jørgen-Frantz Jacobsen]], en skáldsaga hans ''Barbara'', sem skrifuð var á dönsku og kom út 1939, ári eftir lát höfundarins, var þýdd á fjölda tungumála og hefur náð mestri útbreiðslu allra bóka eftir færeyskan höfund.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=120025 Færeyskar bókmenntir. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> Af yngri höfundum er [[Rói Patursson]] þekktastur, en hann fékk Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1986 fyrir ljóðasafnið ''Líkasum''. === Fjölmiðlar === Elsta færeyska blaðið er [[Dimmalætting]], sem fyrst kom út 1878 og kemur nú út fimm daga í viku eins og helsti keppinauturinn, [[Sosialurin]], sem hefur komið út frá 1927. Dimmalætting var áður flokksblað [[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokksins]] og Sosialurinn fylgdi [[Jafnaðarflokkurinn|Jafnaðarflokknum]] en bæði teljast nú óháð. Fleiri flokksblöð komu út í Færeyjum fyrr á árum en lögðu upp laupana í kreppunni upp úr 1990. Norðlýsið er gefið út í [[Klakksvík]] og ætlað íbúum Norðeyjanna. Nokkur tímarit koma einnig út. Útvarp Føroya hóf útsendingar 1957 og síðan hafa bæst við Rás 2 og kristilega útvarpsstöðin Lindin. Sjónvarp Føroya hóf útsendingar 1984 og urðu Færeyjar þar með síðasta landið í Evrópu til að fá eigin sjónvarpsstöð. Sjónvarp Føroya og Útvarp Føroya sameinuðust árið 2005 í eitt fyrirtæki, [[Kringvarp Føroya]]. === Færeyskar matarhefðir === [[Mynd:Skerpikjøt (2).jpg|thumb|left|Skerpikjöt.]] Frá fornu fari hefur uppistaðan í [[mataræði]] Færeyinga verið [[kjöt]]- og [[Fiskur|fiskmeti]]. [[Kartafla|Kartöflur]] bættust við á [[19. öld]] ásamt fáeinum öðrum grænmetistegundum, einkum [[hvítkál]]i og [[gulrófa|gulrófum]]. Á síðustu áratugum hefur neysla á innfluttum matvælum aukist mikið en hefðbundnir færeyskir réttir eru bæði algengur hversdagsmatur og bornir fram við hátíðleg tækifæri. Lítið er þó um að þeir séu á boðstólum á færeyskum veitingastöðum. Einn þekktasti rétturinn er [[skerpikjöt]], sem er vindþurrkað [[kindakjöt]]. Það er mjög bragðsterkt og fellur ekki að smekk allra. Það er oftast skorið hrátt í þunnar sneiðar og borðað á [[rúgbrauð]]i. Kjötið er þurrkað í [[hjallur|hjalli]] í 5-9 mánuði eða jafnvel í heilt ár. Mjög víða í Færeyjum má einnig sjá [[siginn fiskur|siginn fisk]] (''ræstan fisk'') hanga í hjalli eða undir þakskeggi og einnig ''ræst kjöt'', kindakjöt sem látið er hanga í mun styttri tíma en skerpikjötið, gjarnan um tvo mánuði. Kindakjöt er langalgengasta kjötið en [[Nautakjöt|nauta-]] og [[svínakjöt]] er einnig borðað, svo og [[kjúklingur]]. Eina færeyska villibráðin, fyrir utan [[Hvalur|hvali]] og [[sjófulgar|sjófugla]], eru [[Snæhéri|snæhérar]], sem eru veiddir fyrir jólin. ''Grind og spik'' er algengur færeyskur réttur, kjöt og spik af [[grindhvalur|grindhvölum]]. Kjötið er einnig oft steikt og borið fram í brúnni sósu og kallast þá ''grindabúffur''. Ýmsir [[sjófugl]]ar eru líka borðaðir, ýmist ferskir eða „ræstir“, og egg sjófugla eru einnig vinsæll matur. Fiskur, ferskur, siginn eða þurrkaður, er mjög algengur matur og með honum er stundum höfð ''garnatálg'', en það er mör úr sláturfé sem er mótaður í kúlu og síðan látinn hanga. ''Knettir'' eða fiskibollur eru oft á borðum. Fæstir Færeyingar kaupa fisk úti í búð, enda úrvalið lítið; þeir veiða hann sjálfir eða kaupa hann beint af sjómönnum á bryggjunni.<ref>[http://www.faroeislands.com/Default.aspx?pageid=10410 Mad fra de rene vande. Á www.faroeislands.com, skoðað 11. apríl 2011]</ref> === Grindadráp === [[Grindhvalaveiðar|Grindhvaladráp]] er ekki aðeins gamall siður í Færeyjum, heldur mikilvægur þáttur í efnahagslífi margra byggða og er talið að kjötið af [[Grindhvalur|grindhvölunum]] sé um 25% alls kjöts sem neytt er á eyjunum. Um 950 grindhvalir eru veiddir árlega og eru hvalavöðurnar reknar með bátum inn í víkur eða firði og að landi, þar sem hvalfangarar slátra þeim og síðan er fengnum skipt jafnt á milli allra þátttakenda í veiðunum. Strangar reglur gilda um hvernig standa skal að veiðunum og fylgist sýslumaður á hverjum stað með því að þeim sé fylgt. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.flb.fo Føroya landsbókasavn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297962 ''Vindsorfið en vinalegt land''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1374350 ''Færeyjar; með gestrisnum frændum í fögru landi''; grein í Morgunblaðið 1966] * [http://www.flickr.com/groups/1221871@N23/pool/ Faroe Islands Nature and People] * [http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaethi/faereyjar Tölfræðiupplýsingar um Færeyjar á Norden.org] {{Eyjar í Færeyjum}} {{Evrópa}} {{Norðurlandaráð}} {{Vestnorræna ráðið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Færeyjar|*]] [[Flokkur:Norðurlönd]] [[Flokkur:Eyjaklasar]] 7tbqsdy5d8gyz6ixulgpyo61eo1y90f 0 5765 1977292 1973807 2026-09-02T08:08:34Z Akigka 183 /* Landfræði */ 1977292 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mary Simon]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins Rússland er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem tíu [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Toronto]], [[Montreal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> <br clear="both" /> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldar- merki ! rowspan="2" | Fylki ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður ! rowspan="2" | Stærsta borg ! rowspan="2" | Aðild að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br/>2020. ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Fylkis- tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Ontario.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Ontario.svg|23px]] [[Ontario]] | style="text-align: center;" | ON | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Torontó]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 14.734.014 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 917.741 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 158.654 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 1.076.395 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Armoiries du Québec (blason).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Quebec.svg|23px]] [[Québec]] | style="text-align: center;" | QC | style="text-align: center;" | [[Québecborg]] | style="text-align: center;" | [[Montréal]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 8.574.571 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.356.128 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 185.928 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.542.056 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Nova Scotia.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nova Scotia.svg|23px]] [[Nýja-Skotland|Nýja Skotland]] | style="text-align: center;" | NS | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 979.351 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 53.338 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 1.946 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 55.284 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" |Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of New Brunswick.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of New Brunswick.svg|23px]] [[Nýja-Brúnsvík]] | style="text-align: center;" | NB | style="text-align: center;" | [[Fredericton]] | style="text-align: center;" | [[Moncton]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 781.476 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 71.450 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 1.458 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 72.908 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Manitoba.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Manitoba.svg|23px]] [[Manitoba]] | style="text-align: center;" | MB | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Winnipeg]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 1.379.263 | style="text-align: right;" | 553.556 | style="text-align: right;" | 94.241 | style="text-align: right;" | 647.797 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of British Columbia.svg|35x35px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of British Columbia.svg|23px]] [[Breska-Kólumbía]] | style="text-align: center;" | BC | style="text-align: center;" | [[Viktoría (Breska Kólumbía)|Victoría]] | style="text-align: center;" | [[Vancouver]] | style="text-align: center;" | 20. júlí 1871 | style="text-align: right;" | 5.147.712 | style="text-align: right;" | 925.186 | style="text-align: right;" | 19.549 | style="text-align: right;" | 944.735 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Prince Edward Island.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Prince Edward Island.svg|23px]] [[Eyja Játvarðs prins]] | style="text-align: center;" | PE | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Charlottetown]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1873 | style="text-align: right;" | 159.625 | style="text-align: right;" | 5.660 | style="text-align: right;" | 0 | style="text-align: right;" | 5.660 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of arms of Saskatchewan.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Saskatchewan.svg|23px]] [[Saskatchewan]] | style="text-align: center;" | SK | style="text-align: center;" | [[Regina]] | style="text-align: center;" | [[Saskatoon]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | style="text-align: right;" | 1.178.681 | style="text-align: right;" | 591.670 | style="text-align: right;" | 59.366 | style="text-align: right;" | 651.036 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of Alberta.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Alberta.svg|23px]] [[Alberta (fylki)|Alberta]] | style="text-align: center;" | AB | style="text-align: center;" | [[Edmonton]] | style="text-align: center;" | [[Calgary]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 4.421.876 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 642.317 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 19.531 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 661.848 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Newfoundland and Labrador.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|23px]] [[Nýfundnaland og Labrador]] | style="text-align: center;" | NL | colspan="2" style="text-align: center;" | [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)|St. John's]] | style="text-align: center;" | 31. mars 1949 | style="text-align: right;" | 522.103 | style="text-align: right;" | 373.872 | style="text-align: right;" | 31.340 | style="text-align: right;" | 405.212 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="6"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|37878672}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|5490918}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|572013}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|6062931}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldarmerki ! rowspan="2" | Svæði ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður og<br />stærsta borg ! rowspan="2" | Dagsetning aðildar<br />að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br />(2020) ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of Arms of the Northwest Territories.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of the Northwest Territories.svg|23px]] [[Norðvesturhéruðin]] | style="text-align: center;" | NT | style="text-align: center;" | [[Yellowknife]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 45.161 | style="text-align: right;" | 1.183.085 | style="text-align: right;" | 163.021 | style="text-align: right;" | 1.346.106 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Dene suline, [[cree]], enska, franska, gwich'in, inuinnaqtun, [[inuktitut]], inuvialuktun, slavey, tłįchǫ |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Yukon (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Yukon.svg|23px]] [[Júkon]] | style="text-align: center;" | YT | style="text-align: center;" | [[Whitehorse]] | style="text-align: center;" | 13. júní 1898 | style="text-align: right;" | 42.052 | style="text-align: right;" | 474.391 | style="text-align: right;" | 8.052 | style="text-align: right;" | 482.443 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska, franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Nunavut (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nunavut.svg|23px]] [[Núnavút]] | style="text-align: center;" | NU | style="text-align: center;" | [[Iqaluit]] | style="text-align: center;" | 1. apríl 1999 | style="text-align: right;" | 39.353 | style="text-align: right;" | 1.936.113 | style="text-align: right;" | 157.077 | style="text-align: right;" | 2.093.190 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Inuinnaqtun, inuktitut, enska, franska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="5"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|126566}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3593589}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|328150}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3921739}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] 41cmz9admr06vo0f439w52xz68ej5dj 1977332 1977292 2026-09-02T10:38:31Z Fyxi 84003 færi töflu 1977332 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mary Simon]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins [[Rússland]] er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|tíu fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Torontó]], [[Montréal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== {{Sjá einnig|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði}} [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Fylki Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Alberta}} | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|4.262.635}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Breska-Kólumbía}}<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | {{right|5.000.879}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Eyja Játvarðs prins}}<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | {{right|154.331}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Manitoba}} | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|1.342.153}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýfundnaland og Labrador}}<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | {{right|510.550}} | {{right|405.212}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Brúnsvík}}<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | rowspan="4" |{{dts|1867-07-01}} | {{right|775.610}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Skotland}}<br />{{small|{{nobold|(Nova Scotia)}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | {{right|969.383}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Ontario}} | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | {{right|14.223.942}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Québec}} | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | {{right|8.501.833}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Saskatchewan}} | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|1.132.505}} | {{right|651.036}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021 /> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Júkon}}<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | {{right|40.232}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Norðvesturhéruðin}}<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|41.070}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Núnavút}}<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | {{right|36.858}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] 6drkwv4j9xmpwjecpa9oqkq9qs06uye 10 5768 1977285 1922223 2026-09-02T07:47:44Z Fyxi 84003 1977285 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kanada | title = [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði]] | image = [[Mynd:Flag of Canada (Pantone).svg|100px]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Fylki | list1 = * [[Alberta (fylki)|Alberta]] * [[Breska-Kólumbía]] * [[Eyja Játvarðs prins]] * [[Manitoba]] * [[Nýfundnaland og Labrador]] * [[Nýja-Brúnsvík]] * [[Nýja-Skotland]] * [[Ontario]] * [[Québec]] * [[Saskatchewan]] | group2 = Sjálfstjórnarsvæði | list2 = * [[Júkon]] * [[Norðvesturhéruðin]] * [[Núnavút]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> mifmpydx78gc34fhmw7tditufedth0d 1977334 1977285 2026-09-02T10:52:28Z Fyxi 84003 1977334 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kanada | title = [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði]] | image = [[Mynd:Flag of Canada (Pantone).svg|100px]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Fylki | list1 = * [[Alberta (fylki)|Alberta]] * [[Breska-Kólumbía]] * [[Eyja Játvarðs prins]] * [[Manitoba]] * [[Nýfundnaland og Labrador]] * [[Nýja-Brúnsvík]] * [[Nýja-Skotland]] * [[Ontario]] * [[Québec]] * [[Saskatchewan]] | group2 = Sjálfstjórnarsvæði | list2 = * [[Júkon]] * [[Norðvesturhéruðin]] * [[Núnavút]] | below = * {{Icon|Category}} [[:Flokkur:Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|Flokkur]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> 64xd6h2ykazp9j6k17thnijxoq2j36j 0 8361 1977191 1954935 2026-09-01T19:43:50Z ~2026-47811-82 120243 /* Ágrip */ Breytti "trans" í "dái", því "trans" er enskusletta og "dá" er íslenska 1977191 wikitext text/x-wiki {{Snið:Skáletrað}} [[Mynd:Ed0048.jpg|thumb]] '''''Völuspá''''' (einnig '''''Vǫluspá''''', '''''Vǫlospá''''' eða '''''Vǫluspǫ́'''''; fornnorrænu: „spádómur völvunnar, kvenkyns spákonu“) er kvæði tengt [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]] og í dag ein helsta heimild um hana. Í ritinu er sagt frá sögu heimsins, allt frá sköpun til [[Ragnarök|ragnaraka]]. Boðskapurinn birtist lesanda í gegn um samtal Völvu og [[Óðinn|Óðins]] þar sem Völvan segir frá ýmsum fróðleik sem varðar sköpun heims og mannfólks. Völvan rekur atburðarás veraldarinnar frá því að Sól og Máni, Æsir og Vanir, mannfólk og jötnar voru sköpuð, og hvernig þessar verur drífa heiminn til ragnarraka með mistökum og spillingu sín á milli. Eftir ragnarök segir Völvan þó að líf muni rísa á ný, hreint og óspillt, og hvernig menn og verur muni græða heiminn á ný. ''Völuspá'' samanstendur af 58-67 vísum sem ortar eru undir [[fornyrðislag]]i, en fjöldi kvæða fer eftir útgefanda. ''Völuspá'' er hluti [[Eddukvæði|Eddukvæða]] og varðveitt í [[Konungsbók Eddukvæða]] frá árinu [[1270]]. Þrátt fyrir að ''Völuspáin'' sé almennt tengd goðafræðinni má sjá fjölda tilvitnana í kristna trú, s.s. um fæðingu Jesú Krists. Því má leiða líkum að því að höfundur kunni að hafa velt fyrir sér bæði norrænu goðafræðinni og kristnu trúnni. == Varðveisla == [[Mynd:Norns (1832) from Die Helden und Götter des Nordens, oder Das Buch der sagen.jpg|thumbnail|Örlaganornirnar Urður, Verðandi og Skuld]] Kvæði ''Völuspár'' má finna í margvíslegum íslenskum handritum og bókum. Þekktust þeirra er að öllum líkindum Konungsbók sem talið er að hafi verið skrifuð um 1270. Kvæðin má einnig finna í ''[[Hauksbók]]'', [[Haukur Erlendsson|Hauks Erlendssonar]], og í ''[[Snorra-Edda|Snorra-Eddu]]''. Í síðastnefndu bókinni er minnst á mörg kvæðanna og boðskapur þeirra notaður sem einskonar viðmið fyrir gott velgengið líf. <ref>Flensborg. Sótt þann 17 mars 2014 af: www.flensborg.is/sveinn/Allt/Skrar/Kvæði/Voluspa.html</ref> == Ágrip == Kvæðin byrja þannig að Völvan biður allar mannverur, syni [[Heimdallur|Heimdalls]], um hljóð og spyr [[Óðinn|Óðin]] hvort hann vilji að hún kveði upp gömul fræði. Hún segir frá því að hún muni eftir fornum risum sem fæddir voru á fornöld og að þeir risar hafi alið hana upp. Völvan segir því næst frá upphafi veraldar og segir að heimurinn hafi verið auður þar til synir [[Bor|Bors]] lyftu jörðinni úr hafi. Æsirnir komu þar næst reglu á hinn efnislega heim með því að finna stað fyrir Sól, Mána og stjörnurnar og settu með því af stað hringrás dags og nætur. Við tók gullöld þar sem [[Æsir|Æsirnir]] höfðu úr nægu gulli að moða og byggðu hallir, hof og útbjuggu ýmis verkfæri. En sú gullöld varði ekki lengi vegna þess að þrjár meyjar frá Jötunheimum birtust í Ásgarði og þar með lauk þeim tíma. Æsirnir brugðust við komu þeirra með því að skapa stofn [[Dvergar (norræn goðafræði)|dverga]], en af þeim voru [[Mótsognir]] og [[Durinn]] voldugastir. Þegar hér er komið við sögu hafa tíu kvæðanna verið lesin en sex til viðbótar útlista nöfn dverga sem skapaðir voru. Þessi hluti ''Völuspár'' hefur verið nefndur [[Dvergatal]] og er sleppt í þýðingu nokkrurra höfunda vegna þess að þeir telja upptalninguna vera óþarfa innskot í ''Völuspá''.<ref>Bugge, Sophus (1867). Norræn fornkvæði. Christiania: Malling.</ref> Eftir að Dvergatal hefur verið kveðið er sagt frá sköpun mannfólksins. Því næst er sagt frá lífsins tré [[Askur Yggdrasils|Yggdrasil]]. Völvan segir frá minningum sínum um Gullveigu og þeim tíma sem hún var brennd en það leiddi af sér fyrsta stríð [[Æsir|Ása]] og [[Vanir|Vana]]. Völvan kveðst líka muna það skipti er [[Freyja]] var gefin risum, sem yfirleitt er álitið vísun í goðsögnina um skapara risanna eins og fram kemur í [[Gylfaginning|Gylfaginningu]]. Völvan lætur því næst í ljós að hún viti leyndardóma um Óðinn sjálfan, að hann hafi fórnað öðru auga sínu í leit að þekkingu. Hún kveðst vita hvar auga Óðins liggi falið og að hann hafi skipt á því fyrir þekkingu. Völvan spyr nú hvort Óðinn skilji hvað hún kveður eða hvort hann vilji að hún haldi kvæði sínu áfram. Í Konungsbók Eddukvæða segir Völvan frá því þegar [[Baldur]] féll fyrir hönd bróður síns [[Höður|Haðar]] og hvernig lævísi [[Loki|Loka]] átti þar hlut í máli. Nú lýsir Völvan því hvernig Æsirnir muni tortímast í eldi og flóðum Ragnaraka. Æsirnir munu heyja sína síðustu bardaga við erkióvini og nokkrum þessara bardaga lýsir hún, og úrslitum þeirra. Loks rís úr öskunni nýr heimur þar sem Baldur og Höður munu fá að lifa á ný og njóta frjósemi jarðarinnar. Eftirlifandi Æsir koma saman á ný á [[Iðavöllur|Iðavöllum]] og ræða undanfarna atburði. Síðasta kvæði ''Völuspár'' fjallar um drekann [[Níðhöggur|Níðhögg]] sem ber lík á vængjum sínum, en að því loknu fellur Völvan úr dái og frásögninni er lokið.<ref>Nordal, Sigurður (1952). ''Völuspá''. Reykjavík: Helgafell.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [https://etext.old.no/Bugge/voluspa/ Völuspá] Útgáfa [[Sophus Bugge|Sophusar Bugge]] með texta handritanna * [http://www.sacred-texts.com/neu/poe/poe03.htm Voluspo] Ensk þýðing og athugasemdir eftir Henry A. Bellows * [https://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/12vsp.pdf] John McKinnell, "Völuspá and the Feast of Easter", Alvíssmál 12 (2008): 3-28. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4913269 ''Völuspá'', með skýringum af Sigurði Nordal; grein í Árbók Háskóla Íslands 1923] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3135763 ''Endurskoðun Völuspár''; grein í Árbók Landsbókasafns Íslands 1966] {{commons|Völuspá|Völuspá}} {{wikiheimild|Völuspá|Völuspá}} [[Flokkur:Eddukvæði]] l3nroqfn7gaa754sy71n7ghyd3goifn 0 10855 1977251 1973148 2026-09-01T23:17:43Z TKSnaevarr 53243 1977251 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Grænland | nafn_á_frummáli = Kalaallit Nunaat {{mál|gl}}<br />Grønland {{mál|da}} | nafn_í_eignarfalli = Grænlands | fáni = Flag of Greenland.svg | skjaldarmerki = Coat of arms Greenland.svg | staðsetningarkort = Greenland (orthographic projection).svg | tungumál = [[grænlenska]], [[danska]] | höfuðborg = [[Nuuk]] | stjórnarfar = [[Heimastjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Grænlands|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Grænlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Julie Præst Wilche]] | nafn_leiðtoga3 = [[Jens-Frederik Nielsen]] | staða = Dönsk hjálenda | atburður1 = Heimastjórn | dagsetning1 = 1. maí 1979 | atburður2 = Aukið sjálfræði | dagsetning2 = 21. júní 2009 | flatarmál = 2.166.086 | hlutfall_vatns = 83,1 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 56.466 | íbúar_á_ferkílómetra = 0,028 | VLF_ár = 2021 | VLF = 2,174 | VLF_á_mann = 38.575 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_ár = 2010 | VÞL_sæti = 61 | gjaldmiðill = [[Dönsk króna|Dönsk króna (kr)]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]]+0 til -4 | þjóðsöngur = [[Nunarput utoqqarsuanngoravit]] | tld = gl | símakóði = 299 }} '''Grænland''' ([[grænlenska]]: ''Kalaallit Nunaat''; [[danska]]: ''Grønland'') er [[Listi stærstu eyja heims|stærsta eyja jarðar]] sem ekki telst [[meginland]] út af fyrir sig, 2,2 milljónir km² að stærð. Grænland liggur milli [[Norður-Íshaf]]sins og [[Atlantshaf]]sins, austan við [[Kanadíski eyjaklasinn|kanadíska eyjaklasann]]. Landfræðilega tilheyrir Grænland heimsálfunni [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Höfuðborgin er [[Nuuk]] (''Godthåb'' á dönsku). Grænland er [[sjálfsstjórnarsvæði]] innan [[Danmörk|dönsku]] ríkisheildarinnar. Um 81 prósent landsins er þakið [[jökull|jökli]]. Nánast allir Grænlendingar búa í byggðum við firði á suðvesturhluta eyjunnar þar sem veður er talsvert mildara en annars staðar. Grænland hlaut heimastjórn frá Dönum árið 1979 og í nóvember árið [[2008]] var samþykkt í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] að landið fengi aukna sjálfstjórn.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/erlent/2008/11/26/sjalfstaedi_fra_donum_fyrir_2021/|titill=Sjálfstæði frá Dönum fyrir 2021|mánuður=26. nóvember|ár=2008}}</ref> Margir Grænlendingar eru af blönduðum uppruna [[Inúítar|Inúíta]] og Evrópumanna og tala [[Grænlenska|grænlensku]] (''kalaallisut'') sem móðurmál. Um 50 þúsund manns tala grænlensku en það eru fleiri en mælendur allra annarra [[Eskimó-aleutísk tungumál|eskimó-aleutískra mála]] samanlagt. Um 20% íbúa Grænlands eru af dönskum uppruna og hafa dönsku að móðurmáli. Bæði þessi mál eru opinberar tungur. Hin formlega gerð grænlensku sem er kennd í skólum og notuð sem ritmál er aðallega mótuð úr vesturgrænlenskum mállýskum. Grænland var ein af [[Noregur|norsku]] [[Krúnunýlenda|krúnunýlendunum]] allt fram til [[1814]] þegar það varð formlega dönsk nýlenda, þó svo að Noregur og Danmörk hafi verið sameiginlegt konungdæmi um aldir, allt frá [[1536]]. Þann [[5. júní]] [[1953]] varð Grænland hluti af Danmörku sem danskt [[amt]]. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu [[1978]] fékk Grænland [[heimastjórn]] sem tók við völdum [[1. maí]] [[1979]]. [[Þjóðhöfðingi]] Grænlands er [[Friðrik 10. Danakonungur]]. Þann [[25. nóvember]] 2008 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla á Grænlandi um aukna sjálfstjórn landsins þar sem 76% voru fylgjandi.<ref>[http://dk.nanoq.gl/Emner/Landsstyre/Departementer/Landsstyreformandens%20Departement/Selvstyrekontor/Folkeafstemning.aspx Folkeafstemningen om Selvstyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120175654/http://dk.nanoq.gl/Emner/Landsstyre/Departementer/Landsstyreformandens%20Departement/Selvstyrekontor/Folkeafstemning.aspx |date=2012-01-20 }} Nanoq, vefur heimastjórnarinar</ref> Þann 21. júní 2009 lýstu Grænlendingar yfir fullum sjálfsákvörðunarrétti í málum er tengjast réttarfari, stefnumótun og náttúruauðlindum. Þá voru Grænlendingar viðurkenndir sem sérstök [[þjóð]] samkvæmt alþjóðalögum. Danska ríkið heldur enn eftir stjórn utanríkis- og varnarmála. == Heiti == Á [[grænlenska|grænlensku]] heitir landið ''Kalaallit Nunaat'' „land Kalaallíta (Grænlendinga)“. ''Kalaallit'' (eintala: ''Kalaaleq'') er það orð sem grænlenskir [[Inúítar]] nota um sig sjálfa. Samkvæmt danska trúboðanum [[Poul Egede]] sem skrifaði fyrstu grænlensku orðabókina, töldu þeir það komið af því orði sem norrænir menn notuðu um þá. Sú tilgáta hefur verið sett fram að orðið sé dregið af orðinu „[[skrælingi]]“ sem kemur fyrir í ''[[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]'' sem heiti á Inúítum og í ''[[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]]'' mögulega sem heiti á [[Indíáni|Indíánum]].<ref>{{cite book|editor1-last=Store|editor1-first=P|editor2-last=Clarkson|editor2-first=Iain|title=Language Contact across the North Atlantic: Proceedings of the Working|date=1992|publisher=De Gruyter|location=Darmstadt|isbn=978-3-484-30359-1|page=135|url=https://books.google.com/books?id=O46ZKTUg2ogC&q=Kalaaleq&pg=PA135}}</ref> Nafn landsins (''Kalaallit Nunaat'') og tungumálsins (''kalallisut'') er dregið af ''Kalaallit''. Í ''Eiríks sögu'' segir frá því að [[Eiríkur rauði]] hafi ákveðið að nefna landið Grænland „því að hann kvað menn það mjög mundu fýsa þangað ef landið héti vel“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm|titill=Eiríks saga rauða|vefsíða=Snerpa.is|skoðað=12.10.2022}}</ref> Þar er líka minnst á landnámsmanninn [[Gunnbjörn Úlfsson]] sem sagðist hafa komið í sker norðvestur af Íslandi sem hann nefndi „Gunnbjarnarsker“.<ref>{{vísindavefur|75173|Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru?}}</ref> Í langflestum tungumálum heims dregur landið nafn sitt af norræna heitinu Grænlandi fremur en því grænlenska Kalaallit Nunaat. Samanburður á nöfnum Grænlands og [[Ísland]]s hefur oft verið tilefni vangaveltna um hvort nöfnin séu rangnefni.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/iceland-greenland-name-swap|titill=Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?|vefsíða=National Geographic|höfundur=Andrew Evans|dagsetning=30.6.2016|skoðað=12.10.2022}}</ref> == Saga == === Elstu menningarsamfélög === Landnám á Grænlandi tók þúsundir ára. Fámennir hópar komu norðan frá, einkum frá [[Asía|Asíu]] yfir hafísinn og einnig frá [[Alaska]] og norðurhluta [[Kanada]]. Á tímaskeiðinu 2400 f.Kr. fram að 2000 f.Kr. bjó þar fólk af svonefndri [[Independence I-menning]]u (nefnt eftir [[Independence-fjörður|Independence-firði]]). Flestallar mannvistarleifar tengdar þessu skeiði hafa fundist lengst í norðri, á [[Pearyland]]i. Einkum virðist [[sauðnaut]]aveiði hafa verið mikilvæg. Fólk af [[Independence II-menningin|Independence II-menningunni]] bjó þar frá [[8. öldin f.Kr.|8. öld f.Kr.]] til [[1. öldin f.Kr.|1. aldar f.Kr.]] Á öldunum 1400 f.Kr. fram til 500 f.Kr. fluttu nýir hópar frá Kanada til Grænlands. Þetta menningarskeið er nefnt [[Saqqaq-menningin]] og íbúarnir tóku sér búsetu allt frá [[Upernavik]] í norðri til núverandi [[Nuuk]] í suðri. Þetta fólk bjó til steinkolur, boga og skutla. Það virðist einnig hafa haft með sér hunda.<ref>{{cite journal|author=A.B. Gotfredsen, T. Møbjerg|title=Nipisat - a Saqqaq Culture Site in Sisimiut, Central West Greenland|journal=Meddelelser om Grønland|volume=331|year=2004|doi=10.26530/OAPEN_342365}}</ref> Enn má víða finna fornleifar frá þessu menningarskeiði. Um 500 f.Kr. fluttist svonefnt [[Dorset-menningin|Dorset-fólk]] (hugsanlega kallað ''Tuniit'' af Inúítum) að nýju úr norðri inn á sama svæði og talað var um hér að ofan. Af fornminjafundum frá þessum menningarheimi má nefna stóra steina sem virðast hafa verið notaðir sem vörður til að vísa veg, fígúrur tálgaðar i stein og nálar úr [[rostungur|rostungstönnum]]. === Landnám Inúíta === Um árið 900 náðu nýir hópar fólks til Norður-Grænlands alla leið frá [[Alaska]]. Vitað er að þetta fólk var [[Inúítar]] og því forfeður núverandi Grænlendinga, en það á ekki við um eldri menningarskeið. Þeir höfðu með sér háþróaða veiðimannamenningu, smíðuðu og notuðu [[kajak]]a og svonefnda „[[konubátur|konubáta]]“ (''umiak''), auk [[hundasleði|hundasleða]].<ref>{{cite journal|author=Vitale, E., Rasmussen, J. A., Grønnow, B., Hansen, A. J., Meldgaard, M., & Feuerborn, T. R.|year=2023|title=An ethnographic framework for identifying dog sledding in the archaeological record|journal=Journal of Archaeological Science|volume=159|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544032300136X}}</ref> Þeir byggðu hús úr torfi og grjóti og notuðu hvalbein í sperrur. Þetta menningartímabil er kennt við [[Thule (Grænlandi)|Thule]] á vesturströnd Grænlands og kallað [[Thule-menningin]], því þar fundust fyrstu fornleifarnar. Hluti fólksins fór suður með austurströndinni og einangraðist frá hinum íbúunum. Stærsti hlutinn settist að á vesturströndinni og flutti sig smám saman sunnar og náðu þeir fyrstu til suðurodda Grænlands, [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarfi]] (Kap Farvel), um árið 1500. Í kringum 1200 tók menningin umtalsverðum breytingum og er eftir það kölluð [[Inugsuk-menningin]].<ref>{{cite book|author=Jordan, R. H.|year=1979|chapter=Inugsuk revisited: An alternative view of Neo-Eskimo chronology and culture change in Greenland|title=Thule Eskimo Culture: An Anthropological Retrospective|series=National Museum of Man Mercury Series|publisher=Archaeological Survey of Canada Paper|volume=88|page=157}}</ref> Þetta er það menningarskeið sem ríkt hefur allt fram á okkar daga. === Landnám norænna manna === {{aðalgrein|Norrænir Grænlendingar}} Um árið [[900]] sá [[Gunnbjörn Úlfsson]] til lands á Grænlandi og nefndi það [[Gunnbjarnarsker]]. Þegar norrænir menn fóru að nema land á suðvesturströnd landsins í lok [[10. öld|10. aldar]] komu þeir að óbyggðu landi. Hins vegar fundu þeir húsarústir og leifar af bátum og veiðarfærum. Á sama tíma og norrænir menn fóru að nema land í suðri fluttu nýir hópar Inúíta inn í norðurhlutann. Árið [[982]] fór [[Eiríkur rauði]] í útlegð til Grænlands og valdi að setjast að í [[Brattahlíð]] og nefndi hann landið Grænland. Árið [[985]] eða [[986]] sigldu 25 skip frá [[Ísland]]i með 500 - 700 manns um borð, en einungis 14 af þeim náðu landi í [[Eystribyggð]]. Um [[1000]] sneri [[Leifur Eiríksson]], sonur Eiríks rauða, aftur til Grænlands frá Noregi og hafði hann þá tekið kristni. Hann boðaði norrænum mönnum á Grænlandi kristni og byggði [[Þjóðhildarkirkja|Þjóðhildarkirkju]] í Brattahlíð (sem á grænlensku heitir nú [[Qassiarsuk]]). Þar stendur enn mjög heilleg rúst af kirkjunni. Árið [[1126]] var biskupsstóll stofnaður í [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]]. Fyrsti biskupinn var [[Arnaldur (Garðabiskup)|Arnaldur]]. Um 1150 hittust norrænir menn og Inúítar í fyrsta sinn í [[Norðurseta|Norðursetu]]. Árið [[1261]] gengu Grænlendingar Noregskonungi á hönd. Fyrir miðja 14. öld fór [[Vestribyggð]] í eyði. Er talið að tvennt hafi komið til: kólnandi loftslag og ágangur Inúíta að norðan. Upp úr þessu lögðust Norðursetuferðir af. Siglingum frá Noregi fækkaði mjög um sama leyti vegna áhrifa [[svartidauði|svartadauða]] þar í landi. Um [[1369]] fórst ''[[Grænlandsknörrinn]]'' og lögðust þá af reglulegar siglingar frá Noregi.<ref>{{cite journal|author=Guðmundur J. Guðmundsson|title=Grænland og umheimurinn: Norrænir menn á Grænlandi og samskipti þeirra við umheiminn fram til 1400|journal=Skírnir|pages=59-82|volume=178|year=2004|url=https://timarit.is/gegnir/991000627579706886}}</ref> Árið [[1377]] dó [[Álfur (Garðabiskup)|Álfur]] biskup og var Grænland biskupslaust eftir það. Árið [[1385]] hrakti [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björn Jórsalafara]] til Grænlands og dvaldi hann þar í tvo vetur með liði sínu. Árið [[1406]] hrakti skip til Grænlands með fjölda stórættaðra Íslendinga um borð. Sigldu þeir á brott árið [[1410]] og spurðist ekki til norrænna manna á Grænlandi eftir það, svo öruggt sé. Óljósar sagnir frá miðri 15. öld herma að [[Baskar|baskneskir]] hvalveiðimenn hafi rænt Eystribyggð. Árið [[1540]] kom íslenskt skip til Grænlands og fundu þá skipverjar enga norræna menn á lífi. Er allt á huldu um hvernig stóð á því að norrænir menn hurfu frá Grænlandi. Kólnandi loftslag og sjúkdómar geta verið mikilvæg ástæða. Einnig eru ágiskanir um að barátta við Inúíta hafi átt sinn hlut í hvarfinu. [[Fridtjof Nansen]] hélt því fram í ritinu ''Eskimo Life'' frá 1893 að blöndun milli Inúíta og norrænna manna kynni að hafa átt þátt í hvarfi þeirra síðarnefndu. Þessi kenning naut þó nokkurra vinsælda, meðal annars hjá [[Vilhjálmur Stefánsson|Vilhjálmi Stefánssyni]] og [[Jón Dúason|Jóni Dúasyni]], sem taldi að Grænland heyrði með réttu undir [[Ísland]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/08/20/thegar_islendingar_girntust_graenland/|titill=Þegar Íslendingar girntust Grænland|dags=20.8.2019|skoðað=11.12.2022|höfundur=Skúli Halldórsson|vefsíða=mbl.is}}</ref> === Landkönnun á 16. og 17. öld === [[Mynd:Zentralbibliothek_Zürich_-_Merckliche_Beschreibung_sampt_eygenlicher_Abbildung_eynes_frembden_unbekanten_Volcks_-_000003625.jpg|thumb|right|Frásögn af þriðja leiðangri Martin Frobisher á þýsku frá 1578.]] Árið 1500 sendi [[Manúel 1. Portúgalskonungur]] skip undir stjórn [[Gaspar Corte-Real]] til Grænlands í leit að [[norðvesturleiðin]]ni til Asíu. Samkvæmt [[Tordesillas-sáttmálinn|Tordesillas-sáttmálanum]] heyrði Grænland undir yfirráð Portúgals. Árið eftir hélt Corte-Real aftur þangað ásamt bróður sínum, [[Miguel Corte-Real]]. Þeir komu að frosnu hafi og sneru því í suðurátt og komu að [[Labrador]] og [[Nýfundnaland]]i. Í Labrador er sagt að þeir hafi tekið innfædda höndum og selt í þrældóm þegar heim var komið upp í kostnað við ferðina.<ref name="The Telegram">{{cite web |last1=McLeod |first1=James |title=N.L. indigenous leaders say Corte-Real statue is an insulting relic |url=https://www.thetelegram.com/news/local/nl-indigenous-leaders-say-corte-real-statue-is-an-insulting-relic-25739/ |website=The Telegram |publisher=The Telegram |access-date=14 June 2020}}</ref> Mælingar þeirra á suðvesturströnd Grænlands urðu hluti af [[Cantino-heimskortið|Cantino-heimskortinu]] í [[Módena]].<ref>Nebenzahl, Kenneth. ''Rand McNally Atlas of Columbus and The Great Discoveries'' (Rand McNally & Company: Genova; 1990); ''The Cantino Planisphere, Lisbon, 1502'', pp. 34–37.</ref> Næstu ár komu ýmsir leiðangrar til Grænlands í leit að norðvesturleiðinni. Einn þekktasti könnuðurinn frá síðari hluta 16. aldar, [[Martin Frobisher]], taldi suðurodda Grænlands vera sagnalandið [[Frísland (sagnaland)|Frísland]].<ref name="Allen1997">{{cite book|author=David Beers Quinn|editor=John Logan Allen|title=North American Exploration|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7RGlz9a4wVYC&pg=PA311|volume=I|year=1997|publisher=U of Nebraska Press|isbn=0-8032-1015-9|pages=311–312|chapter=The Northwest Passage in Theory and Practice}}</ref> Árin 1605 til 1607 sendi [[Kristján 4.]] Danakonungur þrjá leiðangra til Grænlands til að leita að Eystribyggð, sem hann áleit ranglega að væri á austurströndinni rétt norðan við [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarf]], en þar er ströndin illfær vegna íss. Meðal annars þess vegna mistókust þessir leiðangrar þegar skipin komu að hafíslögðum sjó og lentu í erfiðum veðurskilyrðum í [[Grænlandssund]]i. Leiðsögumaður í öllum þremur ferðum var enski landkönnuðurinn [[James Hall]]. Í fyrsta leiðangrinum rændi eitt skipanna tveimur grænlenskum veiðimönnum ásamt kajökum þeirra og fluttu með sér til Kaupmannahafnar. Þar léku þeir listir sínar á bátunum fyrir konunginn, sem var fyrsta sýnikennslan í kajakróðri og kajakveltum í Evrópu. Í næsta leiðangri var fimm Grænlendingum rænt.<ref>{{vefheimild|url=https://sciencenordic.com/denmark-greenland-history/did-a-recently-found-bird-spear-belong-to-a-kidnapped-greenlander/1374238|titill=Did a recently found bird spear belong to a kidnapped Greenlander?|höfundur=Jens Winther Johannesen|dagsetning=2. ágúst 2012|vefsíða=ScienceNordic|skoðað=2.12.2022}}</ref> Þessi mannrán danskra Grænlandsfara á 17. öld gerðu að verkum að íbúar landsins sýndu aðkomumönnum fjandskap og forðuðust þá. Árið 1636 fékk skipafélag í Kaupmannahöfn einkaleyfi á verslun og hvalveiðum við Grænland. Félagið sendi tvö skip til Grænlands sem keyptu náhvalstennur af innfæddum. Síðasta mannránið á þessum tíma voru þrír leiðangrar á vegum danska embættismannsins [[Henrik Müller]] sem hafði fengið einkaleyfi á siglingum til Grænlands og Vestur-Indía. Skipin sigldu norður eftir vesturströndinni 1654 og tóku þar fjóra Grænlendinga. Málverk var gert af þeim í Bergen í Noregi sem er varðveitt í [[Þjóðminjasafn Danmerkur|Þjóðminjasafni Danmerkur]].<ref>{{vefheimild|url=https://samlinger.natmus.dk/es/asset/43730|titill=Oliemaleri, 1654|vefsíða=Nationalmuseets samlinger|skoðað=2.12.2022}}</ref> [[Thomas Bartholin]], sem skrifaði grænlenskt orðasafn eftir þeim, segir frá því að loftslagið í Danmörku hafi reynst þeim erfitt og þau hafi öll látist fljótlega eftir komuna þangað. === Trúboð og einokunarverslun === Árið [[1721]] sendi [[Friðrik 4.]] Danakonungur prestinn [[Hans Egede]] til Grænlands til að leita þar norrænna manna og breiða út [[lútherstrú]] meðal þeirra. Þá var hvergi að finna en Egede hitti hins vegar fyrir Inúíta og hóf trúboð meðal þeirra. Fyrsta bækistöðin sem hann reisti var á eyjunni [[Kangeq]]. Landnemarnir sem fylgdu Egede reistu hvalstöð á eyjunni [[Nipisat]], en hollenskir hvalveiðimenn brenndu hana til grunna. Auk þess þjáðust landnemarnir af [[skyrbjúgur|skyrbjúg]]. Félagið sem Egede leiddi varð gjaldþrota árið 1727. Friðrik konungur sendi þá herskip með hermönnum og föngum undir stjórn [[Claus Parss]] til að reisa þar virki, en sá leiðangur misfórst vegna skyrbjúgs og uppreisnar.<ref name="Cranny">Cranz, David & al. ''[https://books.google.com/books?id=L1pO_46g8OkC&pg=PA258 The History of Greenland: including an account of the mission carried on by the United Brethren in that country]''. Longman, 1820.</ref> Parss flutti nýlenduna á meginlandið á stað sem var nefndur ''Godt-håb'' („Góðravon“) og varð síðar [[Nuuk]]. Árið 1733 kom þangað skip með [[Herrnhútar|Herrnhúta]] sem höfðu fengið leyfi konungs til trúboðs á Grænlandi. Skipið bar líka með sér [[bólusótt]] sem næstu árin herjaði á landnema og innfædda. Gertrud, eiginkona Hans Egede, lést úr sjúkdómnum. Hann sneri aftur til Danmerkur með lík hennar og lét syni sínum, [[Poul Egede]], eftir stjórn trúboðsins. Árið 1734 fékk Íslandskaupmaðurinn [[Jacob Severin]] leyfi til verslunar á Grænlandi. Næstu ár stofnaði hann verslunarstaðina [[Qasigiannguit|Christianshåb]] (1734), [[Ilulissat|Jacobshavn]] (1741) og [[Paamiut|Frederikshåb]] (1742). Danir lentu oft í átökum við hollenska hvalveiðimenn sem veiddu hvali í [[Davissund]]i, versluðu við innfædda þrátt fyrir bann og brenndu bækistöðvar sem Danir höfðu byggt. Árið 1747 fékk [[Almenna verslunarfélagið]] einkaleyfi á verslun í nýlendum Dana í Norður-Atlantshafi og næstu ár voru stofnaðir verslunarstaðir víða meðfram strönd Grænlands, eins og [[Sisimiut|Holsteinsborg]] (1759), [[Upernavik]] (1771) og [[Qaqortoq|Julianehåb]] (1775). Árið 1774 tók [[Konunglega Grænlandsverslunin]] við stjórn verslunar á Grænlandi og hafði einkaleyfi á henni fram á miðja 20. öld, en 1908 tók danska ríkisstjórnin við stjórn félagsins. Félaginu var bannað að hvetja til frekari þéttbýlismyndunar á Grænlandi og háir tollar voru lagðir á „lúxusvörur“ eins og sykur, til að koma í veg fyrir að Grænlendingar legðu af hefðbundna lífshætti. === Samfélagsþróun og landkönnun á 19. öld === [[Mynd:Aron von Kangeq- Missionar.jpg|thumb|right|Trúboði í vetrarhúsi á mynd eftir Aron frá Kangeq.]] Með [[Kílarsamningurinn|Kílarsamningnum]] 1814 fékk [[Noregur]] sjálfstæði en Grænland, Færeyjar og Ísland heyrðu áfram undir dönsku krúnuna. Um miðja 19. öld var farið að þróa ritmál fyrir grænlensku. Árið 1851 kom út grænlensk málfræði eftir herrnhútann [[Samuel Kleinschmidt]]. Árið 1859 gaf landfræðingurinn [[Hinrich Rink]] út safn grænlenskra sagna eftir [[Aron frá Kangeq]] með myndum eftir hann og 1861 stofnaði Rink fyrsta dagblaðið á grænlensku, ''[[Atuagagdliutit]]''. Um miðja 19. öld höfðu Danir á Grænlandi áhyggjur af hnignun grænlensku byggðanna í kringum verslunarstaðina. Veturinn 1855 til 1856 var hungursneyð í kringum Godthåb og brjóstveikifaraldur fylgdi á eftir. Rink, Kleinschmidt og fleiri báðu um leyfi fyrir því að sett yrðu upp þorpsráð (''forstand'') með þátttöku Grænlendinga, til að fást við ýmis sameiginleg hagsmunamál byggðanna. Árið 1862 var landinu skipt í tólf svæði með hvert sitt forstand. Í ráðunum sátu prestur staðarins, verslunarstjórinn, assistentinn, læknirinn og aðrir danskir og grænlenskir meðlimir kosnir af íbúum.<ref>{{vefheimild|url=https://da.nka.gl/digitale-samlinger/qangagooqgl/om-arkivalierne/forstanderskaber/|höfundur=Grete Rendal|vefsíða=Dagens Grønland|titill=Forstanderskaberne i Grønland|ár=Júlí 2014|skoðað=22.12.2022}}</ref> Ráðin fengu til umráða 20% af þeirri upphæð sem ætluð var til kaupa á vörum Grænlendinga á hverjum stað. Að auki voru stofnaðir tveir sjóðir, einn fyrir Norður-Grænland og einn fyrir Suður-Grænland, að hluta fyrir uppihald nauðstaddra og að hluta til að styrkja kaup á búnaði veiðimanna, gerð húsnæðis og þess háttar. Árið 1862 hófst iðnaðarvinnsla á [[krýólít]]i í [[Ivittuut]]. Áður höfðu Inúítar notað þessa steind til að þvo skinn, en seinna var það notað til að framleiða [[vítissódi|vítissóda]] og enn síðar við framleiðslu á [[ál]]i. Krýólít var nauðsynlegt hjálparefni við rafgreiningu súráls fram til 1943 og eina náman sem eftir var á þeim tíma var í Ivittuut. Þetta var ástæða þess að kanadíska fyrirtækið [[Alcan]] lagði áherslu á að bandarísk eða kanadísk yfirvöld tryggðu yfirráð yfir Grænlandi í upphafi síðari heimsstyrjaldar.<ref>{{cite journal|author=Berry, D. A.|year=2012|title=Cryolite, the Canadian aluminium industry and the American occupation of Greenland during the Second World War|journal=The Polar Journal|volume=2|number=2|pages=219–235|doi=10.1080/2154896X.2012.735037}}</ref> Á 19. öld óx mannfjöldinn á Vestur-Grænlandi nokkuð ört. Nýir landnemar fluttu til norðurhlutans frá [[Kanada]] allt til 1864. Ekkert er vitað um mannfjölda á Austur-Grænlandi á sama tíma, en talið er að þar hafi fólki fækkað og byggðir lagst af vegna erfiðra skilyrða. Austur-Grænland var illfært skipum vegna hafíss og siglingar þangað þóttu lengi hættuspil. Franski landkönnuðurinn [[Jules de Blosseville]] er talinn hafa farist þar á skipinu ''La Lilloise'' árið 1833.<ref>{{cite journal|author=Taagholt, J.|year=1991|title=The early exploration of Greenland|url=https://archive.org/details/earth-sciences-history_1991_10_2/page/247|journal=Earth Sciences History|volume=10|number=2|pages=247-258}}</ref> Áhugi landkönnuða á [[Norðurslóðir|Norðurslóðum]] fór vaxandi þegar leið á 19. öldina. [[William Scoresby]] gaf árið 1828 út bók um leiðangra sína til Austur-Grænlands árin á undan með fyrstu nákvæmu landmælingunum af ströndinni.<ref>{{cite book|author=William Scoresby jr.|title=Journal of a Voyage to the Northern Whale-fishery: Including Researches and Discoveries on the Eastern Coast of West Greenland, Made in the Summer of 1822, in the Ship Baffin of Liverpool|year=1828|publisher=Constable and Company|publication-place=Edinburgh|url=https://books.google.is/books/about/Journal_of_a_Voyage_to_the_Northern_Whal.html?id=DXg9AAAAYAAJ}}</ref> [[Douglas Clavering]] bætti við þessar mælingar í leiðangri sínum 1823. Árið 1883 kom finnski landkönnuðurinn [[Adolf Erik Nordenskiöld]] til Austur-Grænlands og árið 1888 tókst [[Fridtjof Nansen]] að komast á skíðum yfir Grænlandsjökulinn, frá [[Umivik]] til Godthåb. Bandaríski landkönnuðurinn [[Robert Peary]] kannaði norður- og norðvesturströnd Grænlands í nokkrum leiðöngrum milli 1883 og 1909. Um aldamótin 1900 var búið að kortleggja megnið af Grænlandi nema nyrsta hluta norðausturstrandarinnar. === Hernám og styrjaldir === Árið 1908 tók [[ríkisstjórn Danmerkur]] við stjórn Grænlands af Konunglegu Grænlandsversluninni með lögum um stjórn Grænlands. Með lögunum voru stofnuð tvö [[landsráð Grænlands]] (Norður- og Suður-) sem tóku til starfa árið 1911. Landsráðin voru sameinuð í eitt landsráð árið 1950 og störfuðu fram að stofnun heimastjórnar 1979. Meðlimir landsráðanna voru kosnir til sex ára í senn í einmenningskjördæmum sem samsvöruðu þorpsráðunum frá 19. öld. Konur fengu ekki kosningarétt fyrr en 1948 og aðeins ein kona varð landsráðsmeðlimur.<ref>{{cite web|title=Grønlands Landsråd|author=Axel Kjær Sørensen|date=20.12.2016|website=Den store danske|url=https://denstoredanske.lex.dk/Gr%C3%B8nlands_Landsr%C3%A5d|access-date=26.12.2022}}</ref> Í [[fyrri heimsstyrjöld|heimsstyrjöldinni fyrri]] voru Danmörk og þar með einnig Grænland hlutlaus. Árið [[1925]] komu 89 Grænlendingar til [[Ísafjörður (þéttbýli)|Ísafjarðar]] með danska skipinu ''Gustav Holm'', en þeir voru fluttir frá [[Ammassalik]] til [[Scoresby-sund]]s til að stofna þar bæinn [[Ittoqqortoormiit]] að undirlagi danskra yfirvalda til að styrkja tilkall Danmerkur gegn ágangi Norðmanna á Norðaustur-Grænlandi.<ref>[https://www.ruv.is/frett/baru-graenlendinga-a-hondum-ser Báru Grænlendinga á höndum sér] Rúv, skoðað 17. janúar 2019.</ref> Danski landkönnuðurinn [[Ejnar Mikkelsen]] hafði þá lengi barist fyrir því að stofna byggðir norður eftir austurströnd Grænlands. Þegar styrjöldin hófst hélt [[Einar Benediktsson]] skáld fyrstur manna fram þeirri hugmynd að Grænland gæti hugsanlega tilheyrt Íslandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/08/20/thegar_islendingar_girntust_graenland/|titill=Þegar Íslendingar girntust Grænland|höfundur=Skúli Halldórsson|vefsíða=mbl.is|dags=20.8.2019|skoðað=26.12.2022}}</ref> Einkum amaðist hann við siglingabanni því sem Danir höfðu lagt á í Grænlandi á 17. öld og kom í veg fyrir siglingar íslenskra og færeyskra fiskiskipa þangað. Árið 1926 fengu Færeyingar leyfi til að sigla á eina höfn á Suður-Grænlandi (nú [[Takisup Qeqertarsua]]) og næstu ár fjölgaði höfnum um leið og umsvif Færeyinga þar jukust.<ref>{{cite web|title=Færingehavn|website=emu - Danmarks læringsportal|url=https://emu.dk/stx/rigsfaellesskabet/perspektiver-i-undervisningen-faeroeerne/faeringehavn}}</ref> Árið 1928 varði [[Jón Dúason]] ritgerð í réttarsögu við [[Óslóarháskóli|Óslóarháskóla]] þar sem hann færði rök fyrir því að á Íslandi og Grænlandi hefðu gilt ein lög á [[þjóðveldisöld]] og því hefðu löndin tvö verið eitt ríki. Margir urðu til að gagnrýna þennan málflutning, meðal annars [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finnur Jónsson]], norrænufræðingur,<ref>{{cite journal|journal=Nordisk Tidsskrift|year=1929|author=Finnur Jónsson|title=Jón Dúason: Grønlands statsretslige stilling i middelalderen. Oslo 1928|volume=9|issue=6|pages=445-459|url=https://tidsskrift.dk/historisktidsskrift/article/view/55597/75646}}</ref> og [[Ólafur Lárusson]], lögfræðingur.<ref>{{cite journal|journal=Andvari|volume=1|year=1924|author=Ólafur Lárusson|title=Réttarstaða Grænlands að fornu|pages=28-64|url=https://timarit.is/page/4320096?iabr=on}}</ref> Árið 1922 reistu Norðmenn þráðlausa veðurstöð við [[Myggbukta]] á Austur-Grænlandi og [[1931]] hertóku norskir selveiðimenn landið þar í kring og nefndu það [[Eirik Raudes Land]], eftir deilur við danska sýslumanninn. Frá [[12. júlí]] [[1932]] til [[5. apríl]] [[1933]] var landsvæðið hersetið af norskum hermönnum og embættismönnum. [[Vidkun Quisling]], sem þá var norskur varnarmálaráðherra, hafði skipað fyrir um hersetuna. [[Alþjóðadómstóllinn]] í Haag úrskurðaði hins vegar að þetta landsvæði tilheyrði Danmörku og voru þá norsku hermennirnir kallaðir heim. Dómstóllinn vísaði sérstaklega til Kílarsamningsins þar sem tekið var fram að Færeyjar, Grænland og Ísland heyrðu áfram undir Danmörku. [[Mynd:Members of the Edelweiss II weather station in north-eastern Greenland taken prisoner by American soldiers, October 4 1944.jpg|thumb|right|Þýskir starfsmenn veðurstöðvarinnar Edelweiss II á Norðaustur-Grænlandi teknir höndum af bandarískum hermönnum.]] Í [[seinni heimsstyrjöld]]inni ákváðu sýslumenn á Grænlandi að starfa óháð stjórninni í Kaupmannahöfn og hunsa fyrirskipanir þaðan, að undirlagi sendiherra Danmerkur í Bandaríkjunum, [[Henrik Kauffmann]].<ref name=":1">{{Cite news|url=http://arcticjournal.com/culture/2968/sledge-patrol|title=The Sledge Patrol|work=The Arctic Journal|access-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222716/http://arcticjournal.com/culture/2968/sledge-patrol|archive-date=2017-03-08|url-status=dead}}</ref> Hann óttaðist að annars myndu Bandaríkin eða Kanada hertaka Grænland. Bandaríkjamenn reistu nokkra flugvelli á Grænlandi. Þeir helstu voru [[Bluie West One]] við [[Narsarsuaq]] og [[Bluie East Two]] við [[Ikateq]]. Grænland gegndi mikilvægu hlutverki fyrir fraktflug bandamanna milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[England]]s og einnig í eftirliti með þýskum kafbátum. Þjóðverjar gerðu tilraunir að setja upp veðurathugunarstöðvar á Norðaustur-Grænlandi en voru hraktir þaðan af [[Síríussveitin]]ni með stuðningi Bandaríkjahers. Árið [[1945]] hófu Bandaríkin byggingu [[Thule-herstöðin|flugstöðvar á Norður-Grænlandi]] þar sem þau höfðu áður byggt flugvöllinn Bluie West 6. Árið [[1951]] gerðu Bandaríkin og Danmörk samning um sameiginlegar varnir Grænlands. Öll kaldastríðsárin var Grænland mikilvægur hlekkur í varnarmálum Bandaríkjanna. === Amt og heimastjórn === [[Mynd:Greenland_flag_on_building.jpg|thumb|right|Steinsteypublokkir eins og þessi frá 8. áratugnum, voru reistar í bæjum sem ákveðið var að stækka.]] Um miðja 20. öld stofnaði ríkisstjórn [[Hans Hedtoft]] [[Grænlandsnefndin]]a til að fjalla um lífsskilyrði Grænlendinga og koma með tillögur að úrbótum. Ein af ástæðum þess voru [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|hugmyndir Bandaríkjamanna um að taka yfir stjórn Grænlands]]. Árið 1951 hófst tilraun til að bæta stöðu grænlenskra barna með því að taka þau frá fjölskyldum sínum á Grænlandi og koma fyrir hjá fósturfjölskyldum í Danmörku. Til 1975 voru hundruð barna þannig flutt til Danmerkur, oft gegn vilja fjölskyldna þeirra. Árið 2020 bað danska ríkisstjórnin fyrstu börnin sem flutt voru þannig á brott formlega afsökunar. Nýlendutíminn leið undir lok árið [[1953]] þegar [[stjórnarskrá Danmerkur]] var breytt á þann hátt að Grænland varð [[amt]] innan danska ríkisins. Um leið óskuðu Danir eftir því að Grænland yrði tekið af lista Sameinuðu þjóðanna yfir nýlendur. Málið kom þá aftur til umræðu á Alþingi á Íslandi og vildu sumir að Íslendingar greiddu atkvæði gegn tillögu Dana vegna þess tilkalls sem þeir vildu meina að Ísland ætti á Grænlandi. Niðurstaðan varð sú að fulltrúi Íslands sat hjá við atkvæðagreiðsluna. Óánægja með framgöngu Alþingis í málinu varð til þess að [[Ragnar V. Sturluson]] stofnaði tímaritið ''[[Grænlandsvinurinn|Grænlandsvininn]]'' sem kom út í eitt ár og fjallaði vítt og breitt um málefni Grænlands, meðal annars um rök Jóns Dúasonar fyrir tilkalli Íslands.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5823578 „Nokkrir stjórnarfarslegir atburðir úr sögu Grænlands“; grein úr Grænlandsvininum 1954]</ref> Einn liður í samfélagsumbótum á Grænlandi var að fækka byggðunum og stækka þær, en langflestir Grænlendingar bjuggu þá í 2-300 manna þorpum. Danska ríkið tók nú að sér að reisa mikinn fjölda íbúða, sjúkrahús og skóla, sem voru mönnuð með menntuðum Dönum. Þannig tókst að nær útrýma [[berklar|berklum]] á Grænlandi árið 1973. Þéttbýlisvæðingin olli miklu umróti i grænlenska veiðimannasamfélaginu og skapaði bil milli kynslóða. Um 1970 urðu fyrstu grænlensku stjórnmálaflokkarnir til. Árið 1953 hóf [[Bandaríkjaher]] að reisa [[Thule-herstöðin]]a samkvæmt varnarsamningi við dönsk yfirvöld og 1958 var [[Century-herstöðin]] reist undir ísnum 200 km austan við Thule. Grænlenskir íbúar í Thule voru neyddir til að flytja til [[Qaanaaq]]. Þeir fengu greiddar bætur vegna þess hálfri öld síðar. Árið 1968 fórst [[B-52]]-sprengjuflugvél við herstöðina þannig að geislavirkt efni dreifðist um stórt svæði. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið [[1979]] fékk Grænland heimastjórn með eigin þingi og [[Naalakkersuisut|ríkisstjórn]]. Í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] [[1982]] var ákveðið að Grænland segði sig úr [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]]. Árið 1986 tók grænlenska heimastjórnin við Konunglegu Grænlandsversluninni sem breytti um nafn og heitir nú [[Kalaallit Niuerfiat]]. Árið [[2008]] kusu Grænlendingar um aukna sjálfsstjórn. Löggæsla, dómsvald, ýmis lög og fjármál heyra eftir það undir stjórn Grænlands. Danmörk fer með stjórn gjaldeyrismála og varnarmála. Utanríkisstefna Grænlands er samstarfsverkefni beggja, en deilt er um hvert forræði Grænlendinga sé í reynd í utanríkis- og varnarmálum.<ref>{{cite web|url=https://www.information.dk/indland/2013/10/groenland-foere-udenrigspolitik|title=Grønland vil selv føre udenrigspolitik|date=16. október 2013|author=Emil Rottbøll|website=Information}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/eksperter-om-groenlands-ambitioner-paa-udenrigs-og-forsvarsomraadet-groenland|title=Eksperter om Grønlands ambitioner på udenrigs- og forsvarsområdet: Grønland definerer sig mere og mere i egen ret|date=21. febrúar 2024|author=Anders Dall|website=DR}}</ref> Stjórnmálasambandi milli Íslands og Grænlands var formlega komið á árið [[1985]] með stofnun [[Vestnorræna ráðið|Vestnorræna ráðsins]].<ref>{{cite web|url=https://www.fullveldi1918.is/is/dagskra-arsins/hvernig-grannar-erum-vid-tengsl-islands-og-graenlands-a-20-old|title=Hvernig grannar erum við, tengsl Íslands og Grænlands|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221125819/http://www.fullveldi1918.is/is/dagskra-arsins/hvernig-grannar-erum-vid-tengsl-islands-og-graenlands-a-20-old |archive-date=2018-02-21|website=Fullveldi2018|access-date=17. janúar 2019}}</ref> [[Kalak]], vinafélag Íslands og Grænlands, var stofnað árið 1992.<ref>{{cite web|url=https://kalak.is/um-kalak/|website=Kalak|title=Um Kalak|access-date=12.2.2025}}</ref> Ísland stofnaði ræðismannsskrifstofu í Nuuk árið 2013 og Grænland skipaði sendifulltrúa á Íslandi árið 2018. Grænland komst í heimsfréttirnar þegar [[Donald Trump]] bandaríkjaforseti lagði það til árið 2019 að [[Bandaríkin]] myndu kaupa landið. Stjórnvöld í Danmörku og Grænlandi tóku fálega í það og sögðu landið ekki vera til sölu. Trump endurtók þessar tillögur í janúar 2025, skömmu áður en hann tók á ný við embætti forseta. Hann gekk þá enn lengra og vildi ekki útiloka beitingu hervalds til að taka yfir Grænland og [[Panama]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-01-07-trump-utilokar-ekki-ad-beita-hervaldi-til-ad-taka-yfir-graenland-432467|titill=Trump útilokar ekki að beita hervaldi til að taka yfir Grænland|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=7. janúar|ár=2025}}</ref> == Landfræði == :''Sjá líka: [[Listi yfir þéttbýlissvæði á Grænlandi]]'' [[Mynd:Greenland ice stream.jpg|thumbnail|vinstri|200px|Skriðjökull á Grænlandi]] [[Mynd:Greenland big.png|thumbnail|Kort af Grænlandi.]] Að flatarmáli telst Grænland vera 2.099.988 [[Ferkílómetri|km²]], og af því er 1.799.992 km² (85,7%) þakið jökli. Grænland er stærsta eyja heims sem ekki er heimsálfa<ref>{{Cite web |title=The Island of Greenland |url=http://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Vancouver/Greenland.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184902/https://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Vancouver/Greenland.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=8 July 2014 |website=Hidden Journeys – explore the world from the air }}</ref> og þriðja stærsta land Norður-Ameríku, á eftir Kanada og Bandaríkjunum.<ref>{{Cite journal |year=2008 |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area, and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |url-status=live |journal=[[United Nations Statistics Division]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224062814/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |archive-date=24 December 2010 |access-date=24 September 2010}}</ref> Fjarlægðin frá nyrsta odda, [[Kap Morris Jesup]], að þeim syðsta, [[Hvarf (Grænland)|Hvarfi]], eru 2.650 km. Strandlínan telst vera 39.330 km, og er það nánast sama vegalengd og ummál jarðar við [[Miðbaugur|miðbaug]]. Grænland nær sunnar, austar, vestar og norðar en Ísland.<ref>{{vísindavefurinn|52013|Nær Grænland virkilega lengra til austurs en Ísland?}}</ref> Strönd Grænlands liggur að [[Norður-Íshaf]]i í norðri, [[Grænlandssund]]i í austri, [[Norður-Atlantshaf]]i í suðaustri, [[Davis-sund]]i í suðvestri, [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] í vestri, og [[Naressund]]i og [[Lincoln-haf]]i í norðvestri. Hæsta fjall á Grænlandi er [[Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] (um 3700 m) á austurströndinni, mitt á milli [[Ammassalik]] og [[Scoresbysund]]s. Milli [[Blosseville-strönd|Blosseville-strandar]] sunnan við [[Scoresbysund]] og [[Ritur|Rits]] við [[Aðalvík]] vestast á [[Hornstrandir|Hornströndum]] eru einungis um 290 km. Allar byggðir eru við strandlengjuna og flestar þeirra á suðvesturströndinni. Á Grænlandi eru fimm sveitarfélög: [[Kujalleq]], [[Qeqertalik]], [[Avannaata]], [[Qeqqata]] og [[Sermersooq]]. Helstu þéttbýlissvæði á Vestur-Grænlandi eru [[Aasiaat]], [[Ilulissat]], [[Kangaatsiaq]], [[Qasigiannguit]], [[Qeqertarsuaq]], [[Upernavik]], [[Uummannaq]], [[Maniitsoq]], [[Nuuk]], [[Paamiut]], [[Sisimiut]], [[Ivittuut]], [[Nanortalik]], [[Narsaq]], [[Qaqortoq]]; á austurströndinni [[Ammassalik]], [[Ittoqqortoormiit]] og einungis eitt á Norður-Grænlandi, [[Qaanaaq]]. Norðaustur-Grænland, hluti Norður-Grænlands og stór hluti Austur-Grænlands eru utan sveitarfélaga og er þar stærsti þjóðgarður í heimi, um það bil 972.000 km² að flatarmáli. Enginn jökull er á allra nyrsta hluta Grænlands, [[Peary Land|Peary-landi]], þar er loftslagið of þurrt til þess að jökull geti myndast. Áætlað er að ef allur Grænlandsjökull bráðnaði myndi yfirborð úthafa hækka um meira en 7 [[Metri|metra]]. Á árabilinu milli [[1989]] og [[1993]] boruðu vísindamenn ofan í Grænlandsjökul þar sem hann er hvað þykkastur og náðu þeir upp 3,2 [[km]] löngum borkjarna. Skoðun lagskiptingar og efnagreining á kjarnanum hafa kollvarpað mörgum kenningum um veðurfar og veðurþróun. Það hefur nefnilega komið í ljós að sú veðursaga sem hægt er að lesa úr kjarnanum nær um það bil 100.000 ár aftur í tímann og sýnir að loftslags- og hitabreytingar hafa verið mun meiri og gengið hraðar yfir en áður var talið. === Lífríki === Heimskautaloftslag einkennir lífríki Grænlands að fáeinum svæðum undanteknum, t.d. [[Narsarsuaq]], syðst á landinu. Við suðvesturströndina er aðeins hlýrra vegna þess að þangað nær angi af [[Golfstraumurinn|Golfstraumnum]]. Hitastig inni á jökli er allt frá –70&nbsp;°C á vetrum og upp að frostmarki á sumrin. [[Mynd:Greenland-sydkap hg.jpg|thumb|Túndrugróður við Scoresbysund.]] Á þeim svæðum sem ekki eru þakin jökli er dæmigerður [[túndra|túndrugróður]]. Lítið er af blómjurtum en meira um grös og mosa. [[Ilmbjörk]], [[grænlandsreynir]], [[grænelri]], [[einir]] og [[Víðir (ættkvísl)|víðitegundir]] eru meðal trjáa og runna sem vaxa í inndölum, aðallega á Suður-Grænlandi. Um 500 tegundir háplantna hafa fundist á eyjunni og eru þá frátaldar þær tegundir sem sáð hefur verið eða plantað. Átta tegundir [[spendýr]]a lifa á landi þó að [[ísbjörn|ísbirnir]] séu oftar á ís á hafi úti en á landi. [[Hreindýr]] eru algeng á Vestur-Grænlandi og [[sauðnaut]] og [[hreysikettir]] (''Mustela erminea'') á norðausturhluta Grænlands. [[Heimskautarefur|Heimskautarefir]], sem eru í tveimur litaafbrigðum, hvítir eða bláir, eru algengir um alla strandlengjuna. [[Úlfur (dýrategund)|Úlfar]] lifa hér og þar á norður- og norðausturhluta Grænlands, allt suður að 70°. [[Pólhéri|Pólhérar]] eru algengir víða um landið. [[Kragalæmingi|Kragalæmingjar]] (''Dicrostonyx groenlandicus'') eru einu upprunalegu [[nagdýr]]in. Fimm tegundir [[selur|sela]] lifa í hafinu við Grænland. Þær eru [[hringanóri]], [[landselur]], [[vöðuselur]], [[blöðruselur]] og [[kampselur]]. Þar að auki [[rostungur|rostungar]] (''Odobenus rosmarus) ''sem eru náskyldir selum''. '' Fimmtán tegundir [[hvalur|hvala]] lifa við Grænland, þar á meðal [[langreyður]], [[steypireyður]], [[búrhvalur]], [[hrefna (hvalur)|hrefna]], [[hnísa]], [[náhvalur]] og [[hnúfubakur]]. [[Grænlandssléttbakur]] eða [[norðhvalur]] er kenndur við Grænland á mörgum málum, en hann er í útrýmingarhættu. Um 230 tegundir fugla hafa sést á Grænlandi og eru þar af um 60 tegundir [[varpfugl]]a. Nefna má [[hrafn]], [[rjúpa|rjúpu]], [[snæugla|snæuglu]], [[lundi|lunda]], [[Hvítfálki|fálka]], [[æðarfugl]], [[haftyrðill|haftyrðil]] og [[álka|álku]]. ===Veðurfar=== Veðurfarslega má skipta Grænlandi í tvö svæði: strandsvæði og Grænlandsjökul. Jökullinn þekur um 80% landsins og er loftslag undir frostmarki þar allan ársins hring en meðalhæð hans er 2100 metrar. Strandsvæðin eru undir hafrænum áhrifum og er loftslag á Norður-Grænlandi í janúar aðeins mildara en í kanadíska eyjaklasanum sem er sunnar. Þar er þó meðalhitinn í janúar -25 til -30 gráður. Mildast er loftslagið á syðsta odda Grænlands og er hitametið þar tæp 25 stig. <ref>[https://www.ruv.is/frett/miklir-grodureldar-a-graenlandi] Rúv, skoðað 14. ágúst, 2017.</ref> Í Nuuk sveiflast meðalhiti mánaða milli −8 til 7 °C. == Stjórnmál == Grænland er heimastjórnarsvæði innan konungsríkisins [[Danmörk|Danmerkur]] þar sem er [[þingbundin konungsstjórn]] og [[Friðrik 10. Danakonungur]] er þjóðhöfðingi. [[Heimastjórn Grænlands]] fer með framkvæmdavaldið í innri málefnum Grænlands. [[Forsætisráðherra Grænlands]] er stjórnarleiðtogi. Núverandi forsætisráðherra er [[Jens-Frederik Nielsen]]. Grænlenska þingið, [[Inatsisartut]], hefur 31 þingmann og kemur saman í einni deild.<ref>{{Cite web |title=Inatsisartut |url=https://ina.gl/organisation/sammensaetning-af-inatsisartut/ |access-date=29 December 2020 |publisher=Inatsisartut.gl |language=kl |archive-date=17 ágúst 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817182125/http://ina.gl/organisation/sammensaetning-af-inatsisartut/ |url-status=dead }}</ref> Grænlendingar kjósa til sveitarstjórna, þingmenn á grænlenska þinginu og þingmenn á [[danska þingið|danska þinginu]]. Helstu stjórnmálaflokkar á Grænlandi eru [[grænlenski demókrataflokkurinn]], miðjuflokkurinn [[Naleraq]], sósíaldemókrataflokkurinn [[Siumut]], sósíalistaflokkurinn [[Inuit Ataqatigiit]] og hægriflokkurinn [[Atassut]]. Fjórir fyrstnefndu flokkarnir hafa aukið sjálfræði Grænlands á stefnuskrá sinni, en með mismiklum fyrirvara. Árið 2008 var haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem yfir 76% stuðningur var við aukið sjálfræði og heimastjórn. Árið 2009 voru ný lög um sjálfsstjórn Grænlands samþykkt í Danmörku, þar sem grænlenska stjórnin hefur rétt til að taka að sér ábyrgð á nýjum sviðum, en án þess að þeim fylgi fjármagn. Nýju lögin skilgreina Grænlendinga sem [[þjóð]] og tilgreina skilyrði fyrir fullu sjálfstæði frá Danmörku.<ref name="lov">{{cite web|website=Lovtidende|url=http://stm.dk/multimedia/selvstyreloven.pdf|title=Selvstyreloven|author=Simon Uldum og Mads Pedersen|date=13.07.2009|access-date=25.03.2017}}</ref> Grænland er hluti af Danmörku. Danakonungur fer formlega með framkvæmdavaldið á Grænlandi og skipar umboðsmann sinn þar. Vald konungs er samt að mestu táknrænt í reynd þar sem í Danmörku ríkir [[þingræði]]. Núverandi umboðsmaður er [[Julie Præst Wilche]]. Grænland er kjördæmi innan danska ríkisins og kýs tvo fulltrúa á danska þinginu af 179. Árið 1985 kusu Grænlendingar að segja sig úr [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] þótt Danmörk væri áfram aðildarríki. Ástæðan var óánægja með [[sameiginleg fiskveiðistefna Evrópusambandsins|sameiginlegu fiskveiðistefnuna]]. Flest Evrópulög gilda þannig ekki á Grænlandi nema þau sem snúa að viðskiptum. Grænland getur samt sótt um styrki í nokkrar af áætlunum sambandsins.<ref name="euprofile">{{Cite web |title=EU Relations with Greenland |url=http://www.eeas.europa.eu/greenland/index_en.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609050531/http://eeas.europa.eu/greenland/index_en.htm |archive-date=9 June 2011 |access-date=3 October 2020 |publisher=European Union}}</ref><ref>{{Cite web |title=Overseas Countries and Territories (OCT) |url=http://europa.eu/legislation_summaries/development/overseas_countries_territories/index_en.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813192112/http://europa.eu/legislation_summaries/development/overseas_countries_territories/index_en.htm |archive-date=13 August 2011 |access-date=3 October 2020 |publisher=European Union}}</ref> Danmörk fer með landvarnir og strandgæslu á Grænlandi. [[Síríussveitin]] var stofnuð af grænlenskum sjálfboðaliðum árið 1941 til að tryggja yfirráð yfir Austur-Grænlandi og verjast tilraunum Þjóðverja til að koma þar upp veðurstöðvum í tengslum við kafbátahernað í Norðurhöfum. [[Sameinuð herstjórn norðurslóða]] var stofnuð innan danska hersins árið 2012 til að stýra landvörnum, eftirliti, björgunaraðgerðum og strandgæslu á Grænlandi og í Færeyjum.<ref>{{Cite web|first=ft.dk|title=Denmark's military capacities in the Arctic Region, FOU Alm.del Bilag 138|url=https://www.ft.dk/samling/20151/almdel/fou/bilag/138/1642107.pdf}}</ref> [[Pituffik-geimherstöðin]] er í [[Thule-vík]] norðarlega á Vestur-Grænlandi og heyrir nú formlega undir [[Geimher Bandaríkjanna]]. Utanríkisstefna Grænlands er samstarfsverkefni heimastjórnarinnar og ríkisstjórnar Danmerkur. Fjögur ríki reka ræðismannsskrifstofur í Nuuk, [[Ísland]] (frá 2013)<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/adalraedisskrifstofa-islands-i-nuuk/um-sendiskrifstofu/|titill=Um sendiskrifstofu|vefsíða=Stjórnarráðið|skoðað=8.10.2022}}</ref> og [[Bandaríkin]] (frá 2020).<ref name="US consulate">{{cite news |last1=Wingate |first1=Sophie |title=US opens a consulate in Greenland, a year after a bid to buy |url=https://www.arctictoday.com/us-opens-a-consulate-in-greenland-a-year-after-a-bid-to-buy/ |accessdate=18 July 2020 |publisher=ArcticToday |date=11 June 2020}}</ref> Árið 2026 bættust svo [[Frakkland]] og [[Kanada]] við.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-02-07-bandarikin-verja-ekki-evropu-okkar-vegna-466430|title=„Bandaríkin verja ekki Evrópu okkar vegna“|author=Hallgrímur Indriðason|date=7.2.2026|website=RÚV}}</ref> Frá setningu nýju heimastjórnarlaganna 2009 hefur grænlenska heimastjórnin opnað sendiskrifstofur í [[Brussel]], [[Beijing]], [[Kaupmannahöfn]], [[Reykjavík]] og [[Washington D.C.]]<ref>{{cite news |last1=McGwin |first1=Kevin |title=Greenland names first representative to Iceland |url=https://www.arctictoday.com/greenland-names-first-representative-iceland/ |accessdate=13 January 2020 |publisher=ArcticToday |date=28 August 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=McGwin|first1=Kevin|title=Starting from scratch|url=http://arcticjournal.com/politics/starting-scratch|accessdate=1 August 2014|publisher=The Arctic Journal|date=10 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708013001/http://arcticjournal.com/politics/starting-scratch|archive-date=8 July 2014|url-status=dead}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Með nýjum sveitarstjórnarlögum á Grænlandi 2009 (í kjölfar sveitarstjórnaumbótanna miklu í Danmörku 2007) var sveitarfélögum á Grænlandi fækkað úr 18 í 4. Einu þeirra, [[Qaasuitsup]], var svo skipt í tvennt árið 2018. Norðausturhluti landsins er [[Þjóðgarður á Norðaustur-Grænlandi]] og heyrir ekki undir neitt sveitarfélag. Annað svæði utan sveitarfélaga er lítið land undir [[Thule-herstöðin]]ni á Norðvestur-Grænlandi sem er umkringt sveitarfélaginu [[Avannaata]]. {| class="wikitable" ! align="left" |Nafn!!align="left"|[[Grænlenska]]!!align="left"|Höfuðstaður ! align="left" class="unsortable" |Skjaldarmerki ! align="right" |[[ISO 3166-2:GL|ISO]]<ref>[[ISO 3166-2:GL]] ([[Alþjóðlega staðlaráðið|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]-kóði)</ref> ! align="right" |Íbúar ! align="right" |Stærð <small>(km²)</small> !Þéttleiki byggðar !Kort |- | [[Avannaata]] | Avannaata Kommunia | [[Ilulissat]] | [[File:Avannaata-coat-of-arms.jpg|75px]] | GL-AV | 10.726<ref>{{cite web|title=Kommuni pillugu|publisher=Avannaata Kommunia|url=http://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|access-date=2022-10-08|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304145253/https://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|url-status=dead}}</ref> | 522.700 |0,02 | rowspan=5 | [[File:Greenland-municipalities-2018.svg|thumb|Sveitarfélög Grænlands frá 2018.]] |- | [[Kujalleq]] | Kommune Kujalleq | [[Qaqortoq]] | [[File:Kujalleq-coat-of-arms.svg|75px]] | GL-KU | 6.439 | 32.000 |0,2 |- | [[Qeqertalik]] | Kommune Qeqertalik | [[Aasiaat]] |[[File:Qeqertalik-coat-of-arms.jpg|99x99px]] | GL-QT | 6.340<ref>{{cite web|title=Kommuni pillugu|publisher=Kommune Qeqertalik|url=http://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|access-date=2022-10-08|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225090527/https://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|url-status=dead}}</ref> | 62.400 |0,11 |- | [[Qeqqata]] | Qeqqata Kommunia | [[Sisimiut]] | [[File:Qeqqata-coat-of-arms.svg|75px]] | GL-QE | 9.378 | 115.500 |0,08 |- | [[Sermersooq]] | Kommuneqarfik Sermersooq | [[Nuuk]] | [[File:Sermersooq-coat-of-arms.svg|88x88px]] | GL-SM | 23.123 | 531.900 |0,04 |- |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Ilulissat_fish.jpg|thumb|right|Löndun á fiski í Ilulissat.]] Grænland reiðir sig að meira og minna leyti á [[fiskveiðar]] sem eru yfir 90% af útflutningi landsins.<ref name=":0">{{Cite news |last=Walsh |first=Maurice |date=28 January 2017 |title='You can't live in a museum': the battle for Greenland's uranium |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/jan/28/greenland-narsaq-uranium-mine-dividing-town |url-status=live |access-date=28 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129005150/https://www.theguardian.com/environment/2017/jan/28/greenland-narsaq-uranium-mine-dividing-town |archive-date=29 January 2017 |issn=0261-3077}}</ref> [[Rækja|Rækju]]- og [[fiskvinnsla]] eru langsamlega tekjuhæstu atvinnugreinarnar.<ref name="cia-factbook">{{Cite web |title=Greenland |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |access-date=15 May 2007 |website=[[The World Factbook|CIA World Factbook]] |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |url-status=dead }}</ref> Á Grænlandi er mikið af verðmætum jarðefnum.<ref name=":0" /> Vinnsla í [[rúbín]]námum hófst árið 2007. Vinnsla á öðrum jarðefnum hefur smám saman orðið arðbærari eftir því sem verð hækka. Meðal jarðefna sem finnast á Grænlandi í vinnanlegu magni eru [[járn]], [[úran]], [[ál]], [[nikkel]], [[platína]], [[tungsten]] og [[kopar]]. Grænlenska ríkið á olíufyrirtæki, [[Nunoil]], sem vinnur að þróun olíuiðnaðar í landinu. Ríkisfyrirtækið [[Nunamineral]] var líka stofnað í kringum vinnslu á [[gull]]i 2007 og er skráð í [[kauphöllin í Kaupmannahöfn|kauphöllina í Kaupmannahöfn]]. Rafmagn hefur venjulega verið framleitt með díselknúnum rafstöðvum, jafnvel þótt nóg sé til af vatnsafli. Fyrsta og stærsta vatnsaflsvirkjun Grænlands er [[Buksefjord-virkjun]] sem var sett í gang árið 1993. Hugmyndir um að reisa stórt álver sem knúið væri rafmagni frá vatnsaflsvirkjunum hafa verið í þróun. Áætlað er að mest af vinnuaflinu sem þarf til að reisa álverið og virkjunina yrði innflutt.<ref>{{Cite journal |date=12 October 2011 |title=Greenland's red hot labour market |url=http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2011/boom-for-nordic-mining-industry/article.2011-10-12.8124853746 |url-status=live |journal=[[Nordic Labour Journal]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201145836/http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2011/boom-for-nordic-mining-industry/article.2011-10-12.8124853746 |archive-date=1 February 2013 |access-date=10 February 2013}}</ref> [[Evrópusambandið]] hefur hvatt Grænland til að takmarka námavinnslu kínverskra fyrirtækja í landinu, en stjórn Grænlands tilkynnti árið 2013 að hún hygðist ekki setja neinar slíkar takmarkanir.<ref>[http://www.businessweek.com/articles/2013-02-10/chinese-workers-in-greenland ''Chinese Workers—in Greenland?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213141927/http://www.businessweek.com/articles/2013-02-10/chinese-workers-in-greenland |date=13 February 2013 }} 10 February 2013 ''[[BusinessWeek]]''.</ref> Opinberi geirinn, þar á meðal opinber fyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga, leikur stórt hlutverk í hagkerfi Grænlands. Um helmingur opinberra tekna eru styrkir frá [[Danmörk]]u. Verg landsframleiðsla á mann er svipuð því sem gerist í Evrópu. Grænland gekk í gegnum litla efnahagskreppu snemma á 10. áratug 20. aldar, en síðan þá hefur hagkerfið vaxið. Heimastjórnin á Grænlandi hefur rekið stranga skattastefnu sem hefur skapað umframtekjur hjá hinu opinbera og tryggt lága verðbólgu. Frá 1990 hefur verið [[viðskiptahalli]] á viðskiptum við útlönd, eftir að síðustu [[blý]]- og [[sink]]námum landsins var lokað. Árið 2017 fundust nýjar rúbínnámur sem gætu orðið undirstaða fyrir frekari útflutning.<ref>{{Cite web |title=Greenland Rubies: What We Know At This Point {{!}} National Jeweler |url=https://www.nationaljeweler.com/blog/5818-greenland-rubies-what-we-know-at-this-point |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817153630/https://www.nationaljeweler.com/blog/5818-greenland-rubies-what-we-know-at-this-point |archive-date=17 August 2019 |access-date=17 August 2019 |website=www.nationaljeweler.com}}</ref> Árið 2017 var fyrirtækið [[AEX Gold]] stofnað af íslenskum, grænlenskum og dönskum fjárfestum til að stunda gullleit á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.vb.is/frettir/gullleit-graenlandi-langt-umfram-vaentingar/|vefsíða=Viðskiptablaðið|dags=4. apríl 2022|titill=Gullleit á Grænlandi „langt umfram væntingar“|skoðað=4.10.2022}}</ref> Rúmlega 30 bændur stunda sauðfjárrækt á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bbl.is/frettir/vidtal/graenlenskir-baendur-natengdir-islandi|titill=Grænlenskir bændur nátengdir Íslandi|höfundur=Ástvaldur Lárusson|vefsíða=Bændablaðið|dags=3. maí 2026|skoðað=11. maí 2026}}</ref> == Íbúar == Íbúar Grænlands voru tæp 56.000 árið [[2019]] og langflestir [[Inúítar]], upprunnir þaðan sem í dag er [[Kanada]]. Síðustu hópflutningarnir áttu sér stað um miðja 19. öld. Í höfuðstaðnum Nuuk á Vestur-Grænlandi býr margt fólk af evrópskum ættum. Grænland er mjög strjálbýlt, en þar býr einn maður að meðaltali á hverja 0,14 ferkílómetra af íslausu landi. 91% íbúanna búa á Vestur-Grænlandi, 1,6% á Norður-Grænlandi og 6,3% á Austur-Grænlandi. Um 20% íbúanna eru fæddir utan Grænlands. 98% íbúanna eru [[Lútherstrú]]ar og tilheyra [[Danska kirkjan|dönsku þjóðkirkjunni]]. Á Grænlandi bera margir þýsk ættarnöfn svo sem Fleischer, Kleist og Kreutzmann. Þau eru komin frá þýskum [[trúboð]]um sem störfuðu þar lengi og ýmist giftust innfæddum konum eða ættleiddu innfædd börn. ==Menning== [[Mynd:Greenland_kayak_seal_hunter_2006.jpg|thumb|right|Grænlenskur veiðimaður á hefðbundnum kajak úr skinni árið 2006.]] [[Mynd:Upernavik_first_day_in_class_2007-08-14_2.jpg|thumb|right|Grænlensk skólabörn í þjóðbúningum í Upernarvik árið 2007.]] Menning Grænlendinga er blönduð menning frá [[Inúítar|Inúítum]] undir sterkum [[dönsk menning|dönskum menningaráhrifum]]. Hefðbundin menning Inúíta er í grunninn hreinræktuð [[veiðimaður|veiðimenning]]. Árið 2005 ritaði grænlenski menningarmálaráðherrann [[Henriette Rasmussen]] að Grænlendingar væru ekki einu sinni [[veiðimenn og safnarar]], heldur aðeins veiðimenn.<ref>{{cite journal|url=https://earthcharter.org/wp-content/assets/virtual-library2/images/uploads/ENG-Rasmussen.pdf|author=Henriette Rasmussen|title=Sustainable Greenland and Indigenous Ideals|date=2005|journal=The Earth Charter in Action: Towards a Sustainable World|access-date=2022-10-03|archive-date=2022-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003145707/https://earthcharter.org/wp-content/assets/virtual-library2/images/uploads/ENG-Rasmussen.pdf|url-status=dead}}</ref> Þrátt fyrir miklar takmarkanir á veiðinni síðustu áratugi vegna þrýstings frá náttúruverndarsamtökum og fækkunar í veiðistofnum, meðal annars vegna [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]], er veiðin enn mjög mikilvægur hluti af menningu landsins. Eitt af mörgum einkennum veiðimenningar á Grænlandi eru veiðar með [[skutull|skutlum]] á litlum [[kajak|kajökum]] úr skinnum sem strengd eru á trégrind. Færni grænlenskra veiðimanna á þessum bátum hefur vakið athygli Evrópumanna frá fyrstu tíð og [[kajakróður]] barst þaðan til Evrópu sem íþrótt. Fyrsta sýningin á grænlenskum kajakróðri var haldin í Kaupmannahöfn árið 1605 af veiðimönnum sem dönsk hvalveiðiskip höfðu tekið höndum á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/jagtspyd-sladrer-om-gronlandske-massebortforsler|titill=Jagtspyd sladrer om grønlandske massebortførsler|höfundur=Jens Winther Johannsen|dags=16. júní 2012|skoðað=3.10.2022|vefsíða=Forskerzonen}}</ref> Grænlenskir inúítar hafa notað [[hundasleði|hundasleða]] til ferða og flutninga, að minnsta kosti frá því [[Thule-fólkið]] fluttist þangað um árið 1000.<ref>{{cite journal|author=Vitale, E. et al.|year=2023|title=An ethnographic framework for identifying dog sledding in the archaeological record|journal=Journal of Archaeological Science|volume=159|doi=10.1016/j.jas.2023.105856 | issn=0305-4403 }}</ref> [[Anorak]] er hefðbundin grænlensk skinnflík sem varð vinsæl um allan heim á 20. öld í tengslum við útbreiðslu [[vetraríþróttir|vetraríþrótta]]. Íslenska [[lopapeysa]]n varð óbeint fyrir áhrifum frá [[grænlenskur þjóðbúningur|grænlenskum þjóðbúningi]] kvenna með skrautlega perlukraga sem ná yfir axlirnar og voru innblástur að nýjum prjónamynstrum á fyrri hluta 20. aldar.<ref>{{vísindavefurinn|62896|Hvað er íslenska lopapeysan gömul og hver er uppruni hennar?}}</ref> Grænlendingar eiga sér langa sögu [[munnleg hefð|munnlegra hefða]] og [[sagnamennska|sagnamennsku]], auk myndlistar og handverks úr tré og beini, meðal annars [[túpilak]]a, lítil skrímsli skorin út úr beini sem [[sjaman]]inn gat [[sending|sent]] óvinum til höfuðs. Þekktustu myndlistarmenn Grænlands frá 19. öld voru sagnamennirnir [[Aron frá Kangeq]] og [[Jens Kreutzmann]] sem gerðu myndir af sögulegum viðburðum og goðsögum Grænlendinga. [[Trommudans]] með skinntrommum er mikilvægur hluti af tónlistarhefð Grænlendinga, en önnur hljóðfæri eru líka notuð. Trommudansinn var aðferð til að leysa úr ágreiningsmálum og gat verið keppni milli tveggja dansara eða til að fara með gamanmál. Stundum voru stór [[snjóhús]] (''Qaggi'') reist sérstaklega fyrir trommudansinn. Þegar trúboð hófst á Grænlandi á 18. öld voru trommudansar bannaðir og íbúum kynntur fjölradda sálmasöngur. Á 20. öld hafa hljómsveitir á Grænlandi búið til sérstakar útgáfur af meðal annars [[polka]], [[kántrítónlist]] og [[pönktónlist]]. Ein af fyrstu rokkhljómveitum Grænlands var [[Sumé]] sem var stofnuð árið 1972 af [[Malik Høegh]] sem líka stofnaði tónlistarútgáfuna [[ULO]] í [[Sisimiut]]. Aðrar þekktar hljómsveitir frá Grænlandi eru meðal annars [[Chilly Friday]], [[Nuuk Posse]], [[Nanook (hljómsveit)|Nanook]] og [[Small Time Giants]]. Grænlenska ríkisútvarpið heitir [[Kalaallit Nunaata Radioa]] og er staðsett í [[Nuuk]]. Grænlenska tímaritið ''[[Atuagagdliutit/Grønlandsposten|Atuagagdliutit]]'' hóf útgáfu árið 1861. [[Landsbókasafn Grænlands]] var stofnað 1956 og [[Þjóðminjasafn Grænlands]] var stofnað 1965. Bæði söfnin eru staðsett í Nuuk en urðu ekki opinber þjóðarsöfn fyrr en eftir að heimastjórn komst á 1979. Milli 1982 og 2001 áttu Þjóðminjasafn Grænlands og [[Þjóðminjasafn Danmerkur]] í samstarfi um skil á safngripum frá Danmörku til Grænlands.<ref>{{cite book|author=Grønnow, B., & Jensen, E. L.|date=2008|chapter=Utimut: repatriation and collaboration between Denmark and Greenland.|title=Utimut: Past Heritage-Future Partnerships. Discussion on Repatriation in the 21st Century|pages=180-191|url=https://iwgia.org/images/publications/0028_Utimut_heritage.pdf#page=179}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nanoq.gl/ Heimastjórn Grænlands] * [https://www.natur.gl Náttúrufræðistofnun Grænlands] * [https://visitgreenland.com/ Opinber ferðavefur] * [http://www.statgreen.gl/ Tölfræðistofnun Grænlands] * [https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-graenland Staðreyndir um Grænland á Norden.org] === Greinar af Tímarit.is === * [http://www.timarit.is/?issueID=419507&pageSelected=0&lang=0 ''Ferðarolla frá Grænlandi - ágrip af sögu Grænlands''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416006&pageSelected=0&lang=0 ''Fornminjarannsóknir á Grænlandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416334&pageSelected=0&lang=0 ''Grænland''; grein í Lesbók Morgnblaðsins 1931]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416510&pageSelected=0&lang=0 ''Grænland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418531&pageSelected=28&lang=0 ''Næstu nágrannar vorir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1083919 ''Á ókönnuðum slóðum á Grænlandi''; grein í Alþýðublaðinu 1950] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3550748 ''Nokkrir dagar'' (eftir Dr. Kristján Eldjárn); grein í Tímanum 1962] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2967365 ''Mikilvægi Grænlands''; grein í DV 1998] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275473 ''Í vist með grænlenzkum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1944] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4229919 ''Á súð við Grænland''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1950] {{Norður-Ameríka}} {{Norðurlandaráð}} {{Vestnorræna ráðið}} {{Grænland}} [[Flokkur:Grænland| ]] mexncy3ay230igs1sp8kt397p0mnx0j 0 11276 1977260 1897485 2026-09-01T23:38:59Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977260 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Armenía | nafn_í_eignarfalli = Armeníu | nafn_á_frummáli = Հայաստանի Հանրապետություն <br /> Hayastani Hanrapetut’yun | fáni = Flag of Armenia.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Armenia.svg | kjörorð = Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ<br />''Mek Azg, Mek Mshakouyt''<br /><span style="font-size:small;">(„Ein þjóð, ein menning”)</span> | þjóðsöngur = [[Mer Hayrenik]] | staðsetningarkort = Armenia_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Jerevan]] | tungumál = [[armenska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Armeníu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Armeníu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vahagn Khatsjatúrjan]] (Վահագն Խաչատուրյան) | nafn_leiðtoga2 = [[Níkol Pasjínjan]] (Նիկոլ Փաշինյան) | staða = Stofnun | atburður1 = [[Orontítar]] | dagsetning1 = 6. öld f.Kr. | atburður2 = [[Konungsríkið Armenía (fornöld)|Konungsríkið Armenía]] | dagsetning2 = 190 f.Kr. | atburður3 = [[Arsjakítar]] | dagsetning3 = 52-428 | atburður4 = [[Bagratítar]] | dagsetning4 = 885–1045 | atburður5 = [[Kilikíska Armenía]] | dagsetning5 = 1198–1375 | atburður6 = [[Fyrsta armenska lýðveldið]] | dagsetning6 = 28. maí 1918 | atburður7 = Sjálfstæði frá Sovétríkjunum | dagsetning7 = 21. september 1991 | flatarmál = 29.743 | stærðarsæti = 138 | hlutfall_vatns = 4,7 | fólksfjöldi = 2.951.745 | mannfjöldaár = 2018 | mannfjöldasæti = 134 | íbúar_á_ferkílómetra = 101,5 | VLF = 32,893 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 127 | VLF_á_mann = 10.995 | VLF_á_mann_sæti = 104 | VÞL = {{hækkun}} 0.760 | VÞL_ár = 2018 | VÞL_sæti = 81 | gjaldmiðill = [[dramm]] (AMD) | tímabelti = [[UTC]]+4 | tld = am | símakóði = 374 }} '''Armenía''' ([[armenska]]: Հայաստան, umritað ''Hayastan'') er [[landlukt]] land í sunnanverðum [[Kákasusfjöll]]um á milli [[Svartahaf]]s og [[Kaspíahaf]]s. Landið er í [[Evrasía|Evrasíu]] og er ýmist talið til [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] eða [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]]. Það á landamæri að [[Tyrkland]]i í vestri, [[Georgía|Georgíu]] í norðri, [[Aserbaísjan]] og [[Lýðveldið Nagorno-Karabakh|Lýðveldinu Nagorno-Karabakh]] í austri, og [[Íran]] og asersku útlendunni [[Naksjivan]] í suðri. Armenía er lýðræðisríki sem á sér fornar rætur. Það rekur uppruna sinn til járnaldarríkisins [[Urartu]] sem var stofnað á 9. öld f.Kr. Á 6. öld f.Kr. tók [[Satrapsdæmið Armenía]] við af því. Fornaldarkonungsríkið [[Konungsríkið Armenía (fornöld)|Armenía]] náði hátindi sínum undir stjórn [[Tígranes mikli|Tígranesar mikla]] á 1. öld f.Kr. og varð fyrsta land heims sem tók [[kristni]] upp sem ríkistrúarbrögð seint á 3. öld eða snemma á 4. öld. Opinbera ártalið er 301. Snemma á 5. öld var þessu ríki skipt milli [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. [[Bagratuni-ætt]] endurreisti konungsríkið á 9. öld. Ríkinu hnignaði vegna átaka við Austrómverska ríkið. Það leið undir lok árið 1045 og skömmu síðar gerðu [[Seljúktyrkir]] innrás. Armenskt furstadæmi og síðar [[Kilikíska konungsríkið Armenía]] voru stofnuð á strönd Svartahafs milli 11. og 14. aldar. Heimaland Armena skiptist milli [[Tyrkjaveldi]]s og [[Persaveldi]]s næstu aldirnar. Á 19. öld lagði [[Rússneska keisaradæmið]] austurhluta þess undir sig en vesturhlutinn var enn undir stjórn Tyrkjaveldis. Í [[Fyrri heimsstyrjöld]] reyndu Tyrkir að útrýma Armenum í vesturhlutanum sem leiddi til [[þjóðarmorð Tyrkja á Armenum|þjóðarmorðsins á Armenum]] milli 1914 og 1923. Eftir [[Rússneska byltingin|Rússnesku byltinguna]] 1918 lýstu öll lönd Rússneska keisaradæmisins sem ekki voru rússnesk yfir sjálfstæði. [[Fyrsta armenska lýðveldið]] var þá stofnað. Árið 1920 varð það hluti af [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovétlýðveldinu Transkákasíu]] og varð stofnaðili að [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] 1922. Árið 1936 var sovétlýðveldið Transkákasía leyst upp og [[Sovétlýðveldið Armenía]] var stofnað. Sovétlýðveldið lýsti yfir sjálfstæði og stofnun lýðveldis þegar [[upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]] árið 1991. [[Armenska postulakirkjan]] er [[þjóðkirkja]] Armeníu. Armenska kirkjan er elsta þjóðkirkja heims og helsta kirkjudeild landsins, þar sem 93% íbúa telja sig til hennar. [[Armenska stafrófið]] var búið til af [[Mesrop Mashtots]] árið 405. Armenía er aðili að [[Evrasíska efnahagsbandalagið|Evrasíska efnahagsbandalaginu]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]] og [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. Frá 1991 til 2024 studdi Armenía sjálfstæði [[Artsak-lýðveldið|Artsak-lýðveldisins]] sem var ''de facto'' sjálfstætt ríki innan landamæra Aserbaísjan í héraðinu [[Nagorno-Karabakh]] þar sem meirihluti íbúa voru Armenar. Eftir stríð milli [[Stríðið um Nagorno-Karabakh 2020|Armeníu og Aserbaísjan árið 2020]] náði Aserbaísjan að mestu stjórn í héraðinu á ný. Aserbaísjan leysti upp Artsak-lýðveldið í byrjun ársins 2024 og fjöldi armenskumælandi íbúa þess flúði til Armeníu í kjölfarið. == Landfræði == Armenía er vanalega talin til [[Asía|Asíu]] landfræðilega, en er oft talin til [[Evrópa|Evrópulanda]] af menningarsögulegum ástæðum. Landslagið er að mestu fjöllótt og er þar mikið um ár en lítið skóglendi. [[Meginlandsloftslag]] einkennir veðurfarið, heit sumur og kaldir vetur. Landið rís 4.095 metra yfir sjávarmáli á fjallinu [[Aragats]] og lægsti punktur er tæpa 400 m yfir sjávarmáli. Fjallið [[Ararat]] sem Armeníumenn líta á sem tákn lands síns er hæsta fjallið á þessum slóðum og var hluti af Armeníu allt til ársins 1915, þegar það féll í hendur Tyrkjum. Armenía er nú að kljást við umhverfisvandamál. Þeir hafa stofnað umhverfisvarnarráð og skattleggja loft- og vatnsmengun og losun úrgangs í föstu formi. Tekjurnar af þeim sköttum á að nota til varnar umhverfinu. Armenía hefur áhuga að vinna með aðilum Samveldis sjálfstæðra ríkja sem og öðrum þjóðum, að lausn umhverfisvandamála. Armenska stjórnin stefnir að því að loka kjarnorkuverinu í [[Madzamor]] nærri höfuðborginni, strax og aðrar leiðir til rafmagnsframleiðslu bjóðast. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:ArmeniaNumbered.png|thumb|right|Héruð Armeníu]] Armenía skiptist í tíu [[Stjórnsýslueiningar Armeníu|héruð]] (''marzer'', eintala ''marz''), en borgin (''kaghak'') [[Jerevan]] hefur sérstaka stöðu sem höfuðborg landsins. Stjórn héraðanna er í höndum héraðsstjóra (''marzpet'') sem er skipaður af ríkisstjórn landsins. Stjórn Jerevan er í höndum borgarstjóra sem forseti landsins skipar. Í hverju héraði eru nokkur [[sveitarfélag|sveitarfélög]] (''hamaynkner'', eintala ''hamaynk''). Hvert sveitarfélag hefur sveitarstjórn og getur skipst í byggðir (''bnakavayrer'', eintala ''hnakavayr''). Byggðir eru ýmist skilgreindar sem bæir (''kaghnakner'', eintala ''kaghak'') eða þorp (''gyugher'', eintala ''gyugh''). Sveitarfélög í Armeníu voru 915 árið 2007, þar af 49 þéttbýlisfélög og 866 dreifbýlisfélög. Höfuðborgin Jerevan hefur líka stöðu sveitarfélags.<ref>{{cite web |title=Regional Administration Bodies |url=http://www.gov.am/en/regions/ |publisher=The Government of the Republic of Armenia |accessdate=11 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211012350/http://www.gov.am/en/regions |archive-date=11. febrúar 2012 |url-status=live }}</ref> Hún skiptist í tólf umdæmi með sjálfstjórn að hluta. {|class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:left;" ! Nr. !colspan="2"|Hérað !colspan="2"|Höfuðstaður ! Stærð (km²) ! Íbúar † |- |1 |[[Aragatsotn-hérað|Aragatsotn]] ||Արագածոտն |[[Ashtarak]] ||Աշտարակ |style="text-align:right"|2.756 |style="text-align:right"|132.925 |- |2 |[[Ararat-hérað|Ararat]] ||Արարատ |[[Artashat (Armeníu)|Artashat]] ||Արտաշատ |style="text-align:right"|2.090 |style="text-align:right"|260.367 |- |3 |[[Armavir-hérað|Armavir]] ||{{lang|hy|Արմավիր}} |[[Armavir (Armeníu)|Armavir]] ||{{lang|hy|Արմավիր}} |style="text-align:right"|1.242 |style="text-align:right"|265.770 |- |4 |[[Gegharkunik-hérað|Gegharkunik]]&nbsp;&nbsp; ||{{lang|hy|Գեղարքունիք}}&nbsp;&nbsp; |[[Gavar]] ||{{lang|hy|Գավառ}} |style="text-align:right"|5.349 |style="text-align:right"|235.075 |- |5 |[[Kotayk-hérað|Kotayk]] ||{{lang|hy|Կոտայք}} |[[Hrazdan]] ||{{lang|hy|Հրազդան}} |style="text-align:right"|2.086 |style="text-align:right"|254.397 |- |6 |[[Lori-hérað|Lori]] ||{{lang|hy|Լոռի}} |[[Vanadzor]] ||{{lang|hy|Վանաձոր}} |style="text-align:right"|3.799 |style="text-align:right"|235.537 |- |7 |[[Shirak-hérað|Shirak]] ||{{lang|hy|Շիրակ}} |[[Gyumri]] ||{{lang|hy|Գյումրի}} |style="text-align:right"|2.680 |style="text-align:right"|251.941 |- |8 |[[Syunik-hérað|Syunik]] ||{{lang|hy|Սյունիք}} |[[Kapan]] ||{{lang|hy|Կապան}} |style="text-align:right"|4.506 |style="text-align:right"|141.771 |- |9 |[[Tavush]] ||{{lang|hy|Տավուշ}} |[[Ijevan]] ||{{lang|hy|Իջևան}} |style="text-align:right"|2.704 |style="text-align:right"|128.609 |- |10 |[[Vayots Dzor]] ||{{lang|hy|Վայոց Ձոր}} |[[Yeghegnadzor]] ||{{lang|hy|Եղեգնաձոր}}&nbsp;&nbsp; |style="text-align:right"|2.308 |style="text-align:right"|52.324 |- |11 |[[Jerevan]] ||{{lang|hy|Երևան}} |style="text-align:center"|– ||style="text-align:center"|– |style="text-align:right"|223 |style="text-align:right"|1.060.138 |} † Manntal 2011<br />Heimild: <ref>{{Vefheimild|url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf|titill=Armstat:Provinces, area and population|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |safndags=2017-10-10|dagur_skoðað=10. október 2017}}</ref> == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.armenica.org Armenica.org Saga Armeníu] * {{Tímarit.is|3309030|Armenía - land á krossgötum sögunnar|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=6. júlí 1991|blaðsíða=4–6|höfundur=Elsa G. Vilmundardóttir, Lúðvík E. Gústafsson}} {{Stubbur|landafræði}} {{SSR}} {{Evrópa}} {{Asía}} {{Evrópuráðið}} {{Rómversk skattlönd}} [[Flokkur:Armenía| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] euhv8tjqb6a6ox65kw344g4rjn65p8o 1977261 1977260 2026-09-01T23:41:14Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977261 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Armenía | nafn_í_eignarfalli = Armeníu | nafn_á_frummáli = Հայաստանի Հանրապետություն <br /> Hayastani Hanrapetut’yun | fáni = Flag of Armenia.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Armenia.svg | kjörorð = Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ<br />''Mek Azg, Mek Mshakouyt''<br /><span style="font-size:small;">(„Ein þjóð, ein menning”)</span> | þjóðsöngur = [[Mer Hayrenik]] | staðsetningarkort = Armenia_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Jerevan]] | tungumál = [[armenska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Armeníu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Armeníu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vahagn Khatsjatúrjan]] (Վահագն Խաչատուրյան) | nafn_leiðtoga2 = [[Níkol Pasjínjan]] (Նիկոլ Փաշինյան) | staða = Stofnun | atburður1 = [[Orontítar]] | dagsetning1 = 6. öld f.Kr. | atburður2 = [[Konungsríkið Armenía (fornöld)|Konungsríkið Armenía]] | dagsetning2 = 190 f.Kr. | atburður3 = [[Arsjakítar]] | dagsetning3 = 52-428 | atburður4 = [[Bagratítar]] | dagsetning4 = 885–1045 | atburður5 = [[Kilikíska Armenía]] | dagsetning5 = 1198–1375 | atburður6 = [[Fyrsta armenska lýðveldið]] | dagsetning6 = 28. maí 1918 | atburður7 = Sjálfstæði frá Sovétríkjunum | dagsetning7 = 21. september 1991 | flatarmál = 29.743 | stærðarsæti = 138 | hlutfall_vatns = 4,7 | fólksfjöldi = 2.951.745 | mannfjöldaár = 2018 | mannfjöldasæti = 134 | íbúar_á_ferkílómetra = 101,5 | VLF = 32,893 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 127 | VLF_á_mann = 10.995 | VLF_á_mann_sæti = 104 | VÞL = {{hækkun}} 0.760 | VÞL_ár = 2018 | VÞL_sæti = 81 | gjaldmiðill = [[dramm]] (AMD) | tímabelti = [[UTC]]+4 | tld = am | símakóði = 374 }} '''Armenía''' ([[armenska]]: Հայաստան, umritað ''Hayastan'') er [[landlukt]] land í sunnanverðum [[Kákasusfjöll]]um á milli [[Svartahaf]]s og [[Kaspíahaf]]s. Landið er í [[Evrasía|Evrasíu]] og er ýmist talið til [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] eða [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]]. Það á landamæri að [[Tyrkland]]i í vestri, [[Georgía|Georgíu]] í norðri, [[Aserbaísjan]] og [[Lýðveldið Nagorno-Karabakh|Lýðveldinu Nagorno-Karabakh]] í austri, og [[Íran]] og asersku útlendunni [[Naksjivan]] í suðri. Armenía er lýðræðisríki sem á sér fornar rætur. Það rekur uppruna sinn til járnaldarríkisins [[Urartu]] sem var stofnað á 9. öld f.Kr. Á 6. öld f.Kr. tók [[Satrapsdæmið Armenía]] við af því. Fornaldarkonungsríkið [[Konungsríkið Armenía (fornöld)|Armenía]] náði hátindi sínum undir stjórn [[Tígranes mikli|Tígranesar mikla]] á 1. öld f.Kr. og varð fyrsta land heims sem tók [[kristni]] upp sem ríkistrúarbrögð seint á 3. öld eða snemma á 4. öld. Opinbera ártalið er 301. Snemma á 5. öld var þessu ríki skipt milli [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. [[Bagratuni-ætt]] endurreisti konungsríkið á 9. öld. Ríkinu hnignaði vegna átaka við Austrómverska ríkið. Það leið undir lok árið 1045 og skömmu síðar gerðu [[Seljúktyrkir]] innrás. Armenskt furstadæmi og síðar [[Kilikíska konungsríkið Armenía]] voru stofnuð á strönd Svartahafs milli 11. og 14. aldar. Heimaland Armena skiptist milli [[Tyrkjaveldi]]s og [[Persaveldi]]s næstu aldirnar. Á 19. öld lagði [[Rússneska keisaradæmið]] austurhluta þess undir sig en vesturhlutinn var enn undir stjórn Tyrkjaveldis. Í [[Fyrri heimsstyrjöld]] reyndu Tyrkir að útrýma Armenum í vesturhlutanum sem leiddi til [[þjóðarmorð Tyrkja á Armenum|þjóðarmorðsins á Armenum]] milli 1914 og 1923. Eftir [[Rússneska byltingin|Rússnesku byltinguna]] 1918 lýstu öll lönd Rússneska keisaradæmisins sem ekki voru rússnesk yfir sjálfstæði. [[Fyrsta armenska lýðveldið]] var þá stofnað. Árið 1920 varð það hluti af [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovétlýðveldinu Transkákasíu]] og varð stofnaðili að [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] 1922. Árið 1936 var sovétlýðveldið Transkákasía leyst upp og [[Sovétlýðveldið Armenía]] var stofnað. Sovétlýðveldið lýsti yfir sjálfstæði og stofnun lýðveldis þegar [[upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]] árið 1991. [[Armenska postulakirkjan]] er [[þjóðkirkja]] Armeníu. Armenska kirkjan er elsta þjóðkirkja heims og helsta kirkjudeild landsins, þar sem 93% íbúa telja sig til hennar. [[Armenska stafrófið]] var búið til af [[Mesrop Mashtots]] árið 405. Armenía er aðili að [[Evrasíska efnahagsbandalagið|Evrasíska efnahagsbandalaginu]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]] og [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. Frá 1991 til 2024 studdi Armenía sjálfstæði [[Artsak-lýðveldið|Artsak-lýðveldisins]] sem var ''de facto'' sjálfstætt ríki innan landamæra Aserbaísjan í héraðinu [[Nagorno-Karabakh]] þar sem meirihluti íbúa voru Armenar. Eftir stríð milli [[Stríðið um Nagorno-Karabakh 2020|Armeníu og Aserbaísjan árið 2020]] náði Aserbaísjan að mestu stjórn í héraðinu á ný. Aserbaísjan leysti upp Artsak-lýðveldið í byrjun ársins 2024 og armenskumælandi íbúar þess flúðu til Armeníu í kjölfarið. == Landfræði == Armenía er vanalega talin til [[Asía|Asíu]] landfræðilega, en er oft talin til [[Evrópa|Evrópulanda]] af menningarsögulegum ástæðum. Landslagið er að mestu fjöllótt og er þar mikið um ár en lítið skóglendi. [[Meginlandsloftslag]] einkennir veðurfarið, heit sumur og kaldir vetur. Landið rís 4.095 metra yfir sjávarmáli á fjallinu [[Aragats]] og lægsti punktur er tæpa 400 m yfir sjávarmáli. Fjallið [[Ararat]] sem Armeníumenn líta á sem tákn lands síns er hæsta fjallið á þessum slóðum og var hluti af Armeníu allt til ársins 1915, þegar það féll í hendur Tyrkjum. Armenía er nú að kljást við umhverfisvandamál. Þeir hafa stofnað umhverfisvarnarráð og skattleggja loft- og vatnsmengun og losun úrgangs í föstu formi. Tekjurnar af þeim sköttum á að nota til varnar umhverfinu. Armenía hefur áhuga að vinna með aðilum Samveldis sjálfstæðra ríkja sem og öðrum þjóðum, að lausn umhverfisvandamála. Armenska stjórnin stefnir að því að loka kjarnorkuverinu í [[Madzamor]] nærri höfuðborginni, strax og aðrar leiðir til rafmagnsframleiðslu bjóðast. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:ArmeniaNumbered.png|thumb|right|Héruð Armeníu]] Armenía skiptist í tíu [[Stjórnsýslueiningar Armeníu|héruð]] (''marzer'', eintala ''marz''), en borgin (''kaghak'') [[Jerevan]] hefur sérstaka stöðu sem höfuðborg landsins. Stjórn héraðanna er í höndum héraðsstjóra (''marzpet'') sem er skipaður af ríkisstjórn landsins. Stjórn Jerevan er í höndum borgarstjóra sem forseti landsins skipar. Í hverju héraði eru nokkur [[sveitarfélag|sveitarfélög]] (''hamaynkner'', eintala ''hamaynk''). Hvert sveitarfélag hefur sveitarstjórn og getur skipst í byggðir (''bnakavayrer'', eintala ''hnakavayr''). Byggðir eru ýmist skilgreindar sem bæir (''kaghnakner'', eintala ''kaghak'') eða þorp (''gyugher'', eintala ''gyugh''). Sveitarfélög í Armeníu voru 915 árið 2007, þar af 49 þéttbýlisfélög og 866 dreifbýlisfélög. Höfuðborgin Jerevan hefur líka stöðu sveitarfélags.<ref>{{cite web |title=Regional Administration Bodies |url=http://www.gov.am/en/regions/ |publisher=The Government of the Republic of Armenia |accessdate=11 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211012350/http://www.gov.am/en/regions |archive-date=11. febrúar 2012 |url-status=live }}</ref> Hún skiptist í tólf umdæmi með sjálfstjórn að hluta. {|class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:left;" ! Nr. !colspan="2"|Hérað !colspan="2"|Höfuðstaður ! Stærð (km²) ! Íbúar † |- |1 |[[Aragatsotn-hérað|Aragatsotn]] ||Արագածոտն |[[Ashtarak]] ||Աշտարակ |style="text-align:right"|2.756 |style="text-align:right"|132.925 |- |2 |[[Ararat-hérað|Ararat]] ||Արարատ |[[Artashat (Armeníu)|Artashat]] ||Արտաշատ |style="text-align:right"|2.090 |style="text-align:right"|260.367 |- |3 |[[Armavir-hérað|Armavir]] ||{{lang|hy|Արմավիր}} |[[Armavir (Armeníu)|Armavir]] ||{{lang|hy|Արմավիր}} |style="text-align:right"|1.242 |style="text-align:right"|265.770 |- |4 |[[Gegharkunik-hérað|Gegharkunik]]&nbsp;&nbsp; ||{{lang|hy|Գեղարքունիք}}&nbsp;&nbsp; |[[Gavar]] ||{{lang|hy|Գավառ}} |style="text-align:right"|5.349 |style="text-align:right"|235.075 |- |5 |[[Kotayk-hérað|Kotayk]] ||{{lang|hy|Կոտայք}} |[[Hrazdan]] ||{{lang|hy|Հրազդան}} |style="text-align:right"|2.086 |style="text-align:right"|254.397 |- |6 |[[Lori-hérað|Lori]] ||{{lang|hy|Լոռի}} |[[Vanadzor]] ||{{lang|hy|Վանաձոր}} |style="text-align:right"|3.799 |style="text-align:right"|235.537 |- |7 |[[Shirak-hérað|Shirak]] ||{{lang|hy|Շիրակ}} |[[Gyumri]] ||{{lang|hy|Գյումրի}} |style="text-align:right"|2.680 |style="text-align:right"|251.941 |- |8 |[[Syunik-hérað|Syunik]] ||{{lang|hy|Սյունիք}} |[[Kapan]] ||{{lang|hy|Կապան}} |style="text-align:right"|4.506 |style="text-align:right"|141.771 |- |9 |[[Tavush]] ||{{lang|hy|Տավուշ}} |[[Ijevan]] ||{{lang|hy|Իջևան}} |style="text-align:right"|2.704 |style="text-align:right"|128.609 |- |10 |[[Vayots Dzor]] ||{{lang|hy|Վայոց Ձոր}} |[[Yeghegnadzor]] ||{{lang|hy|Եղեգնաձոր}}&nbsp;&nbsp; |style="text-align:right"|2.308 |style="text-align:right"|52.324 |- |11 |[[Jerevan]] ||{{lang|hy|Երևան}} |style="text-align:center"|– ||style="text-align:center"|– |style="text-align:right"|223 |style="text-align:right"|1.060.138 |} † Manntal 2011<br />Heimild: <ref>{{Vefheimild|url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf|titill=Armstat:Provinces, area and population|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |safndags=2017-10-10|dagur_skoðað=10. október 2017}}</ref> == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.armenica.org Armenica.org Saga Armeníu] * {{Tímarit.is|3309030|Armenía - land á krossgötum sögunnar|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=6. júlí 1991|blaðsíða=4–6|höfundur=Elsa G. Vilmundardóttir, Lúðvík E. Gústafsson}} {{Stubbur|landafræði}} {{SSR}} {{Evrópa}} {{Asía}} {{Evrópuráðið}} {{Rómversk skattlönd}} [[Flokkur:Armenía| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] d6huxnqagadamfq0euyy05p4ezgvqn7 0 13642 1977192 1977077 2026-09-01T19:43:55Z Vthorsteinsson 6822 /* Tenglar */ Bætti inn tengli á ljóslesturslausnina Lísu á vefnum Málstað. 1977192 wikitext text/x-wiki '''Ljóslestur''' (eða '''ljóskennsl''') er tækni sem notuð er til að færa ritað mál af pappír yfir á stafrænt form (e. ''Optical Character Recognition'', OCR). Fyrst er blaðið [[skönnun|skannað]] og fæst þá stafræn útgáfa af því. Að því loknu er hægt að ljóslesa textann. Sérútbúið forrit skoðar myndina og greinir mynstur sem það telur vera bókstafi. Forritið skrifar textann svo í skrá eftir óskum notandans. == Gæði == Ljóslestur hefur náð góðum árangri með prentaðan texta en á talsvert í land með að geta gert handskrifuðum texta góð skil. Góður árangur er talinn vera 99% nákvæmni. Það þýðir að einungis einn af hverjum hundrað bókstöfum sé rangur. Þetta þýðir þó að talsvert af villum er í stafræna textanum. Þegar íslenskur texti er ljóslesinn ber nokkuð á því að forritin rugli saman ''ö'' og ''ð'', ''þ'' og ''p'' skiptast á sætum og fleira. Oft eru búnar til þjálfunarskrár fyrir forritin. Þá er farið handvirkt í gegnum nokkrar blaðsíður, forritið tilgreinir hvaða stafi það þekkir ekki með öruggum hætti og biður notandann að staðfesta réttan staf. Þrátt fyrir þjálfunarskrárnar næst sjaldan meira en 99% öryggi nema textinn sé þeim mun einfaldari og vel varðveittur á pappírnum. Gæði ljóslesturs fara m.a. eftir gæðum ritsins sem skannað er, gæðum skönnuðu myndarinnar, forriti sem notað er og þjálfunarskrám. == Forrit == ABBYY FineReader er dæmi um vinsælt ljóslestursforrit. Það er ættað frá [[Rússland]]i. Tesseract er helsta fría forritið sem er notað til að ljóslesa íslenskan texta, en gæði þess eru þó minni en með ABBYY FineReader. Vefurinn [https://malstadur.mideind.is Málstaður] frá [[Miðeind]] hefur frá ágúst 2026 boðið ljóslesturslausn fyrir íslensku undir nafninu Lísa. == Ljóslestur á Íslandi == [[Íslandspóstur]] notar ljóslestur til að flokka bréfapóst sem er með prentaða utanáskrift eftir [[póstnúmer]]um. Vélin sem notuð er við flokkunina getur þó ekki lesið allar leturgerðir eða feitletur svo eitthvað sé nefnt. [[Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafn]] er einnig einn stærsti íslenski aðilinn sem notar ljóslestur. Ljóslestur er m.a. notaður til að gera blöð og tímarit leitarhæf á [http://www.timarit.is/ Tímarit.is]. 2012 voru eldri skjalasöfn Alþingis færð á stafrænt form með ljóslestri og stafsetningarleiðréttingarforriti til að reyna að laga villurnar í ljóslestrinum. == Ljóslestur erlendis == Ljóslestur á rætur sínar að rekja aftur til [[1950]] þegar [[David Shepard]] hóf smíði á vél til þess að breyta prentuðum boðum yfir í tölvutæk gögn. Í dag er ljóslestur notaður sem hluti af fjölbreyttum viðföngum, til dæmis í fjármáladeildum fyrirtækja þar sem reikningar eru ljóslesnir og geymdir í stafrænu formi. == Tengt efni == [[Distributed Proofreaders]] nýtir sér ljóslestur í vinnu sinni við að koma bókum og ritum á stafrænt form fyrir [[Project Gutenberg]]. Þar sem nákvæmnin verður sjaldnast meiri en 99% sjá notendur Distributed Proofreaders um [[prófarkalestur]] á textanum svo hann verði boðlegur til birtingar. == Tenglar == * [http://profork.rafbokavefur.is/c/ Prófarkalestur Rafbókarvefsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103003921/http://profork.rafbokavefur.is/c/ |date=2014-01-03 }} * [http://hdl.handle.net/1946/12085 ''Vélræn leiðrétting á íslenskum ljóslesnum texta''], meistararitgerð í tölvunarfræði við Háskóla Íslands * [https://malstadur.mideind.is/lisa Ljóslesturslausnin Lísa á vefnum Málstað] [[Flokkur:Upplýsingatækni]] pt9hkm73ago502jg6dyq882dzz0a3l8 1977194 1977192 2026-09-01T19:46:10Z Vthorsteinsson 6822 /* Forrit */ Breytti tengli á Miðeind í Miðeind ehf. 1977194 wikitext text/x-wiki '''Ljóslestur''' (eða '''ljóskennsl''') er tækni sem notuð er til að færa ritað mál af pappír yfir á stafrænt form (e. ''Optical Character Recognition'', OCR). Fyrst er blaðið [[skönnun|skannað]] og fæst þá stafræn útgáfa af því. Að því loknu er hægt að ljóslesa textann. Sérútbúið forrit skoðar myndina og greinir mynstur sem það telur vera bókstafi. Forritið skrifar textann svo í skrá eftir óskum notandans. == Gæði == Ljóslestur hefur náð góðum árangri með prentaðan texta en á talsvert í land með að geta gert handskrifuðum texta góð skil. Góður árangur er talinn vera 99% nákvæmni. Það þýðir að einungis einn af hverjum hundrað bókstöfum sé rangur. Þetta þýðir þó að talsvert af villum er í stafræna textanum. Þegar íslenskur texti er ljóslesinn ber nokkuð á því að forritin rugli saman ''ö'' og ''ð'', ''þ'' og ''p'' skiptast á sætum og fleira. Oft eru búnar til þjálfunarskrár fyrir forritin. Þá er farið handvirkt í gegnum nokkrar blaðsíður, forritið tilgreinir hvaða stafi það þekkir ekki með öruggum hætti og biður notandann að staðfesta réttan staf. Þrátt fyrir þjálfunarskrárnar næst sjaldan meira en 99% öryggi nema textinn sé þeim mun einfaldari og vel varðveittur á pappírnum. Gæði ljóslesturs fara m.a. eftir gæðum ritsins sem skannað er, gæðum skönnuðu myndarinnar, forriti sem notað er og þjálfunarskrám. == Forrit == ABBYY FineReader er dæmi um vinsælt ljóslestursforrit. Það er ættað frá [[Rússland]]i. Tesseract er helsta fría forritið sem er notað til að ljóslesa íslenskan texta, en gæði þess eru þó minni en með ABBYY FineReader. Vefurinn [https://malstadur.mideind.is Málstaður] frá [[Miðeind ehf.|Miðeind]] hefur frá ágúst 2026 boðið ljóslesturslausn fyrir íslensku undir nafninu Lísa. == Ljóslestur á Íslandi == [[Íslandspóstur]] notar ljóslestur til að flokka bréfapóst sem er með prentaða utanáskrift eftir [[póstnúmer]]um. Vélin sem notuð er við flokkunina getur þó ekki lesið allar leturgerðir eða feitletur svo eitthvað sé nefnt. [[Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafn]] er einnig einn stærsti íslenski aðilinn sem notar ljóslestur. Ljóslestur er m.a. notaður til að gera blöð og tímarit leitarhæf á [http://www.timarit.is/ Tímarit.is]. 2012 voru eldri skjalasöfn Alþingis færð á stafrænt form með ljóslestri og stafsetningarleiðréttingarforriti til að reyna að laga villurnar í ljóslestrinum. == Ljóslestur erlendis == Ljóslestur á rætur sínar að rekja aftur til [[1950]] þegar [[David Shepard]] hóf smíði á vél til þess að breyta prentuðum boðum yfir í tölvutæk gögn. Í dag er ljóslestur notaður sem hluti af fjölbreyttum viðföngum, til dæmis í fjármáladeildum fyrirtækja þar sem reikningar eru ljóslesnir og geymdir í stafrænu formi. == Tengt efni == [[Distributed Proofreaders]] nýtir sér ljóslestur í vinnu sinni við að koma bókum og ritum á stafrænt form fyrir [[Project Gutenberg]]. Þar sem nákvæmnin verður sjaldnast meiri en 99% sjá notendur Distributed Proofreaders um [[prófarkalestur]] á textanum svo hann verði boðlegur til birtingar. == Tenglar == * [http://profork.rafbokavefur.is/c/ Prófarkalestur Rafbókarvefsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103003921/http://profork.rafbokavefur.is/c/ |date=2014-01-03 }} * [http://hdl.handle.net/1946/12085 ''Vélræn leiðrétting á íslenskum ljóslesnum texta''], meistararitgerð í tölvunarfræði við Háskóla Íslands * [https://malstadur.mideind.is/lisa Ljóslesturslausnin Lísa á vefnum Málstað] [[Flokkur:Upplýsingatækni]] 2txhue6atgin9fpxl8ghyt4ax2dyxn5 0 20401 1977168 1949223 2026-09-01T15:11:48Z TKSnaevarr 53243 /* Seinni heimstyrjöldin */ 1977168 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Benito Mussolini | mynd = Duce Benito Mussolini.jpg | myndatexti1 = Mussolini í kringum 1937-1940. | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = [[31. október]] [[1922]] | stjórnartíð_end = [[25. júlí]] [[1943]] | einvaldur = [[Viktor Emmanúel 3.]] | forveri = [[Luigi Facta]] | eftirmaður = [[Pietro Badoglio]] | titill2= Leiðtogi [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldisins]] | stjórnartíð_start2 = [[23. september]] [[1943]] | stjórnartíð_end2 = [[25. apríl]] [[1945]] | forveri2 = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður'' | fæðingarnafn = Benito Amilcare Andrea Mussolini | fæddur = [[29. júlí]] [[1883]] | fæðingarstaður = [[Predappio]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1945|4|28|1883|7|29}} | dánarstaður= [[Giulino di Mezzegra]], [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldinu]] | orsök_dauða = Tekinn af lífi | þekktur_fyrir = Að stjórna [[Ítalía|Ítalíu]] í [[seinni heimstyrjöldin]]ni og að vera einn af upphafsmönnum [[Fasismi|fasisma]] | starf = Stjórnmálamaður, fréttamaður, rithöfundur, kennari | laun = | stjórnmálaflokkur = [[Ítalski fasistaflokkurinn]] | trú = Trúlaus, seinna [[kaþólska|kaþólskur]] | maki = Donna Rachele Mussolini | börn = Vittorio og Romano Mussolini, og dóttir hans Edda. Þriðji sonur hans, Bruno, dó í flugslysi 7. ágúst 1941 | undirskrift = Benito Mussolini Signature.svg }} '''Benito Amilcare Andrea Mussolini''' [[Miðill:It-Benito Mussolini.ogg|▶]] ([[29. júlí]] [[1883]] í [[Predappio]] nærri [[Forlì]] á [[Ítalía|Ítalíu]] – [[28. apríl]] [[1945]] [[Giulino di Mezzegra]] nærri [[Como]] á Ítalíu) var [[Ítalía|ítalskur]] [[blaðamaður]], [[rithöfundur]], [[stjórnmálamaður]] og að lokum [[einræðisherra]] sem ríkti yfir [[Ítalía|Ítalíu]] á árunum [[1922]] – [[1943]]. Hann var sjálfur helsti [[kenningasmiður]] ítalska [[fasismi|fasismans]]. Undir hans stjórn varð Ítalía að fasistaríki þar sem ríkti [[flokksræði]], [[ritskoðun]] og markviss útskúfun allrar stjórnarandstöðu. Þegar hann gerðist bandamaður Þjóðverja í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni varð Ítalía eitt af skotmörkum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]]. Innrás bandamanna á [[Suður-Ítalía|Suður-Ítalíu]] varð að lokum til þess að hann missti völdin og var á endanum [[handtaka|handtekinn]] nálægt [[Mílanó]] (þar sem hann var á flótta til [[Sviss]]) og [[aftaka|tekinn af lífi]] af flokki ítalskra [[andspyrna|andspyrnumanna]]. == Uppvaxtarárin == Benito Mussolini var fæddur 29. júlí árið 1883 í [[Predappio]] á Ítalíu. Fjölskylda hans voru smáborgarar, móðir hans var kennari og faðir hans járnsmiður. Faðir Mussolini, sem var sósíalisti, nefndi hann eftir mexíkóska forsetanum [[Benito Juárez]].<ref name="Living History 2">{{cite book|last1=Tonge|first1=M.E.|last2=Henry|first2=Stephen|last3=Collins|first3=Gráinne|title=Living history 2: Italy under Fascism|date=2004|publisher=EDCO|location=Dublin|isbn=978-1-84536-028-3|edition=New|chapter=Chapter 2}}</ref> Hann lauk kennaraprófi en hvarf frá kennslu eftir skamma tíð og fluttist til [[Sviss]]. Hann varð gagntekinn af stjórnmálakenningu sem sprottin var af anarkisma. Sú kenning boðaði það að ofbeldi gæti í sjálfu sér orkað sem skírsla (hreinsun). Mussolini var margoft handtekinn fyrir pólítíska áróðurstarfsemi og slæpingshátt og var loks vísað úr landi. Þegar hann sneri aftur til Ítalíu varð hann rithöfundur og skrifaði pistla í dagblöð. Hann varð vel þekktur á meðal ítalskra jafnaðarmanna en fór fljótt að koma á framfæri skoðunum sínum um stríðið gegn [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] í [[fyrri heimstyrjöldin]]ni, það er að segja hann vildi taka þátt. Það fór ekki vel í ítalska jafnræðismenn sem voru gegn þátttöku Ítalíu í stríðinu. Þegar Ítalía slóst í hóp með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] til að berjast við Þýskaland árið 1915 gekk Mussolini í herinn. Mussolini fékk stöðu sem undirliðþjálfi, sem var sama staða og [[Adolf Hitler]] gegndi, en varð óvígur vegna sprengjubrota og sneri fljótt aftur til Ítalíu. Hann hóf aftur fjölmiðlaferill sinn og fór að þróa hugmyndir sínar sem urðu fljótt þekktar sem [[fasismi]]. Fasismi einkennist einkum af andsnúnu [[lýðræði]], frjálslyndi, andkommúnisma, [[kapítalismi|kapítalisma]] og [[nútímavæðing]]u, [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og stundum [[kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]].<ref>Emblem (1995), bls. 448.</ref><ref>Berndl (2008), bls. 447.</ref><ref>Hrafnkell Tjörvi Stefánsson. „Hvað er fasismi?“. Vísindavefurinn 13.11.2003. http://visindavefur.is/?id=3856. (Skoðað 12.4.2010).</ref> == Upphaf fasistaríkis == Haustið 1922 fóru um 25 þúsund fasistar í kröfugöngu frá Napolí til Rómar. Þessi mótmæli urðu þekkt sem „[[gangan til Rómar]]“ og varð nasistum til fyrirmyndar. Fasistar kröfðust þess að Mussolini tæki við stjórnarforystu. Í umrótinu sem gangan til Rómar hafði í för með sér þorðu konungar og ríkisstjórn ekki að setja hart móti hörðu og Mussolini var skipaður forsetisráðherra af [[Viktor Emmanúel 3.|Viktori Emmanúel III konungi]]. En það var ekki aðeins harka og ofbeldi sem komu Mussolini til valda. Þjóðarheiður Ítala var særður vegna rýrðar útkomu við friðargerðina í Versölum. Mussolini notaði sér það og benti á hversu mikið stjórnvöldin hefðu brugðist hagsmunum lands og þjóðar á örlagastundu. Hann sagði að fasistum væru einum treystandi til að vernda hagsmuni og heiður ríkisins. Þetta róaði Ítala, þeir þurftu sterka stjórn og sterkan leiðtoga.<ref name= GunnarSigurður>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson (2008), bls. 229.</ref><ref name= berndl470>Berndl (2008), bls. 470.</ref> [[Mynd:March on Rome 1922 - Mussolini.jpg‎ |thumb|right|Benito Mussolini í „[[Rómargangan|göngunni til Rómar]]“ 1922.]] Næstu þrjú árin notuðu fasistar til að ná fullum tökum á ítölsku þjóðarlífi. Mussolini fékk samþykkt ný kosningarlög sem ruddu einræðinu braut. Lögin kváðu svo um að flokkur sem fengi fjórðung atkvæða skyldi sjálfkrafa fá tvo þriðjunga þingsæta. Við kosningar árið 1924 fékk Fasistaflokkurinn sextíu af hundrað atkvæðum með kosningarsvikum og ógnunum við stjórnmálaandstæðinga sína. Á árunum 1924 til 1925 hreiðruðu fasistar jafnt og þétt um sig í valdastólnum. Þinginu var ýtt til hliðar og ritskoðun komið á. Lagt var bann við starfsemi annarra stjórnmálaflokka, verkalýðsfélaga og verkfalla. Hreinsað var til í stjórnkerfinu þangað til það nærri einungis fasistar sátu í ráðherrasætum. Leynilögregla og sérdómstólar brutu alla stjórnmálaandstöðu á bak aftur. Brátt urðu skólar og æskulýðsfélög uppeldisstöðvar fasista og fasísk viðhorf gegnsýrðu fjölmiðla og menningarlíf. Alræði fasista mátti heita fullskapað árið 1925.<ref>Emblem (1995), bls. 448-450.</ref><ref name= GunnarSigurður/> : Trúið! Hlýðið! Berjist! Samkvæmt stefnuskrá fasista var tryggð við þetta vígorð skylda hvers flokkmanns. Stríðið var dásamað, og í ræðum sínum æsti Mussolini fylgismenn sína til athafna. Eftirfarandi er útdráttur úr dæmigerðri Mussolini-ræðu :<ref name=poulsen148>Poulsen (1985), bls. 148.</ref> : „Liðsforingjar, hermenn, svartstakkar! : Við verðum alltaf að vera sterkari. : Við verðum alltaf að vera hinn sterkari. : Við verðum að vera svo sterkir að við getum : horfst beint í augu við hvaða aðstæður sem vera skal. : Allt líf þjóðarinnar verður og mun verða : að aðlaga sig þessu æðsta sjónarmiði.“<ref name=poulsen148/> Árið 1929 gerðu Mussolini og [[Píus 11.|Píus 11. páfi]] [[Lateransamningarnir|Lateran-sáttmálann]], en með honum tókst Mussolini að fá kirkjuna til að leggja blessun sína yfir ríki fasista. [[Vatíkanið]] varð viðurkennt sem ríki undir stjórn páfa en á móti viðurkenndi hann ítalska ríkið.<ref>Emblem (1995), bls. 450-451.</ref><ref name= berndl470/> [[Mynd:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|thumb|left|[[Adolf Hitler]] og Benito Mussolini í München, Þýskalandi árið 1937.]] Ítalir réðust inn í [[Eþíópía|Eþíópíu]] árið 1935 sem kom þeim í mikla einangrun á alþjóðavettvangi. Til að rjúfa einangrunina vingaðist Mussolini við [[Adolf Hitler|Hitler]]. Samband Ítalíu og Þýskalands styrktist og studdu báðar þjóðirnar málstað [[Francisco Franco|Franciscos Franco]] hershöfðingja í [[spænska borgarstríðið|spænska borgarstríðinu]] árið 1936. Sama ár innsigluðu Mussolini og Hitler bandalag ríkja sinna og þar með var öxullinn að Berlín-Róm lagður. Árið 1939 samþykktu Hitler og Mussolini „[[Stálbandalagið|Stálsamninginn]]“, bandalags-og vináttusamkomulag sem skilgreindi skilyrði fyrir sameiginlegu stríði þeirra í Evrópu. Árið 1938 var komið á kynþáttalöggjöf eftir þrýsting frá Þjóðverjum og flestir [[gyðingar]] misstu borgararéttindi sín á Ítalíu.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson (2008), bls. 238.</ref><ref name= berndl471>Berndl (2008), bls.471.</ref><ref>Emblem (1995), bls. 473, 450.</ref> == Seinni heimsstyrjöldin == [[Seinni heimsstyrjöldin]] hófst 1. september 1939 með [[Innrásin í Pólland|innrás]] Þýskalands inn í [[Pólland]]. Það leiddi af sér að [[Bretland]] og [[Frakkland]] lýstu yfir stríði gegn Þýskalandi þann 3. september. Mussolini hafði neitað Hitler að ráðast inn í [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og var því ekki flæktur inn í átökin. En þegar Mussolini sá hversu sigursæll Hitler var tók hann stöðu með honum og í framhaldi af því lýsti hann stríði gegn Frökkum og Bretum árið 1940. Ítalir liðsinntu Þjóðverjum í [[Orrustan um Frakkland|baráttu við Frakka]] og sú barátta endaði með uppgjöf Frakka. Ítalir réðust á [[Grikkland]] en töpuðu þeirri baráttu ásamt fjórðungi af [[Albanía|Albaníu]], sem Ítalir höfðu hertekið 1939. Um haustið 1940 skrifuðu [[Ítalía]], [[Þýskaland]] og [[Japan]] undir Þríveldasamninginn til að letja [[Bandaríkin]] frá stríðsþátttöku en það stoppaði ekki Bandaríkin. Haustið 1941 lýstu Ítalía og Þýskaland yfir stríði á hendur Bandaríkjamanna. Markmið Mussolini var að ráða yfir miðjarðarhafssvæðinu og stofna nýtt „[[Rómaveldi]]“. Honum gekk þó erfiðlega að ná [[Norður-Afríka|Norður-Afríkulöndunum]] svo að þýski herinn liðsinnti þeim ítalska. Vorið 1943 gáfust sameinaður her Ítalíu og Þýskalands upp í [[Túnis]]. Þessar miklu ófarir Mussolini öfluðu honum óvinsælda á Ítalíu og fyrrum stuðningsmenn hans byrjuðu að snúast gegn honum.<ref name= berndl471/><ref>Emblem (1995), bls. 473-474.</ref> == Endalok fasistaríkis == [[Mynd:Bundesarchiv Bild 102-08300, Benito Mussolini bei einer Ansprache.jpg|thumb|right|Benito Mussolini á hestbaki 1929.]] [[Mynd:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb|right|Frá vinstri til hægri má sjá lík kommúnista stjórnmálamannsins Nicola Bombacci, hertogans Benito Mussolini, ástkonu hans Clara Petacci, ráðherrans Alessandro Pavolini og hins virta fasíska stjórnmálamanns Achille Starace, sýnd á Plaza Loreto í Mílanó árið 1945.]] Í kjölfar landgöngu Bandamanna á [[Sikiley]] og loftárása á ítalska meginlandið snerist þingheimurinn gegn Mussolini og [[Viktor Emmanúel 3.]] konungur neyddi hann til að segja af sér 25. júli 1943 og lét taka hann fastan. Þar með var veldi fasista á Ítalíu fallið. Á þessum tíma var Mussolini með veikur líkamlega og andlega. Sárar kvalir innvortis, er stöfuðu frá bólgum eða magasári, knúðu hann til tíðra hvílda og gerðu hann háðan [[morfín]]i. Þegar hann gerðist of veikburða til að vinna langan dag lét hann ljós lifa í skrifstofu sinni um nætur til að blekkja menn.<ref>Wallace (1981), bls. 192.</ref><ref>Poulsen (1985), bls. 238.</ref> Eftir handtökuna var farið með Mussolini á skíðahótel í Appenina-fjöllunum um 120 km norðvestan við Róm. Þýsk sérsveit leysti Mussolini úr haldi skömmu seinna. Flogið var með Mussolini í [[Úlfsbælið]], bækistöðvar Hitlers í [[Rastenburg]] í [[Austur-Prússland]]i. Hitler vildi strax fara að gera áform um endurkomu Mussolinis til stjórna Ítalíu en Mussolini var tregur til. Það olli Hitler vonbrigðum. En Hitler náði sínu fram og lét Mussolini fá fyrirmæli um hvað skyldi gera. Nýtt fasistaríki, hið svokallaða [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldi]] (ítalska: ''Repubblica Sociale Italiana'') skyldi stofnað á Norður-Ítalíu undir forystu Mussolini, þó að Þjóðverjar réðu utanríkisstefnu þess og ýmsum efnahagsþáttum og stjórna hluta landsins. Mussolini var í raun leppur Hitlers og var brátt kallaður „fanginn í Gargnano“. Mussolini byrjaði að taka alla af lífi sem höfðu svikið hann. Einn af þeim var tengdasonur hans, [[Galeazzo Ciano]] greifi. Mussolini reyndi að efla herinn og afla nýjum flokki sér til fylgis en skreið hans var runnið á enda, þjóðin hafði snúið baki við honum.<ref>Wallace (1981), bls. 197.</ref><ref>Poulsen (1985), bls. 237-238.</ref> == Dauði Mussolinis == Bandamenn sóttu lengra og lengra inn á ítalskt land og Mussolini hrakaði bæði á líkama og sál. Í apríl 1945 ætlaði Mussolini að flýja til [[Sviss]] en var handtekinn af ítölskum skæruliðum. Daginn eftir, þann 27. apríl 1945, var hann tekinn af lífi ásamt hjákonu sinni Clarettu Petacci og nokkrum fylgimönnum.<ref>Wallace (1981), bls. 237-238.</ref> Líkin voru sett á mitt Piazza Loreto, í [[Mílanó]], þar sem allir gátu virt þau fyrir sér. Mannfjöldinn hæddi lík Mussolinis og hrækti á það svo klukkustundum skipti. Einnig var sparkað í það og það skotið. Síðan voru líkin hengd upp á kjötkróka og þau grýtt. Þar héngu líkin þangað til þau rotnuðu og duttu af krókunum. Seinna var lík Mussolinis, eða það sem eftir var af því, jarðsett í grafhvelfingu fjölskyldu Mussolinis í þorpinu Predappio.<ref>Wallace (1981), bls. 202.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Berndl, Klaus, Markus Hattstein, Arthur Knebel, Hermann-Josef Udelhoven, ''Saga mannsins frá örófi fram á þennan dag''. Ásdís Guðjónsdóttir o.fl. (þýð.), Illugi Jökulsson (ritstj.) (Reykjavík: Skuggi, 2008). * Emblem, Terje o.fl., ''Heimsbyggðin. Saga mannkyns frá öndverðu fram til 1850''. Sigurður Ragnarsson (þýð.) (Reykjavík: Mál og menning, 1995). * Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, ''Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta'' (Reykjavík: Mál og menning, 2008). * Hrafnkell Tjörvi Stefánsson. „Hvað er fasismi?“. Vísindavefurinn 13.11.2003. http://visindavefur.is/?id=3856. (Skoðað 12.4.2010). * Poulsen, Henning, ''Saga mannkyns ritröð AB. 13. bindi. Stríð á stríð ofan. 1914-1945''. Gunnar Stefánsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1985). * Wallace, Robert, ''Ítalíustríðið''. Björn Jónsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1981). {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir = [[Luigi Facta]] | eftir = [[Pietro Badoglio]] | frá = 1922 | til = 1943 | titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{fde|1883|1945|Mussolini, Benito}} {{DEFAULTSORT:Mussolini, Benito}} [[Flokkur:Ítalskir fasistar|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Ítalíu|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Fasistaleiðtogar]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]] 3shkhfl1i1m7en7r65qptv3znkf8vbw 0 20724 1977267 1900269 2026-09-01T23:50:52Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977267 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periferia Kritis.png|thumb|Krít innan Grikklands.]] [[Mynd:CreteMap.jpg|thumb|[[Kort]] af [[eyja|eyjunni]]]] [[Mynd:LefkaOri.jpg|thumb|Lefka Ori. Hvítufjöll.]] [[Mynd:Agios Nikolaos R02.jpg|thumb|Höfnin í Agios Nikolaos.]] '''Krít''' ([[gríska]]: ''Κρήτη'') er stærsta [[Grikkland|gríska]] [[eyja]]n og hérað í Grikklandi. Hún er sú fimmta stærsta í [[Miðjarðarhaf]]inu og er enn fremur næststærsta eyja í Austur-Miðjarðarhafi, næst á eftir [[Kýpur]]. Flatarmál hennar er 8.336 km2. Krít hefur oft verið kölluð ''þröskuldur Evrópu''. ==Söguágrip== Fyrstu landnemar á eyjunni eru taldir hafa komið fyrir 130.000 árum. Krít var miðdepill [[mínóísk menning|mínóísku menningarinnar]] (árin 2700-1420 fyrir Krist) sem er talin ein elsta siðmenning í Evrópu. Þekktustu leifar hennar eru í [[Knossos]] suður af Heraklíon. Síðar varð [[Mýkenumenningin]] frá meginlandi Grikklandi ráðandi. Ýmis heimsveldi hafa haft yfirráð á eyjunni: [[Rómaveldi]], [[Austrómverska keisaradæmið]], [[Feneyjar|borgríki Feneyinga]] og [[Ottómanveldið]]. Eftir stutt sjálfstæðistímabil varð Krít hluti af Grikklandi. Nasistar réðust á eyjuna árið 1941 í [[orrustan um Krít|orrustunni um Krít]]. Þeir mættu harðri andstöðu frá heimamönnum sem drápu fallhlífahermenn þeirra. Nasistar hefndu sín grimmilega og stunduðu fjöldaaftökur í þeim bæjum þar sem andstaðan var sem mest. ==Landsvæði== Krít spannar 260 kílómetra frá vestri til austurs en er aðeins um 60 kílómetra mest að breidd frá norðri til suðurs. Fjallgarðar eru á eyjunni og í Lefka Ori (Hvítufjöllum) og Idi- og Dikti-fjöllum ná hæstu fjöllin yfir 2000 metra hæð, hæst í 2456 metra. Gljúfur skera fjöllin og er Samaria-gljúfrið þekktast þeirra. ==Samfélag== Krít og nærliggjandi eyjar mynda eitt af 13 stjórnsýslusvæðum innan Grikklands. Höfuðstaðurinn og stærsta borgin er [[Heraklíon]]. Þjónusta, ferðamennska og landbúnaður eru helstu atvinnugreinarnar. Íbúar voru um 617.000 árið 2021. Helstu borgir eru: *[[Heraklion]] (Iraklion): *[[Khania]] (Haniá) *[[Rethymno]] *[[Ierapetra]] *[[Agios Nikolaos]] *[[Sitia]] ==Heimild== {{commonscat|Crete}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Crete|mánuðurskoðað= 11. maí|árskoðað= 2016 }} [[Flokkur:Krít| ]] [[Flokkur:Grískar eyjur]] [[Flokkur:Grísk héruð]] 53p9o446mj4hv5zyjike4mjd8a40765 1977269 1977267 2026-09-01T23:52:04Z ~2026-47806-75 120247 /* Samfélag */ 1977269 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periferia Kritis.png|thumb|Krít innan Grikklands.]] [[Mynd:CreteMap.jpg|thumb|[[Kort]] af [[eyja|eyjunni]]]] [[Mynd:LefkaOri.jpg|thumb|Lefka Ori. Hvítufjöll.]] [[Mynd:Agios Nikolaos R02.jpg|thumb|Höfnin í Agios Nikolaos.]] '''Krít''' ([[gríska]]: ''Κρήτη'') er stærsta [[Grikkland|gríska]] [[eyja]]n og hérað í Grikklandi. Hún er sú fimmta stærsta í [[Miðjarðarhaf]]inu og er enn fremur næststærsta eyja í Austur-Miðjarðarhafi, næst á eftir [[Kýpur]]. Flatarmál hennar er 8.336 km2. Krít hefur oft verið kölluð ''þröskuldur Evrópu''. ==Söguágrip== Fyrstu landnemar á eyjunni eru taldir hafa komið fyrir 130.000 árum. Krít var miðdepill [[mínóísk menning|mínóísku menningarinnar]] (árin 2700-1420 fyrir Krist) sem er talin ein elsta siðmenning í Evrópu. Þekktustu leifar hennar eru í [[Knossos]] suður af Heraklíon. Síðar varð [[Mýkenumenningin]] frá meginlandi Grikklandi ráðandi. Ýmis heimsveldi hafa haft yfirráð á eyjunni: [[Rómaveldi]], [[Austrómverska keisaradæmið]], [[Feneyjar|borgríki Feneyinga]] og [[Ottómanveldið]]. Eftir stutt sjálfstæðistímabil varð Krít hluti af Grikklandi. Nasistar réðust á eyjuna árið 1941 í [[orrustan um Krít|orrustunni um Krít]]. Þeir mættu harðri andstöðu frá heimamönnum sem drápu fallhlífahermenn þeirra. Nasistar hefndu sín grimmilega og stunduðu fjöldaaftökur í þeim bæjum þar sem andstaðan var sem mest. ==Landsvæði== Krít spannar 260 kílómetra frá vestri til austurs en er aðeins um 60 kílómetra mest að breidd frá norðri til suðurs. Fjallgarðar eru á eyjunni og í Lefka Ori (Hvítufjöllum) og Idi- og Dikti-fjöllum ná hæstu fjöllin yfir 2000 metra hæð, hæst í 2456 metra. Gljúfur skera fjöllin og er Samaria-gljúfrið þekktast þeirra. ==Samfélag== Krít og nærliggjandi eyjar mynda eitt af 13 stjórnsýslusvæðum innan Grikklands. Höfuðstaðurinn og stærsta borgin er [[Heraklíon]]. Þjónusta, ferðamennska og landbúnaður eru helstu atvinnugreinarnar. Íbúar voru um 617.000 árið 2021. Helstu borgir eru: *[[Heraklion]] (Iraklion): *[[Khania]] (Haniá) *[[Rethymno|Reþymno]] *[[Ierapetra]] *[[Agios Nikolaos]] *[[Sitia]] ==Heimild== {{commonscat|Crete}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Crete|mánuðurskoðað= 11. maí|árskoðað= 2016 }} [[Flokkur:Krít| ]] [[Flokkur:Grískar eyjur]] [[Flokkur:Grísk héruð]] 87s74uiqbznuom1471u1cirhw5n4v5l 0 22819 1977165 1951647 2026-09-01T14:59:37Z TKSnaevarr 53243 1977165 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Gro Harlem Brundtland | mynd = Brundtland.jpg | titill=[[Forsætisráðherra Noregs]] | stjórnartíð_start = 3. nóvember 1990 | stjórnartíð_end =25. október 1996 | einvaldur = [[Ólafur 5.]]<br>[[Haraldur 5.]] | forveri = [[Jan P. Syse]] | eftirmaður = [[Thorbjørn Jagland]] | stjórnartíð_start2 = 9. maí 1986 | stjórnartíð_end2 = 16. október 1989 | einvaldur2 = [[Ólafur 5.]] | forveri2 = [[Kåre Willoch]] | eftirmaður2 = [[Jan P. Syse]] | stjórnartíð_start3 = 4. febrúar 1981 | stjórnartíð_end3 = 14. október 1981 | einvaldur3 = [[Ólafur 5.]] | forveri3 = [[Odvar Nordli]] | eftirmaður3 = [[Kåre Willoch]] | titill4 = Framkvæmdastjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar | stjórnartíð_start4 = 13. maí 1998 | stjórnartíð_end4 = 21. júlí 2003 | forveri4 = [[Hiroshi Nakajima]] | eftirmaður4 = [[Lee Jong-wook]] | myndatexti1 = Gro Harlem Brundtland árið 1989. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1939|4|20}} | fæðingarstaður = [[Bærum]], [[Akurshús]]um, [[Noregur|Noregi]] | þjóderni = [[Noregur|Norsk]] | maki = {{gifting|Arne Olav Brundtland|1960|2024|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Noregur)|Verkamannaflokkurinn]] | börn = 4 | háskóli = [[Óslóarháskóli]]<br>[[Harvard-háskóli]] |undirskrift = Gro Harlem Brundtland Signature.svg }} '''Gro Harlem Brundtland''' (fædd 20. apríl 1939) er [[Noregur|norskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Noregs árin 1981, 1986–1989, og 1990–1996, og framkvæmdastjóri [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar]] frá 1998 til 2003. == Ævi == Gro fæddist í [[Bærum]] og gekk snemma til liðs við [[Verkamannaflokkurinn (Noregi)|Verkamannaflokkinn]]. Hún útskrifaðist sem læknir frá [[Háskólinn í Osló|Háskólanum í Osló]] 1963 og fékk meistaragráðu í lýðheilsu frá [[Harvard háskóli|Harvard háskóla]] árið 1965. Gro var umhverfisráðherra Noregs á árunum 1974 til 1979 en í febrúar 1981 fram í október tók hún sér sæti í forsætisráðherrastólnum, fyrst kvenna. Ríkisstjórn hennar vakti líka mikla athygli, því af 18 ráðherrum ríkisstjórnarinnar voru 8 konur – mun meira en áður hafði tíðkast. Hún var einnig forsætisráðherra á árunum 1986 til 1989 og 1990 til 1996. Hún hætti sem formaður norska verkamannaflokksins árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1864746|Vinsælasti stjórnmálamaður Noregs fer frá|blað=Morgunblaðið|höfundur=Karl Blöndal|útgáfudagsetning=24. október 1996|blaðsíða=28–29}}</ref> Frá 1998 til 2003 var Gro framkvæmdarstjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]| fyrir=[[Odvar Nordli]]| eftir=[[Kåre Willoch]]| frá=1981| til=1981 }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Noregs| fyrir=[[Kåre Willoch]]| eftir=[[Jan P. Syse]]| frá=1986| til=1989 }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Noregs| fyrir=[[Jan P. Syse]]| eftir=[[Thorbjørn Jagland]]| frá=1990| til=1996 }} {{Erfðatafla| titill=Framkvæmdastjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar| fyrir=[[Hiroshi Nakajima]]| eftir=[[Jong-Wook Lee]] | frá=1998| til=2003 }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Noregs}} {{DEFAULTSORT:Brundtland, Gro Harlem}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Noregs|Brundtland, Gro Harlem]] [[Flokkur:Framkvæmdastjórar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar]] {{fe|1939|Brundtland, Gro Harlem}} onf1er1zq7lpmk0n09vm1e4oklmxpj2 0 23242 1977258 1844465 2026-09-01T23:32:45Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977258 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 10.]] c57hn4eexq3j3326ymrumgkz045lyi1 0 23273 1977232 1942372 2026-09-01T23:10:23Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Friðrik 10. Danakonungur]] á [[Friðrik 10.]] yfir tilvísun: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1942372 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = King Frederik X in 2025.jpg |titill = [[Konungur Danmerkur]] |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (2024).svg |nafn = Friðrik 10. |ríkisár = 14. janúar 2024 – |skírnarnafn = Frederik André Henrik Christian |kjörorð = ''Forbundne, forpligtet, for Kongeriget Danmark'' |undirskrift = Signaturr of Frederik X.svg |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1968|5|26}} |fæðingarstaður = Ríkisspítalanum í [[Kaupmannahöfn]] |faðir = [[Hinrik Danaprins]] |móðir = [[Margrét 2.]] Danadrottning |titill_maka = Eiginkona |maki = [[María Danadrottning|Mary Elizabeth Donaldson]] |börn ={{plainlist| * [[Kristján Danakrónprins|Kristján]] (f. 2005) * [[Ísabella Danaprinsessa|Ísabella]] (f. 2007) * [[Vincent Danaprins|Vincent]] (f. 2011) * [[Jósefína Danaprinsessa|Jósefína]] (f. 2011)}} }} '''Friðrik 10.''' eða '''Frederik André Henrik Christian''', (fæddur í [[Kaupmannahöfn]], [[26. maí]] [[1968]]) er núverandi konungur Danmerkur. Hann er frumburður [[Margrét 2.|Margrétar 2. Danadrottningar]] og [[Hinrik Danaprins|Hinriks prins]]. Friðrik tók við dönsku krúnunni eftir afsögn móður sinnar þann 14. janúar árið 2024. Friðrik giftist heitkonu sinni, [[María Danadrottning|Mary Elizabeth Donaldson]], þann [[14. maí]] [[2004]] í [[dómkirkjan í Kaupmannahöfn|dómkirkjunni í Kaupmannahöfn]]. Krónprinsparið eignaðist soninn [[Kristján Danakrónprins|Kristján]], þann [[15. október]] [[2005]] og dótturina [[Ísabella Danaprinsessa|Ísabellu]], [[21. apríl]] [[2007]]. Þau eignuðust svo tvíburana [[Vincent Danaprins|Vincent]] og [[Jósefína Danaprinsessa|Jósefínu]], [[8. janúar]] [[2011]].<ref>{{cite web |url=http://www.kronprinsparret.dk/4c32774 |title=Geymd eintak |access-date=2007-04-27 |archive-date=2007-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604192925/http://www.kronprinsparret.dk/4c32774 |url-status=dead }}</ref> Friðrik er 214. í [[erfðaröð]]inni að bresku krúnunni þar sem hann er barna-barna-barna-barnabarn [[Viktoría Bretadrottning|Viktoríu Bretadrottningar]] í gegnum móðurömmu sína, [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríði]]. Friðrik varð konungur Danmerkur þann 14. janúar 2024 við afsögn móður sinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr konungur í Danmörku|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-01-14-nyr-konungur-i-danmorku-402012|útgefandi=[[RÚV]]|dags=14. janúar 2024|skoðað=14. janúar 2024|höfundur=Birta Björnsdóttir}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]] | titill=[[Danakonungar|Danakonungur]] | frá=[[14. janúar]] [[2024]]| til= | eftir=Enn í embætti | }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Danska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{f|1968}} hnxdv341lvidmb2bi98v77inaubf4vb 0 23379 1977257 1924453 2026-09-01T23:30:55Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977257 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Turku.vaakuna.svg|120px|left]] [[Mynd:Turku dot.png|thumb|right|250px|Staðsetning Turku í Finnlandi.]] '''''{{lang|fi|Turku}}''''' á [[finnska|finnsku]], '''''{{lang|sv-FI|Åbo}}''''' á [[sænska|sænsku]], einnig '''Ábær''' á íslensku, er elsta og fimmta stærsta [[borg]] [[Finnland]]s, en þar búa um 190.000 manns (árið 2019). Borgin stendur við mynni árinnar [[Aura]] í [[Suðvestur-Finnland|suðvesturhluta Finnlands]] og er hún miðpunktur þriðja stærsta þéttbýlissvæðis landsins, þar sem búa um 300.000 manns. Í Turku hafa rúmlega 5% íbúanna sænsku að móðurmáli. Vegna staðsetningarinnar er höfnin í Turku ein sú umferðarmesta í Finnlandi. Allan þann tíma sem Finnland var hluti af sænska ríkinu, allt frá byrjun [[13. öld|13. aldar]] til [[1805]], var Åbo stærsta borg finnska ríkishlutans og þjónaði í raun sem höfuðborg. Íbúar borgarinnar voru á þeim tíma flestir sænskumælandi. Fyrsti [[háskóli]] Finnlands (''{{lang|sv|Kungliga Akademien i Åbo}}'') var stofnaður þar [[1640]], en sá skóli flutti síðar til [[Helsinki|Helsinki (Helsingfors)]] og heitir nú [[Háskólinn í Helsinki]]. Rússnesk yfirvöld völdu, eftir að Finnland varð hluti af Rússneska keisaradæminu, að gera Helsinki að höfuðborg [[1812]] í staðinn og olli það langvarandi togstreitu á milli borganna. == Tenglar == * [http://www.turku.fi/Public/default.aspx?culture=sv-FI&contentlan=3&nodeid=23 www.turku.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426031239/http://www.turku.fi/public/default.aspx?culture=sv-FI&contentlan=3&nodeid=23 |date=2007-04-26 }} [[Flokkur:Borgir í Finnlandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Finnlandi]] rlw00vym63740owj70qsfsl71iz887u 0 28164 1977240 1942370 2026-09-01T23:12:57Z TKSnaevarr 53243 1977240 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Drottning Margrethe av Danmark crop.jpg |titill = Drottning Danmerkur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1972–2024).svg |nafn = Margrét 2. |ríkisár = 14. janúar 1972 – 14. janúar 2024 |skírnarnafn = Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid<br />Ættarnafn: [[Lukkuborgarætt|Glücksburg]] |kjörorð = ''Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke.'' |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1940|4|16}} |fæðingarstaður = [[Amalienborg|Amalíuborgarhöll]] í [[Kaupmannahöfn]] |dánardagur = |dánarstaður = |grafinn = |undirskrift = Margrethe II - signature.svg |faðir = [[Friðrik 9. Danakonungur]] |móðir = [[Ingiríður Danadrottning]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = [[Hinrik Danaprins|Henri Marie Jean André]]<br />greifi af [[Laborde]] og [[Monpezat]] |börn ={{plainlist| * [[Friðrik 10.]] (f. 1968) * [[Jóakim Danaprins|Jóakim]] (f. 1969)}} }} '''Margrét Þórhildur''' eða '''Margrét 2.''' ('''Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid''') (fædd [[16. apríl]] [[1940]]) er fyrrverandi [[drottning]] og [[þjóðhöfðingi]] konungdæmisins [[Danmörk|Danmerkur]]. Hún er dóttir [[Friðrik 9.|Friðriks 9.]] konungs (1899-1972) sem var [[krónprins]] þegar hún fæddist og [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríðar drottningar]] (1910-2000). Eitt nafna hennar, [[Þórhildur]], er íslenskt og er skrifað með bókstöfum sem ekki koma fyrir í danska stafrófinu. Ástæða þess, að hún hlaut íslenskt nafn í stað danskrar útgáfu nafnsins (Torhild) er að [[Kristján 10.]], afi hennar, var konungur [[Konungsríkið Ísland|konungsríkisins Íslands]] þegar hún fæddist. Margrét Þórhildur var gift [[Hinrik Danaprins|Hinrik]] (''Henri Marie Jean André greifi af [[Laborde]] og [[Monpezat]]'') (fæddur [[11. júní]] [[1934]], dáinn [[13. febrúar]] [[2018]]) og eignuðust þau tvo syni: [[Friðrik 10.|Friðrik krónprins]] og [[Jóakim Danaprins|Jóakim]]. Drottningin hefur fengist við ýmsa listsköpun og haldið sýningar á verkum sínum. Á gamlársdag árið 2023 tilkynnti Margrét Þórhildur að hún hygðist segja af sér.<ref>{{Vefheimild|titill=Margrét Þórhildur afsalar sér krúnunni|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-12-31-margret-thorhildur-afsalar-ser-krununni-400977|útgefandi=[[RÚV]]|dags=31. desember 2023|skoðað=1. janúar 2024|höfundur=Alexander Kristjánsson|höfundur2=Ástrós Signýjardóttir}}</ref> Hún steig formlega til hliðar þann 14. janúar 2024 og elsti sonur hennar varð konungur undir nafninu [[Friðrik 10.]].<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr konungur í Danmörku|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-01-14-nyr-konungur-i-danmorku-402012|útgefandi=[[RÚV]]|dags=14. janúar 2024|skoðað=14. janúar 2024|höfundur=Birta Björnsdóttir}}</ref> == Heimildir == * [http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_dronningen Hendes Majestæt Dronningen @ Kongehuset] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019125348/http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_dronningen |date=2012-10-19 }}. Skoðað 17. október 2010. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Friðrik 9.]] | titill=[[Danakonungar|Danadrottning]] | frá=[[1972]] | til= [[2024]]| eftir=[[Friðrik 10.]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{f|1940}} [[Flokkur:Drottningar Danmerkur]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Danska konungsfjölskyldan]] g6vnnfnmmspxmnndbc9o9xctvqtas7j 1977253 1977240 2026-09-01T23:18:41Z TKSnaevarr 53243 1977253 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Drottning Margrethe av Danmark crop.jpg |titill = Drottning Danmerkur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1972–2024).svg |nafn = Margrét 2. |ríkisár = 14. janúar 1972 – 14. janúar 2024 |skírnarnafn = Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid<br />Ættarnafn: [[Lukkuborgarætt|Glücksburg]] |kjörorð = ''Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke.'' |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1940|4|16}} |fæðingarstaður = [[Amalienborg|Amalíuborgarhöll]] í [[Kaupmannahöfn]] |dánardagur = |dánarstaður = |grafinn = |undirskrift = Margrethe II - signature.svg |faðir = [[Friðrik 9.|Friðrik 9. Danakonungur]] |móðir = [[Ingiríður Danadrottning]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = [[Hinrik Danaprins|Henri Marie Jean André]]<br />greifi af [[Laborde]] og [[Monpezat]] |börn ={{plainlist| * [[Friðrik 10.]] (f. 1968) * [[Jóakim Danaprins|Jóakim]] (f. 1969)}} }} '''Margrét Þórhildur''' eða '''Margrét 2.''' ('''Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid''') (fædd [[16. apríl]] [[1940]]) er fyrrverandi [[drottning]] og [[þjóðhöfðingi]] konungdæmisins [[Danmörk|Danmerkur]]. Hún er dóttir [[Friðrik 9.|Friðriks 9.]] konungs (1899-1972) sem var [[krónprins]] þegar hún fæddist og [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríðar drottningar]] (1910-2000). Eitt nafna hennar, [[Þórhildur]], er íslenskt og er skrifað með bókstöfum sem ekki koma fyrir í danska stafrófinu. Ástæða þess, að hún hlaut íslenskt nafn í stað danskrar útgáfu nafnsins (Torhild) er að [[Kristján 10.]], afi hennar, var konungur [[Konungsríkið Ísland|konungsríkisins Íslands]] þegar hún fæddist. Margrét Þórhildur var gift [[Hinrik Danaprins|Hinrik]] (''Henri Marie Jean André greifi af [[Laborde]] og [[Monpezat]]'') (fæddur [[11. júní]] [[1934]], dáinn [[13. febrúar]] [[2018]]) og eignuðust þau tvo syni: [[Friðrik 10.|Friðrik krónprins]] og [[Jóakim Danaprins|Jóakim]]. Drottningin hefur fengist við ýmsa listsköpun og haldið sýningar á verkum sínum. Á gamlársdag árið 2023 tilkynnti Margrét Þórhildur að hún hygðist segja af sér.<ref>{{Vefheimild|titill=Margrét Þórhildur afsalar sér krúnunni|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-12-31-margret-thorhildur-afsalar-ser-krununni-400977|útgefandi=[[RÚV]]|dags=31. desember 2023|skoðað=1. janúar 2024|höfundur=Alexander Kristjánsson|höfundur2=Ástrós Signýjardóttir}}</ref> Hún steig formlega til hliðar þann 14. janúar 2024 og elsti sonur hennar varð konungur undir nafninu [[Friðrik 10.]].<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr konungur í Danmörku|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-01-14-nyr-konungur-i-danmorku-402012|útgefandi=[[RÚV]]|dags=14. janúar 2024|skoðað=14. janúar 2024|höfundur=Birta Björnsdóttir}}</ref> == Heimildir == * [http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_dronningen Hendes Majestæt Dronningen @ Kongehuset] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019125348/http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_dronningen |date=2012-10-19 }}. Skoðað 17. október 2010. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Friðrik 9.]] | titill=[[Danakonungar|Danadrottning]] | frá=[[1972]] | til= [[2024]]| eftir=[[Friðrik 10.]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{f|1940}} [[Flokkur:Drottningar Danmerkur]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Danska konungsfjölskyldan]] 57334yl4z06lvkv3qmnoe44jc5y83ks 0 30482 1977241 1976806 2026-09-01T23:13:31Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Friðrik 9. Danakonungur]] á [[Friðrik 9.]]: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1976806 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fotografisk portræt af kong Friedrich IX.png |titill = Konungur Danmerkur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1948–1972).svg |nafn = Friðrik 9. |ríkisár = 20. apríl 1947 – 14. janúar 1972 |skírnarnafn = Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg |kjörorð = ''Med Gud for Danmark.'' |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1899|3|11}} |fæðingarstaður = Sorgenfri höll, Kongens Lyngby, [[Danmörk]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1972|1|14|1899|3|11}} |dánarstaður = Kommunehospitalet, [[Kaupmannahöfn]] |grafinn = [[Hróarskeldudómkirkja]] |faðir = [[Kristján 10.|Kristján 10.]] |móðir = [[Alexandrína af Mecklenburg-Schwerin]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríður]], prinsessa frá [[Svíþjóð]] |börn ={{plainlist| * [[Margrét 2.]] (f.&nbsp;[[1940]]) Danadrottning * [[Benedikta Danaprinsessa|Benedikta]] (f.&nbsp;[[1944]]) * [[Anna-María Grikkjadrottning|Anna-María]] (f.&nbsp;[[1946]]) fyrrum Grikkjadrottning}} }} '''Friðrik 9.''' ''(Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg)'' (fæddur [[11. mars]] [[1899]], dáinn [[14. janúar]] [[1972]]) var [[konungur]] í [[Danmörk]]u frá [[20. apríl]] [[1947]] til dauðadags. Hann er faðir fyrrverandi þjóðhöfðingja Danmerkur, [[Margrét Þórhildur|Margrétar 2. drottningar]]. Friðrik var sonur [[Kristján 10.|Kristjáns 10.]], og [[Alexandrine af Mecklenburg-Schwerin|Alexandrínu]] drottningar. Þann [[24. maí]] [[1935]] giftist hann [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríði]], prinsessu frá [[Svíþjóð]] ([[1910]]-[[2000]]), en hún var dóttir Gústafs Adolfs Svíakrónprins, seinna Gústaf 6. Adolf Svíakonungur. Friðrik og Ingiríður eignuðust þrjár dætur: [[Margrét Þórhildur|Margréti]], fyrrverandi drottningu (f. [[1940]]), Benediktu (f. [[1944]]) og Önnu-Maríu (f. [[1946]]), fyrrum Grikkjadrottningu. Skömmu eftir að Friðrik hélt sína árlegu nýársræðu [[1971]]/72 veiktist hann og lést nokkru seinna.<ref>{{Tímarit.is|3716423|Friðrik IX. látinn|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=15. janúar 1972|blaðsíða=7}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján 10.]] | titill=[[Danakonungar|Danakonungur]] | frá=[[1947]] | til=[[1972]] | eftir=[[Margrét Þórhildur]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{fd|1899|1972}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] n3x107lyhnfc7qc8u3f6mo39bbiqh6j 1977344 1977241 2026-09-02T11:50:52Z TKSnaevarr 53243 1977344 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fotografisk portræt af kong Friedrich IX.png |titill = Konungur Danmerkur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1948–1972).svg |nafn = Friðrik 9. |ríkisár = 20. apríl 1947 – 14. janúar 1972 |skírnarnafn = Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg |kjörorð = ''Med Gud for Danmark.'' |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1899|3|11}} |fæðingarstaður = Sorgenfri höll, Kongens Lyngby, [[Danmörk]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1972|1|14|1899|3|11}} |dánarstaður = Kommunehospitalet, [[Kaupmannahöfn]] |grafinn = [[Hróarskeldudómkirkja]] |faðir = [[Kristján 10.|Kristján 10.]] |móðir = [[Alexandrína af Mecklenburg-Schwerin]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríður]], prinsessa frá [[Svíþjóð]] |börn ={{plainlist| * [[Margrét 2.]] (f.&nbsp;[[1940]]) Danadrottning * [[Benedikta Danaprinsessa|Benedikta]] (f.&nbsp;[[1944]]) * [[Anna-María Grikkjadrottning|Anna-María]] (f.&nbsp;[[1946]]) fyrrum Grikkjadrottning}} }} '''Friðrik 9.''' ''(Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg)'' (fæddur [[11. mars]] [[1899]], dáinn [[14. janúar]] [[1972]]) var [[konungur]] í [[Danmörk]]u frá [[20. apríl]] [[1947]] til dauðadags. Hann er faðir fyrrverandi þjóðhöfðingja Danmerkur, [[Margrét Þórhildur|Margrétar 2. drottningar]]. Friðrik var sonur [[Kristján 10.|Kristjáns 10.]], og [[Alexandrine af Mecklenburg-Schwerin|Alexandrínu]] drottningar. Þann [[24. maí]] [[1935]] giftist hann [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríði]], prinsessu frá [[Svíþjóð]] ([[1910]]-[[2000]]), en hún var dóttir Gústafs Adolfs Svíakrónprins, seinna Gústaf 6. Adolf Svíakonungur. Friðrik og Ingiríður eignuðust þrjár dætur: [[Margrét Þórhildur|Margréti]], fyrrverandi drottningu (f. [[1940]]), Benediktu (f. [[1944]]) og Önnu-Maríu (f. [[1946]]), fyrrum Grikkjadrottningu.<ref>{{Tímarit.is|1077193|Friðrik níundi – Hinn nýi Danakonungur|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=18. maí 1947|blaðsíða=5}}</ref> Skömmu eftir að Friðrik hélt sína árlegu nýársræðu [[1971]]/72 veiktist hann og lést nokkru seinna.<ref>{{Tímarit.is|3716423|Friðrik IX. látinn|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=15. janúar 1972|blaðsíða=7}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján 10.]] | titill=[[Danakonungar|Danakonungur]] | frá=[[1947]] | til=[[1972]] | eftir=[[Margrét Þórhildur]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{fd|1899|1972}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] ft741ctfulcp0a4arwq7xc71681in2b 0 35942 1977326 1975928 2026-09-02T09:50:24Z Akigka 183 /* Heimildir */ 1977326 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stockfisch.wmt.jpg|thumb|right|Skreið var mikilvægasta verslunarvara Ensku aldarinnar.]] '''Enska öldin''' er tímabil í [[saga Íslands|sögu Íslands]] sem á oft við alla [[15. öldin]]a en nær strangt til tekið frá [[1415]] til [[1475]] þegar [[England|Englendingar]] öðrum fremur sigldu til Íslands til að veiða og kaupa [[skreið]] og aðra vöru (t.d. [[vaðmál]] og [[brennisteinn|brennistein]]) í skiptum fyrir ensk [[klæði|klæðaefni]], [[mjöl]], [[Bjór (öl)|bjór]], [[vín]] og fleira. Hugtakið má rekja til rannsókna [[Björn Þorsteinsson (sagnfræðingur)|Björns Þorsteinssonar]] sagnfræðings.<ref>{{cite book|author=Björn Þorsteinsson|year=1970|title=Enska öldin í sögu Íslendinga|publisher=Mál og menning}}</ref> == Upphaf == Enska öldin hófst skömmu eftir að [[Svarti dauði]] herjaði á landið (1402 til 1404) og siglingar frá [[Noregur|Noregi]] lögðust að mestu leyti af í kjölfarið. Um miðja öldina tóku síðan [[sléttbyrðingur|sléttbyrtir]], fjölmastra [[karkari|karkarar]] við af [[súðbyrðingur|súðbyrtum]], einmastra [[kuggur|kuggum]]. Þetta voru stærri skip og gerðu lengra úthald mögulegt. Englendingar höfðu lengi áður siglt til landsins, einkum til [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]] og lagt þar verslunina undir sig svo [[Skálholt]]sstaður (sem þá átti eyjarnar) gat lítið að gert. Snemma á öldinni voru eyjarnar því lýstar einkaeign konungs. Einkum var það sókn eftir skreið sem olli því að siglingar Englendinga til Íslands jukust mikið á 15. öld og talið er að um hundrað skip frá mörgum höfnum Englands hafi árlega siglt þangað til veiða. == Verslun == Jafnframt veiðunum versluðu Englendingar mikið við Íslendinga og var hlutur Íslandsverslunarinnar um 1% af heildarutanríkisviðskiptum Englands en í [[Bristol]] var Íslandsverslunin 3% og í [[Hull]] 10% heildarverslunar.<ref name="childs">{{tímarit.is|3314012|Samskipti Englendinga og Íslendinga á 15. öld|höfundur=Salvör Nordal|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=14. nóvember 1998|bls=6}}</ref> Á Íslandi er talið hugsanlegt að verslun hafi lagst af á gömlum verslunarstöðum eins og [[Gásir|Gásum]] í [[Hörgárdalur|Hörgárdal]] og [[Maríuhöfn á Hálsnesi]] vegna breyttra verslunarhátta á Ensku öldinni. Í stað þeirra komu fiskútflutningshafnir eins og [[Hafnarfjörður]] (Straumsvík) og [[Rif |Rif]].<ref>{{tímarit.is|3313487|Hafnarfjörður: Ágrip af sögu verslunarstaðarins 1400-1900|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=25.4.1998|bls=13|höfundur=Gísli Sigurðsson}}</ref> Samkvæmt ítarlegum [[tollskýrsla|tollskýrslum]] sem varðveist hafa í Englandi kemur fram að það sem skipin fluttu helst til Íslands voru matvæli eins og [[korn]], [[hunang]] og [[smjör]], [[skeifa|skeifur]] og ýmsar aðrar járnvörur, svo og ýmiss konar munaðarvörur eins og [[skartgripur|skartgripir]] og handtöskur. Auk þess var flutt inn talsvert af [[bjór]] og eitthvað af [[lín]]i og fatnaði en þó hlutfallslega mun minna en til [[Noregur|Noregs]]. Skipin fluttu svo skreið aftur frá Íslandi, svo og brennistein og eitthvað af vaðmáli.<ref name="childs" /> == Íslendingar í Englandi == Í skrám um útlendinga í Englandi sem varðveist hafa má finna nokkrar upplýsingar um fjölda Íslendinga í Englandi; í skrám frá [[1440]] eru skráðir 16000 útlendingar í landinu öllu (sú tala er þó talin of há), þar af sex Íslendingar, og fræðimaðurinn dr. Wendy Childs, sem hefur rannsakað þessar skrár, telur að á næstu áratugum hafi gjarna verið 40-50 Íslendingar í Englandi, flestir í Bristol, Hull og [[London]]. Árið 1483 voru þó skráðir 48 Íslendingar í Bristol, þar af 46 sveinar (þjónar eða vinnumenn). Skrár frá árunum á undan og eftir hafa ekki varðveist og því er óljóst hvort þessi fjöldi var algjör undantekning.<ref name="childs" /> Vitað er að einhverjir Íslendingar voru á skipum sem sigldu frá Bristol til [[Portúgal]]s og víðar og einn þeirra, Vilhjálmur Yslond eða Willemus Islonde Indigenus, var orðinn [[kaupmaður]] og borgari í Bristol [[1492]] og flutti vefnað til [[Lissabon]].<ref>{{tímarit.is|3314337|Úr Birstofu til Íslands og Suðurlanda|blað=Lesbók Morgunblaðsins|höfundur=Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson|dags=13. mars 1999|bls=15}}</ref> == Átök við Englendinga == Árið 1427 lagði Danakonungur, [[Eiríkur af Pommern]], [[Eyrarsundstollurinn|Eyrarsundstoll]] á öll skip sem fóru um [[Eyrarsund]]. Þegar skip [[Hansasambandið|Hansasambandsins]] rændu síðan [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]] í Noregi árið eftir og lögðu staðinn undir sig voru nánast öll tengsl Íslendinga við gamla norska konungdæmið úr sögunni. Eiríkur var mágur [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinriks 5.]] og reyndi að fá hann til að banna siglingar enskra sjómanna til Íslands, en með litlum árangri. Margvísleg átök milli enskra sjómanna og samherja þeirra á Íslandi (svo sem [[Jón Vilhjálmsson Craxton|Jóns Vilhjálmssonar Craxtons]], [[Hólabiskupar|Hólabiskups]]) og danskra og íslenskra valdsmanna áttu sér stað og í maí [[1433]] fór hópur Íslendinga og drekkti [[Jón Gerreksson|Jóni Gerrekssyni]] [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] í [[Brúará]] að undirlagi Englendinga. Eftir þetta fékk Jón Craxton biskupsdæmi í Skálholti og [[Jón Bloxwich]] Hóla. Við komu hollenska biskupsins [[Gozewijn Comhaer|Gozewijns Comhaer]] til landsins 1435 voru þeir svo hraktir brott. Það var síðan með valdatöku [[Kristján 1.|Kristjáns 1.]] að tókst að koma einhverjum ráðum gegn siglingum Englendinga. [[17. júní]] [[1449]] gerðu ríkin með sér samning sem gerði Englendingum áfram kleift að sigla til Íslands að fengnu sérstöku leyfi en fólu jafnframt í sér viðurkenningu á yfirráðum [[dansk-norska ríkið|dansk-norska ríkisins]] yfir Norður-Atlantshafi. Enskir sjómenn hlíttu þessu þó ekki og til átaka kom sem meðal annars leiddu til vígs [[Björn Þorleifsson hirðstjóri|Björns Þorleifssonar]] [[hirðstjóri|hirðstjóra]] 1467 í [[Rif (Snæfellsnesi)|Rifi]] á [[Snæfellsnes]]i. Kristján 1. brást við með því að loka Eyrarsundi fyrir enskum skipum (notaði „[[Eyrarsundslásinn]]“) og hvatti jafnframt [[Þýskaland|þýska]] farmenn til að sigla til Íslands. Árið 1473 voru gerðir friðarsamningar milli Englendinga og Dana til tveggja ára. == Píningsdómur == [[Diðrik Píning]] var gerður að [[Hirðstjóri|hirðstjóra]] á Íslandi árið 1478 og var honum var falið að berjast gegn Englendingum, sem seildust æ meira til yfirráða á Íslandi. Hann varð svo aftur hirðstjóri 1490 eða fyrr. Það ár samdi [[Hans Danakonungur]] frið við Englendinga snemma árs 1490 og viðurkenndi rétt þeirra til að veiða fisk við Ísland og stunda þar verslun, ef þeir greiddu af þvi gjöld og fengju leyfi hjá konungi. Þessa friðargerð lagði Diðrik Píning fyrir [[Alþingi]] um sumarið við litla hrifningu innlendra höfðingja, sem sáu í henni samkeppni um [[vinnuafl]]. Þann 1. júlí 1490 var gerð samþykkt sem síðan nefndust [[Píningsdómur]] og var í raun ógilding á samkomulagi konungs og Englendinga. Kom þar meðal annars fram að útlendingum væri bönnuð veturseta eins og verið hafði og að landsmenn væru skyldir að vera í vist hjá bændum ef þeir hefðu ekki efni á að reisa sjálfir bú.<ref>{{vísindavefurinn|3404|Hvað var Píningsdómur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=9.5.2003}}</ref> == Þýska öldin == Þegar [[Hansakaupmenn|Hansakaupmönnum]] tók að fjölga fóru átökin á Íslandi að snúast um einstakar hafnir og áhrif Þjóðverja, einkum frá [[Hamborg]], sem nutu stuðnings konungs, jukust jafnt og þétt á kostnað Englendinga. Þetta leiddi til þess að [[16. öldin]] er stundum kölluð [[þýska öldin]] í Íslandssögunni. Siglingar Englendinga til Íslands lögðust þó ekki af og héldust áfram miklar fram á miðja [[17. öldin|17. öld]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * [http://www.timarit.is/?issueID=419224&pageSelected=0&lang=0 ''Eins dauði var annars brauð''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419229&pageSelected=3&lang=0 ''Óspektir og rán Englendinga''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/?issueID=420777&pageSelected=11&lang=0 ''Aldrei fyrr höfðu menn siglt yfir úthafið til að drepa þorsk''; grein í Morgunblaðinu 1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205859/http://timarit.is/?issueID=420777&pageSelected=11&lang=0 |date=2016-03-05 }} * [http://timarit.is/?issueID=429338&pageSelected=7&lang=0 ''Nágrannar á Norður-Atlantshafi''; grein í Morgunblaðinu 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312141159/http://timarit.is/?issueID=429338&pageSelected=7&lang=0 |date=2016-03-12 }} {{Saga Íslands}} [[Flokkur:Saga Íslands]] {{sa|1415|1475}} frjqhzlri9uy8syra4m4h3xx1yvux9b 0 36408 1977243 1973303 2026-09-01T23:15:11Z TKSnaevarr 53243 1977243 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Christian X - Peter Elfelt.jpg |titill = Konungur Danmerkur og Íslands |ætt = Lukkuborgarar |skjaldarmerki = Royal coat of arms of Denmark (1903–1948).svg |nafn = Kristján X |ríkisár = 1912-1947 (Danmörku)<br />1918-1944 (Íslandi) |skírnarnafn = Christian Carl Frederik Albert<br />Alexander Vilhelm Glücksburg |kjörorð = ''Min Gud, mit land, min ære.'' |fæðingardagur = [[26. september]] [[1870]] |fæðingarstaður = [[Charlottenlund-höll]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1947|4|20|1870|9|26}} |dánarstaður = [[Amalíuborg]] |grafinn = [[Hróarskeldudómkirkja]] |undirskrift = Christian X signature.svg |faðir = [[Friðrik 8.]] |móðir = [[Lovisa af Svíþjóð]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Alexandrína af Mecklenburg-Schwerin]] (g. 1898) |börn = {{plainlist| * '''[[Friðrik 9.]]''' * [[Knútur Danaprins|Knútur prins]]}} }} '''Kristján X.''' ''(Christian Carl Frederik Albert Alexander Vilhelm'' af [[Lukkuborgarætt|Glücksborg]]) (f. [[26. september]] [[1870]], d. [[20. apríl]] [[1947]]) var konungur [[Danmörk|Danmerkur]] frá [[1912]] til [[1947]]. Eftir að [[Ísland]] varð [[fullveldi|fullvalda ríki]] þann [[1. desember]] [[1918]] var hann einnig konungur [[Konungsríkið Ísland|konungsríkisins Íslands]]. Eftir stofnun lýðveldis á Íslandi [[1944]] var hann einungis konungur Danmerkur. Hann var bróðir Karls Danaprins, sem varð [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon VII. Noregskonungur]] [[1905]]. Kristján var hávaxinn og þótti mynduglegur, alvörugefinn og skyldurækinn. Hann lauk stúdentsprófi [[1889]] og var fyrstur Danakonunga til að hafa slíkt próf. Því næst þjónaði hann í hernum, í ýmsum herdeildum. Hann varð [[krónprins]] [[1906]] þegar faðir hans, [[Friðrik 8.]], varð konungur, og var sjálfur krýndur konungur að föður sínum látnum, árið [[1912]]. Kristján þótti nokkuð stjórnlyndur og upptekinn af virðingu konungdæmisins, og var því kannski ólíklegur til vinsælda á tímum lýðræðisvakningar í Evrópu. Hins vegar ávann hann sér djúpa virðingu þegna sinna og annarra með táknrænni forystu í báðum heimsstyrjöldunum og hafa fáir Danakonungar verið jafnvinsælir. == Fyrri heimsstyrjöld == Þegar [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri heimsstyrjöldin]] braust út árið [[1914]], átti Kristján [[Þriggja konunga fundurinn í Malmö 1914|fund]] með [[Hákon VII|Hákoni Noregskonungi]] (bróður sínum) og [[Gústaf V]]. Svíakonungi (náfrænda móður þeirra) og ákváðu þeir að halda Norðurlöndunum utan við ófriðinn. Árið [[1915]] var stjórnarskrá Danmerkur breytt og konum (og vinnuhjúum) veittur kosningaréttur. Við það tækifæri gengu um 20.000 manns, að miklu leyti konur, á fund hans til að votta honum þakklæti sitt. Varð honum þá að orði: „Á einum stað eru konurnar ómissandi og það er á heimilunum. Þar kemur ekkert í staðinn fyrir áhrif konunnar, því í gegn um ást barnsins til heimilisins vaknar ástin til vors sameiginlega heimilis, Danmerkur.“ Þann [[1. desember]] [[1918]] varð Ísland fullvalda ríki. Kristján var áfram konungur þess, og frá 1918 til 1944 bar hann titilinn „[[Konungur Íslands og Danmerkur]]“ á Íslandi, en konungur Danmerkur og Íslands í Danmörku. Eftir að fyrri heimsstyrjöld lauk með ósigri [[Þýska keisaraveldið|Þjóðverja]] og [[Miðveldin|bandamanna þeirra]] voru landamæri í Evrópu víða dregin upp á nýtt. [[Prússland|Prússar]] og [[Austurríska keisaradæmið|Austurríkismenn]] höfðu hertekið [[Slésvík]], [[Holtsetaland]] og [[Suður-Jótland]] í [[Annað Jótlandsstríðið|Öðru Jótlandsstríðinu]] árið [[1864]] og þau lönd síðan tilheyrt Prússum, en svo [[Þýska keisaraveldið|Þýska keisaraveldinu]] eftir [[Stofnun Þýskalands|sameiningu Þýskalands]]. Í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] þann [[14. mars]] [[1920]] samþykktu Suður-Jótar og Norður-Slésvíkingar að lönd þeirra skyldu heyra undir Danmörku og þann [[10. júlí]] sama ár reið Kristján yfir landamærin á hvítum hesti og var hylltur þar sem konungur. Stuttu eftir styrjöldina komst Kristján í kast við forsætisráðherra sinn, [[Carl Theodor Zahle]]<ref>[[Niels Finn Christiansen]], Bind 12. Klassesamfundet organiseres. 1900-1925, [[Gyldendal og Politikens Danmarkshistorie]]. 1991, bls. 291.</ref> vegna ágreinings um hvernig skyldi staðið að innlimun Dana á Slésvík. Kristján og margir danskir þjóðernissinnar vildu innlima borgina [[Flensborg]] án tillits til atkvæðagreiðslunnar sem haldin var í borginni en Zahle vildi virða atkvæðagreiðslurnar og leyfa miðhluta Slésvíkur, þar á meðal Flensborg, að vera áfram þýskur. Að endingu leysti Kristján Zahle frá störfum og skipaði íhaldssama starfsstjórn undir forsæti [[Otto Liebe]]. Þessi afskipti Kristjáns af stjórn ríkisins voru mjög umdeild og leiddu til [[Páskakreppan 1920|páskakreppunnar árið 1920]]. Róttæklingar og jafnaðarmenn litu á afskipti konungsins sem stjórnarskrárbrot og líktu þeim jafnvel við valdarán.<ref name=fylkir>{{Vefheimild|titill=Hafnargarðarnir og konungdæmið|útgefandi=''Fylkir''|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5602061|höfundur=Helgi Bernódusson|ár=1999|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=24. nóvember}}</ref> Talið er að danska konungdæmið hafi aldrei staðið eins höllum fæti og þessa viku.<ref name=fylkir/> Til þess að forðast að vera settur af með valdi neyddist Kristján til þess að samþykkja að stjórn Liebe færi frá, þingið yrði kallað saman á ný, þrátt fyrir boðað þingrof, og ný kosningalög samþykkt. Páskakreppan boðaði tímamót í sögu dönsku krúnunnar því þetta var í síðasta sinn sem danskur einvaldur skipti sér með beinum hætti af stjórn landsins án stuðnings þingsins og borgaralegra stjórnvalda. Kristján neyddist upp frá þessu til að sætta sig við að vera eingöngu táknrænn þjóðhöfðingi. Kristján kom nokkrum sinnum til Íslands, meðal annars á [[Alþingishátíðin 1930|Alþingishátíðina]] 1930. Sagt er að hann hafi kallað [[Jónas frá Hriflu]] „den lille [[Benito Mussolini|Mussolini]]“ þegar þeir hittust á [[Steinbryggjan|Steinbryggjunni]] í Reykjavík við komu Kristjáns sumarið 1930.<ref>{{Vefheimild|titill=Kristján X. konungur, Jónas frá Hriflu og Mussolini|url=https://www.skrifhus.is/greinar/greinar-kristjan-konungur-jonas-fra-hriflu-mussolini|vefsíða=skrifhus.is|höfundur=Guðmundur Magnússon|dags=6. janúar|skoðað=21. október 2024}}</ref> == Síðari heimsstyrjöld == [[Mynd:King Christian X in Copenhagen 1940.jpg|thumb|right|Á hernámsárunum varð Kristján sterkt tákn sameiningar og sjálfstæðis Danmerkur. Hér sést hann ríða um Kaupmannahöfn á afmælisdegi sínum árið 1940.]] Þann [[9. apríl]] [[1940]] varð Kristján konungur enn á ný miðpunktur athyglinnar, er [[Hernám Danmerkur|Þjóðverjar hertóku Danmörku]]. Hann skoraði á þegna sína að sýna þolgæði og æðruleysi gagnvart Þjóðverjunum, en sjálfur reið hann hesti sínum daglega um götur [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og jók þannig þegnum sínum kjark með því að sýna þeim að hann væri enn óbugaður og á meðal þeirra, öfugt við ýmsa konunga sem flúðu hernumin lönd sín. Það vakti athygli að hann reið einn, án lífvarða. Sagt er að eitt sinn hafi þýskur hermaður sagt dönskum smástrák að honum fyndist það skrítið. Strákurinn hafi svarað: „Öll Danmörk er lífvörður hans.“ Árið [[1942]] átti Kristján 72 ára afmæli, og fékk [[símskeyti|heillaóskaskeyti]] frá [[Adolf Hitler]]. Hann lét sér fátt um finnast, og sendi stuttaralegt svarskeyti: „Bestu þakkir. Kristján konungur“. Hitler varð bálreiður, og Þjóðverjar neyddu Dani til að setja nýja og þýsk-vænni ríkisstjórn. Sama ár féll Kristján af hestbaki og slasaðist. Hann náði sér aldrei almennilega eftir það, og [[Friðrik 9.|Friðrik]] sonur hans og ríkisarfi tók meira og minna við stjórnartaumunum. Árið [[1944]] stofnuðu Íslendingar [[lýðveldi]]. Þar sem Danmörk var hernumin var það [[Deilur lögskilnaðarmanna og hraðskilnaðarmanna|umdeilt meðal Íslendinga]] að lýðveldisstofnuninni skyldi flýtt, og mæltist það auk þess misjafnlega fyrir meðal annarra ríkja. Kristjáni konungi sárnaði að ekki skyldi farið eftir samningum, en þann [[17. júní]], á Þingvallafundinum þar sem lýðveldið var stofnað, var lesið upp skeyti frá konungi, þar sem hann óskaði [[Lýðveldið Ísland|Lýðveldinu Íslandi]] gæfu og velfarnaðar. Þrátt fyrir að hafa þannig veitt íslenska lýðveldinu viðurkenningu sína hætti Kristján aldrei að kalla sjálfan sig konung Íslands og hélt nafni Íslands í konungsheiti sínu til dauðadags.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=73}}</ref> Kristján X. andaðist þann 20. apríl 1947 í [[Amalíuborg]]. Hann var lagður til hinstu hvílu í kapellu [[Lukkuborgarætt|Glücksborgarættarinnar]] í [[Hróarskeldudómkirkja|Hróarskeldudómkirkju]]. Sonur hans Friðrik tók við krúnunni sem [[Friðrik 9.|Friðrik 9. Danakonungur]]. == Tengt efni == * [[Danakonungar]] == Tenglar == * [https://timarit.is/page/5479175?iabr=on#page/n3/mode/2up Konungsættin; grein í Almanaki hins íslenska þjóðvinafélags 1922] ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = [[Konungur Danmerkur]] |frá=1912 |til = 1947 |fyrir= [[Friðrik 8.]] |eftir = [[Friðrik 9.]] }} {{Erfðatafla |titill = [[Konungur Íslands]] |frá=1918 |til = 1944 |fyrir= Nýr titill |eftir = ''[[Sveinn Björnsson]]''<br>(ríkisstjóri) }} {{Töfluendir}} {{fd|1870|1947}} {{Einvaldar Danmerkur}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Konungar Íslands]] 0o3h4wodauzz2ydot6gbe0iwwaiaf4q 0 39717 1977244 215922 2026-09-01T23:15:41Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 9. Danakonungur]] til [[Friðrik 9.]] 1977244 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 9.]] 33fbd5npixv148eoezjslkkdcqv3ikz 0 41338 1977154 1976805 2026-09-01T14:52:10Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Haraldur 5. Noregskonungur]] á [[Haraldur 5.]] yfir tilvísun: Til samhæfingar -- enginn annar konungur með þessu nafni svo titill er óþarfur. 1976805 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg |nafn = Haraldur 5. |ríkisár = 17. janúar 1991 – 28. ágúst 2026 |skírnarnafn = Harald |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1937|2|21}} |fæðingarstaður = [[Skaugum]], [[Akershus]] nærri [[Osló]] |dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|28|1937|2|21}} |dánarstaður = [[Ósló]], Noregi |grafinn = |undirskrift = Harald V of Norway Signature.svg |faðir = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur |móðir = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta krónprinsessa]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Sonja Noregsdrottning|Sonja Haraldsen]] |börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])<br>[[Hákon 8.]] (f. [[1973]]) }} '''Haraldur 5.''' (21. febrúar 1937 – 28. ágúst 2026) var konungur [[Noregur|Noregs]]. Haraldur var settur inn í konungsembættið [[17. janúar]] [[1991]]. Haraldur er af [[Lukkuborgarætt]]. Hann var þriðja barn [[Ólafur 5.|Ólafs 5.]] Noregskonungs og [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörthu krónprinsessu]] en eini sonur þeirra. Þegar hann fæddist var afi hans [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon 7.]] konungur en Haraldur annar í erfðaröð á eftir föður sínum. Haraldur dvaldi í útlegð með fjölskyldu sinni í [[Svíþjóð]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á meðan Noregur var hernuminn í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]]. Hann varð krónprins við fráfall afa síns árið [[1957]]. Haraldur stundaði [[siglingar]] á yngri árum og keppti í þeim fyrir hönd Noregs á [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Ólympíuleikum 1964]], [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1972|1972]]. Haraldur lést eftir stutta sjúkdómslegu á nítugasta aldursári þann 28. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregskonungur er látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-haraldur-noregskonungur-er-latinn-484776|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur V Noregs­konungur er látinn|url=https://www.visir.is/g/20262926676d/haraldur-v-noregs-konungur-er-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> == Fjölskylda == Haraldur giftist [[Sonja Noregsdrottning|Sonju Haraldsen]] árið [[1968]]. Þau eiga tvö börn: * '''[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]''' (f. [[1971]]). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum [[Ari Behn|Ara Behn]] rithöfundi: **[[Maud Angelica Behn]] (f. [[2003]]) ** [[Leah Isadora Behn]] (f. [[2005]]) ** [[Emma Tallulah Behn]] (f. [[2008]]) * '''[[Hákon 8.|Hákon Magnús]]''' (f. [[1973]]). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit]]: ** [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[2004]]) ** [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[2005]]) ==Tilvísanir== <references/> == Tenglar == *[http://www.kongehuset.no/ Kongehuset]. Skoðað 18. október 2010. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ólafur 5.]] | eftir=[[Hákon 8.]] | frá=1991 | til=2026| titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1937|2026}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] p01wc4jw79ls4ej1uxo2hsrpz4syy2x 0 41444 1977157 1977124 2026-09-01T14:53:37Z TKSnaevarr 53243 1977157 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Sametingsåpning - 51609646697 (Haakon).jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg |nafn = Hákon 8. |ríkisár = 28. ágúst 2026 – |skírnarnafn = Haakon Magnus |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1973|7|20}} |fæðingarstaður = [[Ósló]], Noregi |undirskrift = |faðir = [[Haraldur 5.]] |móðir = [[Sonja Noregsdrottning]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit Tjessem Høiby]] |börn = [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríður Alexandra]]<br>[[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverrir Magnús]] }} '''Hákon 8.''' (''Haakon Magnus'') (f. [[20. júlí]] [[1973]]) er [[konungur]] [[Noregur|Noregs]]. Hann er sonur [[Haraldur 5.|Haraldar 5. Noregskonungs]] og [[Sonja Noregsdrottning|Sonju drottningar]]. Hákon var annað barn foreldra sinna á eftir [[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu prinsessu]]. Árið 1990 var stjórnarskrá Noregs breytt þannig að frumburðir konunga hlytu alltaf forgang í erfðaröðinni óháð kyni. Breytingin var hins vegar ekki gerð afturvirk og því varð Hákon erfingi að krúnunni þegar faðir hans varð konungur árið 1991.<ref>{{Vefheimild|titill=Hver er Há­kon VIII Noregs­konungur?|url=https://www.visir.is/g/20262927248d/hver-er-ha-kon-viii-noregs-konungur-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Hákon gekk í ríkisrekna skóla að ósk foreldra sinna, sem vildu að hann ælist upp innan um venjulega Norðmenn. Hann gegndi þjónustu í sjóher Noregs og lauk síðar námi í stjórnmálafræði við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]]. Hann hefur jafnframt meistaragráðu í alþjóðastjórnmálum frá [[London School of Economics]].<ref>{{Vefheimild|titill= Nýr konungur er mikill skíðamaður og umhugað um náttúrvernd og mannréttindi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-nyr-konungur-er-mikill-skidamadur-og-umhugad-um-natturvernd-og-mannrettindi-485202|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=31. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Hákon varð konungur við andlát föður síns þann 28. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregskonungur er látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-haraldur-noregskonungur-er-latinn-484776|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> == Fjölskylda == Þann [[25. ágúst]] [[2001]] giftist Hákon [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit Tjessem Høiby]], og við giftinguna varð hún krónprinsessa Noregs. Mette-Marit var einstæð móðir þegar þau kynntust, og varð það til þess að margir [[Noregur|Norðmenn]] voru ekki alls kostar sáttir við konuefni prinsins.<ref>{{Tímarit.is|3019455|Prinsinn giftist einstæðri móður|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=25. ágúst 2001|blaðsíða=18|höfundur=Guðni Ölversson}}</ref><ref>{{Tímarit.is|3403251|Norskt ævintýri í nútímabúningi|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=24. ágúst 2001|blaðsíða=31}}</ref> Hákon á tvö börn með Mette-Marit, [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[21. janúar]] [[2004]]) og [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[3. desember]] [[2005]]). ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Haraldur 5.]] | eftir=Enn í embætti | frá=28. ágúst 2026| til=| titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] pexujrx5ko8dfq9t2syxmkhtu9lputx 0 44152 1977163 1950467 2026-09-01T14:58:07Z TKSnaevarr 53243 1977163 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Jens Stoltenberg | mynd = Jens Stoltenberg March 2024.jpg | titill= Framkvæmdastjóri [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] | stjórnartíð_start = [[1. október]] [[2014]] | stjórnartíð_end = [[1. október]] [[2024]] | forveri = [[Anders Fogh Rasmussen]] | eftirmaður = [[Mark Rutte]] | titill2=[[Forsætisráðherra Noregs]] | stjórnartíð_start3 = [[17. mars]] [[2000]] | stjórnartíð_end3 = [[19. október]] [[2001]] | einvaldur3 = [[Haraldur 5.]] | forveri3 = [[Kjell Magne Bondevik]] | eftirmaður3 = [[Kjell Magne Bondevik]] | stjórnartíð_start2 = [[17. október]] [[2005]] | stjórnartíð_end2 = [[16. október]] [[2013]] | einvaldur2 = [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haraldur 5.]] | forveri2 = [[Kjell Magne Bondevik]] | eftirmaður2 = [[Erna Solberg]] | myndatexti1 = Jens Stoltenberg árið 2024. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1959|3|16}} | fæðingarstaður = [[Ósló]], [[Noregur|Noregi]] | þjóderni = [[Noregur|Norskur]] | maki = [[Ingrid Schulerud]] (g. 1987) | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Noregur)|Verkamannaflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Óslóarháskóli]] | starf = Stjórnmálamaður |undirskrift = Jens Stoltenberg signature.svg }} '''Jens Stoltenberg''' (f. [[16. mars]] [[1959]]) er [[Noregur|norskur]] [[stjórnmál]]amaður, sem gegndi embætti forsætisráðherra [[Noregur|Noregs]] frá [[17. október]] [[2005]] til [[16. október]] [[2013]]. Í mars árið 2014 var Stoltenberg síðan skipaður framkvæmdastjóri NATO og tók formlega við þeirri stöðu 1. október 2014.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26791044 "Nato names Stoltenberg next chief"] [[BBC News.]] 28. mars 2014. Sótt 6. október 2015 </ref> Þann 28. mars árið 2019 var embættistíð Stoltenbergs framlengd til ársins 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Stolten­berg stýr­ir NATO til 2022|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/28/stoltenberg_styrir_nato_til_2022/|ár=2019|mánuður=28. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. mars|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> Í mars 2022 var ákveðið að framlengja embættistíð Stoltenbergs um eitt ár í viðbót vegna aukins vígbúnaðar í kjölfar [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrásar Rússa í Úkraínu]].<ref>{{Vefheimild|titill=Stoltenberg áfram í forystu NATO|ár=2022|mánuður=28. mars|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. mars|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/03/24/stoltenberg_afram_i_forystu_nato/|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> [[Mark Rutte]] tók við af Stoltenberg í október 2024.<ref>{{Vefheimild|titill=Rutte tekur við af Stol­ten­berg|dags=1. október 2024|skoðað=6. febrúar 2025|url=https://www.visir.is/g/20242628570d/rutte-tekur-vid-af-stol-ten-berg|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Þann 5. febrúar 2025 tók Stoltenberg við embætti fjármálaráðherra Noregs í ríkisstjórn [[Jonas Gahr Støre|Jonasar Gahr Støre]].<ref>{{Vefheimild|titill=Stol­ten­berg með ó­vænta endur­komu í norskum stjórn­málum|dags=4. febrúar 2025|skoðað=6. febrúar 2025|url=https://www.visir.is/g/20252684035d/stol-ten-berg-med-o-vaenta-endur-komu-i-norskum-stjorn-malum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Einkahagir== Jens Stoltenberg er sonur [[Thorvald Stoltenberg|Thorvalds Stoltenberg]], fyrrverandi ráð- og sendiherra. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Kjell Magne Bondevik]]|titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]|frá=[[17. mars]] [[2000]]|til=[[19. október]] [[2001]]|eftir=[[Kjell Magne Bondevik]]}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Kjell Magne Bondevik]]|titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]|frá=[[17. október]] [[2005]]|til=[[16. október]] [[2013]]|eftir=[[Erna Solberg]]}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Anders Fogh Rasmussen]]|titill=Framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins|frá=[[1. október]] [[2014]]|til=[[1. október]] [[2024]]|eftir=[[Mark Rutte]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Noregs}} {{Framkvæmdastjórar Atlantshafsbandalagsins}} {{Stubbur|æviágrip}} {{f|1959}} {{DEFAULTSORT:Stoltenberg, Jens}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Noregs]] [[Flokkur:Formenn norska Verkamannaflokksins]] [[Flokkur:Framkvæmdastjórar Atlantshafsbandalagsins]] 77x51cn4baos3eh5bxebvhsp1pvts81 1977164 1977163 2026-09-01T14:58:23Z TKSnaevarr 53243 1977164 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Jens Stoltenberg | mynd = Jens Stoltenberg March 2024.jpg | titill= Framkvæmdastjóri [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] | stjórnartíð_start = [[1. október]] [[2014]] | stjórnartíð_end = [[1. október]] [[2024]] | forveri = [[Anders Fogh Rasmussen]] | eftirmaður = [[Mark Rutte]] | titill2=[[Forsætisráðherra Noregs]] | stjórnartíð_start3 = [[17. mars]] [[2000]] | stjórnartíð_end3 = [[19. október]] [[2001]] | einvaldur3 = [[Haraldur 5.]] | forveri3 = [[Kjell Magne Bondevik]] | eftirmaður3 = [[Kjell Magne Bondevik]] | stjórnartíð_start2 = [[17. október]] [[2005]] | stjórnartíð_end2 = [[16. október]] [[2013]] | einvaldur2 = [[Haraldur 5.]] | forveri2 = [[Kjell Magne Bondevik]] | eftirmaður2 = [[Erna Solberg]] | myndatexti1 = Jens Stoltenberg árið 2024. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1959|3|16}} | fæðingarstaður = [[Ósló]], [[Noregur|Noregi]] | þjóderni = [[Noregur|Norskur]] | maki = [[Ingrid Schulerud]] (g. 1987) | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Noregur)|Verkamannaflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Óslóarháskóli]] | starf = Stjórnmálamaður |undirskrift = Jens Stoltenberg signature.svg }} '''Jens Stoltenberg''' (f. [[16. mars]] [[1959]]) er [[Noregur|norskur]] [[stjórnmál]]amaður, sem gegndi embætti forsætisráðherra [[Noregur|Noregs]] frá [[17. október]] [[2005]] til [[16. október]] [[2013]]. Í mars árið 2014 var Stoltenberg síðan skipaður framkvæmdastjóri NATO og tók formlega við þeirri stöðu 1. október 2014.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26791044 "Nato names Stoltenberg next chief"] [[BBC News.]] 28. mars 2014. Sótt 6. október 2015 </ref> Þann 28. mars árið 2019 var embættistíð Stoltenbergs framlengd til ársins 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Stolten­berg stýr­ir NATO til 2022|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/28/stoltenberg_styrir_nato_til_2022/|ár=2019|mánuður=28. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. mars|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> Í mars 2022 var ákveðið að framlengja embættistíð Stoltenbergs um eitt ár í viðbót vegna aukins vígbúnaðar í kjölfar [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrásar Rússa í Úkraínu]].<ref>{{Vefheimild|titill=Stoltenberg áfram í forystu NATO|ár=2022|mánuður=28. mars|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. mars|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/03/24/stoltenberg_afram_i_forystu_nato/|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> [[Mark Rutte]] tók við af Stoltenberg í október 2024.<ref>{{Vefheimild|titill=Rutte tekur við af Stol­ten­berg|dags=1. október 2024|skoðað=6. febrúar 2025|url=https://www.visir.is/g/20242628570d/rutte-tekur-vid-af-stol-ten-berg|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Þann 5. febrúar 2025 tók Stoltenberg við embætti fjármálaráðherra Noregs í ríkisstjórn [[Jonas Gahr Støre|Jonasar Gahr Støre]].<ref>{{Vefheimild|titill=Stol­ten­berg með ó­vænta endur­komu í norskum stjórn­málum|dags=4. febrúar 2025|skoðað=6. febrúar 2025|url=https://www.visir.is/g/20252684035d/stol-ten-berg-med-o-vaenta-endur-komu-i-norskum-stjorn-malum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Einkahagir== Jens Stoltenberg er sonur [[Thorvald Stoltenberg|Thorvalds Stoltenberg]], fyrrverandi ráð- og sendiherra. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Kjell Magne Bondevik]]|titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]|frá=[[17. mars]] [[2000]]|til=[[19. október]] [[2001]]|eftir=[[Kjell Magne Bondevik]]}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Kjell Magne Bondevik]]|titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]|frá=[[17. október]] [[2005]]|til=[[16. október]] [[2013]]|eftir=[[Erna Solberg]]}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Anders Fogh Rasmussen]]|titill=Framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins|frá=[[1. október]] [[2014]]|til=[[1. október]] [[2024]]|eftir=[[Mark Rutte]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Noregs}} {{Framkvæmdastjórar Atlantshafsbandalagsins}} {{Stubbur|æviágrip}} {{f|1959}} {{DEFAULTSORT:Stoltenberg, Jens}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Noregs]] [[Flokkur:Formenn norska Verkamannaflokksins]] [[Flokkur:Framkvæmdastjórar Atlantshafsbandalagsins]] cp917gxrm3up8nnj9mruxo1hg0owoyt 0 44991 1977188 267704 2026-09-01T17:43:25Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Haraldur 5. Noregskonungur]] til [[Haraldur 5.]] 1977188 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Haraldur 5.]] cob533z7iv8m7jtyub0j8wou4uygdtn 0 50747 1977175 1829803 2026-09-01T16:27:34Z ~2026-47659-01 120236 1977175 wikitext text/x-wiki '''Sigríður Þorvaldsdóttir''' (f. [[12. apríl]] [[1941]] - d. 31. ágúst 2026) var [[Ísland|íslensk]] [[leikkona]] og [[leikstjóri]]. ==Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1967]]'''||''[[Áramótaskaupið 1967]]''|| || |- |'''[[1968]]'''||''[[Áramótaskaupið 1968]]''|| || |- |'''[[1974]]'''||''[[Áramótaskaupið 1974]]''|| || |- |'''[[1975]]'''||''[[Áramótaskaupið 1975]]''|| || |- |'''[[1976]]'''||''[[Áramótaskaupið 1976]]''|| || |- |'''[[1979]]'''||''[[Áramótaskaupið 1979]]''||[[Leikstjóri]]|| |- |'''[[1982]]'''||''[[Áramótaskaupið 1982]]''|| || |- |'''[[1986]]'''||''[[Stella í orlofi]]''||Kona í hjólastól|| |- |'''[[1994]]'''||''[[Skýjahöllin]]''||Afgreiðslustúlka|| |- |} ==Tenglar== * {{imdb nafn|1926806}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] {{f|1941}} tbkiza6tricnpcxgztb201j5gp9lqq0 1977176 1977175 2026-09-01T16:55:25Z Berserkur 10188 Viðbót 1977176 wikitext text/x-wiki '''Sigríður Þorvaldsdóttir''' (f. [[12. apríl]] [[1941]] - d. [[31. ágúst]] [[2026]]) var [[Ísland|íslensk]] [[leikkona]] og [[leikstjóri]]. Hún var valin ungfrú Ísland árið 1958 og var formaður Félags íslenskra leikara árið 1988 <ref>[https://timarit.is/page/2583200#page/n25/mode/2up DV, 12. apríl 1991 ] Tímarit.is </ref> Sigríður var varaþingmaður fyrir [[Kvennalistinn|Kvennalistann]] árið 1985 <ref>[ https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=931 Sigríður Þorvaldsdóttir] Althingi.is</ref> ==Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1967]]'''||''[[Áramótaskaupið 1967]]''|| || |- |'''[[1968]]'''||''[[Áramótaskaupið 1968]]''|| || |- |'''[[1974]]'''||''[[Áramótaskaupið 1974]]''|| || |- |'''[[1975]]'''||''[[Áramótaskaupið 1975]]''|| || |- |'''[[1976]]'''||''[[Áramótaskaupið 1976]]''|| || |- |'''[[1979]]'''||''[[Áramótaskaupið 1979]]''||[[Leikstjóri]]|| |- |'''[[1982]]'''||''[[Áramótaskaupið 1982]]''|| || |- |'''[[1986]]'''||''[[Stella í orlofi]]''||Kona í hjólastól|| |- |'''[[1994]]'''||''[[Skýjahöllin]]''||Afgreiðslustúlka|| |- |} ==Tenglar== * {{imdb nafn|1926806}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] {{fd|1941|2026}} 25ihuz9w1b82xbsjbxdo4twdn1azlvf 0 51744 1977160 1976789 2026-09-01T14:55:05Z TKSnaevarr 53243 1977160 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Olav V of Norway.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal Arms of Norway.svg |nafn = Ólafur 5. |ríkisár = 21. september 1957 – 17. janúar 1991 |skírnarnafn = Alexander Edward Christian Frederik |kjörorð = Alt for Norge |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1903|7|2}} |fæðingarstaður = Appleton House, [[Sandringham]], [[Norfolk]], [[England]]i |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1991|1|17|1903|7|2}} |dánarstaður = Kongesæteren, Voksenkollen, [[Osló]] |grafinn = Akershus höll, [[Osló]], |undirskrift =Olav V signature.svg |faðir = [[Hákon 7.]] |móðir = [[Matthildur Noregsdrottning|Matthildur (Maud) drottning]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta Svíaprinsessa]] |börn ={{plainlist| * Ragnhildur (1930–2012) * Ástríður (f. 1932) * [[Haraldur 5.]] (f. 1937)}} }} '''Ólafur 5.''' ([[2. júlí]] [[1903]] – [[17. janúar]] [[1991]]) var [[konungur Noregs]] frá [[1957]] til dauðadags.<ref>{{Tímarit.is|1736843|Norðmenn gráta konung sinn|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=20. janúar 1991|blaðsíða=12–13|höfundur=Elín Pálmadóttir}}</ref> Ólafur var sonur [[Hákon 7.|Hákons 7.]] og [[Matthildur Noregsdrottning|Matthildar (Maud) drottningar]]. Hann giftist náfrænku sinni, sænsku prinsessunni Mörtu ([[Marta krónprinsessa Noregs|Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra]]) árið [[1929]], en þau voru systkinabörn. Ólafur og Marta eignuðust þrjú börn, þar á meðal núverandi konung Noregs, [[Haraldur 5.|Harald 5.]] Marta lést árið [[1954]] áður en Ólafur varð konungur. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hákon 7.]] | eftir=[[Haraldur 5.]] | frá=1957 | til=1991 | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1903|1991}} [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] 1r4uwkzv4n0hvc38uyanpbyygu0ot8i 0 56220 1977158 1976637 2026-09-01T14:54:24Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Hákon 7. Noregskonungur]] á [[Hákon 7.]] yfir tilvísun: Til samhæfingar -- enginn annar konungur með þessu nafni svo titill er óþarfur. 1976637 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Haakon VII FSA.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal Arms of Norway.svg |nafn = Hákon 7. |ríkisár = 18. nóvember 1905 − 21. september 1957 |skírnarnafn = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |kjörorð = Alt for Norge |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1872|8|3}} |fæðingarstaður = [[Charlottenlundhöll]] nærri [[Kaupmannahöfn]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1957|9|21|1872|8|3}} |dánarstaður = Konungshöllinni í [[Osló]] |grafinn = [[Akershúsvirki]], [[Osló]] |undirskrift = Haakon VII signature.svg |faðir = [[Friðrik 8.]] Danakonungur |móðir = [[Lovísa af Svíþjóð-Noregi|Lovisa af Svíþjóð]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Matthildur Noregsdrottning|Matthildur (Maud) af Wales]] |börn = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur }} ''' Hákon 7.''' (Carl Danmerkurprins; fæddur '''Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel''') (f. [[3. ágúst]] [[1872]] – [[21. september]] [[1957]]) var fyrsti konungur [[Noregur|Noregs]] eftir sambandsslitin við [[Svíþjóð]] árið [[1905]]. Hákon var sonur [[Friðrik 8.|Friðriks 8.]] Danakonungs og Lovísu drottningar. == Líf og fjölskylda == Hákon giftist þann [[22. júlí]] [[1896]] [[Maud Noregsdrottning|Maud Bretaprinsessu]], yngstu dóttur Alberts Játvarðs sem seinna varð [[Játvarður 7. Bretakonungur|Játvarður 7.]], og konu hans [[Alexandra Bretadrottning|Alexöndru drottningar]]. Þau eignuðust einn son þann [[2. júlí]] [[1903]] sem var skírður Alexander Edward Christian Frederik og varð [[Ólafur 5.|Ólafur 5. Noregskonungur]]. == Tenglar == * {{Tímarit.is|417288|Hákon VII|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=2. ágúst 1942|höfundur=J. S. Worm-Müller|blaðsíða=241–248}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Óskar 2.]] | eftir=[[Ólafur 5.]] | frá=1905 | til=1957 | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fde|1872|1957|Hákon 7.}} [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] dpzyhkyb4mk5p6azed282msqin4zfvs 1977167 1977158 2026-09-01T15:08:31Z TKSnaevarr 53243 1977167 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Haakon VII FSA.jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal Arms of Norway.svg |nafn = Hákon 7. |ríkisár = 18. nóvember 1905 − 21. september 1957 |skírnarnafn = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |kjörorð = Alt for Norge |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1872|8|3}} |fæðingarstaður = [[Charlottenlundhöll]] nærri [[Kaupmannahöfn]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1957|9|21|1872|8|3}} |dánarstaður = Konungshöllinni í [[Osló]] |grafinn = [[Akershúsvirki]], [[Osló]] |undirskrift = Haakon VII signature.svg |faðir = [[Friðrik 8.]] Danakonungur |móðir = [[Lovísa af Svíþjóð-Noregi|Lovisa af Svíþjóð]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Matthildur Noregsdrottning|Matthildur (Maud) af Wales]] |börn = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur }} ''' Hákon 7.''' (Carl Danmerkurprins; fæddur '''Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel''') (f. [[3. ágúst]] [[1872]] – [[21. september]] [[1957]]) var fyrsti konungur [[Noregur|Noregs]] eftir sambandsslitin við [[Svíþjóð]] árið [[1905]]. Hákon var sonur [[Friðrik 8.|Friðriks 8.]] Danakonungs og Lovísu drottningar. == Líf og fjölskylda == Hákon giftist þann [[22. júlí]] [[1896]] [[Maud Noregsdrottning|Maud Bretaprinsessu]], yngstu dóttur Alberts Játvarðs sem seinna varð [[Játvarður 7. Bretakonungur|Játvarður 7.]], og konu hans [[Alexandra Bretadrottning|Alexöndru drottningar]]. Þau eignuðust einn son þann [[2. júlí]] [[1903]] sem var skírður Alexander Edward Christian Frederik og varð [[Ólafur 5.|Ólafur 5. Noregskonungur]]. == Tenglar == * {{Tímarit.is|3274734|Hákon VII|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=2. ágúst 1942|höfundur=J. S. Worm-Müller|blaðsíða=241–248}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Óskar 2.]] | eftir=[[Ólafur 5.]] | frá=1905 | til=1957 | titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fde|1872|1957|Hákon 7.}} [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] msp5h8r4gc8a3c4p54nzhy0gemskkdu 0 65736 1977335 1828767 2026-09-02T10:56:12Z TKSnaevarr 53243 1977335 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Englands, Skotlands og Írlands | ætt = [[Stúart-ætt]] | skjaldarmerki = Coat of Arms of England (1660-1689).svg | nafn = Karl 2. | mynd = King Charles II by John Michael Wright or studio.jpg | skírnarnafn = Charles Stuart | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1630|5|29}} | fæðingarstaður = [[Höll Heilags Jakobs]], [[Westminster]], [[England]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1685|2|6|1630|5|29}} | dánarstaður = [[Whitehall-höll]], [[Westminster]], [[England]]i | grafinn =[[Westminster Abbey]] | ríkisár = 29. maí 1660 – 6. febrúar 1685 | undirskrift = CharlesIISig.svg | faðir = [[Karl 1. Englandskonungur]] | móðir = [[Henríetta María af Frakklandi]] | maki = {{gifting|[[Katrín af Bragança]]|1662}} ​| titill_maka = Eiginkona | börn = {{unbulleted list|[[James Scott, hertogi af Monmouth]]|[[Charlotte Paston, greifynja af Yarmouth]]|[[Charles FitzCharles, 1. jarlinn af Plymouth]]|[[Catherine FitzCharles]]|[[Charles FitzRoy, 2. hertoginn af Cleveland]]|[[Henry FitzRoy, 1. greifinn af Grafton]]|[[Charlotte Lee, greifynja af Lichfield]]|[[George FitzRoy, hertogi af Norðymbralandi]]|[[Charles Beauclerk, 1. hertoginn af St Albans]]|[[James, Beauclerk lávarður|James Beauclerk, Beauclerk lávarður]]|[[Charles Lennox, 1. hertoginn af Richmond]]|[[Lafði Mary Tudor|Mary Tudor, greifynja af Derwentwater]]}} }}'''Karl 2. Englandskonungur''', (f. '''Karl Stúart''' [[29. maí]] [[1630]] – [[6. febrúar]] [[1685]]) var [[konungur Englands]], [[Konungur Írlands|Írlands]] og [[Konungur Skotlands|Skotlands]]. [[17. öldin]] í [[saga Bretlands|sögu Bretlands]] var sérlega róstusöm. [[Biskupastríðin]] á árunum [[1638]] og [[1640]] og margskonar önnur átök tengd [[trúarbrögð]]um leiddu til [[Enska borgarastyrjöldin|Ensku borgarstyrjaldarinnar]]. Krúnan féll Karli í skaut þegar [[Karl 1. Englandskonungur]], faðir hans, var [[konungsmorð|tekinn af lífi]] [[30. janúar]] [[1649]] í lokauppgjöri ensku borgarastyrjaldarinnar. {{Erfðatafla þrír til þrír | fyrir=[[Karl 1. Englandskonungur|Karl 1.]] | titill1=[[Konungur Englands]] | titill2=[[Konungur Írlands]] | titill3=[[Konungur Skotlands]] | ár1=1660-1685 | ár2=1660-1685 | ár3=1649-1651<br>1660-1685 | eftir=[[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]] }} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1630|1685}} [[Flokkur:Konungar Englands]] [[Flokkur:Konungar Skotlands]] [[Flokkur:Konungar Írlands]] [[Flokkur:Stuart-ætt]] lo8fnuno82ibx5k5bedfjsq369sdy7v 0 66621 1977225 1811442 2026-09-01T21:54:08Z Berserkur 10188 1977225 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Uppsalatemplet.PNG|thumb|right|300px|Teikning af Uppsalahofinu úr bókinni ''[[Historia de Gentibus Septentrionalibus]]'' eftir [[Olaus Magnus]] (útgefin [[1555]]). Um hofið var hengd gullkeðja, einnig má sjá tré það hið mikla sem fórnardýr og menn voru hengd upp í.]] '''Uppsalahofið''' var trúarhof, aðallega reist til að dýrka [[Freyr (norræn goðafræði)|Frey]], í ''Gömlu Uppsölum'', nálægt [[Uppsalir|Uppsölum]] nútímans í [[Svíþjóð]]. Hofið er einna þekktast af lýsingum [[Adam frá Brimum|Adams frá Brimum]], en kemur einnig fyrir í fornsögunum, hjá [[Saxo Grammaticus]] og í [[Heimskringla|Heimskringlu]]. Gömlu Uppsalir voru miðstöð [[ásatrú]]ar í Svíþjóð. Eftir kristnitöku á 11. öld hætti dýrkun á ásunum og í þeirra stað urðu Uppsalir mikilvæg miðstöð kirkjunnar. Í lýsingu Adams frá Brimum á Uppsalahofinu og umhverfi þess segir frá hvernig dýrum var sökkt í blótkeldu, menn og dýr hengu á greinum í blótlundinum, og gert var ráð fyrir, að Freyr kæmi í lundinn. En hann var sagður þar gestur. Í hofinu voru [[skurðgoð]], Freyr mest tignaður, sýndur blygðunarlaust með tákn [[frjóvgun]]arinnar til þess að glæða umhyggju hans fyrir [[ársæld]]. Blótsöngvarnir lutu að hinu sama. Í blótveislum var goðunum í senn veitt (sbr. siðinn að stökkva blóði á stalla og myndir goða) og gestunum aukinn máttur, er þeir átu kjöt fórnardýra og drukku signað [[mungát]] og [[Mjöður|mjöð]]. [[Snorri Sturluson]] skrifar um blótin að Uppsölum, og segir í [[Heimskringla|Heimskringlu]]: : ''Dómaldi tók arf eftir föður sinn Vísbur og réð löndum. Á hans dögum gerðist í Svíþjóð sultur og seyra. Þá efldu Svíar blót stór að Uppsölum. Hið fyrsta haust blótuðu þeir yxnum og batnaði ekki árferð að heldur. En annað haust hófu þeir mannblót en árferð var söm eða verri. En hið þriðja haust komu Svíar fjölmennt til Uppsala þá er blót skyldu vera. Þá áttu höfðingjar ráðagerð sína og kom það ásamt með þeim að hallærið mundi standa af Dómalda konungi þeirra og það með að þeir skyldu honum blóta til árs sér og veita honum atgöngu og drepa hann og rjóða stalla með blóði hans, og svo gerðu þeir''. == Tengt efni == * [[Ásatrú]] * [[Uppsalir]] [[Flokkur:Ásatrú]] [[Flokkur:Uppsalir]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] rxrc46r5j7omfvjny44ixngs8wccvg0 0 67668 1977209 1832401 2026-09-01T21:40:49Z MyraMidnight 41218 uppfæri þetta, það var með tengil í sjálft sig og þannig lagað. Bæti tengil í wikiorðabókina 1977209 wikitext text/x-wiki {{wikiorðabók|gröf}} '''Gröf''' er hverskonar gryfja eða hola sem grafin hefur verið í jörð, en það getur einnig átt við eftirfarandi: * [[Gröf (legstaður)]]; hinsta hvíla látins manns (eða dýrs) ** [[Gröf óþekkta hermannsins (Varsjá)]] === Sveitabæir === * [[Gröf á Höfðaströnd]] * [[Gröf í Öræfum]] * [[Gröf í Svarfaðardal]] == Sjá einnig == * Stóra-Gröf; eyðibýli í Stafholtstungnahreppi * Litla-Gröf; getur verið eftirfarandi: ** Sveitabær og ferðaþjónusta í Skagafirði ** Bær og jörð í Borgarhreppi í Mýrasýslu, vestan við Stóra-Fjall {{Aðgreining}} 8vi7tuqej188bdqusvxl6ojtu7shzu6 1977212 1977209 2026-09-01T21:43:25Z MyraMidnight 41218 tenglar úr texta 1977212 wikitext text/x-wiki {{wikiorðabók|gröf}} '''Gröf''' er hverskonar gryfja eða hola sem grafin hefur verið í jörð, en það getur einnig átt við eftirfarandi: * [[Gröf (legstaður)]]; hinsta hvíla látins manns (eða dýrs) ** [[Gröf óþekkta hermannsins (Varsjá)]] === Sveitabæir === * [[Gröf á Höfðaströnd]] * [[Gröf í Öræfum]] * [[Gröf í Svarfaðardal]] == Sjá einnig == * [[Stóra-Gröf]]; eyðibýli í Stafholtstungnahreppi * [[Litla-Gröf]]; getur verið eftirfarandi: ** Sveitabær og ferðaþjónusta í Skagafirði ** Bær og jörð í Borgarhreppi í Mýrasýslu, vestan við Stóra-Fjall {{Aðgreining}} 6dlj3ym5bi73ptzt6xllnv79ft8xtkp 10 67685 1977311 1874163 2026-09-02T08:30:49Z Fyxi 84003 1977311 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Kanada | flag alias = Flag of Canada (Pantone).svg | flag alias-1868 = Canadian Red Ensign (1868–1921).svg | flag alias-1905 = Canadian Red Ensign (1905–1922).svg | flag alias-1907 = Canadian Red Ensign (1905–1922).svg | flag alias-1921 = Canadian Red Ensign (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Canadian Red Ensign (1957–1965).svg | flag alias-1964 = Flag of Canada (1964).svg | flag alias-naval = Naval ensign of Canada; Naval jack of Canada (1968–2013).svg | flag alias-naval-1868 = Blue Ensign of Canada (1868–1921).svg | flag alias-naval-1911 = Naval Ensign of the United Kingdom.svg | flag alias-naval-1921 = Canadian Blue Ensign 1921-1957.svg | flag alias-naval-1957 = Canadian Blue Ensign (1957–1965).svg | flag alias-naval-1965 = Flag of Canada (Pantone).svg | flag alias-air force = Royal Canadian Air Force ensign.svg | flag alias-air force-1924 = Ensign of the Royal Canadian Air Force.svg | link alias-air force = Royal Canadian Air Force | flag alias-army = Flag of the Canadian Army.svg | flag alias-army-1939 = Flag of the Canadian Army (1939–1944).svg | flag alias-army-1968 = Flag of the Canadian Army (1968–1998).svg | flag alias-army-1989 = Flag of the Canadian Army (1968–1998).svg | flag alias-army-2013 = Flag of the Canadian Army (2013–2016).svg | link alias-ice hockey = Canada national {{{mw|men's}}} ice hockey team | link alias-football = Canada {{{mw|men's}}} national soccer team | link alias-basketball = Canada national {{{mw|men's}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1868 | var2 = 1905 | var3 = 1907 | var4 = 1921 | var5 = 1957 | var6 = 1964 | var7 = naval-1868 | var8 = naval-1911 | var9 = naval-1921 | var10 = naval-1957 | var11 = naval-1965 | var12 = air force-1924 | var13 = army-1939 | var14 = army-1968 | var15 = army-1989 | var16 = army-2013 | redir1 = CAN </noinclude> }}<noinclude> </noinclude><noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Kanada]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada| ]] </noinclude> c68414janr61hql6hyyildd87co45z0 0 68228 1977265 1571298 2026-09-01T23:49:01Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977265 wikitext text/x-wiki [[File:Bibliotheca historica.tif|thumb|''Bibliotheca historica'', 1746]] '''Díodóros frá Sikiley''' ([[Forngríska]]: Διόδωρος Σικελιώτης) var [[Grikkland hið forna|forngrískur]] sagnaritari sem var uppi á [[1. öld f.Kr.]] Hann fæddist á í Agíru á [[Sikiley]] en lítið annað er vita um ævi hans. Díodóros samdi sagnfræðirit í 40 bókum sem er venjulega nefnt upp á [[Latína|latínu]] ''Bibliotheca historica''. Bækur 1–5 og 11–20 eru varðveittar. Fyrstu sex bækurnar fjölluðu um goðsagnir fram að [[Trójustríðið|Trójustríðinu]] og hafa að geyma mikinn landfræðilegan fróðleik. Í fyrstu bók fjallar Díodóros um sögu og menningu [[Egyptaland]]s; í annarri bók er fjallað um [[Mesópótamía|Mesópótamíu]], [[Indland]], [[Skýþía|Skýþíu]] og [[Arabía|Arabíu]]; þriðja bók fjallar um [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og fjórða, fimmta og sjötta bók fjalla um sögu og menningu [[Grikkland]]s og [[Evrópa|Evrópu]]. Bækur 7-17 fjalla um sögu heimsins frá lokum Trójustríðsins til dauða [[Alexander mikli|Alexanders mikla]]. Bækur 17-40 fjölluðu um sögu heimsins frá dauða Alexanders til annaðhvort ársins [[60 f.Kr.]] eða upphafs [[Gallatríðin|Gallastríðanna]]. {{stubbur|fornfræði}} [[Flokkur:Forngrískir sagnaritarar]] 1jdd8u7tnu40mt3qqp85fx7ertl03m7 0 74289 1977197 1914038 2026-09-01T20:30:31Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Freiheitsstatue_NYC_full.jpg fyrir [[Mynd:Statue_of_Liberty_National_Monument_STLI2258.jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Statue of Li 1977197 wikitext text/x-wiki '''Risinn á Ródos''' (áður fyrr nefnd '''Styttan af Apollon Helíos''') stóð upp yfir hafnarmynninu á grísku eyjunni [[Ródos]] í [[Eyjahaf]]inu og var reist af [[Kares frá Lindos|Karesi frá Lindos]] á [[3. öld f.Kr.]] Hún er eitt af [[Sjö undur veraldar|sjö undrum veraldar]]. == Saga == [[Mynd:Colosse de Rhodes (Barclay).jpg|thumb|200 px|Styttan á Ródos.]] [[Alexander mikli]] hafði ekki gert neinar áætlanir um hver skyldi taka við stórveldinu þegar hann dó og brutust því út deilur á milli hershöfðingjana hans, en þrír þeirra deildu um yfirráð yfir veldi hans á [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafinu]]. Á meðan deilunum stóð gekk [[Ródos]] á vald [[Ptólemajos III|Ptólemajosar III]]. Þegar hann tók völdin á [[Egyptaland]]i var myndað bandalag sem stjórnaði stórum hluta af versluninni um austur Miðjarðarhaf. [[Antigonos]], einn af hershöfðingjum Alexanders, var ósáttur við þessa tilhögun mála. Árið [[305 f.Kr.]] lét hann son sinn [[Demetríos]], þá frægur hershöfðingi, gera árás á Ródos með 40.000 manns. Hann lét smíða marga háa umsátursturna. Sá fyrsti var fluttur í land á sex [[skip]]um en féll í hafið í roki áður en hann var notaður. Hann reyndi aftur, þá með mun stærri turn en Ródosbúar hröktu hann tilbaka. Árið [[304 f.Kr.]] sendi Ptólemajos mikinn skipflota þangað til varnar, svo her Demetríosar flúði og skyldu eftir mest af herútbúnaði sínum. Til þess að halda upp á sigurinn, þá ákváðu Ródosbúar að byggja risavaxna styttu af verndara sínum, guðinum [[Apollon|Apollon Helios]]. == Eyðilegging == Styttan stóð í 54 ár þangað til Ródos varð fyrir [[jarðskjálfti|jarðskjálfta]] árið [[226 f.Kr.]], hún brotnaði í sundur við hnén og féll á land. Ptólemajos III bauðst til að borga fyrir endurbyggingu hennar, en Rhódosbúar ráðguðust við [[véfrétt]] sem sagði þeim að þeir hefðu móðgað Helios, þannig að þeir afþökkuðu boð hans. Leifar styttunnar lágu á jörðinni í meira en 800 ár og brotin voru sögð svo mikilfengleg, þó styttubrotin lægju við jörðu, að margir ferðuðust langar leiðir til að sjá þau. [[Pliníus eldri]] sagði að fáir gætu tekið um þumalinn og að hver fingur væri töluvert stærri en gengi og gerðist. Árið [[654]] e.Kr náðu [[Arabía|Arabar]] Rhódos undir stjórn [[Muawiyah I]] og skv. annálum [[Þeofanes]]ar, þá seldu þeir leifarnar af styttunni farandsölumanni frá [[Edessa|Edessu]]. Sagan segir að kaupandinn hafi látið brjóta leifarnar niður og svo látið flytja bronsstykkin á 900 [[kameldýr]]um heim til sín. == Lýsing == Heimamaðurinn [[Kares]], kenndur við bæinn Lindos, var fenginn til að teikna og smíða styttuna en hann hafði verið viðriðinn miklar styttur áður. Til eru mismunandi heimildir sem lýsa styttunni en henni hefur verið lýst sem svo að hún standi ofan á 15 m háum fótstalli úr marmara nálægt höfninni. Innviðir hennar áttu að hafa verið steinblokkir. Járnbjálkar voru svo festir við blokkirnar og utan á þá féllu bronsplötur sem eiga að hafa verið vandlega steyptar og svo festar við járngrindina. Stór hluti bronsins sem var í styttunni var bræddur úr útbúnaðinum sem skilinn var eftir í árásinni. Sjálf styttan var svo um 34 m á hæð eða um 60 m allt í allt með stallinum. Samkvæmt [[Pliníus eldri|Pliníusi eldri]] á verkið að hafa tekið 12 ár og hafi klárast árið [[282 f.Kr.]] Samkvæmt sumum heimildum á styttan að hafa staðið klofvega yfir inngang hafnarinnar og eru til margar myndir og lýsingar sem sýna styttuna þannig. Því er hins vegar alfarið neitað af fræðimönnum og er talinn hugarburður seinni tíma. Það hefði þótt bæði ósæmilegt að sýna Helios í þessari stellingu og hefði verið mjög óhagkvæmt því þá hefði þurft að loka höfninni meðan á smíðinni stóð. Einnig hefði brotna styttan þá fallið í hafið í stað þess að falla á land, svo allt bendir til þess að hún hafi verið í hefðbundinni grískri stellingu, með fætur saman. == Frelsisstyttan == [[Mynd:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|thumb|left|[[Frelsisstyttan]] í [[New York]].]] Þótt styttan sé okkur nú horfin, þá er til mjög fræg stytta sem hefur styttu Helios að fyrirmynd. Það er [[Frelsisstyttan]] í [[New York]] en franski myndhöggvarinn [[Auguste Bartholdi]] varð fyrir innblástri frá hinni fornu styttu. Þær eru um það bil jafnstórar, þó að Frelsisstyttan standi á mun hærri stalli sem lætur hana virka stærri. Þær voru báðar reistar til að fagna frelsi, standa báðar við höfn og með fætur saman, kyndil í annarri hendi og báðar með geislakórónu. Reyndar eru til mismunandi lýsingar af Helíosstyttunni en í mörgum er henni einmitt lýst með kyndillinn og kórónuna og með skikkju um sig, þó enn aðrar lýsa honum með spjóti í einni hönd og notar hina til að skýla augunum fyrir sólu. Það er engu að síður margt sameiginlegt með þessum tveimur styttum. == Tengt efni == * [[Sjö undur veraldar]] * [[Ródos]] == Heimildir == * [http://www.authenticwonders.com/Wonders/colossus.html authenticwonders.com - Colossus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228222610/http://authenticwonders.com/Wonders/colossus.html |date=2009-02-28 }} {{Sjö undur veraldar}} [[Flokkur:Sjö undur veraldar]] [[Flokkur:Fornfræði]] i5661h52ci6zy5kwwkcdz2b7yuxttky 0 75235 1977275 1956917 2026-09-02T01:39:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977275 wikitext text/x-wiki '''Fjárlög íslenska ríkisins 2009''' [[Mynd:Fjarlog-09.jpg|thumb|600px|Fjárlög 2009]] {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Flokkur ! style="background:silver;" | Upphæð (milljónir króna) |- |''[[Æðsta stjórn ríkisins]]''||''3.783,2'' |- |''[[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneyti]]''||''2.221,1'' |- |''[[Menntamálaráðuneyti Íslands|Menntamálaráðuneyti]]''||''58.801,0'' |- |''[[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneyti]]''||''12.256,9'' |- |''[[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands|Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti]]''||''17.546,8'' |- |''[[Dóms- og kirkjumálaráðuneyti Íslands|Dóms- og kirkjumálaráðuneyti]]''||''23.456,4'' |- |''[[Félags- og tryggingamálaráðuneyti Íslands|Félags- og tryggingamálaráðuneyti]]''||''113.140,5'' |- |''[[Heilbrigðisráðuneyti Íslands|Heilbrigðisráðuneyti]]''||''115.659,7'' |- |''[[Fjármálaráðuneyti Íslands|Fjármálaráðuneyti]]''||''55.234,9'' |- |''[[Samgönguráðuneyti Íslands|Samgönguráðuneyti]]''||''50.972,8'' |- |''[[Iðnaðarráðuneyti Íslands|Iðnaðarráðuneyti]]''||''6.280,5'' |- |''[[Viðskiptaráðuneyti Íslands|Viðskiptaráðuneyti]]''||''2.715,3'' |- |''[[Umhverfisráðuneyti Íslands|Umhverfisráðuneyti]]''||'''6.631,8''' |- |'''[[Vaxtagjöld ríkissjóðs]]'''||'''86.940,0''' |- |} * '''Samtals = 555.640,9 (milljónir króna)''' {{röð | listi = [[Fjárlög íslenska ríkisins]] | fyrir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2008|Fjárlög 2008]] | eftir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2010|Fjárlög 2010]] }} == Heimildir == * [https://hamar.stjr.is/ Fjárlagavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428121310/http://hamar.stjr.is/ |date=2017-04-28 }} [[Flokkur:Fjárlög íslenska ríkisins]] 7x6a1s98gcqcb73peadlzz8eu7hd8gz 0 75240 1977274 1954698 2026-09-02T01:39:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977274 wikitext text/x-wiki '''Fjárlög íslenska ríkisins 2008''' [[Mynd:Fjarlog-08.jpg|thumb|600px|Fjárlög 2008]] {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Flokkur ! style="background:silver;" | Upphæð (milljónir króna) |- |''[[Æðsta stjórn ríkisins]]''||''3.652,4'' |- |''[[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneyti]]''||''2.165,5'' |- |''[[Menntamálaráðuneyti Íslands|Menntamálaráðuneyti]]''||''53.378,1'' |- |''[[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneyti]]''||''8.908,0'' |- |''[[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands|Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti]]''||''16.350,4'' |- |''[[Dóms- og kirkjumálaráðuneyti Íslands|Dóms- og kirkjumálaráðuneyti]]''||''23.460,7'' |- |''[[Félags- og tryggingamálaráðuneyti Íslands|Félags- og tryggingamálaráðuneyti]]''||''85.413,5'' |- |''[[Heilbrigðisráðuneyti Íslands|Heilbrigðisráðuneyti]]''||''101.824,4'' |- |''[[Fjármálaráðuneyti Íslands|Fjármálaráðuneyti]]''||''48.417,3'' |- |''[[Samgönguráðuneyti Íslands|Samgönguráðuneyti]]''||''54.908,8'' |- |''[[Iðnaðarráðuneyti Íslands|Iðnaðarráðuneyti]]''||''5.498,4'' |- |''[[Viðskiptaráðuneyti Íslands|Viðskiptaráðuneyti]]''||''2.323,2'' |- |''[[Umhverfisráðuneyti Íslands|Umhverfisráðuneyti]]''||'''6.166,8''' |- |'''[[Vaxtagjöld ríkissjóðs]]'''||'''21.764,0''' |- |} * '''Samtals = 434.231,5 (milljónir króna)''' {{röð | listi = [[Fjárlög íslenska ríkisins]] | fyrir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2007|Fjárlög 2007]] | eftir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2009|Fjárlög 2009]] }} == Heimildir == * [https://hamar.stjr.is/ Fjárlagavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428121310/http://hamar.stjr.is/ |date=2017-04-28 }} [[Flokkur:Fjárlög íslenska ríkisins]] 1c9a4lif6o60suabdo8fkqzlx41c6lt 0 75671 1977278 1953814 2026-09-02T04:18:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977278 wikitext text/x-wiki '''Grá líftækni''' er [[líftækni]] sem fjallar um förgun úrgangs, svo sem [[skólp]]s og [[sorp]]s, með aðstoð [[lífvera]]. Tveggja þrepa skólphreinsun, þar sem stýrt bakteríuþýði brýtur niður ýmis næringarefni í skólpi, er dæmi um gráa líftækni. Ísland hefur staðið framarlega í framleiðslu metans úr sorpi.<ref>Molta stórhuga http://www.natturan.is/frettir/1154/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819134049/http://www.natturan.is/frettir/1154/ |date=2010-08-19 }}</ref> Fyrirtæki sækjast í nýjar leiðir við förgun sorps og hafa einnig hafið [[molta|moltugerð]] úr sorpi.<ref>Jarðgerðarstöð Moltu ehf. http://www.flokkun.is/news/enginn_titill0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225726/http://www.flokkun.is/news/enginn_titill0/ |date=2016-03-04 }}</ref> Þá eru hitakærar örverur notaðar við niðurbrot lífræns úrgangs við loftháðar aðstæður.<ref>AVaxtarsamningur Eyjafjarðar https://www.afe.is/vaxey/?cid=537{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> ==Tenglar== {{Gátt Líftækni}} [[Flokkur:Líftækni]] l30mlx8fbvghftxwft3p38lkcp25jvf 0 76204 1977315 1976057 2026-09-02T08:59:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977315 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Birkiland''' (fæddur '''Jóhannes Stefánsson''') ([[10. ágúst]] [[1886]] – [[9. júlí]] [[1961]]) var íslenskur [[rithöfundur]] og [[skáld]]. Hann er þekktastur fyrir bók sína ''[[Harmsaga ævi minnar: hvers vegna ég varð auðnuleysingi]]'' sem út kom árið [[1945]]. Hann skrifaði einnig ljóð og tvær skáldsögur á ensku, ''The House of Seven Demons'' og ''Love and Pride''. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2461365 En það komst einhver bókasafnari í spilið; hluti af grein í DV 1982]</ref> <ref>[https://vefsafn.is/is/20080321171058/http://www.heimur.is/timarit/sky/greinar/?ew_news_onlyarea=&ew_news_onlyposition=3&cat_id=52272&ew_3_a_id=218890 Mesta olnbogabarn hinnar íslensku þjóðar; af Heimi.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Jóhannes fæddist á stórbýlinu Uppsölum í Blönduhlíð austan Héraðsvatna í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Foreldrar hans voru Stefán Sveinsson, bóndi að Uppsölum, næsta bæ við Bólu og Steinunn Lárusdóttir, [[ráðskona]] hans. Um hann orti [[Megas]] söngtextann Birkiland. == Verk Jóhannesar == * ''Hálft annað ár úr lífi mínu'' - 1935 * ''Harmsaga ævi minnar: hvers vegna ég varð auðnuleysingi'' - 1945 * ''Heljarslóð'' - 1951 * ''Love and Pride'' - ???? * ''The House of Seven Demons'' - ???? == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1337976 ''Jóhannes Birkiland''; grein í Morgunblaðinu 1961] {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslensk skáld]] {{fd|1886|1961}} qiocd7n7eryrinwzeomq143jmbln409 0 76945 1977189 689735 2026-09-01T17:43:32Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Haraldur 5. Noregskonungur]] til [[Haraldur 5.]] 1977189 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Haraldur 5.]] ddhud3z65l2oyajtpnlns9rl0s7hpzu 0 77417 1977161 705100 2026-09-01T14:55:53Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Hákon 7. Noregskonungur]] til [[Hákon 7.]] 1977161 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Hákon 7.]] ine4o3sbql6i5ei3zwnkgznwzi88eqp 0 77428 1977169 704316 2026-09-01T15:18:04Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Hákon 7. Noregskonungur]] til [[Hákon 7.]] 1977169 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Hákon 7.]] ow5cekhrqfx1n4t4prwyctlxzyn0gi9 0 82116 1977238 1844725 2026-09-01T23:11:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977238 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Cristina Fernández de Kirchner | mynd = Cristinakirchnermensaje2010.jpg | myndatexti1 = Cristina Kirchner árið 2010. | titill= [[Forseti Argentínu]] | stjórnartíð_start = [[10. desember]] [[2007]] | stjórnartíð_end = [[10. desember]] [[2015]] | vara_forseti = [[Julio Cobos]]<br>[[Amado Boudou]] | forveri = [[Néstor Kirchner]] | eftirmaður = [[Mauricio Macri]] | titill2= Varaforseti Argentínu | stjórnartíð_start2 = [[10. desember]] [[2019]] | stjórnartíð_end2 = [[10. desember]] [[2023]] | forseti2 = [[Alberto Fernández]] | forveri2 = [[Gabriela Michetti]] | eftirmaður2 = [[Victoria Villarruel]] | fæðingarnafn = Cristina Elisabet Fernández | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1953|2|19}} | fæðingarstaður = [[Tolosa]], [[La Plata]], [[Argentína|Argentínu]] | þjóderni = [[Argentína|Argentínsk]] | stjórnmálaflokkur = [[Réttlætisflokkurinn (Argentína)|Réttlætisflokkurinn]] | maki = [[Néstor Kirchner]] (g. 1975; d. 2010) | börn = 2 | háskóli = Þjóðarháskólinn í La Plata |undirskrift = CF SIGNATURE.svg }} '''Cristina Elisabet Fernández de Kirchner''' (fædd [[19. febrúar]] [[1953]]) er argentínskur stjórnmálamaður og fyrrverandi [[forseti Argentínu]]. Hún var forseti frá 2007 til 2015, forsetafrú frá 2003 til 2007 og öldungadeildarþingmaður frá 2005 til 2007 og frá 2017 til 2019. Hún vann forsetakosningarnar 2007 með rúmum 45,29% atkvæða, sem rétt dugði til að sleppa við aðra umferð. Fyrirrennari Cristinu í embætti var eiginmaður hennar, [[Néstor Kirchner]]. Fernández de Kirchner var jafnframt varaforseti Argentínu frá 2019 til 2023. ==Æviágrip== Cristina Fernández fæddist þann 19. febrúar árið 1953 í borginni [[La Plata]] í [[Buenos Aires]]-héraði. Hún hóf ung þátttöku í stjórnmálum með [[Réttlætisflokkurinn (Argentína)|Réttlætisflokknum]] (sp. ''Partido Justicialista''), helsta stjórnmálaflokki [[Perónismi|perónista]] í Argentínu, og var kjörin á héraðsþingið í [[Santa Cruz-hérað (Argentínu)|Santa Cruz]] í [[Patagónía|Patagóníu]] árið 1989. Fernández náði kjöri á öldungadeild argentínska þingsins fyrir Santa Cruz-hérað árið 1995 og var endurkjörin árið 2001.<ref name=frúin>{{Vefheimild|titill=Frúin í stað forsetans?|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4154255|höfundur=Ásgeir Sverrisson|útgefandi=''[[Morgunblaðið]]''|ár=2007|mánuður=18. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Árið 2003 náði eiginmaður Cristinu, [[Néstor Kirchner]], kjöri til embættis forseta Argentínu og var Cristina talin eitt helsta aðdráttaraflið í kosningabaráttu hans.<ref>{{Vefheimild|titill=„Veit að hann er þorpari og þjófur“|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3469542|útgefandi=''[[Morgunblaðið]]''|ár=2003|mánuður=29. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Cristina varð því forsetafrú samhliða því sem hún sat áfram á öldungadeild þingsins. Vegna bata í efnahagslífi Argentínu á þessum tíma náðu forsetahjónin verulegri alþýðuhylli og var þeim meðal annars líkt við fræg stjórnmálapör á borð við [[Juan Perón|Juan]] og [[Eva Perón|Evu Perón]] eða [[Bill Clinton|Bill]] og [[Hillary Clinton]]. Cristina vann kjör á öldungadeildina árið 2005 fyrir Buenos Aires-kjördæmi sem frambjóðandi „Sigurfylkingarinnar“ (sp. ''Frente para la Victoria'') á móti annarri fyrrum forsetafrú, [[Hilda González de Duhalde|Hildu González de Duhalde]].<ref name=frúin/> ===Forseti Argentínu (2007–2015)=== Þrátt fyrir miklar vinsældir ákvað Néstor að bjóða sig ekki fram til endurkjörs árið 2007. Þess í stað ákvað hann að stíga til hliðar og styðja Cristinu til framboðs sem forsetaefni vinstriarms perónistahreyfingarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Þegar fyrirmyndarnemandinn hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum kolféll|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6369095|höfundur=Helgi Hrafn Guðmundsson|útgefandi=''[[Dagblaðið Vísir]]''|ár=2009|mánuður=18. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Haft var fyrir satt að Néstor ætlaði sér að bjóða sig aftur fram til forseta að loknu kjörtímabili Cristinu og að þessi hlutverkaskipti hjónanna væri í reynd tilraun þeirra til að framlengja valdatíð sína með því að stíga í kringum reglur sem meina forseta Argentínu að sitja fleiri en tvö kjörtímabil í röð.<ref name=frúin/><ref>{{Vefheimild|titill=Eiginkona Kirchners í forsetaframboð|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4165254|höfundur=Ásgeir Sverrisson|útgefandi=''[[Morgunblaðið]]''|ár=2007|mánuður=3. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Cristina var kjörin forseti Argentínu árið 2007 með um 46,3% atkvæða og hét því að viðhalda efnahagsstefnu eiginmanns síns.<ref>{{Vefheimild|titill=Crist­ina Fern­and­ez kjör­in for­seti Arg­entínu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2007/10/28/cristina_fernandez_kjorin_forseti_argentinu/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2007|mánuður=28. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Á fyrsta kjörtímabili Fernández de Kirchner döluðu vinsældir hennar nokkuð vegna ýmissa deilumála. Hún var til dæmis gagnrýnd fyrir harkaleg viðbrögð stjórnar hennar við mótmælum argentínskra bænda gegn nýjum útflutningsskatti á sojabaunum. Þá olli það hneyksli og deilu við Bandaríkin þegar ferðataska full af Bandaríkjadollurum fannst á flugvelli í Argentínu sem fullyrt var að væri ólöglegt fjárframlag til kosningabaráttu Cristinu frá [[Hugo Chávez]], forseta Venesúela.<ref>{{Vefheimild|titill=Rifrildi forsetahjóna og full ferðataska af dollurum|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3632293|útgefandi=''[[24 stundir]]''|höfundur=Ingibjörg B. Sveinsdóttir|ár=2008|mánuður=19. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Haft var fyrir satt að Néstor Kirchner viðhéldi enn verulegum áhrifum á bak við tjöldin á forsetatíð eiginkonu sinnar. Ekkert varð þó úr endurkomu hans á forsetastól þar sem hann lést fyrir aldur fram árið 2010. Cristinu tókst að vinna sér inn hylli þjóðarinnar á ný á næstu árum og í könnun á kosningaárinu 2011 sögðust 58 prósent aðspurðra ánægðir með störf hennar.<ref>{{cite web|url=https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5ghQ_2TZhTxJXDzIWu_8ckl4f_37g?docId=1536978|title=La imagen positiva de Fernández sube a niveles de comienzos de su Gobierno|publisher=Agencia EFE}}</ref> Fernández de Kirchner bauð sig fram til endurkjörs árið 2011 og vann auðveldan sigur í fyrstu umferð með um 54.11% atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Kirchner end­ur­kjör­in for­seti|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2011/10/23/kirchner_endurkjorin_forseti/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2011|mánuður=23. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Á forsetatíð sinni kom Fernández de Kirchner á nýju kerfi almannatryggingabóta fyrir barnafjölskyldur, jók ríkisframlög til vísinda og rannsóknarmála, lögleiddi [[hjónaband samkynhneigðra]] og hóf réttarhöld yfir fjölda hermanna og annarra ráðamanna sem höfðu gerst sekir um mannréttindabrot í [[Skítuga stríðið|skítuga stríðinu]].<ref name="highlow">{{cite news|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/argentina/11947023/Argentina-elections-Highs-and-lows-of-12-years-of-the-Kirchners.html|title= Argentina elections: Highs and lows of 12 years of the Kirchners|author= Harriet Alexander|date= 10 December 2015|publisher= The Telegraph|accessdate= 6 October 2016|url-status= live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161011090738/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/argentina/11947023/Argentina-elections-Highs-and-lows-of-12-years-of-the-Kirchners.html|archivedate= 11 October 2016|df= dmy-all}}</ref> Samkvæmt gögnum [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] tvöfaldaðist miðstétt Argentínu að stærð á forsetatíð hennar.<ref>{{cite web|url= http://www.bancomundial.org/es/news/press-release/2012/11/13/argentina-middle-class-grows-50-percent|title= Argentina duplicó su clase media en la última década, dice informe del Banco Mundial|newspaper= Alþjóðabankinn|accessdate= 1. nóvember 2019|archive-date= 2019-11-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20191101133416/https://www.bancomundial.org/es/news/press-release/2012/11/13/argentina-middle-class-grows-50-percent|url-status= dead}}</ref> Fernández de Kirchner lauk öðru kjörtímabili sínu árið 2015 og var ókjörgeng í kosningunum sem fóru fram það ár þar sem hún hafði þá gengt tveimur kjörtímabilum í röð. Í kosningunum báðu perónistar ósigur í fyrsta sinn í marga áratugi og hægrimaðurinn [[Mauricio Macri]] var kjörinn forseti Argentínu. Fernández de Kirchner sneri aftur á öldungadeild þingsins eftir að forsetatíð hennar lauk en skuggi spillingarmála úr stjórnartíð hennar fylgdi henni næstu árin. Árið 2015 skipaði dómari handtöku hennar vegna ásakana um að hún hefði sem forseti hylmt yfir meinta aðild [[Íran]]s að hryðjuverkaárás á menningarsetur Gyðinga í Buenos Aires árið 1994. Þetta hefði hún gert til að tryggja hagstæða olíusamninga við Íran.<ref>{{Vefheimild|titill=Handtaka fyrrverandi forseta fyrirskipuð|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6898338|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2017|mánuður=14. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Næsta ár var hún jafnframt ákærð fyrir að hafa tekið við millj­ón­a doll­ara mútufé á yfir 12 ára tíma­bili.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrr­ver­andi for­seti ákærður fyr­ir spill­ingu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/12/21/fyrrverandi_forseti_akaerdur_fyrir_spillingu/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2018|mánuður=21. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> ===Varaforseti Argentínu (2019–2023)=== Þrátt fyrir ásakanir um spillingu bjuggust margir við því að Fernández de Kirchner myndi aftur bjóða sig fram til forseta fyrir perónista árið 2019. Þess í stað ákvað hún að vera varaforsetaefni í forsetaframboði [[Alberto Fernández]], sem hafði verið ígildi forsætisráðherra í forsetatíð Néstors. Þann 27. október 2019 vann Fernández forsetakosningarnar gegn Macri.<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr forseti kjörinn í Argentínu|url=https://www.visir.is/g/2019191028908/nyr-for-seti-kjorinn-i-argentinu|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2019|mánuður=28. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. október}}</ref> Talið er að vinsældir Cristinu hafi átt sinn þátt í kosningasigri Albertos, og margir kjósendur kváðust í reynd vera að greiða henni atkvæði líkt og hún væri sjálf í framboði til forseta fremur en varaforseta.<ref>{{Vefheimild|titill=Hetja hinna fá­tæku eða spill­inga­kvendi?|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/10/28/hetja_hinna_fataeku_eda_spillingakvendi/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2019|mánuður=28. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. nóvember}}</ref> Fernández de Kirchner tók við embætti varaforseta Argentínu þann 10. desember 2019. Þann 1. september 2022 varð Fernández de Kirchner fyrir morðtilræði þegar maður gekk upp að henni, beindi hlaðinni byssu að henni og tók í gikkinn. Byssan stóð hins vegar á sér og ekkert skot hljóp af og því slapp Fernández de Kirchner ómeidd.<ref>{{Vefheimild|titill=Hugðist skjóta varaforsetann|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/09/02/hugdist_skjota_varaforsetann/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=2. september 2022|skoðað=11. nóvember 2022}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Hlaðinni byssu beint að höfði varaforsetans|url=https://www.visir.is/g/20222305751d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=2. september 2022|skoðað=11. nóvember 2022|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Þúsundir Argentínumanna fjölmenntu á götur Búenos Aíres eftir tilræðið til að sýna varaforsetanum stuðning.<ref>{{Vefheimild|titill=Þúsundir sýndu Kirchner stuðning eftir banatilræðið|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/03/thusundir-syndu-kirchner-studning-eftir-banatilraedid|útgefandi=[[RÚV]]|dags=3. september 2022|skoðað=11. nóvember 2022|höfundur=Ólöf Rún Erlendsdóttir}}</ref> Kirchner var þann 7. desember 2022 dæmd í sex ára fangelsi fyrir milljarðafjársvik og spillingu, auk þess sem henni var bannað að gegna opinberum embættum og taka þátt í stjórnmálastarfi framar. Hún þarf hins vegar ekki að afplána fangelsisdóminn þar sem hún nýtur friðhelgi sem þingmaður.<ref>{{Vefheimild|titill=Kirchner dæmd í sex ára fangelsi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2022-12-07-kirchner-daemd-i-sex-ara-fangelsi|útgefandi=[[RÚV]]|dags=7. desember 2022|skoðað=7. desember 2022|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Argentínu]]| frá = [[10. desember]] [[2007]]| til = [[10. desember]] [[2015]]| fyrir = [[Néstor Kirchner]] | eftir = [[Mauricio Macri]] | }} {{töfluendir}} {{Forsetar Argentínu}} {{DEFAULTSORT:Fernandez de Kirchner, Cristina}} {{fe|1953|Fernández de Kirchner, Cristina Elisabet}} [[Flokkur:Forsetar Argentínu]] [[Flokkur:Varaforsetar Argentínu]] 2uloiri01uufu00yt06ht8r4ptvnd7c 0 85975 1977276 1901943 2026-09-02T01:39:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977276 wikitext text/x-wiki '''Fjárlög íslenska ríkisins 2010''' [[Mynd:Fjarlog-10.png|thumb|600px|Fjárlög 2010]] {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Flokkur ! style="background:silver;" | Upphæð (milljónir króna) |- |''[[Æðsta stjórn ríkisins]]''||''3.527,7'' |- |- |''[[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneyti]]''||''985,6'' |- |- |''[[Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands|Mennta- og menningarmálaráðuneyti]]''||''60.363,3'' |- |- |''[[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneyti]]''||''11.885,2'' |- |- |''[[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands|Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti]]''||''18.906,9'' |- |- |''[[Dóms­mála- og mannréttindaráðuneyti Íslands|Dómsmála- og mannréttindaráðuneyti]]''||''25.011,8'' |- |- |''[[Félags- og tryggingamálaráðuneyti Íslands|Félags- og tryggingamálaráðuneyti]]''||''128.827,7'' |- |- |''[[Heilbrigðisráðuneyti Íslands|Heilbrigðisráðuneyti]]''||''102.373,2'' |- |- |''[[Fjármálaráðuneyti Íslands|Fjármálaráðuneyti]]''||''58.779,3'' |- |- |''[[Samgöngu- og sveitar­stjórnar­ráðuneyti Íslands|Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti]]''||''39.855,1'' |- |- |''[[Iðnaðarráðuneyti Íslands|Iðnaðarráðuneyti]]''||''5.829,1'' |- |- |''[[Efnahags- og viðskipta­ráðuneyti Íslands|Efnahags- og viðskiptaráðuneyti]]''||''3.057,8'' |- |- |''[[Umhverfisráðuneyti Íslands|Umhverfisráðuneyti]]''||'''7.001,6''' |- |- |'''[[Vaxtagjöld ríkissjóðs]]'''||'''94.320,0''' |- |} * '''Samtals = 560.724,3 (milljónir króna)''' {{röð | listi = [[Fjárlög íslenska ríkisins]] | fyrir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2009|Fjárlög 2009]] | eftir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2011|Fjárlög 2011]] }} == Heimildir == * [http://hamar.stjr.is/ Fjárlagavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118143707/http://hamar.stjr.is/ |date=2009-01-18 }} [[Flokkur:Fjárlög íslenska ríkisins]] pgwew85hwa5ji8u6bb9z8d7cf4r05dq 0 88282 1977338 1643462 2026-09-02T11:11:48Z TKSnaevarr 53243 1977338 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Konungur Skotlands]] | skjaldarmerki = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | ætt = Bruce-ætt | nafn = Róbert 1. | mynd = RoberttheBruce.jpg | skírnarnafn = Raibeart am Brusach | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1274|7|11}} | fæðingarstaður = [[Ayrshire]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1329|6|7|1274|7|11}} | dánarstaður = [[Dunbartonshire]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | grafinn = {{Plainlist| * [[Dunfermline Abbey]] (lík) * [[Melrose Abbey]] (hjarta) * St Serf's Church, Dumbarton (innyfli)<ref name="ancientmonuments1">{{cite web|url=https://ancientmonuments.uk/124058-st-serfs-church-dumbarton-dumbarton-ward#.WxqtrBbTWaM|title=St_Serf's_Church,_Dumbarton}}</ref> }} | undirskrift = | ríkisár = 25. mars 1306 – 7. júní 1329<ref name="Weir">{{cite book |last=Weir |first=Alison |title=Britain's Royal Families: The Complete Genealogy |year=2008 |pages=207–211 |isbn=978-0099539735 |publisher=Vintage}}</ref> | faðir = [[Robert de Brus, 6. lávarðurinn af Annandale]] | móðir = [[Margrét, greifynja af Carrick]] | maki ={{Plainlist| * {{gifting|[[Ísabella af Mar]]|1296|1296|orsök=dó}} * {{gifting|[[Elísabet de Burgh]]|1302|1327|orsök=dó}} }} | titill_maka = Drottning | börn = {{Plainlist| * [[Marjorie Bruce]] * [[Davíð 2. Skotakonungur]] * [[Elizabeth Bruce]] * Óskilgetin: * [[Robert Bruce, lávarður af Liddesdale]] * [[Niall Bruce af Carrick]] }} }} '''Róbert 1.''' ([[11. júlí]] [[1274]] – [[7. júní]] [[1329]]) eða '''Róbert Bruce''' (enska: '''Robert the Bruce''') var skoskur [[aðalsmaður]], frægur stríðsmaður, leiðtogi [[Skotland|Skota]] í [[frelsisstríð Skota|frelsisstríði]] þeirra gegn Englendingum og konungur Skotlands frá [[1306]] til dauðadags. Hann er talinn þjóðhetja í Skotlandi. == Uppruni og erfðatilkall == Róbert var elsti sonur Róberts de Brus, lávarðs af Annandale, og konu hans Marjorie, greifynju af [[Carrick]]. Hún var mikill kvenskörungur og er sagt að hún hafi haldið föður hans föngnum þar til hann féllst á að kvænast henni. Þau áttu fjölda barna auk Róberts: Synirnir voru [[Játvarður Bruce|Játvarður]], Alexander, Thomas og Neil og dæturnar Christina, [[Ísabella Bruce|Ísabella]] Noregsdrottning, kona [[Eiríkur Magnússon prestahatari|Eiríks prestahatara]], Margaret, Matilda og Mary, sem var fönguð og flutt til Englands árið [[1306]] og höfð þar í búri, almenningi til sýnis, í fjögur ár. Frá móður sinni erfði Róbert jarldæmið Carrick þegar hún lést [[1292]] en gegnum föður sinn taldi hann sig eiga erfðarétt að skosku krúniunni þar sem faðirinn var afkomandi [[Davíð 1. Skotakonungur|Davíðs 1.]] Skotakonungs. Í erfðadeilunni sem reis eftir lát hinnar barnungu [[Margrét Skotadrottning|Margrétar drottningar]] árið [[1290]] tókst fjarskyldum frænda Róberts, [[Jóhann Balliol|Jóhanni Balliol]], að fá sig tekinn til konungs. Feðgarnir hófu fljótlega baráttu gegn honum. Þeir sóru [[Játvarður 1.|Játvarði 1.]] Englandskonungi hollustu í ágúst [[1296]] en töldu hann svo hafa svikið sig og Róbert yngri studdi uppreisn Skota gegn honum ári síðar. Jóhann Balliol hafði þá sagt af sér og Róbert Bruce og [[John Comyn]], náfrændi Balliols, voru saman útnefndir ríkisstjórar Skotlands. Samkomulag þeirra var þó ekki gott, enda töldu þeir sig báðir eiga tilkall til krúnunnar. Árið [[1299]] var biskupinn af St. Andrews útnefndur þriðji ríkisstjórinn til að reyna að halda frið milli hinna tveggja. Bruce sagði þó af sér árið eftir og hinir árið [[1301]]. Játvarður 1. réðist inn í Skotland í júlí það ár og var það sjötta innrás hans. [[Vopnahlé]] var þó samið í janúar [[1302]]. Um það leyti var á kreiki orðrómur um að Jóhann Balliol, sem var í útlegð í Frakklandi, yrði aftur settur á konungsstól og raunar munu margir aðalsmenn hafa stutt það. Þó varð ekkert af því. Játvarður gerði enn eina innrásina árið 1303 og varð vel ágengt; í febrúar árið eftir höfðu allir leiðtogar Skota nema [[William Wallace]] (Braveheart) beygt sig undir vald hans. Þeir samþykktu að öll lög skyldu vera eins og verið hafði á ríkisárum [[Alexander 3. Skotakonungur|Alexanders 3.]] og þeim mætti ekki breyta án þess að bera þau undir Játvarð. Frændi Játvarðs, jarlinn af Richmond, átti að leiða stjórn Skotlands sem yrði undir Játvarð gefin. Um sumarið var William Wallace svo handtekinn nálægt Glasgow og tekinn af lífi í London [[23. ágúst]]. == Konungur == Þótt Róbert Bruce hefði svarið Játvarði hollustu virðist Játvarður ekki hafa treyst honum, heldur grunað hann um græsku, enda hafði hann ýmist stutt Englendinga eða Skota í átökum undangenginna ára. Róbert taldi tilkall sitt til skosku krúnunnar ótvírætt og áleit sig rétta manninn til að leiða baráttuna gegn yfirráðum Englendinga en margir Skotar treystu honum ekki heldur og þar stóð andstæðingur hans og keppinautur, John Comyn, betur að vígi þar sem hann hafði staðið mun harðar gegn Englendingum og erfðatilkall hans var að minnsta kosti jafnsterkt og tilkall Bruce. Margt er óljóst um atburðarásina en svo mikið er víst að þegar Robert Bruce var við ensku hriðina síðsumars [[1305]] ætlaði Játvarður konungur að láta handtaka hann, en tengdasonur konungs, Ralph de Monthermer, sem var vinur Róberts, varaði hann við svo að hann náði að flýja og komst norður til Skotlands. Þann [[10. febrúar]] [[1306]] hittust þeir Comyn á fundi í Grábræðrakirkjunni í [[Dumfries]] og þar kom til átaka á milli þeirra og Róbert drap Comyn fyrir framan háaltari kirkjunnar. Hann flýtti sér síðan til [[Glasgow]], játaði voðaverkið og vanhelgun kirkjunnar fyrir Robert Wishart biskupi og fékk [[aflausn]]. Wishart gaf klerkum landsins fyrirmæli um að styðja Róbert. Þrátt fyrir það var hann fallinn í [[bannfæring|bann]] af verknaði sínum. Hann sá þá að nú væri að hrökkva eða stökkva og setti fram tilkall sitt til krúnunnar. Fáir urðu til andmæla og hann var krýndur konungur Skota [[25. mars]]. == Skæruliðaforingi == Ekki blés byrlega fyrir hinum nýja konungi fyrst í stað í átökum við Englendinga. Hann tapaði hverri orrustunni af annarri. Kona hans, dóttir og systur voru teknar til fanga og sendar til Englands, þar sem þær áttu illa vist. Bróðir hans var tekinn til fanga og líflátinn. Sjálfur flúði Róbert ásamt tryggustu fylgismönnum sínum út í eyjar við strönd Skotlands. Þeir sneru aftur til meginlandsins í febrúar árið eftir og hófu þar [[skæruhernaður|skæruhernað]]. Tveir bræðra Róberts til viðbótar náðust og voru líflátnir, en smám saman fór honumað ganga betur í baráttu sinni við Englendinga og aðra óvini sína, þar á meðan John Comyn, son hins gamla fjandmanns síns. Í maí vann hann sigur á liði Comyns í [[orrustan við Inverurie|orrustunni við Inverurie]] og sigraði síðan setulið Englendinga í [[Aberdeen]]. Róbert reyndist afar snjall skæruliðaforingi. Í ágúst [[1309]] réði hann öllu norðanverðu Skotlandi og ári síðar viðurkenndi skoska kirkjan hann sem konung á kirkjuþingi þótt hann væri enn í banni. Næstu árin vann hann hvern sigurinn á fætur öðrum og fór jafnvel herferðir inn í Norður-England. Endahnúturinn var svo rekinn á þessa baráttu í [[orrustan við Bannockburn|orrustunni við Bannockburn]] 1314. Hernaðarsigrar Róberts stigu honum til höfuðs og hann sendi herlið til [[Írland]]s. Hann sagðist vilja hjálpa Írum í baráttu þeirra gegn Englendingum en sá um leið sjálfan sig eða ætt sína fyrir sér sem þjóðhöfðingja allra gelískra landa. Bróðir hans, Játvarður Bruce, var kjörinn yfirkonungur Írlands en þeim gekk þó ekki nægilega vel að fá Íra á sitt band og þegar Játvarður féll í [[orrustan við Faughart|orrustunni við Faughart]] [[14. október]] [[1318]] var draumurinn úti. == Fjölskylda == Róbert giftist fyrst [[1295]] Ísabellu af Mar, dóttur hertogans af Mar, og er sagt að þau hafi verið afar ástfangin hvort af öðru. Hjónabandið var skammvint því Ísabella dó af barnsförum 19 ára að aldri í desember 1296. Barnið var stúlka, [[Marjorie Bruce]]. Hún dó einnig 19 ára eftir að hafa fætt barn. Seinni kona Róberts, sem hann giftist [[1302]], var [[Elizabeth de Burgh]], sem samkvæmt sumum heimildum var aðeins um 13 ára að aldri. Hún var fönguð sumarið [[1306]], ekki löngu eftir krýningu þeirra hjónanna, og flutt til Englands ásamt Marjorie stjúpdóttur sinni og mágkonum, Christina og Mary, og höfð þar í haldi í átta ár. Þá var hún látin laus í fangaskiptum eftir orrustuna við Bannockburn. Þau Róbert áttu þrjú börn sem komust upp, soninn [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] Skotakonung og dæturnar Matilda og Margaret. Róbert átti líka allmörg lausaleiksbörn en um mæður þeirra er ekkert vitað. Hann lést 7. maí 1329 og hafði átt við veikindi að stríða um tíma. Lík hans var grafið í Dumferline-klaustri. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Robert I of Scotland | mánuðurskoðað = 14. júní| árskoðað = 2010}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Skotakonungur]] | frá = [[1306]] | til = [[1329]] | fyrir = enginn<br/>síðast [[Jóhann Balliol]] | eftir = [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} {{fd|1274|1329}} [[Flokkur:Saga Skotlands]] [[Flokkur:Konungar Skotlands]] dhmy2towvwtoy7pvyh0pl458y74hoqs 1977339 1977338 2026-09-02T11:12:44Z TKSnaevarr 53243 1977339 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Konungur Skotlands]] | skjaldarmerki = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | ætt = Bruce-ætt | nafn = Róbert 1. | mynd = RoberttheBruce.jpg | skírnarnafn = Raibeart am Brusach | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1274|7|11}} | fæðingarstaður = [[Ayrshire]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1329|6|7|1274|7|11}} | dánarstaður = [[Dunbartonshire]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | grafinn = {{Plainlist| * [[Dunfermline Abbey]] (lík) * [[Melrose Abbey]] (hjarta) * St Serf's Church, Dumbarton (innyfli)<ref name="ancientmonuments1">{{cite web|url=https://ancientmonuments.uk/124058-st-serfs-church-dumbarton-dumbarton-ward#.WxqtrBbTWaM|title=St_Serf's_Church,_Dumbarton}}</ref> }} | undirskrift = | ríkisár = 25. mars 1306 – 7. júní 1329<ref name="Weir">{{cite book |last=Weir |first=Alison |title=Britain's Royal Families: The Complete Genealogy |year=2008 |pages=207–211 |isbn=978-0099539735 |publisher=Vintage}}</ref> | faðir = [[Robert de Brus, 6. lávarðurinn af Annandale]] | móðir = [[Margrét, greifynja af Carrick]] | maki ={{Plainlist| * {{gifting|[[Ísabella af Mar]]|1296|1296|orsök=dó}} * {{gifting|[[Elísabet de Burgh]]|1302|1327|orsök=dó}} }} | titill_maka = Eiginkona | börn = {{Plainlist| * [[Marjorie Bruce]] * [[Davíð 2. Skotakonungur]] * [[Elizabeth Bruce]] * Óskilgetin: * [[Robert Bruce, lávarður af Liddesdale]] * [[Niall Bruce af Carrick]] }} }} '''Róbert 1.''' ([[11. júlí]] [[1274]] – [[7. júní]] [[1329]]) eða '''Róbert Bruce''' (enska: '''Robert the Bruce''') var skoskur [[aðalsmaður]], frægur stríðsmaður, leiðtogi [[Skotland|Skota]] í [[frelsisstríð Skota|frelsisstríði]] þeirra gegn Englendingum og konungur Skotlands frá [[1306]] til dauðadags. Hann er talinn þjóðhetja í Skotlandi. == Uppruni og erfðatilkall == Róbert var elsti sonur Róberts de Brus, lávarðs af Annandale, og konu hans Marjorie, greifynju af [[Carrick]]. Hún var mikill kvenskörungur og er sagt að hún hafi haldið föður hans föngnum þar til hann féllst á að kvænast henni. Þau áttu fjölda barna auk Róberts: Synirnir voru [[Játvarður Bruce|Játvarður]], Alexander, Thomas og Neil og dæturnar Christina, [[Ísabella Bruce|Ísabella]] Noregsdrottning, kona [[Eiríkur Magnússon prestahatari|Eiríks prestahatara]], Margaret, Matilda og Mary, sem var fönguð og flutt til Englands árið [[1306]] og höfð þar í búri, almenningi til sýnis, í fjögur ár. Frá móður sinni erfði Róbert jarldæmið Carrick þegar hún lést [[1292]] en gegnum föður sinn taldi hann sig eiga erfðarétt að skosku krúniunni þar sem faðirinn var afkomandi [[Davíð 1. Skotakonungur|Davíðs 1.]] Skotakonungs. Í erfðadeilunni sem reis eftir lát hinnar barnungu [[Margrét Skotadrottning|Margrétar drottningar]] árið [[1290]] tókst fjarskyldum frænda Róberts, [[Jóhann Balliol|Jóhanni Balliol]], að fá sig tekinn til konungs. Feðgarnir hófu fljótlega baráttu gegn honum. Þeir sóru [[Játvarður 1.|Játvarði 1.]] Englandskonungi hollustu í ágúst [[1296]] en töldu hann svo hafa svikið sig og Róbert yngri studdi uppreisn Skota gegn honum ári síðar. Jóhann Balliol hafði þá sagt af sér og Róbert Bruce og [[John Comyn]], náfrændi Balliols, voru saman útnefndir ríkisstjórar Skotlands. Samkomulag þeirra var þó ekki gott, enda töldu þeir sig báðir eiga tilkall til krúnunnar. Árið [[1299]] var biskupinn af St. Andrews útnefndur þriðji ríkisstjórinn til að reyna að halda frið milli hinna tveggja. Bruce sagði þó af sér árið eftir og hinir árið [[1301]]. Játvarður 1. réðist inn í Skotland í júlí það ár og var það sjötta innrás hans. [[Vopnahlé]] var þó samið í janúar [[1302]]. Um það leyti var á kreiki orðrómur um að Jóhann Balliol, sem var í útlegð í Frakklandi, yrði aftur settur á konungsstól og raunar munu margir aðalsmenn hafa stutt það. Þó varð ekkert af því. Játvarður gerði enn eina innrásina árið 1303 og varð vel ágengt; í febrúar árið eftir höfðu allir leiðtogar Skota nema [[William Wallace]] (Braveheart) beygt sig undir vald hans. Þeir samþykktu að öll lög skyldu vera eins og verið hafði á ríkisárum [[Alexander 3. Skotakonungur|Alexanders 3.]] og þeim mætti ekki breyta án þess að bera þau undir Játvarð. Frændi Játvarðs, jarlinn af Richmond, átti að leiða stjórn Skotlands sem yrði undir Játvarð gefin. Um sumarið var William Wallace svo handtekinn nálægt Glasgow og tekinn af lífi í London [[23. ágúst]]. == Konungur == Þótt Róbert Bruce hefði svarið Játvarði hollustu virðist Játvarður ekki hafa treyst honum, heldur grunað hann um græsku, enda hafði hann ýmist stutt Englendinga eða Skota í átökum undangenginna ára. Róbert taldi tilkall sitt til skosku krúnunnar ótvírætt og áleit sig rétta manninn til að leiða baráttuna gegn yfirráðum Englendinga en margir Skotar treystu honum ekki heldur og þar stóð andstæðingur hans og keppinautur, John Comyn, betur að vígi þar sem hann hafði staðið mun harðar gegn Englendingum og erfðatilkall hans var að minnsta kosti jafnsterkt og tilkall Bruce. Margt er óljóst um atburðarásina en svo mikið er víst að þegar Robert Bruce var við ensku hriðina síðsumars [[1305]] ætlaði Játvarður konungur að láta handtaka hann, en tengdasonur konungs, Ralph de Monthermer, sem var vinur Róberts, varaði hann við svo að hann náði að flýja og komst norður til Skotlands. Þann [[10. febrúar]] [[1306]] hittust þeir Comyn á fundi í Grábræðrakirkjunni í [[Dumfries]] og þar kom til átaka á milli þeirra og Róbert drap Comyn fyrir framan háaltari kirkjunnar. Hann flýtti sér síðan til [[Glasgow]], játaði voðaverkið og vanhelgun kirkjunnar fyrir Robert Wishart biskupi og fékk [[aflausn]]. Wishart gaf klerkum landsins fyrirmæli um að styðja Róbert. Þrátt fyrir það var hann fallinn í [[bannfæring|bann]] af verknaði sínum. Hann sá þá að nú væri að hrökkva eða stökkva og setti fram tilkall sitt til krúnunnar. Fáir urðu til andmæla og hann var krýndur konungur Skota [[25. mars]]. == Skæruliðaforingi == Ekki blés byrlega fyrir hinum nýja konungi fyrst í stað í átökum við Englendinga. Hann tapaði hverri orrustunni af annarri. Kona hans, dóttir og systur voru teknar til fanga og sendar til Englands, þar sem þær áttu illa vist. Bróðir hans var tekinn til fanga og líflátinn. Sjálfur flúði Róbert ásamt tryggustu fylgismönnum sínum út í eyjar við strönd Skotlands. Þeir sneru aftur til meginlandsins í febrúar árið eftir og hófu þar [[skæruhernaður|skæruhernað]]. Tveir bræðra Róberts til viðbótar náðust og voru líflátnir, en smám saman fór honumað ganga betur í baráttu sinni við Englendinga og aðra óvini sína, þar á meðan John Comyn, son hins gamla fjandmanns síns. Í maí vann hann sigur á liði Comyns í [[orrustan við Inverurie|orrustunni við Inverurie]] og sigraði síðan setulið Englendinga í [[Aberdeen]]. Róbert reyndist afar snjall skæruliðaforingi. Í ágúst [[1309]] réði hann öllu norðanverðu Skotlandi og ári síðar viðurkenndi skoska kirkjan hann sem konung á kirkjuþingi þótt hann væri enn í banni. Næstu árin vann hann hvern sigurinn á fætur öðrum og fór jafnvel herferðir inn í Norður-England. Endahnúturinn var svo rekinn á þessa baráttu í [[orrustan við Bannockburn|orrustunni við Bannockburn]] 1314. Hernaðarsigrar Róberts stigu honum til höfuðs og hann sendi herlið til [[Írland]]s. Hann sagðist vilja hjálpa Írum í baráttu þeirra gegn Englendingum en sá um leið sjálfan sig eða ætt sína fyrir sér sem þjóðhöfðingja allra gelískra landa. Bróðir hans, Játvarður Bruce, var kjörinn yfirkonungur Írlands en þeim gekk þó ekki nægilega vel að fá Íra á sitt band og þegar Játvarður féll í [[orrustan við Faughart|orrustunni við Faughart]] [[14. október]] [[1318]] var draumurinn úti. == Fjölskylda == Róbert giftist fyrst [[1295]] Ísabellu af Mar, dóttur hertogans af Mar, og er sagt að þau hafi verið afar ástfangin hvort af öðru. Hjónabandið var skammvint því Ísabella dó af barnsförum 19 ára að aldri í desember 1296. Barnið var stúlka, [[Marjorie Bruce]]. Hún dó einnig 19 ára eftir að hafa fætt barn. Seinni kona Róberts, sem hann giftist [[1302]], var [[Elizabeth de Burgh]], sem samkvæmt sumum heimildum var aðeins um 13 ára að aldri. Hún var fönguð sumarið [[1306]], ekki löngu eftir krýningu þeirra hjónanna, og flutt til Englands ásamt Marjorie stjúpdóttur sinni og mágkonum, Christina og Mary, og höfð þar í haldi í átta ár. Þá var hún látin laus í fangaskiptum eftir orrustuna við Bannockburn. Þau Róbert áttu þrjú börn sem komust upp, soninn [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] Skotakonung og dæturnar Matilda og Margaret. Róbert átti líka allmörg lausaleiksbörn en um mæður þeirra er ekkert vitað. Hann lést 7. maí 1329 og hafði átt við veikindi að stríða um tíma. Lík hans var grafið í Dumferline-klaustri. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Robert I of Scotland | mánuðurskoðað = 14. júní| árskoðað = 2010}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Skotakonungur]] | frá = [[1306]] | til = [[1329]] | fyrir = enginn<br/>síðast [[Jóhann Balliol]] | eftir = [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} {{fd|1274|1329}} [[Flokkur:Saga Skotlands]] [[Flokkur:Konungar Skotlands]] ses9nyewqlnse5thmv0c7e99u8h0jxg 0 93157 1977162 1927264 2026-09-01T14:57:12Z -wuppertaler 31693 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Another brick in the wall. (4691527481).jpg]] → [[File:Menningarhúsið Hof 2 (4691527481).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 1977162 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Menningarhúsið Hof 2 (4691527481).jpg|thumb|right|Stuðlabergsklæðning utan á Hofi.]] [[Mynd:Iceland (4231931374).jpg|thumb|Hof og Akureyri.]] '''Menningarhúsið Hof''' er [[bygging]] á [[Akureyri]] sem er hönnuð fyrir [[tónleikar|tónleika]], [[sviðslist]] og [[Ráðstefna|ráðstefnur]]. Í byggingunni, sem tekin var í notkun [[27. ágúst]] [[2010]],<ref>{{vefheimild|url=http://www.menningarhus.is/page/Hof|titill=Saga hússins|mánuðurskoðað = 28. október|árskoðað= 2010}}</ref> eru tveir salir, annar 500 sæta og hinn 200 sæta, [[veitingahús]] og aðstaða til [[Fundur|fundarhalda]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * [http://www.menningarhus.is/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031054957/http://www.menningarhus.is/ |date=2010-10-31 }} {{stubbur}} [[Flokkur:Akureyri]] [[Flokkur:Mannvirki á Íslandi]] [[Flokkur:Tónlistarhús á Íslandi]] {{s|2010}} nx38gkqkqbp9orgbahipeq4z1zazfmk 1977313 1977162 2026-09-02T08:37:43Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Iceland_(4231931374).jpg fyrir [[Mynd:Menningarhúsið_Hof.jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 1977313 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Menningarhúsið Hof 2 (4691527481).jpg|thumb|right|Stuðlabergsklæðning utan á Hofi.]] [[Mynd:Menningarhúsið Hof.jpg|thumb|Hof og Akureyri.]] '''Menningarhúsið Hof''' er [[bygging]] á [[Akureyri]] sem er hönnuð fyrir [[tónleikar|tónleika]], [[sviðslist]] og [[Ráðstefna|ráðstefnur]]. Í byggingunni, sem tekin var í notkun [[27. ágúst]] [[2010]],<ref>{{vefheimild|url=http://www.menningarhus.is/page/Hof|titill=Saga hússins|mánuðurskoðað = 28. október|árskoðað= 2010}}</ref> eru tveir salir, annar 500 sæta og hinn 200 sæta, [[veitingahús]] og aðstaða til [[Fundur|fundarhalda]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * [http://www.menningarhus.is/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031054957/http://www.menningarhus.is/ |date=2010-10-31 }} {{stubbur}} [[Flokkur:Akureyri]] [[Flokkur:Mannvirki á Íslandi]] [[Flokkur:Tónlistarhús á Íslandi]] {{s|2010}} 1c8q9baan7xier9j9l6fv8t0ns7eeky 0 94715 1977277 1953474 2026-09-02T01:39:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977277 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fjárlög 2011.png|thumb|600px|Fjárlög 2011]] '''Fjárlög íslenska ríkisins 2011''' skiptast þannig að bróðurparturinn fer til útgjalda tengdum heilbrigðismálum líkt og hefur verið undanfarin ár. Mikil aukning hefur einnig orðið á vaxtaútgjöldum ríkisins en þau eru nýlega tilkomin vegna mikillar skuldsetningar eftir [[bankahrunið á Íslandi|bankahrunið haustið 2008]]. Við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins gerðust þau tíðindi að við atkvæðagreiðslu frumvarpsins sat [[Lilja Mósesdóttir]] hjá. Ekki er vitað til þess að slíkt hafi áður gerst, að stjórnarþingmaður styðji ekki fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. <ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101215130402/www.ruv.is/frett/sat-hja-i-atkvaedagreidslu]</ref> Við lokaafgreiðslu frumvarpsins sátu samflokksmenn Lilju þeir [[Atli Gíslason]] og [[Ásmundur Einar Daðason]] einni hjá. <ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110127012706/www.ruv.is/frett/fjarlagafrumvarpid-samthykkt]</ref> {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Flokkur ! style="background:silver;" | Upphæð (milljónir króna) |- |''[[Æðsta stjórn ríkisins]]''||''3.541,0'' |- |- |''[[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneyti]]''||''881,9'' |- |- |''[[Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands|Mennta- og menningarmálaráðuneyti]]''||''57.134,3'' |- |- |''[[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneyti]]''||''9.968,7'' |- |- |''[[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands|Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti]]''||''18.632,1'' |- |- |''[[Innanríkisráðuneyti Íslands|Innanríkisráðuneyti]]''||''59.905,5'' |- |- |''[[Velferðarráðuneyti Íslands|Velferðarráðuneyti]]''||''209.389,9'' |- |- |''[[Fjármálaráðuneyti Íslands|Fjármálaráðuneyti]]''||''61.606,1'' |- |- |''[[Iðnaðarráðuneyti Íslands|Iðnaðarráðuneyti]]''||''4.953,9'' |- |- |''[[Efnahags- og viðskipta­ráðuneyti Íslands|Efnahags- og viðskiptaráðuneyti]]''||''3.309,8'' |- |- |''[[Umhverfisráðuneyti Íslands|Umhverfisráðuneyti]]''||''6.831,2'' |- |- |''[[Vaxtagjöld ríkissjóðs]]''||''73.654,0'' |- |} * ''Samtals = 509.808,4 (milljónir króna)'' == Heimildir == * [https://hamar.stjr.is/ Fjárlagavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428121310/http://hamar.stjr.is/ |date=2017-04-28 }} <references /> == Tenglar == * [http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=139&mnr=1 Alþingi - Ferill máls 1. - 139. lþ. Fjárlög 2011] * [https://www.fjarmalaraduneyti.is/verkefni/fjarlog/nr/13596 Upplýsingar um fjárlögin á vefsíðu fjármálaráðuneytisins.] {{röð | listi = [[Fjárlög íslenska ríkisins]] | fyrir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2010|Fjárlög 2010]] | eftir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2012|Fjárlög 2012]] }} [[Flokkur:Fjárlög íslenska ríkisins]] dsoy7mzo4xbcy1hur108t9tu93knktx 10 97296 1977221 1864744 2026-09-01T21:52:19Z MyraMidnight 41218 Skjölun 1977221 wikitext text/x-wiki {{Infobox |above={{PAGENAME}} |image= {{#if: {{{mynd|}}} | [[Image:{{{mynd}}}|200px|{{{myndaheiti}}}|alt={{{alt|{{{myndaheiti|}}}}}}]] }} |caption = {{{myndaheiti|}}} |label1 = Dagsetning |data1 = {{{Dagsetning}}} |label2 = Tími skjálftans |data2 = {{{Tími sjálftans|}}} |label3 = Tímalengd |data3 = {{{Tímalengd|}}} |label4 = Stærð |data4 = {{{Stærð}}} |label5 = Dýpt |data5 = {{{Dýpt|}}} |label6 = Skjálftamiðja |data6 = {{{staðsetning|}}} |label7 = Gerð |data7 = {{{Gerð|}}} |label8 = Áhrifasvæði skjálftans |data8 = {{{Áhrifasvæði skjálftans}}} |label9 = Skemmdir alls |data9 = {{{Skemmdir|}}} |label10 = Mesti styrkleiki |data10 = {{{Styrkleiki|}}} |label11 = Jarðskjálftahröðun |data11 = {{{Jarðskjálftahröðun|}}} |label12 = Flóðbylgja |data12 = {{{Flóðbylgja|}}} |label13 = Ofanflóð |data13 = {{{Ofanflóð|}}} |label14 = Fyrirskjálftar |data14 = {{{Fyrirskjálftar|}}} |label15 = Eftirskjálftar |data15 = {{{Eftirskjálftar|}}} |label16 = Mannsföll |data16 = {{{Mannsfall|}}} }} <noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 009vye1otrb744vvicodc9mi3n40q15 0 101319 1977333 1977039 2026-09-02T10:51:54Z TKSnaevarr 53243 1977333 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Englands, Skotlands og Írlands | ætt = [[Stúart-ætt]] | skjaldarmerki = Coat of Arms of England (1660-1689).svg | nafn = Jakob 2 og 7. | mynd = James_II_1633-1701.jpg | skírnarnafn = James Stuart | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1633|10|14}} | fæðingarstaður = [[Höll Heilags Jakobs]], [[Westminster]], [[England]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1701|9|16|1633|10|14}} | dánarstaður = [[Château de Saint-Germain-en-Laye]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] | grafinn =Kirkja ensku Benediktínanna, [[París]]<ref>{{Cite book |last=Miller |first=John |title=James II |date=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-08728-4 |edition=3|page=240}}</ref> | ríkisár = 6. febrúar 1685 – 23. desember 1688 | undirskrift = JamesIISig.svg | faðir = [[Karl 1. Englandskonungur]] | móðir = [[Henríetta María af Frakklandi]] | maki = {{gifting|[[Anne Hyde]]|1660|1671|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[María af Modena]]|1673}} ​| titill_maka = Eiginkona | börn ={{plainlist| * [[Karl Stúart, hertogi af Cambridge (1660–1661)|Karl, hertogi af Cambridge]] * [[María 2. Englandsdrottning]] * [[Jakob, hertogi af Cambridge]] * [[Anna Bretadrottning]] * [[Karl, hertogi af Kendal]] * [[Edgar, hertogi af Cambridge]] * [[Ísabella Stúart]] * [[Karl Stúart, hertogi af Cambridge (1677)|Karl, hertogi af Cambridge]] * [[Jakob Frans Játvarður Stúart|Jakob, prins af Wales]] * [[Lovísa María Stúart]]}} Óskilgetin: {{plainlist| * [[Henrietta Butler, vísigreifynjan Galmoye]] * [[James FitzJames, 1. hertoginn af Berwick]] * [[Henry FitzJames]] * [[Catherine Sheffield, hertogaynja af Buckingham og Normanby]]}} }} '''Jakob 2. Englandskonungur''' ([[14. október]] [[1633]] – [[16. september]] [[1701]]) var [[konungur Englands, Írlands og Skotlands]] frá [[6. febrúar]] [[1685]] þar til hann hrökklaðist frá völdum í [[Dýrlega byltingin|dýrlegu byltingunni]] 23. desember 1688. Hann var síðasti [[kaþólsk trú|kaþólski]] konungur Englands. Hann tók við völdum eftir lát bróður síns, [[Karl 2. Englandskonungur|Karls 2.]], með stuðningi íhaldsmanna þrátt fyrir almenna andstöðu við kaþólikka í landinu. [[Uppreisn Monmouths]] sem óskilgetinn sonur Karls 2. leiddi gegn honum var barin niður. Hann ofsótti róttæka [[mótmælendatrú|mótmælendur]], einkum [[sáttmálahreyfingin|sáttmálamenn]] í [[Skotland]]i, en reyndi jafnframt að aflétta takmörkunum á kaþólskri trú og banni við því að kaþólikkar gegndu opinberum stöðum. Hann reyndi jafnframt að styrkja stöðu sína með því að stækka fastaherinn og skipa kaþólska stuðningsmenn sína í lykilstöður innan hans. Þessi stefna hans varð til þess að margir íhaldssamir stuðningsmenn hans innan [[enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] snerust gegn honum. Þegar tengdasonur hans, [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur Óraníufursti]], ákvað að gera innrás og ræna völdum í Englandi (meðal annars til að koma í veg fyrir bandalag Englands og [[Frakkland]]s gegn [[Holland]]i) snerust enn fleiri gegn honum. Jakob reyndi ekki að beita her sínum gegn innrásarhernum og flúði til Frakklands þar sem hann fékk hæli við hirð [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Árið eftir reyndi hann að gera innrás á [[Írland]]i sem mistókst. Stuðningsmenn hans sem eftir voru voru kallaðir [[jakobítar]]. Sonur hans, [[Jakob Frans Játvarður Stúart]], og sonarsonur, [[Karl Játvarður Stúart]], leiddu tvær uppreisnir jakobíta 1715 og 1745 frá Skotlandi sem báðar mistókust. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Konungur Englands, Írlands og Skotlands | frá = 1685 | til = 1688 | fyrir = [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]] | eftir = [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur]] og [[María 2. Englandsdrottning|María]] }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga|England}} {{fd|1633|1701}} [[Flokkur:Konungar Englands]] [[Flokkur:Konungar Írlands]] [[Flokkur:Konungar Skotlands]] [[Flokkur:Hertogar af Jórvík]] [[Flokkur:Stuart-ætt]] skvfa6c3qn16fks02ui9uj917rsh6fl 1 106593 1977234 1844084 2026-09-01T23:10:23Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Friðrik 10. Danakonungur]] á [[Spjall:Friðrik 10.]]: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1216352 wikitext text/x-wiki {{æviágrip lifandi fólks}} m3ury9i6epl32g01dltssnpqfw06iwp 0 110503 1977263 1868022 2026-09-01T23:47:03Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977263 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Location_Nagorno-Karabakh2.png|thumb|right|Kort sem sýnir staðsetningu Nagorno-Karabakh]] '''Nagorno-Karabakh''' er landlukt hérað í [[Suður-Kákasus]] sem nær yfir suðausturhluta [[Minni Kákasusfjöll|Minni Kákasusfjalla]]. Héraðið er fjalllent og skóglent. Bein þýðing á nafninu væri hinir fjalllendu svartgarðar þar sem 'Nagorno' er leitt af rússneska lýsingarorðinu ''nagornyj'' (наго́рный) sem þýðir fjalllent, og Karabakh er leitt af tyrkíska orðinu *''kara'' (svart) og persneska orðinu باغ ''bâğ'' (garður). Héraðið er allt innan landamæra [[Aserbaísjan]]s. Frá 1991 til 2023 var meirihluti þess sjálfstætt ríki [[Armenar|Armena]] sem kallaðist [[Lýðveldið Nagornó-Karabak|Lýðveldið Nagorno-Karabakh]] eða Artsakh-lýðveldið, en naut ekki alþjóðlegrar viðurkenningar. Mörk héraðsins miðast venjulega við mörk [[Sjálfstjórnarhéraðið Nagornó-Karabak|sjálfstjórnarhéraðsins Nagorno-Karabakh]] innan [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] sem var 4.400 ferkílómetrar að stærð, en sögulega héraðið náði yfir um 8.223 ferkílómetra. {{stubbur}} [[Flokkur:Kákasus]] [[Flokkur:Aserbaísjan]] gujiu4gvj5jvdlrii8xn5dkmx7cm678 0 110691 1977245 1844466 2026-09-01T23:16:32Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977245 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 10.]] c57hn4eexq3j3326ymrumgkz045lyi1 0 112979 1977180 1703294 2026-09-01T17:33:59Z MyraMidnight 41218 Kistur, koffort, brúðarkistur og líkkistur 1977180 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fine old German chest (25123211445).jpg|alt=Gömul viðarkista með málmgjörðum frá sirka 1847, Þýskalandi.|thumb|Gömul viðarkista með málmgjörðum frá Þýskalandi, sirka 1847]] [[Mynd:ColonialEraChestMayer.jpg|thumb|Kista frá [[Nýi Spánn|Nýja Spáni]] ]] '''Kista''' (eða '''koffort''' á eldra máli) er stór [[hirsla]] með loki á hjörum, yfirleitt kassalaga úr [[tré]], sem var notuð til þess að geyma ýmist persónulega muni, [[vara|vörur]] eða [[fatnaður|fatnað]]. Koffort voru ferðatöskur fortíðar, og voru þær oft skreyttar eða málaðar. Þegar ekki var verið að nota þær til flutninga þá töldust þær sem húsgagn þar sem kistur eru oft notaðar fyrir [[bekkur|bekki]] til að sitja á. Smærri kista kallast kistill. == Brúðarkistur == Áður fyrr var ætlast til að konur sem væru að fara gifta sig tæku með sér svokallaðan [[Heimanmundur|heimanmund]], og í Evrópu tíðkaðist á meðal almennings að stúlkur ættu sér þartilgerða brúðarkistu til að safna þessum heimanmundi í frá barnsaldri. Slíkar kistur voru yfirleitt vel skreittar og personulegar.<gallery> Chest_MET_23_16_Overall.jpg | Skreytt brúðarkista fyrir persónulega muni, frá sirka 1780 </gallery> == Líkkistur == {{aðalgrein|Líkkista}} Líkkistur eru sértilgerðar kistur útbúnar til að hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[útför|jarðarfarir]]. == Heimild == * [http://www.norsewoodsmith.com/content/early-dovetails Early dovetails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014232941/http://norsewoodsmith.com/content/early-dovetails |date=2012-10-14 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ílát]][[Flokkur:Húsgögn]] izo24pke3u4x8ta4q0zyfuegyuao2jl 1977181 1977180 2026-09-01T17:34:24Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Koffort]] á [[Kista]]: Algengari titill: Koffort er eldra mál 1977180 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fine old German chest (25123211445).jpg|alt=Gömul viðarkista með málmgjörðum frá sirka 1847, Þýskalandi.|thumb|Gömul viðarkista með málmgjörðum frá Þýskalandi, sirka 1847]] [[Mynd:ColonialEraChestMayer.jpg|thumb|Kista frá [[Nýi Spánn|Nýja Spáni]] ]] '''Kista''' (eða '''koffort''' á eldra máli) er stór [[hirsla]] með loki á hjörum, yfirleitt kassalaga úr [[tré]], sem var notuð til þess að geyma ýmist persónulega muni, [[vara|vörur]] eða [[fatnaður|fatnað]]. Koffort voru ferðatöskur fortíðar, og voru þær oft skreyttar eða málaðar. Þegar ekki var verið að nota þær til flutninga þá töldust þær sem húsgagn þar sem kistur eru oft notaðar fyrir [[bekkur|bekki]] til að sitja á. Smærri kista kallast kistill. == Brúðarkistur == Áður fyrr var ætlast til að konur sem væru að fara gifta sig tæku með sér svokallaðan [[Heimanmundur|heimanmund]], og í Evrópu tíðkaðist á meðal almennings að stúlkur ættu sér þartilgerða brúðarkistu til að safna þessum heimanmundi í frá barnsaldri. Slíkar kistur voru yfirleitt vel skreittar og personulegar.<gallery> Chest_MET_23_16_Overall.jpg | Skreytt brúðarkista fyrir persónulega muni, frá sirka 1780 </gallery> == Líkkistur == {{aðalgrein|Líkkista}} Líkkistur eru sértilgerðar kistur útbúnar til að hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[útför|jarðarfarir]]. == Heimild == * [http://www.norsewoodsmith.com/content/early-dovetails Early dovetails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014232941/http://norsewoodsmith.com/content/early-dovetails |date=2012-10-14 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ílát]][[Flokkur:Húsgögn]] izo24pke3u4x8ta4q0zyfuegyuao2jl 1977183 1977181 2026-09-01T17:35:03Z MyraMidnight 41218 aðgreiningartengill 1977183 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|kista (aðgreining)|kista}} [[Mynd:Fine old German chest (25123211445).jpg|alt=Gömul viðarkista með málmgjörðum frá sirka 1847, Þýskalandi.|thumb|Gömul viðarkista með málmgjörðum frá Þýskalandi, sirka 1847]] [[Mynd:ColonialEraChestMayer.jpg|thumb|Kista frá [[Nýi Spánn|Nýja Spáni]] ]] '''Kista''' (eða '''koffort''' á eldra máli) er stór [[hirsla]] með loki á hjörum, yfirleitt kassalaga úr [[tré]], sem var notuð til þess að geyma ýmist persónulega muni, [[vara|vörur]] eða [[fatnaður|fatnað]]. Koffort voru ferðatöskur fortíðar, og voru þær oft skreyttar eða málaðar. Þegar ekki var verið að nota þær til flutninga þá töldust þær sem húsgagn þar sem kistur eru oft notaðar fyrir [[bekkur|bekki]] til að sitja á. Smærri kista kallast kistill. == Brúðarkistur == Áður fyrr var ætlast til að konur sem væru að fara gifta sig tæku með sér svokallaðan [[Heimanmundur|heimanmund]], og í Evrópu tíðkaðist á meðal almennings að stúlkur ættu sér þartilgerða brúðarkistu til að safna þessum heimanmundi í frá barnsaldri. Slíkar kistur voru yfirleitt vel skreittar og personulegar.<gallery> Chest_MET_23_16_Overall.jpg | Skreytt brúðarkista fyrir persónulega muni, frá sirka 1780 </gallery> == Líkkistur == {{aðalgrein|Líkkista}} Líkkistur eru sértilgerðar kistur útbúnar til að hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[útför|jarðarfarir]]. == Heimild == * [http://www.norsewoodsmith.com/content/early-dovetails Early dovetails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014232941/http://norsewoodsmith.com/content/early-dovetails |date=2012-10-14 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ílát]][[Flokkur:Húsgögn]] 4g75s0tl959t253wa8jgffl3sl0p8qu 1977186 1977183 2026-09-01T17:38:14Z MyraMidnight 41218 /* Brúðarkistur */ aðalgrein 1977186 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|kista (aðgreining)|kista}} [[Mynd:Fine old German chest (25123211445).jpg|alt=Gömul viðarkista með málmgjörðum frá sirka 1847, Þýskalandi.|thumb|Gömul viðarkista með málmgjörðum frá Þýskalandi, sirka 1847]] [[Mynd:ColonialEraChestMayer.jpg|thumb|Kista frá [[Nýi Spánn|Nýja Spáni]] ]] '''Kista''' (eða '''koffort''' á eldra máli) er stór [[hirsla]] með loki á hjörum, yfirleitt kassalaga úr [[tré]], sem var notuð til þess að geyma ýmist persónulega muni, [[vara|vörur]] eða [[fatnaður|fatnað]]. Koffort voru ferðatöskur fortíðar, og voru þær oft skreyttar eða málaðar. Þegar ekki var verið að nota þær til flutninga þá töldust þær sem húsgagn þar sem kistur eru oft notaðar fyrir [[bekkur|bekki]] til að sitja á. Smærri kista kallast kistill. == Brúðarkistur == {{aðalgrein|Heimanmundur}} Áður fyrr var ætlast til að konur sem væru að fara gifta sig tæku með sér svokallaðan [[Heimanmundur|heimanmund]], og í Evrópu tíðkaðist á meðal almennings að stúlkur ættu sér þartilgerða brúðarkistu til að safna þessum heimanmundi í frá barnsaldri. Slíkar kistur voru yfirleitt vel skreittar og personulegar.<gallery> Chest_MET_23_16_Overall.jpg | Skreytt brúðarkista fyrir persónulega muni, frá sirka 1780 </gallery> == Líkkistur == {{aðalgrein|Líkkista}} Líkkistur eru sértilgerðar kistur útbúnar til að hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[útför|jarðarfarir]]. == Heimild == * [http://www.norsewoodsmith.com/content/early-dovetails Early dovetails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014232941/http://norsewoodsmith.com/content/early-dovetails |date=2012-10-14 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ílát]][[Flokkur:Húsgögn]] trr0t0grxf83ueb2qy91voxj5m3e8ut 0 113971 1977342 1963156 2026-09-02T11:30:01Z TKSnaevarr 53243 1977342 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Jens Otto Krag | mynd = Jens_Otto_Krag_01.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Danmerkur]] | stjórnartíð_start2 = [[3. september]] [[1962]] | stjórnartíð_end2 = [[2. febrúar]] [[1968]] | einvaldur2 = [[Friðrik 9. Danakonungur|Friðrik 9.]] | forveri2 =[[Viggo Kampmann]] | eftirmaður2 =[[Hilmar Baunsgaard]] | stjórnartíð_start = [[11. október]] [[1971]] | stjórnartíð_end = [[5. október]] [[1972]] | einvaldur = [[Friðrik 9.]]<br>[[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]] | forveri =[[Hilmar Baunsgaard]] | eftirmaður =[[Anker Jørgensen]] | myndatexti = | fæddur = [[15. september]] [[1914]] | fæðingarstaður = [[Randers]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1978|6|22|1914|9|15}} | dánarstaður = [[Skiveren]], Danmörku | þjóderni = [[Danmörk|Danskur]] | maki = Helle Virkner (1959-1973)<br>Birgit Tengroth (1950-1952) | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] | börn = | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | starf = Stjórnmálafræðingur, stjórnmálamaður | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Jens Otto Krag''' ([[15. september]] [[1914]] – [[22. júní]] [[1978]]) var [[Danmörk|danskur]] [[stjórnmál]]amaður, þingmaður [[Sósíaldemókrataflokkurinn (Danmörku)|Sósíaldemókrataflokksins]] og [[forsætisráðherra Danmerkur]] í þremur ríkisstjórnum frá 1962 til 1972, tímabili sem einkenndist af miklum hagvexti í Danmörku. Hann var [[forseti Norðurlandaráðs]] 1971.<ref>[http://www.norden.org/is/nordurlandarad/skipulag-og-uppbygging/forseti-nordurlandarads/fyrrverandi-forsetar-nordurlandarads Fyrrverandi forsetar Norðurlandaráðs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220150135/http://www.norden.org/is/nordurlandarad/skipulag-og-uppbygging/forseti-nordurlandarads/fyrrverandi-forsetar-nordurlandarads |date=2014-12-20 }}, norden.org</ref> Hann barðist fyrir því að Danmörk yrði hluti af [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] sem gekk eftir í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu 1972. Eftir hana sagði hann af sér, flestum að óvörum. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Danmerkur]] |frá=[[3. september]] [[1962]] |til=[[2. febrúar]] [[1968]] |fyrir=[[Viggo Kampmann]] |eftir=[[Hilmar Baunsgaard]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Danmerkur]] |frá=[[11. október]] [[1971]] |til=[[5. október]] [[1972]] |fyrir=[[Hilmar Baunsgaard]] |eftir=[[Anker Jørgensen]] }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Danmerkur}} {{stubbur|Danmörk}} {{DEFAULTSORT:Krag, Jens Otto}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Danmerkur]] {{fd|1914|1978}} 8hyzykrjzfcwo210xc50o3zpa6o8i0e 0 117531 1977322 1832336 2026-09-02T09:29:23Z Sailko 5015 1977322 wikitext text/x-wiki [[Mynd:San giovannino dei cavalieri facciata (dopo restauri 2026), stemma dei cavalieri di malta tra angeli reggicorona, 1699, 01.jpg|thumb|right|Skjaldarmerki Mölturiddara]] '''Mölturiddarar''' ([[ítalska]]: ''Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta'' eða „fullvalda regla spítalariddara heilags Jóhannesar af Jerúsalem, Ródos og Möltu“) eru [[kaþólsk trú|kaþólsk]] [[riddararegla]], sú elsta sem enn starfar. Reglan er með höfuðstöðvar í [[Róm]] sem njóta [[úrlendisréttur|úrlendisréttar]]. Yfir 100 lönd viðurkenna regluna sem [[fullveldi|fullvalda]] gagnvart [[alþjóðaréttur|alþjóðarétti]]. Reglan er afsprengi [[Jóhannesarriddarar|Jóhannesarriddara]], bræðrareglu sem var stofnuð af kaupmönnum frá [[Hertogadæmið Amalfi|hertogadæminu Amalfi]] á Ítalíu í [[Jerúsalem]] árið [[1050]] til að reka [[sjúkrahús]] fyrir fátæka og veika [[pílagrímur|pílagríma]]. Eftir að [[krossferðir|krossfarar]] lögðu borgina undir sig árið [[1099]] var bræðralagið gert að riddarareglu. Eftir fall krossfararíkjanna í [[Landið helga|Landinu helga]] hélt reglan áfram starfsemi á eyjunni [[Ródos]] frá [[1310]] til [[1523]] og síðan [[Malta|Möltu]] frá [[1530]] til [[1798]]. Her [[Napoléon Bonaparte|Napoléons]] lagði eyjuna undir sig og síðar náðu [[Bretland|Bretar]] henni á sitt vald. Reglan var leyst upp. Samkvæmt [[Amiens-samningurinn|Amiens-samningnum]] [[1802]] áttu Bretar að hleypa riddurunum aftur til eyjarinnar en höfnuðu því þegar til kom. Leifar reglunnar komu víða við á Ítalíu áður en hún settist endanlega að í Róm 1834 þar sem hún fékk stöðu erlends ríkis 1869. Í dag eru félagar í reglunni um 13.000 talsins, auk 80.000 fastra sjálfboðaliða og 42.000 starfsmanna, þar á meðal lækna og hjúkrunarfólk sem starfar í 120 löndum. Reglan rekur alþjóðlegu [[hjálparstofnun]]ina [[Malteser International]]. == Tenglar == *[https://www.orderofmalta.int www.orderofmalta.int] *[https://www.youtube.com/watch?v=6WQHtkN5mA4 Palazzo Malta] {{commonscat|Sovereign Military Order of Malta|Mölturiddurum}} {{s|1050}} [[Flokkur:Riddarareglur]] [[Flokkur:Krossferðirnar]] [[Flokkur:Saga Ródos]] [[Flokkur:Saga Möltu]] 8xvfy8737059hmcy4599zhhq5hsshle 1977324 1977322 2026-09-02T09:47:11Z Akigka 183 1977324 wikitext text/x-wiki [[Mynd:San giovannino dei cavalieri facciata (dopo restauri 2026), stemma dei cavalieri di malta tra angeli reggicorona, 1699, 01.jpg|thumb|right|Skjaldarmerki Mölturiddara]] '''Mölturiddarar''' ([[ítalska]]: ''Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta'' eða „fullvalda regla spítalariddara heilags Jóhannesar af Jerúsalem, Ródos og Möltu“) eru [[kaþólsk trú|kaþólsk]] [[riddararegla]], sú elsta sem enn starfar. Reglan er með höfuðstöðvar í [[Róm]] sem njóta [[úrlendisréttur|úrlendisréttar]]. Yfir 100 lönd viðurkenna regluna sem [[fullveldi|fullvalda]] gagnvart [[alþjóðaréttur|alþjóðarétti]]. Reglan er afsprengi [[Jóhannesarriddarar|Jóhannesarriddara]], bræðrareglu sem var stofnuð af kaupmönnum frá [[Hertogadæmið Amalfi|hertogadæminu Amalfi]] á Ítalíu í [[Jerúsalem]] árið [[1050]] til að reka [[sjúkrahús]] fyrir fátæka og veika [[pílagrímur|pílagríma]]. Eftir að [[krossferðir|krossfarar]] lögðu borgina undir sig árið [[1099]] var bræðralagið gert að riddarareglu. Eftir fall krossfararíkjanna í [[Landið helga|Landinu helga]] hélt reglan áfram starfsemi á eyjunni [[Ródos]] frá [[1310]] til [[1523]] og síðan [[Malta|Möltu]] frá [[1530]] til [[1798]]. Her [[Napoléon Bonaparte|Napoléons]] lagði eyjuna undir sig og síðar náðu [[Bretland|Bretar]] henni á sitt vald. Reglan var leyst upp. Samkvæmt [[Amiens-samningurinn|Amiens-samningnum]] [[1802]] áttu Bretar að hleypa riddurunum aftur til eyjarinnar en höfnuðu því þegar til kom. Leifar reglunnar komu víða við á Ítalíu áður en hún settist endanlega að í Róm 1834 þar sem hún fékk stöðu erlends ríkis 1869. Í dag eru félagar í reglunni um 13.000 talsins, auk 80.000 fastra sjálfboðaliða og 42.000 starfsmanna, þar á meðal lækna og hjúkrunarfólk sem starfar í 120 löndum. Reglan rekur alþjóðlegu [[hjálparstofnun]]ina [[Malteser International]]. == Tenglar == *[https://www.orderofmalta.int www.orderofmalta.int] {{s|1050}} [[Flokkur:Riddarareglur]] [[Flokkur:Krossferðirnar]] [[Flokkur:Saga Ródos]] [[Flokkur:Saga Möltu]] d1u2gal65sh5er2yl36291c49timli4 1977325 1977324 2026-09-02T09:47:43Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1977325 wikitext text/x-wiki [[Mynd:San giovannino dei cavalieri facciata (dopo restauri 2026), stemma dei cavalieri di malta tra angeli reggicorona, 1699, 01.jpg|thumb|right|Skjaldarmerki Mölturiddara]] '''Mölturiddarar''' ([[ítalska]]: ''Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta'' eða „fullvalda regla spítalariddara heilags Jóhannesar af Jerúsalem, Ródos og Möltu“) eru [[kaþólsk trú|kaþólsk]] [[riddararegla]], sú elsta sem enn starfar. Reglan er með höfuðstöðvar í [[Róm]] sem njóta [[úrlendisréttur|úrlendisréttar]]. Yfir 100 lönd viðurkenna regluna sem [[fullveldi|fullvalda]] gagnvart [[alþjóðaréttur|alþjóðarétti]]. Reglan er afsprengi [[Jóhannesarriddarar|Jóhannesarriddara]], bræðrareglu sem var stofnuð af kaupmönnum frá [[Hertogadæmið Amalfi|hertogadæminu Amalfi]] á Ítalíu í [[Jerúsalem]] árið [[1050]] til að reka [[sjúkrahús]] fyrir fátæka og veika [[pílagrímur|pílagríma]]. Eftir að [[krossferðir|krossfarar]] lögðu borgina undir sig árið [[1099]] var bræðralagið gert að riddarareglu. Eftir fall krossfararíkjanna í [[Landið helga|Landinu helga]] hélt reglan áfram starfsemi á eyjunni [[Ródos]] frá [[1310]] til [[1523]] og síðan [[Malta|Möltu]] frá [[1530]] til [[1798]]. Her [[Napoléon Bonaparte|Napoléons]] lagði eyjuna undir sig og síðar náðu [[Bretland|Bretar]] henni á sitt vald. Reglan var leyst upp. Samkvæmt [[Amiens-samningurinn|Amiens-samningnum]] [[1802]] áttu Bretar að hleypa riddurunum aftur til eyjarinnar en höfnuðu því þegar til kom. Leifar reglunnar komu víða við á Ítalíu áður en hún settist endanlega að í Róm 1834 þar sem hún fékk stöðu erlends ríkis 1869. Í dag eru félagar í reglunni um 13.000 talsins, auk 80.000 fastra sjálfboðaliða og 42.000 starfsmanna, þar á meðal lækna og hjúkrunarfólk sem starfar í 120 löndum. Reglan rekur alþjóðlegu [[hjálparstofnun]]ina [[Malteser International]]. == Tenglar == *[https://www.orderofmalta.int/ Vefur reglunnar] {{s|1050}} [[Flokkur:Riddarareglur]] [[Flokkur:Krossferðirnar]] [[Flokkur:Saga Ródos]] [[Flokkur:Saga Möltu]] c12b1jnz693bnbfwtuuliougprqj311 0 122900 1977259 1660939 2026-09-01T23:33:38Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977259 wikitext text/x-wiki [[Mynd:AzovseaNASA2.jpg|thumb|right|Gervihnattamynd af Asovshafi]] '''Asovshaf''' er innhaf úr [[Svartahaf]]i, milli [[Krímskagi|Krímskaga]] og meginlands [[Úkraína|Úkraínu]] í norðri og [[Rússland]]s í austri. Það tengist Svartahafi um 4 km mjótt sund, [[Kertssund|Kertsjsund]]. Helstu ár sem renna í Asovshaf eru [[Don]] og [[Kúbanfljót]]. Asovshaf er grynnsta haf heims, milli 0,9 og 14 metrar á dýpt. Í hafinu er mikið um [[grænþörungar|grænþörunga]] og auðug [[fiskimið]]. {{höf jarðar}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Svartahaf]] [[Flokkur:Landafræði Úkraínu]] [[Flokkur:Landafræði Rússlands]] jem2idiwvlxw9ev7hcqc97n9r4kgtdl 0 126685 1977246 1844464 2026-09-01T23:16:39Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977246 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 10.]] c57hn4eexq3j3326ymrumgkz045lyi1 0 127232 1977283 1577958 2026-09-02T07:39:01Z MyraMidnight 41218 Aðgreiningartengill 1977283 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill|gröf|gröf}} [[Mynd:Seattle - Hills of Eternity Cemetery 07.jpg|thumb|Ný tekin gröf í kirkjugarði í Seattle, Bandaríkjunum.]] '''Gröf''' er hinsta hvíla [[Dauði|látins]] manns. Er oftast tveggja metra langur, ~80 cm breiður og ~2 metrar djúpur [[skurður]]. Eftir að [[lík]] hefur verið [[jarðsetning|jarðsett]] er gröfin lukt með greftrinum. Í [[kristni|kristnum]] ríkjum eru lík jarðsett í [[líkkista|líkkistu]] og flestar grafir eru innan [[kirkjugarður|kirkjugarða]], þó einnig þekkist sérstakir [[grafreitur|grafreitir]] í [[kirkja|kirkjugólfum]] og [[heimagrafreitur|heimagrafreitir]] eða [[grafhýsi]]. [[Fjöldagröf]] er hvíldarstaður margra, og er oftast ómerkt. Menn sem týnast á hafi úti eru sagðir hafa hlotið ''vota gröf''. Einnig tíðkast sums staðar að taka grafir fyrir [[gæludýr]]. [[Kolagröf|Kolagrafir]], sem ekki eru grafir en svo nefndar, voru fyrrum notaðar til að búa til [[viðarkol]], meðal annars á Íslandi. == Tengt efni == {{wikiorðabók|gröf|gröf}}{{Commonscat|Graves|Gröfum}} * [[Bálfarargröf]] * [[Beinabúr]] * [[Býkúpugröf]] * [[Dys (gröf)|Dys]] * [[Grafhýsi]] * [[Haugur]] * [[Jötundys]] * [[Kumbl]] * [[Steinaskip]] {{Stubbur}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] 0u55ypnkni9z229vfq5c6btw7j3uud6 0 131138 1977177 1977102 2026-09-01T16:57:22Z Berserkur 10188 1977177 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Bhote-Koshi-fljóti]] á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 800 létust og um 3.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. ===September=== * [[1. september]] - Einstaklingar mega [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] luyh4h5ttbu7ueze5vmd4nf2bk5zv26 0 133111 1977316 1916734 2026-09-02T09:00:55Z Fyxi 84003 Fyxi færði [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)]] á [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)]] 1916734 wikitext text/x-wiki [[Mynd:St. John's Collage.jpg|thumbnail|St. John's.]] [[Mynd:Newfoundland map.png|thumbnail|Lega St. John's]] [[Mynd:StJohns Newfoundland MainStreet.jpg|thumbnail|Main street.]] [[Mynd:City of St. John's.jpg|thumbnail|St. John's séð frá Signal Hill.]] [[Mynd:St. John's Newfoundland in winter.JPG|thumbnail|St. John's um vetur.]] '''St. John's''' er stærsta borgin og höfuðstaður kanadíska fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador]]. Borgin liggur á [[Avalonskagi|Avalonskaga]] austarlega á [[Nýfundnaland]]i. Íbúar eru um 109 þúsund en 200 þúsund á stórborgarsvæði St. John's (2016). Borgin er talin elsta enska borg Norður-Ameríku og er einnig sú austasta. Hún byggðist upp sem fiskveiðibær en með dvínandi mikilvægi fiskiðnaðar hefur olíu og gasvinnsla hlotið meiri sess í atvinnulífi. Þar er mikilvæg [[fraktskip]]ahöfn. ==Söguágrip== [[John Cabot]] ([[Giovanni Caboto]]) tók land í St. John´s þann 24. júní árið 1497 sem er Jónsmessa, er á ensku kallast Feast of St. John the Baptist og af því dregur borgin nafnið. Föst búseta á St. John’s-svæðinu varð árið 1528. [[Sir Humphrey Gilbert]] helgaði byggðina [[England]]i. Staðurinn var ákjósanlegur hafnarstaður, fengsæl og óspillt fiskimið skammt undan og hvergi í hinum Nýja heimi var styttra til Evrópu. Staðurinn varð því fljótt tímabundin verstöð evrópskra fiskimanna. Bretar, Frakkar og Hollendingar börðust um yfirráðin en svo fór að lokum um 1620 að Bretar náðu að mestu yfirráðum, þótt Frakkar og Hollendingar hafi gert nokkrar atlögur á bæinn fram á 18. öld.<ref>[http://skog.is/images/stories/ferdir/skogrit2005-2-nfl.pdf Nýfundnaland I]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Skógræktarritið. Skoðað 15. mars, 2016.</ref> Í St. John's var brezk sjóherstöð í [[Bandaríska frelsisstríðið|sjálfstæðisstríði BNA]] og [[stríðinu við Frakka 1812-15]]. Breska nýlendustjórnin réði bænum til 1888, þegar hann fékk borgarréttindi. Það varð að endurbyggja lungann úr bænum eftir mikla eldsvoða á 19. öld, þannig að þar ægir saman ýmsum byggingarstílum. Borgin stækkaði talsvert í [[síðari heimsstyrjöld]]inni, því að bandamenn komu þar upp herstöð. Snemma á áttunda áratugnum var mikilli endurbyggingaráætlun hrundið í framkvæmd. Fiskstofnar hrundu um 1990 og þurfti borgin fjárhagslega aðstoð frá kanadískum stjórnvöldum. <ref>[http://www.icelandonline.is/ferdaheimurisl/kanada_st_johns.htm Kanada - St. John's] Ferðaheimur. Skoðað 15. mars, 2016.</ref> Í byrjun 21. aldar hefur efnahagur vænkast. ==Tilvísun== [[Flokkur:Nýfundnaland]] [[Flokkur:Borgir í Kanada]] [[Flokkur:Nýfundnaland og Labrador]] r4zpo5a6nvcnp8t9vbtrnq5ezpq6z29 0 134401 1977282 1974530 2026-09-02T06:23:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977282 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dronning_Louises_Bro_2012.jpg|thumb|right|Upphækkaðar hjólareinar í Kaupmannahöfn í Danmörku.]] [[Mynd:Bikepath_in_Nordhorn,_Germany.jpg|thumb|right|Blandaður hjóla- og göngustígur í Nordhorn í Þýskalandi.]] [[Mynd:Cyclists_at_Hyde_Park_corner_roundabout_in_London.jpg|thumb|right|Hjólarein með aðskildum umferðarljósum í London.]] '''Hjólaleiðir''' eru [[innviðir]] sem nýtast til [[hjólreiðar|hjólreiða]]. Þetta á við um flesta almenna [[vegur|vegi]], [[göngustígur|göngustíga]] þar sem blönduð umferð hjólandi og gangandi er leyfð og vegi sem eru sérhannaðir fyrir hjólandi umferð eins og [[hjólarein]]ar, sérstaka [[hjólastígur|hjólastíga]], [[hjólagata|hjólagötur]], blandaða stíga og blandaðar götur. Hjólaleiðum tilheyra líka hjólastæði, hjólaviðgerðaaðstaða, sérstök umferðarskilti og umferðarljós fyrir hjólandi, og þar fram eftir götunum. Hönnun og skipulag gatnakerfisins hefur mikil áhrif á það hversu gagnlegt og öruggt er að hjóla. Samtengt net hentugra hjólaleiða gerir notendum kleift að ferðast beinustu leið á milli staða án óþarfa krókaleiða. Langar hjólaleiðir liggja um dreifbýli og [[landsnet hjólaleiða]] eru til í mörgum löndum með númeruðum langleiðum. [[Hjólahraðbraut]]ir eru nýtilkomin tegund hjólaleiða sem ná yfir tugi kílómetra með fáum gatnamótum. ==Tegundir hjólaleiða== Hjólandi umferð er heimil á flestum vegum nema þar sem umferð er bæði mikil og hröð, eins og á [[hraðbraut]]um og í [[veggöng]]um í Evrópu<ref>Sjá t.d. [[Vínarsamningur um umferð á vegum|Vínarsamninginn um umferð á vegum]] og [[Uniform Vehicle Code]] í Bandaríkjunum.</ref>. Hjólandi umferð lýtur þá sömu [[umferðarreglur|umferðarreglum]] og önnur [[ökutæki]]. [[Ökutækjahjólreiðar]], þar sem hjólað er á vegum innan um vélknúin ökutæki, eru algengar þar sem ekki eru aðrir innviðir til hjólreiða. Kostir slíkra hjólreiða eru taldir aukið umferðaröryggi eftir því sem fleiri hjóla (ökumenn læra að gæta sín á hjólandi), greiðari hjólandi umferð og bætt nýting umferðarmannvirkja sem þegar eru fyrir hendi<ref>Forester (1993). ''Effective Cycling''. MIT Press.</ref>. Á móti hefur verið bent á að margt hjólafólk upplifi sig ekki öruggt innan um vélknúna umferð og að hjólreiðar eru mun almennari í löndum þar sem hjólandi umferð er aðskilin frá vélknúinni<ref>Hunt, JD; Abraham, JE (2007). „Influences on Bicycle Use“. ''Transportation'' 34(4): 453–470. doi:10.1007/s11116-006-9109-1.</ref>. Í sumum löndum er öllum heimilt að hjóla á gangstéttum og stígum sem ætlaðir eru gangandi fólki, stundum með þeim fyrirvara að gangandi umferð eigi réttinn. Annars staðar eru hjólreiðar á gangstéttum bannaðar en oft með undantekningu fyrir börn. Á Íslandi var öll umferð reiðhjóla á gangstéttum bönnuð til 1981. Fyrst eftir að hjólreiðar á gangstéttum voru leyfðar á Íslandi fækkaði slysum á hjólreiðafólki nokkuð<ref>{{vefheimild|url=https://www.fjallahjolaklubburinn.is/pistlar-og-greinar/saga-reidhjolsins-a-islandi/v-reidhjolid-i-umferdinni|höfundur=Óskar Dýrmundur Ólafsson|titill=Reiðhjólið á Íslandi í 100 ár|útgefandi=Fjallahjólaklúbburinn|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=16. maí}}</ref>. === Hjólavísir === Hjólavísir er merki sem er málað á akrein á akvegi til að sýna að um er að ræða akrein fyrir blandaða umferð hjólandi og akandi. Í löndum með hægri umferð er vísirinn málaður á hægri helming akreinarinnar til að sýna að hjólreiðamenn eigi að halda sig hægra megin. Hjólavísar eru aðallega notaðir í Bandaríkjunum og Kanada en þá er að finna víða um heim. Hjólavísar eru taldir auka öryggistilfinningu hjólandi vegfarenda. === Hjólagata === [[Mynd:Cykelfartsgata,_Linköping.JPG|thumb|right|Hjólagata í Linköping í Svíþjóð.]] Hjólagata er [[gata]] í þéttbýli þar sem hjólandi umferð hefur forgang fram yfir [[vélknúið ökutæki|vélknúin ökutæki]]. Oftast er um að ræða götur með lágum hámarkshraða (30 eða 20 km götur) og lítilli umferð þar sem gegnumakstur bifreiða er hindraður. Hjólagötur eru merktar með skiltum og stundum lituðu malbiki til að gefa skýr skilaboð um forgang. Slíkar merkingar hafa færst í vöxt í miðborgum á meginlandi Evrópu síðustu ár sem liður í viðleitni til að draga úr vélknúinni umferð, enda umferðarhraði þar oft takmarkaður. === Hjólarein === Hjólarein er sérstök [[akrein]] sem er einungis ætluð hjólandi umferð. Hjólareinar eru aðgreindar frá öðrum akreinum með mismunandi hætti: stundum eru þær hafðar í sömu hæð og [[gangstétt]]ar, stundum eru þær aðgreindar með lágum kantsteinum og stundum einfaldlega með samfelldri eða brotinni málaðri línu. Stundum er breið rönd tekin frá milli hjólareinarinnar og akvegarins til að gera enn meiri aðskilnað en annars staðar er aðskilnaðurinn bara mjó rönd við [[vegöxl]] með hjólamerkingum. Oftast er ætlast til þess að umferð á hjólarein sé í sömu átt og umferðin á veginum við hliðina, nema um sé að ræða gegnstreymisrein sem hleypir hjólandi umferð á móti umferð á [[einstefnugata|einstefnugötu]]. Hver hjólarein er því aðeins fyrir hjólandi umferð í eina átt. Hjólareinar eru algengar í þéttbýli þar sem umferðarhraði er takmarkaður og í dreifbýli þar sem umferð er lítil. === Hjólastígur === Hjólastígur er sérstakur [[stígur]] sem er aðskilinn frá annarri umferð (gangandi og vélknúinni). Stundum er stígnum skipt í tvennt með miðlínu til að aðgreina umferð úr ólíkum áttum. Umfangsmikil net hjólastíga er að finna í löndum þar sem hjólreiðar eru mjög útbreiddar, eins og í Danmörku og Hollandi. Utan þéttbýlis eru hjólastígar stundum hluti af landsneti hjólastíga í viðkomandi landi. Sérstakir hjólastígar eru notaðir þar sem mikill aðskilnaður milli hjólandi og vélknúinnar umferðar er æskilegur vegna mikillar hraðaumferðar eins og á aðalleiðum í dreifbýli í námunda við borgir. Hjólastígar og blandaðir stígar eru stundum lagðir á eða við aflagða vegi eða brautarteina. === Hjólahraðbraut === [[Mynd:Fietssnelweg_F35_at_Go_Planet.jpg|thumb|right|Hjólahraðbraut í [[Enschede]].]] Hugmyndin um hjólahraðbraut kom fyrst fram í Hollandi eftir aldamótin 2000 og á við samfellda langa hjólaleið sem tekur við mikilli umferð og þar sem veruleg fjárfesting er lögð í leiðina með merkingum, umferðarljósum og öðrum innviðum. Á hjólahraðbrautum er gert ráð fyrir hraðfara hjólandi umferð og að hjólandi umferð eigi að jafnaði réttinn. Reynt er að hafa sem fæst [[gatnamót]], krappar beygjur og aðrar hindranir á leiðinni til að auka skilvirkni hennar. Í sumum tilvikum eru gerðar brýr og rampar til að tengja hraðbrautina við aðrar hjólaleiðir án gatnamóta. Hjólahraðbrautir geta annars verið blanda af hjólareinum, hjólastígum og götum með blandaðri umferð. Fyrsta hjólahraðbrautin var lögð milli [[Breda]] og [[Etten-Leur]] í Hollandi, 7 km leið, árið 2004.<ref>{{vefheimild|titill=First cycle "superhighway" revisited|url=http://www.aviewfromthecyclepath.com/2011/11/first-cycle-superhighway-revisited.html|dags=10.11.2011|höfundur=Mark W.|vefsíða=A view from the cycle path|skoðað=30.8.2023}}</ref> Árið 2015 hóf þýska ríkið gerð 100 km hjólahraðbrautar milli [[Duisburg]] og [[Hamm]] í Mið-Þýskalandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.rvr.ruhr/themen/mobilitaet/radschnellwege-ruhr/|titill=Radschnellweg Ruhr RS1|vefsíða=Regionalverband Ruhr|skoðað=30.8.2023}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.dw.com/en/germanys-bicycle-autobahn-pedaling-nowhere/a-19155674|höfundur=Irene Banos Ruiz|titill=Germany's bicycle autobahn|vefsíða=DW|dags=4.1.2016|skoðað=30.8.2023}}</ref> == Merkingar og umferðarljós == Merkingar hjólaleiða eru mjög misjafnar eftir löndum. Algengt er að nota litað malbik og mynd af hjóli til að gefa hjólaleið til kynna. Blá skilti með mynd af hjóli eru líka algeng þar sem ætlast er til að fólk hjóli. Hins vegar eru reglur sem gilda um hjólaleiðir og merkingar mjög ólíkar milli landa. Sum staðar gefur heil eða brotin lína til kynna hvort önnur umferð sé leyfð á leiðinni en annars staðar er öll önnur umferð bönnuð á aðskildum hjólaleiðum nema annað sé sérstaklega tekið fram með skiltum. Merkingar eru lykilþáttur í þróun [[landsnet hjólaleiða|langleiða]] sem oft liggja að stórum hluta um almenna vegi. Vegvísar með númeri leiðarinnar og fjarlægðum til næstu áfangastaða eru þá notaðir til leiðbeiningar. Sérstök [[umferðarljós]] ætluð hjólandi umferð eru notuð við gatnamót þar sem hjólandi umferð er aðskilin frá bæði gangandi og vélknúinni umferð. Í Danmörku hefur [[græn bylgja]] verið notuð til að auka forskot hjólandi umferðar á gatnamótum. ==Aðrir innviðir== === Hjólastæði === [[Mynd:Bicycle_parking_lot.jpg|thumb|right|Hjólastæði á mörgum hæðum í Amsterdam.]] Örugg geymsla fyrir reiðhjól á áfangastað er lykilatriði í þróun hjólaleiða. Hjólagrindur eru algengasta tegund hjólastæða. Sumar grindur hafa þann ókost að erfitt er að læsa stelli hjólsins við grindina og hætta er á að gjarðir bogni. Hjólabogar og aðrar hærri hjólagrindur hafa því rutt sér til rúms síðustu ár. Þar sem slíkir innviðir eru ekki til staðar er algengt að hjólum sé læst við þau [[götugagn|götugögn]] sem fyrir hendi eru, eins og stöðumæla, ljósastaura, grindur og bekki. Sum staðar er slíkt athæfi bannað með lögum. Hjólaskýli, sem verja hjól fyrir veðri og vindum, hjólaskápar, sjálfvirkar hjólageymslur og mönnuð hjólastæðahús eru umfangsmeiri innviðir sem krefjast meiri fjárfestingar og eru algengastir þar sem hjólreiðar eru mjög almennar. [[Reiðhjólaþjófnaður]] er svo mikið vandamál í mörgum löndum að hann stendur þróun hjólreiða fyrir þrifum. Ýmsar aðferðir hafa verið notaðar til að stemma stigu við þjófnaði, eins og til dæmis [[hjólaskráningarkerfi]] og [[staðsetningartæki]]. === Búningsaðstaða === [[Mynd:Snow_in_Helsinki_in_December_2010_-_256.jpg|thumb|right|Vetrarhjólreiðar í Helsinki.]] Vegalengdir og veðurfar gera það oft að verkum að erfitt er að klæðast vinnufötum þegar hjólað er til vinnu. Fyrir fólk sem hjólar langar leiðir til og frá vinnu og/eða fólk sem þarf að klæðast sérstökum vinnufatnaði eða einkennisbúningum er búningsaðstaða með sturtu á áfangastað oft nauðsynleg til að hægt sé að hjóla með góðu móti. === Hjólaleigur === Hjólaleigur eru oft hluti af starfsemi hjólaverkstæða. Sjálfvirkar hjólaleigur þar sem hægt er að leigja hjól í stuttan tíma og skila á öðrum stað hafa vaxið í borgum síðustu ár. Sumar slíkar leigur rukka mánaðargjald eða ársgjald fyrir fólk sem ferðast reglulega til vinnu. === Hjólaverkstæði og viðgerðaaðstaða=== Hjólaverkstæði eru [[verkstæði]] sem fæst við samsetningu, viðgerðir og viðhald reiðhjóla. Reiðhjólavirkjar starfa á hjólaverkstæðum. Sum hjólaverkstæði veita fólki aðstoð og aðstöðu til að gera við hjólin sín sjálft. Stundum eru slík verkstæði eða reiðhjólasamlög mönnuð með sjálfboðaliðum. Aðstaða til smáviðgerða er stundum sett upp á völdum stöðum við hjólaleiðir. Oft eru þetta hjólaviðgerðastandar þar sem hægt er að festa hjólið upp til að gera við sprungna slöngu, pumpa með loftþrýstingsmæli og helstu lyklar. == Hönnun gatnakerfa == Hægt er að hanna gatnakerfi þannig að þau verði hagstæðari hjólreiðafólki með ýmsum hætti. Aðgerðir til að draga úr og hægja á umferð, hindra gegnumakstur og auðvelda blandaða notkun gatna hafa þau áhrif að gera hjólreiðar öruggari og hentugri. Gatnamót sem eru hönnuð til að taka mið af hjólandi umferð auka öryggi umtalsvert því þar er mesta hættan á slysum. [[Hringtorg]] eru sérstaklega hættuleg hjólreiðafólki. Sérstök umferðarmerki og umferðarljós, breiðari ytri akrein, leyfi til að hjóla á forgangsakreinum og gegn umferð í einstefnugötum eru líka aðgerðir sem hefur verið gripið til til að bæta umhverfi hjólandi vegfarenda. Við hönnun yfirborðs vega þarf að taka sérstakt tillit til hjólreiðafólks sem er á mjórri dekkjum en bifreiðar. === Dregið úr umferð === Hægt er að draga úr umferð á leiðum sem hjólandi vegfarendur nýta sér með ýmsum leiðum. Gatnakerfi eru hönnuð þannig að vélknúinni umferð er beint frá þessum leiðum, til dæmis með [[hjáleið (vegur)|hjáleiðum]] og hringvegum umhverfis þéttbýlisstaði. Eins er hægt að draga úr umferð með óbeinum hætti, með því að draga úr getu innviða til að rúma vélknúna umferð. Þetta getur falið í sér fækkun [[akrein]]a, takmörkun á umferð við tilteknar tegundir bifreiða á vegbrúm og gerð [[göngugata|gatna með takmarkaðri umferð]]. Nokkrar borgir hafa skipt miðborgarsvæðum í umferðardilka án möguleika á akstri úr einum dilk í annan til að koma í veg fyrir gegnumakstur og draga úr umferð. Þannig er þýsku borginni [[Göttingen]] til dæmis skipt í fjóra dilka sem ekki er hægt að aka á milli. Þar er helmingur allra ferða farinn á hjóli. Önnur nálgun er að takmarka fjölda [[bílastæði|bílastæða]]. Bæði [[Amsterdam]] og [[Kaupmannahöfn]] hafa notað þessa aðferð í áratugi til að takmarka umferð. Í báðum borgum er hlutur reiðhjóla í heildarumferð milli 30 og 40%. Beinar aðferðir til að draga úr umferð geta falið í sér akstursbönn, [[vegtollur|vegtolla]] og [[gatnamegrun]]. [[Umferðarteppuskattur London]] sem gildir í [[miðborg London]] á háannatíma dró töluvert úr umferð. === Hægt á umferð === [[Mynd:New_Road,_Brighton_-_shared_space.jpg|thumb|right|Samnýtt rými í Brighton á Englandi.]] Venjan er að nota [[hámarkshraði|hámarkshraða]] til að draga úr umferðarhraða. Á síðustu árum hafa [[samnýtt rými]], þar sem allir ferðamátar eiga sama rétt, rutt sér til rúms. Margt bendir til þess að ökumenn fari hægar og gæti sín betur þegar þeir aka um slík rými. Gerð samfelldra og stórra svæða þar sem hámarkshraði er 30 km/klst hefur þau áhrif að draga úr slysum á gangandi og hjólandi vegfarendum. Minni hraði dregur líka úr aðskilnaði milli hverfishluta vegna umferðar og eykur þannig samheldni hverfanna. Í [[Bretland]]i hafa samtökin [[Twenty is Plenty]] barist fyrir því að sjálfgefinn (ómerktur) hámarkshraði í þéttbýli verði 20 mi/klst (um 30 km/klst).<ref>{{vefheimild|url=https://www.20splenty.org/|titill=Welcome|vefsíða=20's Plenty for Us|skoðað=30.8.2023}}</ref> Margir þéttbýlisstaðir í Bretlandi hafa skilgreint sig sem 20 mi/klst svæði með merkingum. === Tvístefna í einstefnugötum === Einstefnugötur geta lengt leið hjólandi vegfarenda og fjölgað gatnamótum sem þeir þurfa að fara um. Vegna þessa hafa sum lönd heimilað tvístefnuhjólreiðar í götum sem annars eru einstefnugötur, ýmist með almennri lagaheimild eða með gagnstreymisreinum, mjóum akreinum sem hleypa hjólandi umferð á móti umferðarstefnu. Þýsk rannsókn bendir til þess að slíkar ráðstafanir dragi úr árekstrum hjólandi við bifreiðar.<ref>[http://www.pgv-hannover.de/Aktuelles/Artikel_Einbahnstrassen_mit_gegengerichtetem_Radverkehr.pdf Verkehrssicherheit in Einbahnstraßen mit gegengerichtetem Radverkehr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514191625/http://www.pgv-hannover.de/Aktuelles/Artikel_Einbahnstrassen_mit_gegengerichtetem_Radverkehr.pdf |date=2009-05-14 }}, Alrutz, D., Angenendt, W., Draeger, W., Gündel, D., Straßenverkehrstechnik, 6/2002</ref> Oft er takmarkað í hvaða einstefnugötum hægt er að hjóla gegn umferð. Í Belgíu er það aðeins heimilt þar sem umferðarhraði er 50 km/klst og gatan er að minnsta kosti 3 metrar á breidd. Sumir hafa hvatt til þess að leggja einstefnugötur niður sem aðferð til að draga úr umferð vegna þess hvað hún gerir hjólandi umferð erfitt fyrir. === Hönnun gatnamóta === [[File:Protected intersections for bicyclists.webm|thumb|right|Varin gatnamót]] Almennt eru [[gatnamót]] sem gera ráð fyrir frjálsu flæði bifreiða með aðreinum og afreinum hættulegar fyrir hjólandi. Hjólreiðasamtök hafa mælt með því að hafa beygjur hvassari, leggja niður aðreinar og breyta [[hringtorg]]um í ljósastýrð gatnamót til að auka öryggi gangandi og hjólandi vegfarenda. [[Varin gatnamót]] eru tegund af gatnamótum þar sem aukarými er tekið milli hjólareinar og akreina við gatnamót til að minnka hættu á árekstri þar sem bílar beygja til hægri, sem er algengasta ástæða slysa við gatnamót.<ref name="Butler">Richard Butler, Jonathan Salter, Dave Stevens, Brian Deegan (July 2019). Greater Manchester’s cycling and walking network: CYCLOPS – Creating Protected Junctions. [http://www.jctconsultancy.co.uk/Symposium/Symposium2018/PapersForDownload/CYCLOPS%20Creating%20Protected%20Junctions%20-%20Richard%20Butler%20Jonathan%20Salter%20Dave%20Stevens%20TFGM.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230830103711/http://www.jctconsultancy.co.uk/Symposium/Symposium2018/PapersForDownload/CYCLOPS%20Creating%20Protected%20Junctions%20-%20Richard%20Butler%20Jonathan%20Salter%20Dave%20Stevens%20TFGM.pdf |date=2023-08-30 }}</ref> Hjólabox (framsett stöðvunarlína) við gatnamót auka sýnileika hjólandi vegfarenda með því að færa þá fram fyrir [[blindsvæði]] fremsta bíls og gefa þeim forskot til að taka af stað á grænu ljósi.<ref name="vegagerdin_honnun">{{cite report|url=https://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/Honnunleidb_hjolr_2019/$file/H%C3%B6nnunarlei%C3%B0beiningar%20fyrir%20hj%C3%B3lrei%C3%B0ar%202019-12-19%20(002).pdf|title=Hönnunarleiðbeiningar fyrir hjólreiðar: Leiðbeiningar sveitarfélaga Höfuðborgarsvæðisins og Vegagerðarinnar|date=19.12.2019|publisher=EFLA Verkfræðistofa|access-date=2023-08-30|archive-date=2023-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507070715/https://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/Honnunleidb_hjolr_2019/$file/H%C3%B6nnunarlei%C3%B0beiningar%20fyrir%20hj%C3%B3lrei%C3%B0ar%202019-12-19%20%28002%29.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|39}} Ljósastýrð gatnamót notast oft við umferðarnema til að sjá hvort ástæða sé til að hleypa umferð úr tiltekinni átt. Vandinn er að sumir þessara nema nema hjólandi umferð illa. [[Græn bylgja]] þar sem mörg umferðarljós eru tengd saman til að tryggja gott flæði gegnum mörg gatnamót í röð hefur líka verið gagnrýnd fyrir að forgangsraða í þágu vélknúinnar umferðar. Í Danmörku hefur græna bylgjan verið notuð á helstu hjólaleiðum til að tryggja betra flæði hjólandi umferðar.<ref>{{vefheimild|url=https://www.centreforpublicimpact.org/case-study/green-waves-bicycles-copenhagen|vefsíða=Center for Public Impact|titill=Green Waves for bicycles in Copenhagen|dags=8.4.2016|skoðað=30.8.2023}}</ref> == Samþætting við almenningssamgöngur == [[Mynd:Urban_Cycling_-1.jpg|thumb|right|Hjól flutt með almenningsvagni í Palo Alto í Kaliforníu.]] Samþætting hjólaleiða við [[almenningssamgöngur]] leikur stórt hlutverk í áætlunum til að auka hlut hjólreiða. Í löndum þar sem hjólreiðar eru almennar er algengt að fólk ferðist með hjóli á næstu lestar- eða strætóstöð og noti síðan almenningssamgöngur til að komast það sem eftir er leiðarinnar. Hjólið er þá ýmist sett í örugga geymslu á stöðinni eða tekið með um borð og notað á áfangastað. Í sumum tilvikum eru sjálfvirkar hjólaleigur staðsettar við lestarstöðvar fyrir fólk sem hjólar það sem eftir er leiðarinnar frá stöðinni til vinnu. Til að þetta sé mögulegt þurfa því að vera öruggar hjólageymslur á eða við stöðvar, heimild til að taka reiðhjól með í lestina eða vagninn og hjólaleigur. Heimild til að taka reiðhjól með í almenningsvagna og lestar er algeng en oft háð skilyrðum. Stundum er aðeins heimilt að geyma reiðhjól í sérmerktum farþegavögnum í lestum. Í sumum tilvikum þarf að greiða fargjald fyrir hjólið. Stundum er heimildin bundin við tíma þegar lítið er að gera og stundum er það háð aðstæðum og ákvörðun vagnstjóra hverju sinni. == Lög og reglur == Mjög misjafnt er milli landa hvort og þá hvernig hjólaleiðir eru skilgreindar í lögum og reglugerðum. Oft gilda ólíkar reglur innanlands milli fylkja og jafnvel sveitarfélaga. Í flestum tilvikum þar sem hjólastígar eða hjólareinar eru skilgreindar á annað borð er notkun vélknúinna ökutækja á þeim bönnuð með öllu. Í sumum tilvikum er gerð undanþága fyrir [[létt bifhjól]]. Í sumum löndum er hjólandi umferð með sama hætti bönnuð á gangstéttum og í göngugötum, þó með undanþágu fyrir börn í mörgum tilvikum. Hjólreiðar á gangbrautum eru stundum á gráu svæði þar sem vafi getur leikið á hvort hjólandi umferð falli undir umferð ökutækja eða gangandi umferð. Í mörgum löndum eru hjólreiðar heimilar á almennum vegum og um þær gilda sömu lög og reglur og aðra umferð. Réttur hjólandi til að nota vegina er til dæmis skilgreindur í [[Vínarsamningur um umferð á vegum|Vínarsamningnum um umferð á vegum]] frá 1968. Oft eru hjólreiðar þó bannaðar á hraðbrautum og í veggöngum. Stundum er ætlast til þess að hjólandi umferð haldi sig nær vegkantinum. Misjaft er eftir löndum hvort hjólreiðar eru bannaðar þar sem til staðar eru hjólareinar eða sérstakir hjólastígar. Í Danmörku, Belgíu og Hollandi er til dæmis skylda að nota hjólareinar við vegi ef þær eru til staðar. Í Frakklandi og Þýskalandi eru ólíkar merkingar notaðar eftir því hvort notkun hjólareina er skylda eða ekki. == Staðlar == Til er mikill fjöldi staðla og leiðbeininga um hönnun, merkingu og flokkun hjólaleiða. Slíkir staðlar eru unnir á ýmsum stigum stjórnsýslunnar og oft í samstarfi við samtök hjólreiðafólks. Dæmi um slíka staðla eru ''Urban Bikeway Design Guide''<ref name="nacto3">{{cite web|url=http://nacto.org/cities-for-cycling/design-guide/|title=Urban Bikeway Design Guide - National Association of City Transportation Officials|publisher=|access-date=2017-10-24|archive-date=2015-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628043413/http://nacto.org/cities-for-cycling/design-guide/|url-status=dead}}</ref> frá samgöngustofum borga í Bandaríkjunum, ''Sustrans Design Manual'' <ref name="sustrans-design-manual">{{cite web|title=Sustrans Design Manual|url=http://www.sustrans.org.uk/sites/default/files/file_content_type/sustrans_handbook_for_cycle-friendly_design_11_04_14.pdf|accessdate=8. júlí 2015|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113659/http://www.sustrans.org.uk/sites/default/files/file_content_type/sustrans_handbook_for_cycle-friendly_design_11_04_14.pdf|url-status=dead}}</ref> frá bresku samtökunum Sustrans, stígaflokkunarkerfi dönsku vegagerðarinnar <ref name="vejdirektoratet">{{cite web |url=http://vejdirektoratet.dk/DA/vejsektor/samarbejde/kommuner/samkom/Documents/stiklassificering.pdf |title=Stiklassificering |access-date=2017-10-24 |archive-date=2020-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926011903/https://www.vejdirektoratet.dk/DA/vejsektor/samarbejde/kommuner/samkom/Documents/stiklassificering.pdf |url-status=dead }}</ref>, gæðastaðall sænska hjólreiðasambandsins fyrir ferðaleiðir <ref>{{Cite web |url=http://www.svenska-cykelsallskapet.se/page_1197975692125.html |title=Kvalitetsklassning – svenska cykelturistleder |access-date=2017-10-24 |archive-date=2017-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727074100/http://www.svenska-cykelsallskapet.se/page_1197975692125.html |url-status=dead }}</ref> og [[EuroVelo]]-vottunarstaðallinn.<ref>{{cite web |url=http://www.eurovelo.org/wp-content/uploads/2011/08/European-Certification-Standard-Short-Manual-English.pdf |title=European Certification Standard |access-date=2017-10-24 |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517095401/http://www.eurovelo.org/wp-content/uploads/2011/08/European-Certification-Standard-Short-Manual-English.pdf |url-status=dead }}</ref> Árið 2019 komu út hönnunarleiðbeiningar fyrir hjólaleiðir frá [[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu]] og [[Vegagerðin]]ni.<ref name="vegagerdin_honnun" /> == Deilur um aðgreiningu == [[Mynd:Cycle_lane_debris.jpg|thumb|right|Ryk hefur safnast fyrir á hjólarein.]] Skiptar skoðanir eru meðal hjólreiðafólks um það hvort aðgreining frá vélknúinni umferð sé æskileg í öllum eða flestum tilvikum<ref>{{vefheimild|url=https://www.vox.com/2014/9/19/6404829/vehicular-cycling-bike-lanes|höfundur=Stromberg, Joseph|ár=2014|mánuður=19. september|titill=Should bikes and cars share the same road — and the same rules?|ritverk=Vox|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=16. maí}}</ref>. Algeng skoðun er að fjárfesting í sérstökum innviðum fyrir hjólandi umferð sé besta leiðin til að auka hlut hjólreiða með vísun í borgir þar sem hjólreiðar eru mjög almennar og sérstakar hjólareinar algengar eins og í Kaupmannahöfn og Amsterdam. Bent er á að slíkir innviðir henti betur hægfara hjólandi vegfarendum, til dæmis börnum og eldra fólki, og að kannanir sýna að flestir upplifi meira öryggi í þannig aðstæðum en innan um vélknúin ökutæki. Þetta viðhorf hefur oft verið gagnrýnt. Bent hefur verið á að ekki sé endilega víst að þótt auknir innviðir hafi aukið hlut hjólreiða í borgum eins og Amsterdam og Kaupmannahöfn þýði það að sama muni gerast annars staðar. Báðar þessar borgir eru tiltölulega flatlendar og vegalengdir stuttar vegna þess hvernig þær eru skipulagðar. Eins er ekki víst að sama hönnunin henti öllum. Hjólaleiðir sem eru hannaðar þannig að 12 ára börn geti farið þar örugg um, geta verið óhentugar fyrir fullorðið hjólafólk á hraðskreiðum hjólum sem þarf að komast hratt milli staða.<ref>Book reviews, The National Cycle Network-guidelines and practical details, M.N. Fargher, Proceedings of the Institute of Civil Engineers, Transport, 117, p. 239, August 1996</ref> Þeim gæti hentað betur að vera úti á veginum innan um bílana, en í mörgum tilvikum (eins og í Hollandi og Danmörku) er slíkt bannað þar sem hjólareinar eru fyrir hendi á annað borð. Gerð aðgreindra hjólainnviða gæti þannig virkað öfugt og dregið úr áhuga margra á því að hjóla. Í mörgum tilvikum hefur reynslan sýnt aukningu hjólreiða þar sem fjárfest hefur verið í aðskildum innviðum fyrir hjólandi umferð, en ekki öllum. Í sumum tilvikum hefur aukningin verið langt undir væntingum, sem bendir til þess að fleira þurfi til að fólk vilji hjóla í stað þess að ganga eða aka milli staða. Hugmyndin um að aðgreining auki öryggi hjólandi vegfarenda hefur líka verið gagnrýnd á þeim forsendum að með því að „fela“ hjólreiðafólkið fyrir ökumönnum, gái þeir síður að sér sem leiðir til aukinnar áhættu þar sem þessir tveir hópar mætast, eins og á gatnamótum. Þar sem hjólreiðar innan um bílaumferð eru algengar læra ökumenn að gæta sín á hjólandi og hætta á slysum minnkar. Eins hefur uppbygging aðgreindra innviða verið gagnrýnd vegna þess að reynslan sýni að þegar kemur að þjónustu eins og hreinsun og viðhaldi vega lenda slíkir innviðir neðarlega í forgangsröðinni.<ref>Two decades of the Redway cycle paths of Milton Keynes, J. Franklin. Traffic Engineering and Control, August 1999.</ref> Þannig eigi til að safnast rusl, aur og snjór á hjólareinar og hjólastíga, sem er seint og illa hreinsaður. Bent hefur verið á að stígarnir eru stundum þannig að snjóruðningstæki og götusóparar eiga erfitt með að athafna sig á þeim. Þá hefur verið bent á að algengt er að atvinnubílstjórar noti hjólareinar sem tímabundin stæði. Allt verður þetta til þess að hjólastígar og hjólareinar nýtast hjólandi vegfarendum illa til að komast leiðar sinnar. Af þessu leiðir sú gagnrýni að uppsetning illa hannaðra stíga sem ekki er haldið við, og sem verða síðan átylla til að banna hjólreiðar á vegum, sé fyrst og fremst í þágu bifreiða og dragi í raun úr nytsemi hjólreiða þótt yfirlýst markmið sé að auka hana. ==Tilvísanir== <references /> [[Flokkur:Hjólreiðar]] fsm9bpd9ko0nfwgg589p72z0uicvxtq 0 135257 1977319 1599415 2026-09-02T09:16:11Z Fyxi 84003 Fyxi færði [[Viktoría (Breska Kólumbía)]] á [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)]] 1599415 wikitext text/x-wiki [[Mynd:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|thumb|Þinghúsið.]] [[Mynd:Hatley Castle front entrance Aug 2006.jpg|thumb|Hatley Castle.]] [[Mynd:Aerial photo of Victoria, BC, on Vancouver Island, Canada.jpg|thumb|Loftmynd.]] '''Viktoría''' er höfuðborg [[Breska Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]] og er staðsett á [[Vancouvereyja|Vancouvereyju]], um 100 kílómetra frá stórborgunum [[Vancouver]] og [[Seattle]]. Íbúafjöldi er rúmlega 80.000 manns. Stórborgarsvæði Victoríu hefur um 344.000 íbúa. Borgin heitir eftir Viktoríu bretadrottingu. Þar er milt, hafrænt loftslag og frýs þar sjaldan. ==Söguágrip== Fyrir árið 1700 voru margir hópar frumbyggja á svæðinu. Spánverjar og Bretar könnuðu landsvæðið þar sem Victoría er á [[18. öld]]. Árið 1858 voru fregnir af gullfundi í Bresku Kólumbíu, fólk streymdi á svæðið og íbúafjöldi stórjókst. Victoría varð borg opinberlega árið 1862 og síðar höfuðstaður Bresku Kólumbíu. ==Áhugaverðir staðir== Þekktar byggingar eru m.a.: Þinghúsið sem er frá 1897 og Empress hótelið sem er frá 1908. Beacon Hill Park er aðalalmenningsgarður borgarinnar. Kínahverfi borgarinnar er það næstelsta í vesturheimi á eftir [[San Francisco]]. Innri höfnin er vinsælt svæði og eru þar margir húsbátar. Ýmis söfn eru í borginni. [[Mynd:Victoria harbour - Victoria, British Columbia - 2014.jpg|thumb|800px|center|Innri höfnin og Empress hótelið.]] ==Heimild== {{commonscat|Victoria, British Columbia}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Victoria, British Columbia|mánuðurskoðað= 18. okt. 2016 |árskoðað= 2016 }} [[Flokkur:Borgir í Bresku Kólumbíu]] sta3v6p7ifhe4s8fipgtl99rdfkho5u 0 137658 1977166 1938351 2026-09-01T15:00:46Z TKSnaevarr 53243 1977166 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Erna Solberg | mynd = Erna Solberg, EPP Congress 2025 Valencia Day 1 (54484743746, cropped).jpg | titill=[[Forsætisráðherra Noregs]] | stjórnartíð_start = [[16. október]] [[2013]] | stjórnartíð_end = [[14. október]] [[2021]] | einvaldur = [[Haraldur 5.]] | forveri = [[Jens Stoltenberg]] | eftirmaður = [[Jonas Gahr Støre]] | myndatexti1 = Solberg árið 2025. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1961|2|24}} | fæðingarstaður = [[Bergen]], [[Noregur|Noregi]] | þjóderni = [[Noregur|Norsk]] | maki = Sindre Finnes | stjórnmálaflokkur = [[Hægriflokkurinn (Noregur)|Hægriflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Háskólinn í Bergen]] }} '''Erna Solberg''' (fædd 24. febrúar 1961) er [[Norska|norskur]] [[stjórnmálamaður]] og fyrrverandi [[forsætisráðherra Noregs]]. Hún gegndi embætti forsætisráðherra frá 2013 til 2021 og var formaður norska [[Hægriflokkurinn (Noregur)|Hægriflokksins]] frá 2004 til 2025. Solberg var endurkjörin árið 2017. Hún hefur setið á norska stórþinginu fyrir [[Hörðaland]] frá árinu 1989. Solberg var héraðs- og sveitastjórnarráðherra Noregs frá 2001 til 2005 í stjórn [[Kjell Magne Bondevik|Kjells Magne Bondevik]]. Í því embætti beitti hún sér sérstaklega fyrir styrkingu á velferðarkerfum norsku fylkjanna, fyrir sameiningu og fækkun sumra sveitarfélaganna, og fyrir samvinnu milli fylkisstjórnanna.<ref name="nbl">{{Vefheimild|url=http://nbl.snl.no/Erna_Solberg|höfundur=Lars Hellberg|titill=Erna Solberg|verk=Norsk biografisk leksikon|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018|tungumál= norska}}</ref> Solberg gerði einnig breytingar á stefnu Noregs í málum hælisleitenda og innflytjenda og lagði grunninn að flýtimeðferðum á hælisumsóknum.<ref name="nbl" /> Solberg fékk það orð á sig að vera mjög ströng í garð hælisleitenda og hlaut því viðurnefnið „Járn-Erna“.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Johannes Morken|mánuður=8. maí|ár=2009 |url=http://www.vl.no/samfunn/article9794.zrm |tungumál= norska |útgefandi=''[[Vårt Land]]'' |mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2010 |safnslóð=https://web.archive.org/web/20090630013226/http://www.vl.no/samfunn/article9794.zrm |titill=Erna Solberg varsler tøffere integrering |safnmánuður=30. júní|safnár=2009 }}</ref> Þó sýna talningar að ríkisstjórn Bondeviks veitti fleiri hælisleitendum dvalarleyfi í Noregi en miðvinstristjórnin sem tók við völdum árið 2005.<ref>{{Vefheimild|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018 |tungumál= norska |url=http://www.bt.no/nyheter/innenriks/faktasjekk/%26laquo%3BDet-%5Bvar%5D-altsaa-flere-asylsoekere-som-kom-til-Norge-under-den-forrige-Bondevik-regjeringen-som-Erna-var-med-i,-enn-det-har-kommet-naa-under-den-roed-groenne-regjeringen.%26raquo%3B-928308.html |útgefandi=''[[Bergens Tidende]]''|mánuður=13. september|ár=2009 |titill=Det (var) altså flere asylsøkere som kom til Norge under den forrige Bondevik-regjeringen som Erna var med i, enn det har kommet nå under den rød-grønne regjeringen |höfundur=Helge O. Svela |safnmánuður=30. júní|safnár=2009 |safnslóð=https://web.archive.org/web/20090630013226/http://www.bt.no/nyheter/innenriks/faktasjekk/%26laquo%3BDet-%5Bvar%5D-altsaa-flere-asylsoekere-som-kom-til-Norge-under-den-forrige-Bondevik-regjeringen-som-Erna-var-med-i%2C-enn-det-har-kommet-naa-under-den-roed-groenne-regjeringen.%26raquo%3B-928308.html}}</ref> Solberg var kjörin formaður Hægriflokksins árið 2004 og varð þingflokksformaður flokksins árið 2005. Síðan hún tók við formennsku hefur hún lagt áherslu á samfélagslega þætti í stjórnmálastefnu Hægriflokksins. Hún þykir einnig hafa lagt áherslu á meira raunsæi í stefnumótun flokksins.<ref name="dalbanen">{{Fréttaheimild|höfundur=Kjetil B. Alstadheim|dagsetning=22. desember 2012|titill=Solberg-og-dal-banen|útgefandi=Dagens Næringsliv|bls=2|tungumál= norska}}</ref> Eftir þingkosningar Noregs árið 2009 jókst stuðningur við Hægriflokkinn og við Solberg sem forsætisráðherraefni verulega í skoðanakönnunum.<ref name="dalbanen" /> Í sveitastjórnarkosningum árið 2011 hlaut Hægriflokkurinn sína bestu kosningu frá árinu 1979. Í aðdraganda þingkosninga ársins 2013 var það yfirlýst markmið Hægriflokksins að stofna til stjórnarsamstarfs Hægriflokksins og annarra hægrihreyfinga með Solberg sem forsætisráðherra.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.tv2.no/nyheter/politisk/slik-vil-de-borgerlige-styre-norge-3958734.html|titill=Slik vil de borgerlige styre Norge|útgefandi=TV 2|mánuður=6. janúar|ár=2013|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018|tungumál= norska|höfundur=Robin Krüger og Kjetil Løset}}</ref> Eftir kosningarnar stofnaði Solberg samsteypustjórn Hægriflokksins og [[Framfaraflokkurinn (Noregur)|Framfaraflokksins]] með þingstuðningi [[Venstre (Noregur)|Venstre]] og [[Kristilegi þjóðarflokkurinn (Noregur)|Kristilega þjóðarflokksins]]. Stjórn Solberg hélt ekki velli í þingkosningum í september 2021.<ref>{{Vefheimild|titill=Vinstriblokkin hafði betur í Noregi|url=https://www.ruv.is/frett/2021/09/13/vinstriblokkin-hafdi-betur-i-noregi|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2021|mánuður=13. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. september|höfundur=Ingvar Þór Björnsson}}</ref> Solberg viðurkenndi ósigur eftir kosningarnar og veik úr embætti fyrir [[Jonas Gahr Støre]] í október sama ár.<ref>{{Vefheimild|titill=Erna Solberg viðurkennir ósigur|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/09/13/erna_solberg_vidurkennir_osigur/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=13. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=14. október}}</ref> Solberg sagði af sér sem formaður Hægriflokksins þann 12. september 2025 eftir slakt gengi flokksins í þingkosningum fyrr í mánuðinum.<ref>{{Vefheimild|titill=Erna Solberg segir af sér sem leiðtogi Hægri flokksins |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-09-12-erna-solberg-segir-af-ser-sem-leidtogi-haegri-flokksins-453378|útgefandi=[[RÚV]]|dags=12. september 2025|skoðað=12. september 2025|höfundur=Oddur Þórðarson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Jens Stoltenberg]]|titill=[[Forsætisráðherra Noregs]]|frá=[[16. október]] [[2013]]|til=[[14. október]] [[2021]]|eftir=[[Jonas Gahr Støre]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Noregs}} {{Stubbur|æviágrip|Stjórnmál}} {{fe|1961|Solberg, Erna}} {{DEFAULTSORT:Solberg, Erna}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Noregs]] 9psqh5cld35452i83stn33wpi3n5b57 0 139039 1977200 1793243 2026-09-01T20:49:31Z TKSnaevarr 53243 1977200 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Txiki Begiristain |mynd=Txiki Begiristain 2016.jpg |fullt nafn=Txiki Begiristain |fæðingardagur={{fæðingardagur og aldur|1964|8|12}} |fæðingarbær=[[Olaberria]] |fæðingarland=[[Spánn]] |hæð= |staða=[[Miðjumaður]] |núverandi lið= |númer= |ár1=1982-1988 |ár2=1988-1995 |ár3=1995-1997 |ár4=1997-1999 |lið1=[[Real Sociedad]] |lið2=[[FC Barcelona|Barcelona]] |lið3=[[Deportivo de La Coruña]] |lið4=[[Urawa Reds]] |leikir (mörk)= |landsliðsár=1988-1994 |landslið=[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |landsliðsleikir (mörk)=22 (6) }} '''Txiki Begiristain''' (fæddur [[12. ágúst]] [[1964]]) er [[Spánn|spænskur]] fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 22 leiki og skoraði 6 mörk með landsliðinu. Hann er fyrrum stjórnarformaður [[Manchester City]]. ==Tölfræði== {|class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|Spánn |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |1988||6||0 |- |1989||2||1 |- |1990||1||0 |- |1991||1||0 |- |1992||3||3 |- |1993||4||1 |- |1994||5||1 |- !Heild||22||6 |} ==Tenglar== *[http://www.national-football-teams.com/player/14794/Txiki_Begiristain.html National Football Teams] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Begiristain, Txiki }} {{fe|1964}} [[Flokkur:Spænskir knattspyrnumenn]] c7jjmwvd3ww5cbab0jfcothhc4wwz9r 0 139638 1977170 1968092 2026-09-01T15:20:09Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1977170 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Narendra Modi | mynd = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg | myndatexti1 = Modi árið 2025. | titill= [[Forsætisráðherra Indlands]] | stjórnartíð_start = [[24. maí]] [[2014]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[Pranab Mukherjee]]<br>[[Ram Nath Kovind]]<br>[[Droupadi Murmu]] | forveri = [[Manmohan Singh]] | fæðingarnafn = Narendra Damodardas Modi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1950|9|17}} | fæðingarstaður = [[Vadnagar]], [[Gújarat]], [[Indland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Bharatiya Janata-flokkurinn]] (BJP) | trúarbrögð = [[Hindúismi]] | maki = Jashodaben (g. 1968; aðskilin) | undirskrift = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg }} '''Narendra Damodardas Modi''' (f. [[17. september]] [[1950]]) er fjórtándi og núverandi forsætisráðherra [[Indland|Indlands]], í embætti síðan í maí 2014. Hann var forsætisráðherra fylkisins [[Gújarat]] frá 2001 til 2014 og situr á indverska þinginu fyrir Varanasi-kjördæmi. Modi er meðlimur í hægrisinnaða [[Bharatiya Janata-flokkurinn|Bharatiya Janata-flokknum]] (BJP) og sjálfboðasamtökunum [[Rashtriya Swayamsevak Sangh]] (RSS). Hann er [[Hindúatrú|hindúskur]] [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinni]]. ==Æviágrip== Modi fæddist í [[Vadnagar]] og hjálpaði föður sínum við tesölu sem drengur. Hann var kynntur fyrir RSS-hópnum þegar hann var átta ára og hóf langt starf fyrir samtökin. Hann flutti að heiman eftir að hafa lokið skólagöngu, að hluta til vegna þess að hann hafði hafnað kvonfangi sem fjölskylda hans valdi honum. Modi ferðaðist um Indland í tvö ár og lagði för sína til margra helgireita. Hann sneri aftur til Gújarat-héraðs og flutti til [[Ahmedabad]] árið 1969 eða 1970. Árið 1971 fékk hann fullt starf hjá RSS. Þegar [[Indira Gandhi]] lýsti yfir neyðarlögum árið 1975 neyddist Modi til að fara í felur. RSS veitti honum stöðu í BJP-flokknum árið 1985 og hann gegndi þar ýmsum ábyrgðarstöðum til ársins 2001, þegar hann varð aðalritari flokksins. Modi var útnefndur forsætisráðherra indverska fylkisins [[Gújarat]] árið 2001 vegna vanheilsu [[Keshubhai Patel]] og óvinsælda eftir að jarðskjálftar höfðu skekið Bhuj. Stuttu síðar var Modi kjörinn á löggjafarþing fylkisins. Stjórn Modi í fylkinu hefur verið bendluð við [[Óeirðirnar í Gújarat 2002|uppþot og óeirðir í Gújarat árið 2002]]<ref>Bobbio, Tommaso (2012). "Making Gujarat Vibrant: Hindutva, development and the rise of subnationalism in India". Third World Quarterly. 33 (4): 657–672.</ref><ref>Nussbaum, Martha Craven. The Clash Within: Democracy, Religious Violence, and India's Future. Harvard University Press. bls. 50–51.</ref><ref>Shani, Orrit (2007). Communalism, Caste and Hindu Nationalism. Cambridge University Press. pp. 168–173.</ref><ref name="Buncombe">{{cite news |title=A rebirth dogged by controversy |first=Andrew|last=Buncombe |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html |work=The Independent |date=19 September 2011 |accessdate=10 October 2012 |location=London}}</ref> þar sem talið er að um 2.000 manns hafi látist í kynþáttadeilum hindúa og múslima.<ref name="teesta">{{cite web|last1=Setalvad|first1=Teesta|title=Talk by Teesta Setalvad at Ramjas college (March 2017)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJDhISTtTk|website=www.youtube.com|publisher=You tube|accessdate=4 July 2017}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|title=Communal Riots in Gujarat: The State at Risk?|journal=Heidelberg Papers in South Asian and Comparative Politics|date=July 2003|page=16|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/4127/1/hpsacp17.pdf|accessdate=5 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=w5SlnZilfMMC&pg=PA28&dq=2000+deaths+gujarat+riots#v=onepage&q=2000%20deaths%20gujarat%20riots&f=false|title=The Ethics of Terrorism: Innovative Approaches from an International Perspective|publisher=Charles C Thomas Publisher|year=2009|page=28|isbn=9780398079956}}</ref> Stjórn Modi var gagnrýnd fyrir viðbrögð hennar við átökunum, en indverskum dómstólum þótti ekki nægt tilefni til þess að sækja Modi til saka.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751|title=India Gujarat Chief Minister Modi cleared in riots case|publisher=BBC|date=10 April 2012|accessdate=17 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/sit-finds-no-proof-against-modi-says-court/article3300175.ece|title=SIT finds no proof against Modi, says court|publisher=The Hindu|date=10 April 2012|accessdate=17 February 2017}}</ref> Stefnumálum hans sem forsætisráðherra fylkisins hefur verið hrósað vegna áherslu þeirra á hagvöxt og uppbyggingu sterkara efnahagskerfis.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|last=Joseph|first=Manu|date=15 February 2012|work=The New York Times|access-date=19 May 2017|issn=0362-4331}}</ref> Einnig var stjórn hans þó gagnrýnd fyrir að takast ekki að bæta heilsufar, fátækt og menntastig íbúanna.<ref>Jaffrelot, Christophe (June 2013). "Gujarat Elections: The Sub-Text of Modi's 'Hattrick'—High Tech Populism and the 'Neo-middle Class'". Studies in Indian Politics. 1 (1): 79–95.</ref> Modi leiddi BJP til sigurs í indversku þingkosningunum árið 2014. Flokkurinn náði hreinum þingmeirihluta, en þetta var í fyrsta skipti sem nokkrum flokki hafði tekist slíkt frá árinu 1984. Modi sjálfur var kjörinn í þingsæti [[Varanasi]]. Síðan Modi tók við embætti hefur ríkisstjórn hans reynt að auka erlendar fjárfestingar í indverska efnahagnum, aukið ríkisútgjöld til innviða landsins en dregið úr útgjöldum til velferðamála. Modi hefur beitt sér fyrir einföldun indverska stjórnsýslukerfisins og fyrir aukinni [[miðstýring]]u ríkisins. Modi hefur á stjórnartíð sinni vikið indverskum stjórnmálum talsvert til hægri. Hann er vinsæll en þó nokkuð umdeildur heima fyrir og erlendis vegna hindúskrar þjóðernishyggju sinnar og hlutverks síns í óeirðunum í Gújarat árið 2002. Modi vann endurkjör með auknum þingmeirihluta árið 2019. Þetta var í fyrsta sinn frá árinu 1971 sem neinum flokki tókst að vinna hreinan þingmeirihluta í tveimur kosningum í röð.<ref>{{Vefheimild|titill=Modi sigurvegari kosninganna á Indlandi|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/modi-sigurvegari-kosninganna-a-indlandi|ár=2019|mánuður=23. maí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. júní|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Modi sór embættiseið eftir stórsigur í indversku þingkosningunum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019190539944|ár=2019|mánuður=30. maí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. júní|höfundur=Andri Eysteinsson}}</ref> Annað kjörtímabil Modi einkenndist meðal annars af mótmælum gegn [[Lög um ríkisborgararétt á Indlandi 2019|nýjum lögum um ríkisborgararétt]] sem stjórn hans setti árið 2019. Lögin veittu fólki úr trúarlegum minnihlutum frá [[Afganistan]], [[Pakistan]] og [[Bangladess]] flýtimeðferð til að öðlast indverskan ríkisborgararétt en skildu múslima frá þessum löndum út undan. Andstæðingar laganna töldu hana brjóta í bága við veraldlega stjórnarskrá Indlands með því að veita sérréttindi eftir trúarbrögðum.<ref>{{Vefheimild|titill=Mótmæli breiðast út á Indlandi|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/motmaeli-breidast-ut-a-indlandi|ár=2019|mánuður=16. desember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=9. mars|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Frá árinu 2020 mótmæltu indverskir bændur jafnframt Modi af hörku vegna umdeildra landbúnaðarlaga sem stjórn hans setti. Bændur fullyrtu að lögin væru til þess fallin að gera risafyrirtækjum kleift að sölsa undir sig indverskan landbúnað. Frá nóvember 2020 mótmæltu þúsundir bænda, einkum frá [[Púnjab]]-fylki, í kringum [[Nýja Delí|Nýju Delí]] og komu sér upp búðum í kringum borgina. Í janúar næsta ár kom til átaka milli lögreglu og mótmælenda sem brutust inn í [[Rauða virkið]] og drógu þar mótmælafána að húni.<ref>{{Vefheimild|titill=Mótmæli bænda urðu að óeirðum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20212065760d|ár=2021|mánuður=26. janúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=19. nóvember|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Einn bóndi lést í þeim átökum og fjöldi lögreglumanna særðist. Í október 2021 létust átta mótmælendur í átökum við lögreglu í [[Uttar Pradesh]]. Langvarandi mótmæli bændanna leiddu til þess að Modi tilkynnti þann 19. nóvember að lögin umdeildu yrðu felld úr gildi.<ref>{{Vefheimild|titill=Umdeild landbúnaðarlög á Indlandi slegin af|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/2021/11/19/umdeild-landbunadarlog-a-indlandi-slegin-af|ár=2021|mánuður=19. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=19. nóvember|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Flokkur Modi vann þriðja sigurinn í röð í þingkosningum Indlands árið 2024 en glataði hreinum þingmeirihluta sínum.<ref>{{Vefheimild|titill=Narendra Modi lýsir yfir sigri á Ind­landi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|url=https://www.visir.is/g/20242580621d/f/skodanir|dags=4. júní 2024|skoðað=13. júní 2024|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Narendra Modi}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Indlands]] | frá = [[24. maí]] [[2014]] | til = | fyrir = [[Manmohan Singh]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Indlands}} {{DEFAULTSORT:Modi, Narendra}} {{f|1950}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Indlands]] h3g22io115buhrakhso8ts9xp3lv7rp 0 140256 1977273 1815855 2026-09-02T01:17:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977273 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | einstaklingur | heiti = Filip Bandžak | mynd = | stærð = | myndatexti = | nafn = Filip Bandžak | fæðing = [[10. september]] 1983 | uppruni = {{CZE}} [[Pardubice]], [[Tékkland]]i | stefna = [[ópera]] | ár = [[1995]] – í dag | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = [http://www.filipbandzak.com/en/ Filip Bandžak] }} '''Filip Bandžak''' (á [[Tékkneska|tékknesku]]: [fɪˈlɪp banˈdʒak]) (fæddur [[10. september]] [[1983]] í [[Pardubice]], í [[Tékkland]]i) er [[Tékkland|tékkneskur]] [[Ópera|óperu]]söngvari og bariton-söngvari. == Ævi == Filip Bandžak fæddist [[10. september]] [[1983]] í [[Pardubice]], í [[Tékkland]]i. Hann hóf feril sinn í Þjóðleikhúsinu í [[Prag]] í Rigoletto eftir [[Giuseppe Verdi]] árið 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.filipbandzak.com/en/|title=The Czech Baritone (official website)|publisher=Filip Bandžak|language=en|accessdate=2017-10-30|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420214238/http://filipbandzak.com/en/|url-status=dead}}</ref> ==Kvikmyndir== *[[:cs:Čertova nevěsta (film, 2011)|Čertova nevěsta (Brúður djöfulsins)]] – [[Soldán]] (as Filip Banžak) (2011) == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}}</div> == Heimild == * {{cite journal| year = 2014| author = F. Sh.| title = «...Как проявить музыкой слово» (How to show the word by music)| url = http://eu-objective.info/online/007/index.html#142| journal = Objective (Журнал Объектив)| publisher = | volume = 2| issue = 7| pages = 142–145| accessdate = 2017-10-30| archive-date = 2016-07-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20160711045921/http://eu-objective.info/online/007/index.html#142|url-status=dead}} ==Tenglar== * {{imdb nafn|5891032}} *{{cite web|url=http://www.statuss.cz/en/style/culture/713-filip-bandak.html|title=Filip Bandžak Singer|publisher=statuss magazine|accessdate=2017-10-30|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711045923/http://www.statuss.cz/en/style/culture/713-filip-bandak.html|archivedate=2016-07-11}} *{{cite web|url=http://old.hc.sk/sfku/z_interpret.php?lg=en&fiid=1382&ffrokid=178|title=Filip Bandžak – baritone|publisher=Music Centre Slovakia|accessdate=2017-10-30|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181403/http://old.hc.sk/sfku/z_interpret.php?lg=en&fiid=1382&ffrokid=178|url-status=dead}} *{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=se7_ziyccOI|title=Cavatina di Figaro – Filip Bandžak|publisher=youtube|accessdate=2017-10-30}} *{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qCNiiSsl_Ws|title=Filip Bandžak sings "That´s life"|publisher=youtube|accessdate=2017-10-30}} *{{cite web|url=http://www.euu-cz.org/en/article-2013-11-04-gala-concert-at-the-rudolfinum-in-prague-to-support-cancer-treatment-for-children.htm|title=Gala concert at the Rudolfinum in Prague to support cancer treatment for children|publisher=European Union of Arts|accessdate=2017-10-30}} *{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wZxoB3I-SLE|title=Filip Bandžak sings "Finch'han dal vino" - W.A. Mozart - Don Giovanni |publisher=youtube|accessdate=2017-10-30}} {{commons|Category:Filip Bandžak}} {{DEFAULTSORT:Bandzak, Filip}} {{f|1983}} [[Flokkur:Tékkneskir söngvarar]] ivmblfbiad5mvhctejv9acbg45k89b9 0 141212 1977280 1967735 2026-09-02T04:39:46Z Ow! That Hurts! 106527 linkar 1977280 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus ponderosa'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42401A2977432 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42401/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42401A2977432.en | access-date = 13 December 2017}}</ref> | image = Pinus ponderosa 15932.JPG | image_width = 230px | image_caption = ''Pinus ponderosa'' subsp. ''ponderosa'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] ''Pinus'' | subgenus = ''Pinus'' <br>section ''Trifoliae'' <br>subsection ''Ponderosa'' | species = '''''P. ponderosa''''' | binomial = ''Pinus ponderosa'' | binomial_authority = [[David Douglas|Douglas]] ex C.Lawson | range_map = Pinus ponderosa subspecies range map 1.png | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Pinus ponderosa'' <div style="background-color:#90ee90; color:black">grænn - ''P. ponderosa'' ssp. ''ponderosa''</div> <div style="background-color:#ee9090; color:black">rauður - ''P. ponderosa'' ssp. ''benthamiana''</div> <div style="background-color:#9090ee; color:black">blár - ''P. ponderosa'' ssp. ''scopulorum''</div> <div style="background-color:#eeee90; color:black">gulur - ''P. ponderosa'' ssp. ''brachyptera''</div> }} '''Gulfura''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinus ponderosa''<ref>[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO "Pinus ponderosa".] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA. Retrieved 31 January 2016; with distribution map</ref><ref name="Moore2008">{{cite book |author1=Moore, Gerry |author2=Kershner, Bruce |author3=Craig Tufts |author4=Daniel Mathews |author5=Gil Nelson |author6=Spellenberg, Richard |author7=Thieret, John W. |author8=Terry Purinton |author9=Block, Andrew |title=National Wildlife Federation Field Guide to Trees of North America |url=https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse |publisher=Sterling |location=New York, New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse/page/89 89] |isbn=1-4027-3875-7}}</ref><ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}</ref>) er mjög stór furutegund með breytilegt búsvæði í vesturhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þetta er útbreiddasta furutegundin í Norður-Ameríku.<ref name="NRVYP">Safford, H.D. 2013. Natural Range of Variation (NRV) for yellow pine and mixed conifer forests in the bioregional assessment area, including the Sierra Nevada, southern Cascades, and Modoc and Inyo National Forests. Unpublished report. USDA Forest Service, Pacific Southwest Region, Vallejo, CA, [https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5434331.pdf]</ref> Hún var fyrst kynnt til nútíma vísinda 1826 í austur [[Washington (fylki)|Washington]] nálægt núverandi staðsetningu [[Spokane, Washington|Spokane]] (en hún er opinbert einkennistré bæjarins). Þá greindi [[David Douglas]] hana sem ''[[Pinus resinosa]]''. Douglas áttaði sig 1829, á að hann væri með nýja furutegund meðal eintaka sinna og gaf henni nafnið ''Pinus ponderosa''<ref>{{cite book|title=The identity of ''Pinus ponderosa'' Douglas ex C. Lawson (Pinaceae)|first=F.|last=Lauria|publisher=Linzer Biologische Beitraege|year=1996}}</ref> vegna þungs viðarins. 1836 var því formlega skráð og lýst af [[Charles Lawson]], skoskum ræktunarmanni.<ref>{{cite book|title=The agriculturist's manual: being a familiar description of agricultural plants cultivated in Europe|author4=C. P. Lawson and Sons|location=Edinburgh U.K.|publisher=William Blackwood and Sons|year=1836}}</ref> Það er formlegt ríkistré [[Montana]].<ref name=montana>{{cite web|url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/portraits/ponderosapine.htm|work=Montana Outdoors|title=Ponderosa Pine|author=Dickson, Tom|publisher=Montana Fish, Wildlife & Parks|accessdate=February 18, 2015|archive-date=apríl 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429025518/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/portraits/ponderosapine.htm|url-status=dead}}</ref> == Lýsing == [[File:PonderosaPinebarkidaho.JPG|thumb|left|upright|''Pinus ponderosa'' í [[Idaho]]]] Gulfura er stórt tré. Börkurinn hjálpar til við að aðgreina þessa tegund frá öðrum tegundum. Fullorðin til öldruð tré eru með gulan til rauðgulan börk í breiðum til mjög breiðum flögum með svörtum sprungum. Yngri tré eru með svarbrúnan börk. Gulfuru undirtegundirnar fimm, þekkjast á einkennandi skær-grænum nálunum (samanber blágrænar á [[Pinus jeffreyi]]). <ref name=RP-264>{{cite web|title=Pinus ponderosa: A Taxonomic Review with Five Subspecies in the United States|first=Robert Z.|last=Callaham|publisher=USDA Forest Service PSW RP-264|date=September 2013|url=http://www.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_rp264/psw_rp264.pdf|format=PDF}}</ref><ref name=RP-265>{{cite web|title=Pinus ponderosa: Geographic Races and Subspecies Based on Morphological Variation|first=Robert Z.|last=Callaham|publisher=USDA Forest Service PSW RP-265|date=September 2013|url=http://www.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_rp265/psw_rp265.pdf|format=PDF}}</ref><ref>{{cite book|isbn=978-0-88192-974-4|title=Conifers of the World|url=https://archive.org/details/conifersofworldc0000ecke|first=James|last=Eckenwalder|publisher=Timber Press|location=Portland, Oregon|year=2009}}</ref> Mönnum ber ekki alveg saman um lyktina af gulfuru, en það er meir eða minna [[terpentína]] (aðallega terpenarnir alpha- og beta-pinenes, og delta-3-carene).<ref>{{cite book|title=Monoterpenes of ponderosa pine in Western United States|first=Richard H.|last=Smith|publisher=USDA Forest Service|id=Tech. Bull. 1532|year=1977}}</ref> Sumir vilja meina að hún hafi enga einkennandi lykt.<ref name=schoenherr>{{cite book|title=A Natural History of California|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof0000alla|first=Allan A.|last=Schoenherr|publisher=University of California Press|year=1995|page=[https://archive.org/details/naturalhistoryof0000alla/page/111 111]}}</ref> === Stærð === ''„The National Register of Big Trees“'' telur gulfuru sem nær 72m hæð og 820sm í ummál.<ref>{{cite web|url=http://www.americanforests.org/resources/bigtrees/register.php?details=3961|publisher=American Forests|work=National Register of Big Trees|title=Pacific ponderosa pine}}</ref> Janúar 2011 var gulfura í [[Rogue River–Siskiyou National Forest]] í Óregon var mæld með laser og reyndist 81.79 m há. mælingin var gerð af Michael Taylor og Mario Vaden, frá [[Oregon]]. Tréð var klifið 13 október 2011, af ''„Ascending The Giants“'' (trjáklifurfyrirtæki í [[Portland, Oregon]]) mælt beint með málbandi; 81.77 m á hæð.<ref>[http://www.conifers.org/pi/Pinus_ponderosa_benthamiana.php Gymnosperm Database – Pinus Ponderosa benthamiana]</ref><ref>{{cite news| url=http://www.mailtribune.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110123/NEWS/101230353/| title=Tallest of the tall| date=January 23, 2011| first=Paul| last=Fattig| newspaper=Mail Tribune| location=Medford, Oregon| accessdate=January 27, 2011| archive-date=september 23, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120923095326/http://www.mailtribune.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20110123%2FNEWS%2F101230353%2F| url-status=dead}}</ref> Þetta gerir gulfuru aðra hæstu furutegundina eftir [[Pinus lambertiana]]. == Vistfræði og útbreiðsla == [[File:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|thumb|upright|Undirtegundin ''P. p, scopulorum'', [[Custer State Park]] í Suður-Dakota]] Gulfura er almennt fjallategund. Hinsvegar, finnst hún á bökkum [[Niobrara]]-ár í [[Nebraska]]. Stakir lundir eru í [[Willamette-dalur|Willamette-dal]] í [[Oregon]] og í [[Okanagan-dalur|Okanagan-dal]] og [[Puget-sund]]i í [[Washington (fylki)|Washingtonfylki]]. Lundir eru í lágum dölum í Bresku-Kólumbíu norður að vatnasvæði Thompson, Fraser og [[Columbia-fljót|Columbia áa]]. Gulfura þekur 80%,<ref>{{cite magazine | url = http://www.southdakotamagazine.com/old-growth-pines | title = The Old Growth Pines | last = Meierhenry | first = Mark | date = March 2008 | magazine = [[South Dakota Magazine]]}}</ref> [[Black Hills]] í [[Suður-Dakota]]. Hún finnst í lágum fjöllum og toppum meðalhárra fjalla í norður, mið og suður, [[Klettafjöll]]um, í [[Fossafjöll]]um, í [[Sierra Nevada (Bandaríkin)|Sierra Nevada]], og í hafrænum svæðum [[Strandfjöll]]. Í [[Arizona]], er hún ríkjandi í [[Mogollon Rim]] og dreifð á [[Mogollon Plateau]] og meðalháum fjallatoppum í [[Arizona]] og [[New Mexico]]. Hún vex ekki í [[Mexíkó]].<ref>{{cite book|title=Pines of Mexico and Central America|url=https://archive.org/details/pinesofmexicocen0000perr|first=JP Jr.|last=Perry|publisher=Timber Press|location=Portland, Oregon|year=1991}}</ref> [[Brunahringrás]] fyrir gulfuru er 5 til 10 ár, þar sem náttúruleg íkviknun hefur skógarelda með litlum skaða.<ref>{{cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=us-starts-massive-forest-thinning-project|title=U.S. Starts Massive Forest-Thinning Project|date=March 22, 2013|journal=Scientific American|author1=Stecker, Tiffany |author2=ClimateWire |accessdate=April 19, 2014}}</ref> Nálar ''Pinus ponderosa'' eru eina þekkta fæða [[lirfa|lirfu]] [[Gelechiidae|gelechiid]] [[fiðrildi]]sins ''Chionodes retiniella''.<ref>{{cite book|title=Western Forest Insects|first1=RL|last1=Furniss|first2=VM|last2=Carolin|publisher=US Department of Agriculture Forest Service|page=177|year=1977|id=Miscellaneous Publication 1339}}</ref> ''[[Grosmannia clavigera]]'' smitast í við ''P. ponderosa'' úr göngum allra tegunda ættkvíslarinnar ''[[Dendroctonus]]'', sem hefur gert mikinn skaða (Bandaríkjunum). == Tilvísanir == {{Reflist|33em}} * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago, Illinois | publisher = A. C. McClurg & Co. | page = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] – [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} (PDF), retrieved November 13, 2011 *{{Cite iucn| author =Conifer Specialist Group|year=1998| url = https://www.iucnredlist.org/species/42401/2977432|title=Pinus ponderosa| access-date =May 12, 2006}} *{{cite book|last1=Conkle|first1=MT|last2=Critchfield|first2=WB|year=1988|chapter=Genetic variation and hybridization of ponderosa pine|pages=27–44|editor1-last=Baumgartner|editor1-first=DM|editor2-last=Lotan|editor2-first=JE|title=Ponderosa pine the species and its management|publisher=Cooperative Extension, Washington State University}} *{{cite journal|last1=Critchfield|first1=WB|year=1984|title=Crossability and relationships of Washoe Pine|journal=Madroño|volume=31|pages=144–170}} *{{cite journal|last1=Critchfield|first1=WB|last2=Allenbaugh|first2=GL|year=1965|title=Washoe pine on the Bald Mountain Range, California|journal=Madroño|volume=18|pages=63–64}} *{{cite book|last1=Farjon|first1=A|edition=2nd|year=2005|title=Pines|url=https://archive.org/details/pinesdrawingsdes0000farj|publisher=Brill|location=Leiden & Boston|isbn=90-04-13916-8}} *{{cite book|last1=Haller|first1=JR|year=1962|title=Variation and hybridization in ponderosa and Jeffrey pines|series=University of California Publications in Botany|volume=34|issue=2|pages=123–166}} *{{cite journal|last1=Haller|first1=JR|year=1965|title=The role of 2-needle fascicles in the adaptation and evolution of ponderosa pine|journal=Brittonia|volume=17|pages=354–382|doi=10.2307/2805029|issue=4|jstor=2805029}} *{{cite journal|last1=Haller|first1=JR|last2=Vivrette|first2=NJ|year=2011|title=Ponderosa pine revisited|url=https://archive.org/details/aliso_2011_29_1/page/53|journal=Aliso|volume=29|issue=1|pages=53–57|doi=10.5642/aliso.20112901.07}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1991|title=Taxonomy, systematics, and phylogeny of ''Pinus'' subsection ''Ponderosae'' Loudon (Pinaceae). Alternative concepts|journal=Linzer Biol. Beitr|volume=23|issue=1|pages=129–202}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1996|title=The identity of ''Pinus ponderosa'' Douglas ex C.Lawson (Pinaceae)|journal=Linzer Biol. Beitr|volume=28|issue=2|pages=999–1052}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1996|title=Typification of ''Pinus benthamiana'' Hartw. (Pinaceae), a taxon deserving renewed botanical examination|journal=Ann. Naturhist. Mus. Wien|volume=98|issue=B Suppl.|pages=427–446}} *{{cite journal|last1=Mirov|first1=NT|year=1929|title=Chemical analysis of the oleoresins as a means of distinguishing Jeffrey pine and western yellow pine|journal=Journal of Forestry|volume=27|pages=176–187}} *{{cite book|last1=Van Haverbeke|first1=DF|year=1986|title=Genetic variation in ponderosa pine: A 15-Year Test of provenances in the Great Plains|url=https://archive.org/details/CAT92273477|publisher=USDA Forest Service|id=Research Paper RM-265}} *{{cite journal|last1=Wagener|first1=WW|year=1960|title=A comment on cold susceptibility of ponderosa and Jeffrey pines|journal=Madroño|volume=15|pages=217–219}} == Ytri tenglar == *[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO USDA Plants Profile for ''Pinus'' ponderosa (ponderosa pine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715232438/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO |date=2017-07-15 }} *[http://www.conifers.org/pi/pin/ponderosa.htm Gymnosperm Database: ''Pinus ponderosa''] *[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=6521 Calflora Database: ''Pinus ponderosa'' (ponderosa pine, western yellow pine)] *[http://herbaria4.herb.berkeley.edu/eflora_display.php?tid=38293 Jepson Manual eFlora (TJM2) treatment of ''Pinus ponderosa'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Pinus+ponderosa UC CalPhotos Gallery − ''Pinus ponderosa''] {{commonscat|Pinus ponderosa}} {{Wikilífverur|Pinus ponderosa}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] myebyg5zrf3rygcrie7ir4dtdf4p0d4 0 141352 1977323 1811829 2026-09-02T09:38:58Z Hhrafn 120257 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977323 wikitext text/x-wiki '''Christopher George Latore Wallace''' (21. maí 1972 – 9. mars 1997, betur þekktur sem '''The Notorious B.I.G.''', '''Biggie Smalls''' eða einfaldlega “Biggie”) var [[Bandaríkin|bandarískur]] rappari frá [[Brooklyn]], [[New York-borg|New York]]. Alinn upp í Bed-stuy partinum af Brooklyn á gullaldartímabili rappsins, Biggie hafði miklar rætur við hiphop menninguna sem einkenndi New York síðan uppúr 1970. Þekktur fyrir djúpa, auðþekkjanlega rödd og texta sem gátu verið fyndnir og upplyftandi en einnig mjög grófir og myrkir og fjölluðu oftar en ekki um hans eigin reynslu af því að alast upp við fátækt og fíkniefnasölu. Hann var líka þekktur fyrir að vera með orðaforða og hæfileika í textasmíði langtumfram kollega sína í rappinu og hefur oft verið kallaður einn af bestu sögumönnum í sögu rappsins. Fyrsta platan hans “Ready to die” er talin ein af bestu plötum sögunar og innsiglaði Biggie sem einn af bestu rappörum allra tíma. Hann lést í [[Los Angeles]] árið [[1997]]. Biggie hafði farið til Los Angeles til að kynna næstu plötuna sína, “Life after death”, nokkrum mánuðum eftir að Tupac var myrtur í [[Las Vegas|las vegas]] í kjölfar East coast/West coast stríðsins svokallaða. Með því að kynna plötuna í Los Angeles vildi Biggie sýna að dramanu væri lokið. Eftir að hafa yfirgefið útgáfupartýið ásamt föruneyti sínu stoppuðu þeir á rauðu ljósi. Það var þá sem annar bíll keyrði við hlið þeirra og skaut inn í bil Biggie. Hann lést samstundis. Morðinginn er enn ófundinn. Biggie var aðeins 24 ára gamall. Hann náði aðeins að gefa út tvær plötur á sinni lífstíð sem eru Ready To Die, 1994 og Life After Death, 1997. Sú fyrirnefnda seldist í 4 milljónum eintaka í Bandaríkjunum en sú síðarnefnda seldist í 5 milljónum eintaka. Hann átti lög eins og Juicy, Hypnotize, Sky's the limit og Big Poppa sem sýndu mýkri hliðina á honum á meðan lög eins og The warning, Kick in the door, Machine gun funk , Suicidal thoughts og unbelievable sýna hann sem frábæran textasmið með tök á rappstíl sem fáir ná að jafna. Árið 2020 varð Biggie sjöundi rapparinn til að verða tekinn inn í Rock'n Roll hall of fame. {{fd|1972|1997}} {{DEFAULTSORT:Notorious B.I.G., The}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] 2lk7jlyzkpjnfsvqor4nd8fruej8hly 0 142786 1977279 1930819 2026-09-02T04:37:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977279 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Gulbjörk |image = Betula alleghaniensis 5349050.jpg |image_caption = Blöð gulbjarkar |image2 = B_alleghaniensis_01.jpg |image2_caption = Börkur |status = G5 <!--|status_system = TNC--> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Birki]] (''Betula'') |subgenus = ''Betulenta'' |species = '''''B. alleghaniensis''''' |binomial = ''Betula alleghaniensis'' |binomial_authority = Britt. |range_map = Betula alleghaniensis range map 1.png |range_map_caption = Útbreiðsla ''Betula alleghaniensis'' |synonyms = *''Betula lutea'' <small>Michx.</small> }} '''Gulbjörk''' ([[fræðiheiti]]: ''Betula alleghaniensis'')<ref name="peters">{{cite book|last1=Peterson|first1=George A. Petrides ; illustrations by George A. Petrides, Roger Tory|title=A field guide to trees and shrubs : northeastern and north-central United States and southeastern and south-central Canada|date=1986|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=0-395-13651-2|edition=2nd}}</ref> er stór og mikilvæg timburtegund af [[birkiætt]], ættuð frá norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður Ameríka]]. Nafnið gulbjörk vísar til litar barkarins.<ref>{{Cite web |url=http://landscaping.about.com/cs/fallfoliagetrees/a/fall_foliage4.htm |title=Geymd eintak |access-date=2018-03-19 |archive-date=2004-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040105225057/http://landscaping.about.com/cs/fallfoliagetrees/a/fall_foliage4.htm |url-status=dead }}</ref> Nafnið ''Betula lutea'' var mikið notað fyrir þessa tegund en hefur verið lýst ógilt. ''Betula alleghaniensis'' er héraðstré [[Quebec]], þar sem hún er kölluð ''merisier'', nafn sem í [[Frakkland]]i er notað yfir [[Prunus avium|fuglakirsuber]]. ==Lýsing== [[Image:Yellow Birch in Thunder Bay Ontario.jpg|left|thumb|Börkur gulbjarkar]] Hún er meðalstór, yfirleitt einstofna tré, um 18 - 24 m há (einstaka sinnum að 30m)<ref name="peters" /><ref name="eflora">{{cite web|title=Taxon Page|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500246|website=www.efloras.org|accessdate=26 July 2016}}</ref> með stofn sem verður um 60 til 90 sm í þvermál.<ref name="peters" /><ref name="dirr">{{cite book|last1=Dirr|first1=Michael A|title=Manual of woody landscape plants.|url=https://archive.org/details/manualofwoodylan0000mich_u7g8|date=1990|publisher=Stipes Publishing Company|location=Champaign, Illinois|isbn=0-87563-344-7|edition=4. ed., rev.}}</ref> Gulbjörk er tiltölulega langlíf tegund sem verður 150 ára gömul og getur orðið að 300 ára gömul í gamalgrónum skógum.<ref name="usda fact" /> Hún fjölgar sér aðallega með fræi. Fullvaxin tré byrja vanalega að mynda fræ 40 ára gömul en geta byrjað jafnvel 20 ára.<ref name="usda fact" /> Mest fræmyndun er á um 70 ára gömlum trjám. Fræár eru á um 1 til 4 ára fresti. Fræin spíra best á mosagrónum lurkum, fúnandi timbri eða sprungum í steinum þar sem þau geta ekki spírað í gegn um lauflagið.<ref name="usda fact" /> Smáplöntur þroskast ekki í fullum skugga svo þær þurfa eitthvað rask til þess að spíra og vaxa. [[Börkur]]inn á fullvöxnum trjám er skínandi gulbrúnn og flagnar í næfrar.<ref name="peters" /><ref name="popa" /> Börkurinn er yfirleitt með svarta bletti og dökkar láréttar loftaugarákir.<ref name="eflora" /> Eftir að tréð nær yfir 30 sm þvermál hættir börkurinn að flagna í næfra á þeim hluta og verður "skeljaður".<ref name="ad">{{cite web|title=Trees of the Adirondacks: Yellow Birch {{!}} Betula alleghaniensis|url=http://www.adirondackvic.org/Trees-of-the-Adirondacks-Yellow-Birch-Betula-alleghaniensis.html|website=www.adirondackvic.org|accessdate=26 July 2016}}</ref> Það er til sjaldgæft form af tegundinni; (f. ''fallax'') sem vex á suðurhluta útbreiðslusvæðisins.<ref name="peters" /> Formið ''fallax'' er með dekkri grábrúnan börk sem flagnar minna en á aðalgerðinni.<ref name="illflowers">{{cite web|title=Yellow Birch (Betula alleghaniensis)|url=http://www.illinoiswildflowers.info/trees/plants/yellow_birch.html|website=www.illinoiswildflowers.info|accessdate=26 July 2016}}</ref> Árssprotarnir ilma lítillega af [[methyl salicylate]], Þó ekki eins mikið og hin skylda [[Betula lenta]], en þær eru einu tegundirnar í Norður-Ameríku sem ilma af því.<ref name="peters" /><ref name="popa">{{cite book|last1=Rhoads|first1=Ann|last2=Block|first2=Timothy|title=The Plants of Pennsylvania|publisher=University of Pennsylvania press|location=Philadelphia Pa|isbn=978-0-8122-4003-0|edition=2}}</ref> Hinsvegar er styrkur lyktarinnar ekki öruggt greiningareinkenni nema með öðrum einkennum.<ref name="peters" /> [[Lauf|Blöð]]in eru stakstæð, egglaga með oddi eða totu í endann eða oft með vægt hjartalaga grunni. Þau eru 5 til 12 sm löng og vanalega helmingur þess að breidd<ref name="dirr" /> með fínlegri tenningu (tvítennt) á jaðri. Þau eru dökkgræn að ofan og ljósari að neðan, æðarnar að neðan eru hærðar.<ref name="dirr" /><ref name="illflowers"/> Á haustin verða blöðin skærgul.<ref name="ad" /><ref name="chars">{{cite web|title=Conservation Plant Characteristics for ScientificName (CommonName) USDA PLANTS|url=http://plants.usda.gov/java/charProfile?symbol=BEAL2|website=plants.usda.gov|accessdate=26 July 2016}}</ref> Blöðin eru á stuttum legg, 0,64 til 1,27 sm löngum. Karlreklarnir eru 5,1 – 10,2 sm langir, purpuragulir, hangandi, 3-6 saman á fyrra árs vexti. Kvenreklarnir eru uppréttir og 1,5 til 3 sm langir og egglaga, þeir koma fram úr stuttum dvergsprotum með blöðunum.<ref name ="illflowers"/> <ref name="sylv">{{cite book|first1=Russell M|last1=Burns|first2=Barbara H.|last2=Honkala|title=Sylvics of North America: Hardwoods.|date=1990|publisher=U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service u.a.|location=Washington|isbn=0160292603|url=https://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/volume_2/betula/alleghaniensis%20.htm|accessdate=14 July 2016|archive-date=14 júní 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614090504/http://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/Volume_2/betula/alleghaniensis%20.htm|url-status=dead}}</ref> ===Afbrigði=== Tvö afbrigði hafa verið viðurkennd *''B. a.'' var ''macrolepis'' *''B. a.'' var ''alleghaniensis'' ==Útbreiðsla== Náttúruleg útbreiðsla hennar er frá [[Nýfundnaland]]i til [[Prince Edward Island]], [[Nova Scotia]], [[New Brunswick]], suður [[Quebec]] og [[Ontario]], og suðausturhorni [[Manitoba]] í [[Kanada]], vestur til [[Minnesota]], og suður í [[Appalasíufjöll]] til norður [[Georgía (fylki BNA)|Georgíufylkis]].<ref name="usda plants">{{cite web|title=Plants Profile for Betula alleghaniensis (yellow birch)|url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=BEAL2|website=plants.usda.gov|accessdate=26 July 2016}}</ref> Þó að útbreiðslan nái svo langt suður sem til Georgíu, er hún algengust í norðurhluta útbreiðslusvæðisins og er aðeins til fjalla í suðurhlutanum.<ref name="dirr" /><ref name="sylv" /> It grows in [[plant zones|USDA zones]] 3-7.<ref name="dirr" /> ''B. alleghaniensis'' kýs helst svala og er oftast á hlíðum mót norðri, mýrum, árbökkum og frjósömum skógum.<ref name="eflora" /><ref name="comtrees"/> Hún þrífst ekki vel á þurrum svæðum eða svæðum með heitum sumrum. Sýrustig ([[pH]]) jarðvegs er frá 4-8.<ref name="chars"/> ==Búsvæði og vistfræði== Gulbjörk er oft með [[skógarþöll]] á svæði sínu vegna svipaðra krafne með búsvæði. Hún vex frá 0 – 500 m yfir sjávarmáli en getur farið upp í 1000 m.<ref name="usda fact" /> Hún er mest í millisvæðinu á milli láglendis-laufskóga og hálendis greni og þallarskóga. Vegna þunns barkar og vangetu til að vaxa af rót, drepst hún auðveldlega af villieldi.<ref name="illflowers"/> ===Blendingar=== *Hún myndar blendinginn ''Betula × purpusii'' með ''[[Betula pumila]]'', í lerkimýrum. Þessir blendingar eru nokkuð algengir<ref name="eflora" /> og runnkenndir að vexti og geta lyktað af methyl salicylate eða verið með ryðhærða árssprota.<ref name="peters" /> Blaðlögunin er milli gerða foreldranna.<ref name="eflora" /> *Hún getur einnig blandast ''[[Betula papyrifera]]'' á norðlægari svæðum þar sem svæði þeirra liggja saman en hún er sjaldan tilkynnt en er líklega algengari en áður var talið en að flestu leyti er blendingurinn millistig foreldranna. ==Nytjar== Gulbjörk er talin mikilvægasta björkin til timburs og er mikilvægt harðviðartré; sem slíkt, er viður ''Betula alleghaniensis'' mikið notaður á gólf, húsgögn, [[Viðarspónn|viðarspæni]], skápa, byssuskefti og tannstöngla.<ref name="usda fact">{{cite web|title=YELLOW BIRCH PLANT GUIDE|url=http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/pg_beal2.pdf|website=USDA plants|accessdate=26 July 2016|archive-date=17 ágúst 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817162856/http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/pg_beal2.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="illflowers"/><ref name="comtrees">{{cite web|title=Common Trees of Pennsylvania|url=http://www.envirothonpa.org/documents/2011_CommonTreesBooklet.pdf|website=Envirothon pa|accessdate=26 July 2016|archive-date=29 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229124815/http://www.envirothonpa.org/documents/2011_CommonTreesBooklet.pdf|url-status=dead}}</ref> Mestallur viður seldur í Norður-Ameríku er af þessari tegund. Viðurinn er tiltölulega sterkur, með þéttum árhringjum, og þungur. Viðurinn er frá því að vera rauðbrúnn til rjómahvítur og getur fengið mikinn gljáa.<ref name="usda fact" /> ==Tilvísanir== {{Reflist|40em}} ==Sjá einnig== *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500246 Flora of North America: Profile and map: ''B. alleghaniensis''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEAL2 NCRS: USDA Plants Profile and map: ''B. alleghaniensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504192748/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEAL2 |date=2013-05-04 }} *[http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/beal2.htm ''Betula alleghaniensis'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828014536/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/beal2.htm |date=2006-08-28 }} *[http://www.plantmaps.com/nrm/betula-alleghaniensis-yellow-birch-native-range-map.php Interactive Distribution Map of ''Betula alleghaniensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308035534/https://www.plantmaps.com/nrm/betula-alleghaniensis-yellow-birch-native-range-map.php |date=2019-03-08 }} {{commons|Betula alleghaniensis}} {{wikilífverur|Betula alleghaniensis}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Birkiætt]] 6eyvtuer2p7js9bfdaerg34uyv8te4v 10 142807 1977236 1938007 2026-09-01T23:10:47Z TKSnaevarr 53243 1977236 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Einvaldar Danmerkur |title = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Einvaldar]] [[Danmörk|Danmerkur]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|120px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = Fornir konungar |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; |group1=Um 916 – 1412|list1= * ([[Hörðaknútur]]) * [[Gormur gamli]] * ''[[Haraldur blátönn]]'' * ''[[Sveinn tjúguskegg]]'' ¹ * [[Haraldur 2. Danakonungur|Haraldur 2.]] * ''[[Knútur ríki]]'' ¹ * [[Hörða-Knútur]] ¹ * ''[[Magnús góði]]'' * [[Sveinn Ástríðarson]] * [[Haraldur hein]] * [[Knútur helgi]] * [[Ólafur hungur]] * [[Eiríkur góði]] * [[Níels Danakonungur|Níels]] * [[Eiríkur eymuni]] * [[Eiríkur lamb]] * [[Sveinn Eiríksson Grathe|Sveinn Grathe]] / [[Knútur Magnússon]] / [[Valdimar mikli Knútsson|Valdimar mikli]] * [[Knútur 6.]] * [[Valdimar sigursæli]] * [[Eiríkur plógpeningur]] * [[Abel Valdimarsson|Abel]] * [[Kristófer 1.]] * [[Eiríkur klipping]] * [[Eiríkur menved]] * [[Kristófer 2.]] * [[Valdimar 3.]] * <small>Konungslaust tímabil</small> * [[Valdimar atterdag]] * ''[[Ólafur 4. Hákonarson|Ólafur 2.]]'' }} |group2 = [[Kalmarsambandið]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1397–1448 |list1= * ''[[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrét 1.]]'' * ''[[Eiríkur af Pommern]]'' ² * ''[[Kristófer af Bæjaralandi]]'' ² }} |group3 = [[Aldinborgarar]] |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1448–1863 |list1= * ''[[Kristján 1.]]'' ² * ''[[Hans Danakonungur|Hans]]'' ² * ''[[Kristján 2.]]'' ² * ''[[Friðrik 1. Danakonungur|Friðrik 1.]]'' * ''[[Kristján 3.]]'' * ''[[Friðrik 2. Danakonungur|Friðrik 2.]]'' * ''[[Kristján 4.]]'' * ''[[Friðrik 3. Danakonungur|Friðrik 3.]]'' * ''[[Kristján 5.]]'' * ''[[Friðrik 4. Danakonungur|Friðrik 4.]]'' * ''[[Kristján 6.]]'' * ''[[Friðrik 5. Danakonungur|Friðrik 5.]]'' * ''[[Kristján 7.]]'' * ''[[Friðrik 6. Danakonungur|Friðrik 6.]]'' * ''[[Kristján 8.]]'' * [[Friðrik 7. Danakonungur|Friðrik 7.]] }} |group4 = [[Lukkuborgarar]] |list4 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; |group1=síðan 1863 |list1= * [[Kristján 9.]] * [[Friðrik 8.]] * [[Kristján 10.]] ³ * [[Friðrik 9.]] * [[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]] * [[Friðrik 10.]] }} |below = * Danskir einvaldar sem voru jafnframt [[Listi yfir Noregskonunga|einvaldar Noregs]] eru ''skáletraðir''. * ¹ Einnig [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|konungur Englands]]. * ² Einnig [[Svíakonungar|einvaldur Svíþjóðar]]. * ³ Einnig [[konungur Íslands]].}}<noinclude>[[Flokkur:Stjórnmálasnið]]</noinclude> 0oeao298yffn78e9tfcyjxktvw426tv 10 143582 1977156 1976759 2026-09-01T14:52:48Z TKSnaevarr 53243 1977156 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Einvaldar Noregs | title = [[Listi yfir Noregskonunga|Einvaldar]] [[Noregur|Noregs]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | groupstyle = line-height:1.1em; | liststyle = background:transparent; | group1 = Ætt Haraldar hárfagra og Hlaðajarlar | list1 = {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =872–1184 | list1 = * [[Haraldur hárfagri]] * [[Eiríkur blóðöx]] * [[Hákon góði]] * [[Haraldur gráfeldur]] * ''[[Haraldur blátönn]]'' & ''[[Hákon Sigurðarson Hlaðajarl]]'' * [[Ólafur Tryggvason]] * ''[[Sveinn tjúguskegg]]'' & ''[[Eiríkur Hákonarson]]'' & ''[[Sveinn Hákonarson]]'' * [[Ólafur digri]] * ''[[Knútur ríki]]'' & ''[[Hákon Eiríksson]]'' & ''[[Sveinn Knútsson]]'' (''[[Ælfgifa]]'') * [[Magnús góði]] * [[Haraldur harðráði]] * [[Magnús Haraldsson (konungur)|Magnús 2.]] * [[Ólafur kyrri]] * [[Hákon Magnússon Þórisfóstri]] * [[Magnús berfættur]] * [[Ólafur Magnússon (konungur)|Ólafur Magnússon]] * [[Eysteinn Magnússon (konungur)|Eysteinn Magnússon]] * [[Sigurður Jórsalafari]] * [[Haraldur gilli]] * [[Magnús blindi]] * [[Sigurður munnur]] * [[Ingi krypplingur]] * [[Eysteinn Haraldsson (konungur)|Eysteinn Haraldsson]] * ([[Magnús Haraldsson (1135)|Magnús Haraldsson]]) * [[Hákon herðabreiður]] * [[Magnús Erlingsson (konungur)|Magnús Erlingsson]] }} | group2 = Ætt Sverris konungs | list2 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1177–1387 | list1 = * [[Sverrir Sigurðsson (konungur)|Sverrir Sigurðsson]] * [[Hákon Sverrisson]] * ([[Guttormur Sigurðsson]]) * [[Ingi Bárðarson]] * [[Hákon gamli]] * ([[Hákon ungi]]) * [[Magnús lagabætir]] * [[Eiríkur Magnússon prestahatari]] * [[Hákon háleggur]] * [[Magnús Eiríksson smek]] * [[Hákon 6. Magnússon]] * [[Ólafur 4. Hákonarson]] }} | group3 = [[Kalmarsambandið]] | list3 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1387–1450 | list1 = * [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]] * [[Eiríkur af Pommern]] * [[Kristófer af Bæjaralandi]] * ''[[Karl Knútsson Bonde]]'' }} | group4 = [[Dansk-norska ríkið|Konungssamband við Danmörku]] | list4 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1450–1814 | list1 = * [[Kristján 1.]] * [[Hans Danakonungur|Hans]] * [[Kristján 2.]] * [[Friðrik 1. Danakonungur|Friðrik 1.]] * Konungslaust tímabil * [[Kristján 3.]] * [[Friðrik 2. Danakonungur|Friðrik 2.]] * [[Kristján 4.]] * [[Friðrik 3. Danakonungur|Friðrik 3.]] * [[Kristján 5.]] * [[Friðrik 4. Danakonungur|Friðrik 4.]] * [[Kristján 6.]] * [[Friðrik 5. Danakonungur|Friðrik 5.]] * [[Kristján 7.]] * [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðrik 6.]] }} | group5 = Noregur sjálfstæður | list5 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1814 | list1 = * [[Kristján 8.|Kristján Friðrik]] }} | group6 = [[Sænsk-norska sambandið|Konungssamband við Svíþjóð]] | list6 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1814–1905 | list1 = * [[Karl 13.|Karl 2.]] * [[Karl 14. Jóhann|Karl 3.]] * [[Óskar 1. Svíakonungur|Óskar 1.]] * [[Karl 15.|Karl 4.]] * [[Óskar 2. Svíakonungur|Óskar 2.]] }} | group7 = Noregur sjálfstæður ([[Lukkuborgarætt]]) | list7 = * {{Navbox|child | groupstyle=font-size:80%; font-weight:normal; | group1 =1905– | list1 = * [[Hákon 7.]] * [[Ólafur 5.]] * [[Haraldur 5.]] * [[Hákon 8.]] }} }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið]] </noinclude> dxkhq8p2vwok34mc98fctlawfaosp4p 0 145112 1977179 1847991 2026-09-01T17:31:04Z MyraMidnight 41218 Færi upplýsingar yfir á líkkista 1977179 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Líkkista]] avac2juyymj9368mjzey6rs8oitkknt 0 147305 1977231 1976060 2026-09-01T23:02:34Z Nipas2 54688 1977231 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 2. deild kvenna 1987 | mynd = | ár = '''1987''' | Meistarar = '''{{Lið Fram}}''' | upp um deild = '''{{Lið Fram}}'''<br/>'''[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|ÍBÍ]]''' | spilaðir leikir = | mörk skoruð = | markahæstur = '''14 mörk (B riðill)'''<br>[[Hrafnhildur Hreinsdóttir]] ({{Lið Fram}})<br>'''4 mörk (A riðill)'''<br>[[Sigrún Skarphéðinsdóttir]] ({{Lið FH}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] - [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] |}} Leikar í '''2. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 6. sinn árið '''1987'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=220| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=260| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] | | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | | 6. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| [[BÍ/Bolungarvík|ÍBÍ]] | [[Ísafjarðarbær]] | [[Torfnesvöllur]] | | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur|Vestmannaeyjavöllur]] | | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1|| ||'''[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|ÍBÍ]]''' ||6||3||1||2||10||6||4||'''9''' |align="center" |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987#Úrslit|Úrslit]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||6||3||1||2||7||4||3||'''9''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] ||6||2||3||1||5||4||1||'''8''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||6||1||1||4||2||10||-8||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Aft!!&nbsp;FH&nbsp;!!ÍBÍ!!ÍBV |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}} ||'''XXX'''||1-0||1-3||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið FH}} ||0-0||'''XXX'''||3-1||0-1 |- |align="left"| [[BÍ/Bolungarvík|ÍBÍ]] ||0-0||1-2||'''XXX'''||4-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||1-1||0-2||0-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |4||FH||[[Sigrún Skarphéðinsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |2||ÍBÍ||[[Harpa Björnsdóttir (1965)|Harpa Björnsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |2||Afturelding||[[Sigrún Másdóttir]]||Bronsskór |- |2|||ÍBÍ||[[Sigríður Lára Gunnlaugsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=220| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=260| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fram}} | [[Reykjavík]] | [[Framvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grundarfjörður}} | [[Grundarfjörður]] | [[Grundarfjarðarvöllur]] | | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið KS}} | [[Siglufjörður]] | [[Siglufjarðarvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Skallagrímur}} | [[Borgarnes]] | [[Skallagrímsvöllur]] | | 5. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]''' ||8||7||0||1||46||6||40||'''21''' |align="center" |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987#Úrslit|Úrslit]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Siglufjörður|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Siglufjarðar|KS]] ||8||4||2||2||25||19||6||'''14''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||8||4||1||3||23||25||-2||'''13''' |- |4|||||[[Ungmennafélagið Grundarfjörður|Grundarfjörður]] ||8||1||2||5||9||31||-22||'''5''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Skallagrímur|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Skallagrímur|Skallagrímur]] ||8||1||1||6||7||29||-22||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Fra!!Gru!!&nbsp;KS&nbsp;!!Sel!!Ska |- |list2 = |align="left"|{{Lið Fram}} ||'''XXX'''||11-0||7-0||6-0||6-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grundarfjörður}} ||0-6||'''XXX'''||1-1||1-3||3-3 |- |align="left"|{{Lið KS}} ||2-0||6-0||'''XXX'''||2-1||7-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||3-8||3-3||7-4||'''XXX'''||5-1 |- |align="left"|{{Lið Skallagrímur}} ||1-2||2-1||3-3||0-2||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |14||Fram||[[Hrafnhildur Hreinsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |12||KS||[[Linda Hrönn Gylfadóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |8||ÍBÍ||[[Jórunn Ósk Frímannsdóttir]]||Bronsskór |- |8||Fram||[[Sesselja Ólafsdóttir]] |- |7||Fram||Frida Schmidt |- |7||Selfoss||[[Þórunn Björnsdóttir]] |- |6||KS||Sigurbjörg Björnsdóttir |- |5||Selfoss ||Ásdís Hrönn Viðarsdóttir |} == Úrslit == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. ágúst 1987<br />??:?? [[GMT]] |lið1= [[BÍ/Bolungarvík|ÍBÍ]] |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið Fram}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Torfnesvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1987&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17449|title=2. deild kvenna 1987 A riðill |work=KSÍ|accessdate=31. október 2018}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17450|title=2. deild kvenna 1987 B riðill |work=KSÍ|accessdate=31. október 2018}} * {{cite web|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17451|title=2. deild kvenna 1987 úrslit|work=KSÍ|accessdate=31. október 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom87.html Iceland - Women's championships 1987] Rsssf (en). * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1987.html|title=Ladies Competitions 1987 - Women's Second Division (2. Deild kvenna)|accessdate=7. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild kvenna]] | fyrir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1986|2. deild kvenna 1986]] | eftir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|2.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1988]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1987|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík|ár=1987}} {{Knattspyrna á Íslandi 1987}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] c2dnaj4c0zdmw6a9c7jjsvddg700nxn 0 147524 1977321 1966556 2026-09-02T09:19:28Z TKSnaevarr 53243 1977321 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jean-Paul Marat | mynd = Jean-Paul Marat portre.jpg | myndatexti = Málverk af Jean-Paul Marat eftir [[Joseph Boze]] (1793). | fæðingardagur = [[24. maí]] [[1743]] | fæðingarstaður = [[Boudry]], [[Neuchâtel (fylki)|Neuchâtel]], [[Prússland]]i (nú [[Sviss]]) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1793|7|13|1743|5|24}} | dauðastaður = [[París]], [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakklandi]] | orsök_dauða = Myrtur | starf = Læknir, blaðamaður, stjórnmálamaður | maki = Simone Evrard | þekkt_fyrir = | foreldrar = Jean Mara og Louise Cabrol | undirskrift = БСЭ1. Автограф. Автографы. 4.svg }} '''Jean-Paul Marat''' (24. maí 1743 – 13. júlí 1793) var franskur læknir, blaðamaður og stjórnmálamaður. Hann var fulltrúi [[Fjallbúar|Fjallbúa]] á franska stjórnlagaþinginu á árum [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. Marat var einn helsti talsmaður valdbeitingar [[Ógnarstjórnin|Ógnarstjórnarinnar]] þar til hann var myrtur árið 1793 af [[Charlotte Corday]]. Morðið leiddi til þess að Marat varð píslarvottur meðal stuðningsmanna byltingarstjórnarinnar, sérstaklega eftir að [[Jacques-Louis David]] málaði frægt málverk af dauða hans. ==Æviágrip== Jean-Paul Marat fæddist til efnalítillar fjölskyldu af [[Sardinía|sardinískum]] ættum í bænum [[Boudry]] í [[Neuchâtel (fylki)|Neuchâtel]].<ref>{{Vefheimild|tungumál= franska|útgefandi= BiblioSanGavino|titill= Le origini sarde di Jean-Paul Marat - Biblioteca Multimediale di San Gavino M.le|url = http://www.bibliotecadisangavino.net/cultura/arrogus-de-storia/le-origini-sarde-di-jean-paul-marat|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=13. nóvember}}</ref> Hann hafði getið sér góðan orðstír sem læknir þegar [[franska byltingin]] braust út árið 1789. Marat rak um hríð eigin læknastofu í [[London]] og gaf þar út nokkrar heimspeki- og stjórnmálaritgerðir, þar á meðal ritgerðina ''Hlekkir ánauðar'' árið 1774. Í þeirri ritgerð setti Marat fram kenningar sínar um launráð aðalsins og frönsku hirðarinnar gagnvart almenningi. Marat sneri heim til Frakklands árið 1777 og vann um hríð í þjónustu [[Karl 10. Frakkakonungur|greifans af Artois]], bróður [[Loðvík 16.|Loðvíks 16. Frakklandskonungs]].<ref name=vikan>{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4454034|titill=Ég er reiði fólksins: Marat og hlutverk hans í frönsku byltingunni|útgefandi=''[[Vikan]]''|ár=1967|mánuður=23. febrúar|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=13. nóvember}}</ref><ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Persónulegt hatur réð valinu|útgefandi=''[[Morgunblaðið]]''|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1761342|ár=1992|mánuður=15. mars|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=13. nóvember}}</ref> Hann sagði upp þessu starfi þremur árum síðar og reyndi að fá útnefningu í [[Franska vísindaakademían|frönsku Vísindaakademíuna]] en hafði ekki erindi sem erfiði. Hann hafði sætt ofsóknum fyrir stjórnmálaskoðanir sínar og varð að felast í saggafullum kjöllurum og öðrum óheilsuvænum vistaverum. Þetta leiddi til þess að hann veiktist af húðsjúkdómi sem átti eftir að hrjá hann alla ævi. Til þess að draga úr áhrifum sjúkdómsins tamdi Marat sér að sitja oft löngum stundum í baði á meðan hann skrifaði og las.<ref name=vikan/> Marat hóf fulla þátttöku í stjórnmálum eftir að franska byltingin braust út. Hann gaf út blaðið ''Lýðvininn'' ([[franska]]: ''L'Ami du peuple'') og breiddi með því út málstað öreiganna í borgum Frakklands. Róttæk skrif Marats áttu drjúgan þátt í að vekja stéttarmeðvitund hjá frönskum verkamönnum.<ref name=vikan/> Viðhorf Marats voru of róttæk til að þóknast [[Gírondínar|Gírondínum]], sem stýrðu Frakklandi, og Marat var jafnvel rekinn í stutta útlegð til Englands vegna gagnrýni sinnar gegn [[Jacques Necker]], fyrrum fjármálaráðherra Loðvíks 16. konungs. Marat sneri aftur eftir aðeins þrjá mánuði og gekk á franska stjórnlagaþingið, þar sem hann talaði fyrir hækkun á tekjuskatti, starfsþjálfun verkamanna og styttingu þjónustutíma manna á herskyldualdri.<ref name=mbl/> Þegar Loðvík 16. og [[María Antonetta]] reyndu að flýja Frakkland í júní árið 1791 var Marat meðal þeirra róttæklinga sem kölluðu á eftir því að konungurinn yrði settur af og [[lýðveldi]] stofnað í Frakklandi. Marat og aðrir róttæklingar úr röðum [[Jakobínar|Jakobína]] fengu sínu framgengt þann 20. september 1792 en þá varð [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakkland lýðveldi]], Loðvík var sviptur krúnunni og síðan tekinn af lífi fyrir föðurlandssvik. Jakobínar ruddu hinum hófsamari Gírondínum úr byltingarstjórninni og hófu ofbeldisfulla [[Ógnarstjórnin|Ógnarstjórn]].<ref>{{Tímarit.is|2506577|Byltingarforinginn var myrtur í baði|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=7. september 1985|blaðsíða=54–55}}</ref> Um hálfum mánuði eftir fall Gírondínanna bankaði ung kona að nafni [[Charlotte Corday]] upp á hjá Marat. Hún hlaut áheyrn hjá honum á meðan hann sat í baði sínu og tjáði honum að hún hefði undir höndum lista af Gírondínum sem hyggðu á gagnbyltingu gegn Jakobínastjórninni. Á meðan Marat virti fyrir sér listann dró Corday upp hníf og stakk hann til bana.<ref>{{Tímarit.is|3616931|Morðið á Marat|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=23. maí 1965|blaðsíða=399–401; 414}}</ref> Corday taldi Marat bera ábyrgð á ofstækisfullum aðferðum Jakobína og hélt að með því að drepa hann myndi hún koma í veg fyrir frekara ofbeldi. [[Jacques-Louis David]] fangaði síðustu augnablik Marats á frægu málverki sem hann málaði stuttu síðar. Á málverkinu situr Marat dauðvona í baðkarinu með stungusár á bringunni og pappírsörk og fjaðurpenna við höndina. Málverkið stuðlaði að því að Marat varð píslarvottur fyrir málstað Jakobínanna og ekkert lát varð á ofríki þeirra eftir dauða hans. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Marat, Jean-Paul}} {{fd|1743|1793}} [[Flokkur:Franskir blaðamenn]] [[Flokkur:Franskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Franskir læknar]] [[Flokkur:Jakobínar]] lfhccpvr97cqdaotx5lahaapse7u1sh 0 147550 1977215 1908649 2026-09-01T21:45:10Z Nipas2 54688 1977215 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1998 | mynd = | ár = '''1998''' | Meistarar = '''{{Lið Grindavík}}''' | upp um deild = '''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 78 | mörk skoruð = 323 (4.14 m/leik) | markahæstur = '''16 mörk'''<br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]] ({{Lið ÍBA}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 17. sinn árið '''1998'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Arnar Ægisson]] | 6. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fylkir}} | [[Reykjavík]] | [[Fylkisvöllur]] | [[Kjartan Stefánsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | [[Pálmi Hafþór Ingólfsson]] | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Víkingur Ó.}} | [[Ólafsvík]] | [[Ólafsvíkurvöllur]] | | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]''' ||8||6||1||1||28||10||18||'''19''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||8||4||2||2||17||11||6||'''14''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] ||8||3||3||2||20||15||5||'''12''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||8||1||2||5||12||21||-9||'''5''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||8||1||2||5||14||34||-20||'''5''' |- |<nowiki>-</nowiki>||style="background:#{{Fótboltalitur|Víkingur Ó.|1}}"| ||[[Víkingur Ólafsvík|Víkingur Ó.]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gri!!Gró!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||6-2||1-0||2-2||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||0-4||'''XXX'''||3-3||0-4||5-1 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||1-1||5-1||'''XXX'''||3-2||4-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grótta}} ||2-1||8-0||4-3||'''XXX'''||4-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||3-0||3-3||1-1||0-2||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |7||{{Lið Fylkir}}||[[Sigrún Bjarnadóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||{{Lið Grindavík}}||[[Rósa Ragnarsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið FH}}||[[Ásta Edda Stefánsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |- |4||{{Lið Selfoss}}||[[Elísa Björk Jónsdóttir]] |- |4||{{Lið Grótta}}||[[Ragnheiður Víkingsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=140| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=260| Þjálfari !width=220| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] | [[Stefán Örn Bang Pétursson]] | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | [[Jónas Leifur Sigursteinsson]] | 8. sæti, [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997#Stigatafla|Mizunodeild]] |- |style="text-align: left;"| [[Leiftur Ólafsfirði|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||12||9||2||1||36||10||26||'''29''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||12||4||4||4||19||21||-2||'''16''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Leiftur Ólafsfirði|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||12||3||5||4||18||20||-2||'''14''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||2||1||9||15||37||-22||'''7''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!ÍBA!!L/D!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||2-2||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-1||'''XXX'''||1-2||6-2 |- |align="left"|[[Leiftur Ólafsfirði|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||1-1||0-2||'''XXX'''||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||1-7||4-3||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!ÍBA!!L/D!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||3-1||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||5-0||'''XXX'''||0-0||4-0 |- |align="left"|[[Leiftur Ólafsfirði|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||2-2||1-3||'''XXX'''||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-3||1-3||1-2||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |8||{{Lið ÍBA}}||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||{{Lið Leiftur}}||[[Rakel Friðriksdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið ÍBA}}||[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Rósa María Sigbjörnsdóttir]] |- |4||{{Lið Leiftur}}||[[Þórunn Selma Bjarnadóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Einarína Einarsdóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Harpa Mjöll Hermannsdóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Þóra Pétursdóttir (leikmaður)|Þóra Pétursdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=100| Lið !width=200| Bær !width=120| Leikvangur !width=240| Þjálfari !width=160| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | [[Dragoslav Stojanović]] | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Leiknir F.}} | [[Fáskrúðsfjörður]] | [[Fjarðabyggðarhöllin]] | [[Bergþór Ólafsson]] | 3. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1|| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]''' ||12||9||2||1||41||14||27||'''29''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||12||8||1||3||47||11||36||'''27''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||12||3||1||8||13||36||-23||'''10''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiknir F.|1}}"| |||[[Ungmennafélagið Leiknir Fáskrúðsfirði|Leiknir F.]] ||12||2||0||10||10||50||-40||'''6''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur'' </small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KVA!!Lei |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||9-0||3-0||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||0-3||'''XXX'''||1-1||2-1 |- |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||4-3||3-0||'''XXX'''||11-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||1-6||2-1||0-4||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KVA!!Lei |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||9-0||2-2||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||2-1||'''XXX'''||0-1||5-0 |- |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||2-1||4-2||'''XXX'''||4-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||0-1||4-0||0-1||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |13||{{Lið Einherji}}||[[Helga Kristjana Geirsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |13||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Hjálmdís Zoéga]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |12||{{Lið Einherji}}||[[Linda Björk Stefánsdóttir]]||Bronsskór |- |6||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Þóra Jóna Árbjörnsdóttir]] |- |6||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Sonja Gísladóttir]] |- |6||{{Lið Einherji}}||[[Kolbrún Sveinsdóttir]] |- |5||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Guðrún Rúnarsdóttir]] |- |5||{{Lið Einherji}}||[[Eydís Ósk Hafþórsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=270|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||3||2||1||0||6||3||3||'''7''' |align="center" |'''[[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|Upp um deild]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||3||2||0||1||13||6||7||'''6''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||3||1||1||1||5||4||1||'''4''' |- |4|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||3||0||0||3||4||15||-11||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> === Töfluyfirlit === {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Gri!!ÍBA!!KVA |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||—||3-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||1-1||'''XXX'''||3-1||— |- |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||2-1||—||'''XXX'''||10-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||—||1-2||—||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. september 1998<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBA}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33320207.jpg Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ásdis Petra Oddsdóttir]] |leikvangur= [[Akureyrarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. september 1998<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið ÍBA}} |skýrsla= [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=197001 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Hildur Sævarsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Hildur Sævarsdóttir]]<br /><ref>[https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=6509 Leikmaður Ragnhildur Ágústsdóttir] KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] |mörk2= <br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]] |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |8||{{Lið ÍBA}}||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |3||{{Lið ÍBA}}||[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;"||Bronsskór |2||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]]||Bronsskór |- |1||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Þóra Jóna Árbjörnsdóttir]] |- |1||{{Lið FH}}||[[Ásta Edda Stefánsdóttir]] |} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1998&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 16. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1998.html|title=Ladies Competitions 1998 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=16. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1. deild kvenna 1997]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1999]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1998|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 99|ár=1998}} {{Knattspyrna á Íslandi 1998}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] sjfzarpxusxk1rmzp9bc0b18gknlzez 1977218 1977215 2026-09-01T21:48:19Z Nipas2 54688 Wrongt links for Leiftur 1977218 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1998 | mynd = | ár = '''1998''' | Meistarar = '''{{Lið Grindavík}}''' | upp um deild = '''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 78 | mörk skoruð = 323 (4.14 m/leik) | markahæstur = '''16 mörk'''<br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]] ({{Lið ÍBA}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 17. sinn árið '''1998'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Arnar Ægisson]] | 6. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fylkir}} | [[Reykjavík]] | [[Fylkisvöllur]] | [[Kjartan Stefánsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | [[Pálmi Hafþór Ingólfsson]] | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Víkingur Ó.}} | [[Ólafsvík]] | [[Ólafsvíkurvöllur]] | | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]''' ||8||6||1||1||28||10||18||'''19''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||8||4||2||2||17||11||6||'''14''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] ||8||3||3||2||20||15||5||'''12''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||8||1||2||5||12||21||-9||'''5''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||8||1||2||5||14||34||-20||'''5''' |- |<nowiki>-</nowiki>||style="background:#{{Fótboltalitur|Víkingur Ó.|1}}"| ||[[Víkingur Ólafsvík|Víkingur Ó.]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gri!!Gró!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||6-2||1-0||2-2||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||0-4||'''XXX'''||3-3||0-4||5-1 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||1-1||5-1||'''XXX'''||3-2||4-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grótta}} ||2-1||8-0||4-3||'''XXX'''||4-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||3-0||3-3||1-1||0-2||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |7||{{Lið Fylkir}}||[[Sigrún Bjarnadóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||{{Lið Grindavík}}||[[Rósa Ragnarsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið FH}}||[[Ásta Edda Stefánsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |- |4||{{Lið Selfoss}}||[[Elísa Björk Jónsdóttir]] |- |4||{{Lið Grótta}}||[[Ragnheiður Víkingsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=140| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=260| Þjálfari !width=220| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] | [[Stefán Örn Bang Pétursson]] | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | [[Jónas Leifur Sigursteinsson]] | 8. sæti, [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997#Stigatafla|Mizunodeild]] |- |style="text-align: left;"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||12||9||2||1||36||10||26||'''29''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||12||4||4||4||19||21||-2||'''16''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||12||3||5||4||18||20||-2||'''14''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||2||1||9||15||37||-22||'''7''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!ÍBA!!L/D!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||2-2||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-1||'''XXX'''||1-2||6-2 |- |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||1-1||0-2||'''XXX'''||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||1-7||4-3||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!ÍBA!!L/D!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||3-1||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||5-0||'''XXX'''||0-0||4-0 |- |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||2-2||1-3||'''XXX'''||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-3||1-3||1-2||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |8||{{Lið ÍBA}}||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||{{Lið Leiftur}}||[[Rakel Friðriksdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið ÍBA}}||[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Rósa María Sigbjörnsdóttir]] |- |4||{{Lið Leiftur}}||[[Þórunn Selma Bjarnadóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Einarína Einarsdóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Harpa Mjöll Hermannsdóttir]] |- |4||{{Lið ÍBA}}||[[Þóra Pétursdóttir (leikmaður)|Þóra Pétursdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=100| Lið !width=200| Bær !width=120| Leikvangur !width=240| Þjálfari !width=160| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | [[Dragoslav Stojanović]] | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Leiknir F.}} | [[Fáskrúðsfjörður]] | [[Fjarðabyggðarhöllin]] | [[Bergþór Ólafsson]] | 3. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1|| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]''' ||12||9||2||1||41||14||27||'''29''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||12||8||1||3||47||11||36||'''27''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||12||3||1||8||13||36||-23||'''10''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiknir F.|1}}"| |||[[Ungmennafélagið Leiknir Fáskrúðsfirði|Leiknir F.]] ||12||2||0||10||10||50||-40||'''6''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur'' </small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KVA!!Lei |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||9-0||3-0||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||0-3||'''XXX'''||1-1||2-1 |- |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||4-3||3-0||'''XXX'''||11-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||1-6||2-1||0-4||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KVA!!Lei |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||9-0||2-2||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||2-1||'''XXX'''||0-1||5-0 |- |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||2-1||4-2||'''XXX'''||4-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||0-1||4-0||0-1||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |13||{{Lið Einherji}}||[[Helga Kristjana Geirsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |13||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Hjálmdís Zoéga]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |12||{{Lið Einherji}}||[[Linda Björk Stefánsdóttir]]||Bronsskór |- |6||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Þóra Jóna Árbjörnsdóttir]] |- |6||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Sonja Gísladóttir]] |- |6||{{Lið Einherji}}||[[Kolbrún Sveinsdóttir]] |- |5||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Guðrún Rúnarsdóttir]] |- |5||{{Lið Einherji}}||[[Eydís Ósk Hafþórsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=270|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||3||2||1||0||6||3||3||'''7''' |align="center" |'''[[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|Upp um deild]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||3||2||0||1||13||6||7||'''6''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||3||1||1||1||5||4||1||'''4''' |- |4|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||3||0||0||3||4||15||-11||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> === Töfluyfirlit === {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Gri!!ÍBA!!KVA |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||—||3-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||1-1||'''XXX'''||3-1||— |- |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||2-1||—||'''XXX'''||10-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||—||1-2||—||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. september 1998<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBA}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33320207.jpg Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ásdis Petra Oddsdóttir]] |leikvangur= [[Akureyrarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. september 1998<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið ÍBA}} |skýrsla= [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=197001 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Hildur Sævarsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Hildur Sævarsdóttir]]<br /><ref>[https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=6509 Leikmaður Ragnhildur Ágústsdóttir] KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] |mörk2= <br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]] |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |8||{{Lið ÍBA}}||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |3||{{Lið ÍBA}}||[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;"||Bronsskór |2||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]]||Bronsskór |- |1||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Þóra Jóna Árbjörnsdóttir]] |- |1||{{Lið FH}}||[[Ásta Edda Stefánsdóttir]] |} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1998&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 16. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1998.html|title=Ladies Competitions 1998 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=16. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1. deild kvenna 1997]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1999]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1998|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 99|ár=1998}} {{Knattspyrna á Íslandi 1998}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] h9w7yaw4qp0chzbdoduggovt5xrevnk 0 147600 1977174 1976497 2026-09-01T16:24:55Z Nipas2 54688 1977174 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1999 | mynd = | ár = '''1999''' | Meistarar = '''{{Lið Þór/KA}}''' | upp um deild = '''{{Lið Þór/KA}}'''<br />'''{{Lið FH}}''' | spilaðir leikir = 104 | mörk skoruð = 465 (4.47 m/leik) | markahæstur = '''20 mörk'''<br>[[Lóa Björg Gestsdóttir]] ({{Lið Þór/KA}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 18. sinn árið '''1999'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |style="text-align: left;"|[[Arnar Ægisson]]<br/>[[Jónas Guðmundsson (þjálfari)|Jónas Guðmundsson]] | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fylkir}} | [[Reykjavík]] | [[Fylkisvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kjartan Stefánsson]] | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] |style="text-align: left;"| | 1. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|[[Brynja Guðjónsdóttir]] | 7. sæti, [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Meistaradeild]] |- |style="text-align: left;"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Sandgerði]],<br/>[[Keflavík]], [[Garði]] | [[Sandgerðisvöllur]]<br/>[[Sparisjóðsvöllurinn]]<br/>[[Nesfisk-völlurinn]] |style="text-align: left;"|[[Pétur Rúðrik Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Sverrir Geir Ingibjartsson]] | 4. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||||'''[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]]''' ||15||13||1||1||65||16||49||'''40''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||15||11||1||3||61||17||44||'''34''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] ||15||8||1||6||44||29||15||'''25''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||15||4||2||9||32||42||-10||'''14''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||15||4||1||10||15||59||-44||'''13''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||15||1||2||12||15||69||-54||'''5''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gró!!Hau!!RKV!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||6-0||3-0||5-0||4-1||8-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||1-4||'''XXX'''||0-3||4-1||2-2||0-1 |- |align="left"|{{Lið Grótta}} ||2-4||2-2||'''XXX'''||10-0||0-3||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||3-3||5-3||0-5||'''XXX'''||0-3||1-3 |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||4-1||5-1||4-0||5-1||'''XXX'''||7-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||0-3||1-2||1-0||1-1||2-6||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fyl!!Gró!!Hau!!RKV!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||0-2||—||2-3||9-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||1-4||'''XXX'''||—||9-0||1-2||— |- |align="left"|{{Lið Grótta}} ||—||6-3||'''XXX'''||—||—||6-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-5||—||2-5||'''XXX'''||—||— |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||—||—||5-0||6-0||'''XXX'''||— |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||—||0-3||—||2-1||1-9||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |17||{{Lið Grótta}}||[[Hjördís Guðmundsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |17||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]]||[[Heiða Sólveig Haraldsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |17||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]]||[[Lóa Björg Gestsdóttir]]||Bronsskór |- |12||{{Lið Fylkir}}||[[Anna Björg Björnsdóttir]] |- |11||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]]||[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]] |- |10||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Hörður Heiðar Guðbjörnsson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Ólafsfjörður]] |style="text-align: left;"|[[Ólafsfjarðarvöllur]] | | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] |style="text-align: left;"|[[Sauðárkróksvöllur]] | | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þór/KA}} | [[Akureyri]] | [[Þórsvöllur]]<br/>[[Akureyrarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Jónas Leifur Sigursteinsson]] | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]]''' ||12||11||1||0||68||8||60||'''34''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||6||0||6||23||39||-16||'''18''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||12||3||1||8||21||47||-26||'''10''' |- |4|| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||12||2||2||8||16||34||-18||'''8''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!Lei!!Tin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-2||0-1||1-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||0-0||'''XXX'''||3-4||1-8 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||3-2||4-2||'''XXX'''||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||2-2||1-0||5-0||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!Lei!!Tin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||3-0||2-3||0-7 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||5-2||'''XXX'''||6-1||0-10 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||0-3||3-2||'''XXX'''||0-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||5-0||10-0||5-2||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |16||{{Lið Þór/KA}}||[[Þorbjörg Jóhannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |6||{{Lið Þór/KA}}||[[Hulda Frímannsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið Tindastóll}}||[[Sólborg Björg Hermundsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið Þór/KA}}||[[Kolbrún Sveinsdóttir]] |- |4||{{Lið Leiftur}}||[[Sunna Björk Bragadóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Seyðisfjarðarvöllur]]<br/>[[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 1. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''{{Lið Sindri}}''' ||12||6||3||3||18||11||7||'''21''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||12||6||2||4||27||18||9||'''20''' |- |3||||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||12||3||4||5||17||19||-2||'''13''' |- |4|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||12||3||3||6||15||29||-14||'''12''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||1-3||3-1||4-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||2-1||'''XXX'''||0-0||0-1 |- |align="left"|KVA ||3-2||1-1||'''XXX'''||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||0-0||1-1||3-0||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||5-1||4-3||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||1-1||'''XXX'''||6-0||0-4 |- |align="left"|KVA ||2-4||2-1||'''XXX'''||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||2-0||2-1||4-0||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |7||{{Lið Einherji}}||[[Linda Björk Stefánsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |5||{{Lið Einherji}}||[[Þórunn Sigríður Sigurðardóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið Sindri}}||[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]]||Bronsskór |- |4||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]]||[[Helga Jóna Jónasdóttir]] |- |4||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]]||[[Hjálmdís Zoéga]] |- |4||{{Lið Sindri}}||[[Guðný Guðleif Einarsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=250|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]]''' ||3||1||2||0||6||5||1||'''5''' |align="center" |'''Upp um deild''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||3||1||1||1||6||7||-1||'''4''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||1||1||1||4||5||-1||'''4''' |- |4||||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||3||1||0||2||6||5||1||'''3''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> === Töfluyfirlit === {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!RKV!!Sin!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||—||—||3-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"| [[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||1-3||'''XXX'''||4-0||— |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||3-0||—||'''XXX'''||— |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||—||2-1||1-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. september 1999<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33467505.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Margrét Kristín Pétursdóttir]] |mörk2= <br>[[Arna Katrín Steinsen]] |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. september 1999<br />17:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/12830589.pdf#navpanes=1&view=FitH Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bryndís Sighvatsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Hlín Pétursdóttir]]<br />[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |mörk2= <br>[[Bára Karlsdóttir]] |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1999&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 20. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1999.html|title=Ladies Competitions 1999 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=20. nóvember 2018}} * {{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom99.html|title=Iceland (Women) 1999|accessdate=20. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1. deild kvenna 1998]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2000]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> {{Knattspyrna á Íslandi 1999}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] fq75i2ubwwucdq4yo1rj9p9vedue443 0 147841 1977173 1976625 2026-09-01T16:06:12Z Nipas2 54688 Completed 1977173 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2000 | mynd = | ár = '''2000''' | Meistarar = '''{{Lið Grindavík}}''' | upp um deild = '''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 299 (5.34 m/leik) | markahæstur = '''17 mörk'''<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] ({{Lið Sindri}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 19. sinn árið '''2000'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=250| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] | [[Ísafjarðarbær]] | [[Torfnesvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pálmi Hafþór Ingólfsson]]. [[Steinar Harðarson]] (aðs) | 7. sæti [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni|Aukakeppni 1. d.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grótta}} | [[Seltjarnarnes]] | [[Valhúsavöllur]] |style="text-align: left;"| | 3. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|[[Brynja Guðjónsdóttir]] | 6. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Sandgerði]],<br/>[[Keflavík]], [[Garði]] | [[Keflavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Pétur Rúðrik Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] |style="text-align: left;"|Antoine van Kasteren | 4. sæti A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þróttur_R.}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] |style="text-align: left;"|Stefán Ólafur Aðalsteinsson | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]]''' ||10||9||0||1||41||19||22||'''27''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||10||7||2||1||42||14||28||'''23''' |- |3|| ||[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||10||6||1||3||39||16||23||'''19''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||10||3||0||7||12||42||-30||'''9''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]/[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||10||2||0||8||11||30||-19||'''6''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBÍ|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||10||1||1||8||12||36||-24||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|A riðill!!A/F!!BÍ!!Gri!!Hau!!RKV!!Sel!!Þró |- |list2 = |-style="background:#F0F0F0;" |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}}/{{Lið Fjölnir}} ||'''XXX'''||1-0||1-4||0-1||0-4||2-0||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttabandalag Ísafjarðar|BÍ]] ||3-1||'''XXX'''||1-5||2-3||0-4||—||1-7 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||5-0||3-3||'''XXX'''||6-0||2-2||—||3-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||1-3||2-0||1-10||'''XXX'''||0-4||—||1-8 |- |align="left"|[[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||7-2||6-0||1-2||6-1||'''XXX'''||—||2-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||—||—||—||—||—||'''XXX'''||0-8 |- |align="left"|{{Lið Þróttur_R.}} ||2-1||4-2||1-2||3-2||5-3||—||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === ''Staðan fyrir 3. september 2000''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2000 A riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188966&banner-tab=overview|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=1. september 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=340|Nafn !width=120|Félag !width=90|Mörk !width=30|Víti !width=90|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' | '''[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Lilja Íris Gunnarsdóttir - RKV 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=4996|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | [[Reynir Sandgerði|R]][[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|K]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | 15 | | 9 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' | '''[[Anna Björg Björnsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Anna Björg Björnsdóttir - Þróttur R. 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=13220|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Þróttur_R.}} | 14 | | 12 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' | [[Hjördís Guðmundsdóttir]]<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Hjördís Guðmundsdóttir - Þróttur R. 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=9101|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Þróttur_R.}} | 10 | | 8 |- | '''4''' | '''[[Bára Karlsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Bára Karlsdóttir - Grindavík 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=10561|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Grindavík}} | 9 | | 12 |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Þórarinn Almar Gestsson]] (að), [[Ásgeir Örn Jóhannsson]] (að) | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kristmar Geir Björnsson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"| | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastoll|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]''' ||4||3||0||1||13||5||8||'''9''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Hvöt|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||4||1||0||3||5||13||-8||'''3''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 1!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||1-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||5-1||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!Hvö!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||2-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === ''Staðan fyrir 3. september 2000''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2000 B riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188967&banner-tab=overviewhttps://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188965&banner-tab=overview|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=1. september 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=340|Nafn !width=120|Félag !width=90|Mörk !width=30|Víti !width=90|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' | '''[[Guðrún Eyþórsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Guðrún Eyþórsdóttir - Sindri 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=13865|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Tindastóll}} | 5 | | 6 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' | '''[[Birna Eiríksdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Birna Eiríksdóttir - Tindastóll 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=76665|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Tindastóll}} | 3 | | 6 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' | [[Sigríður Inga Viggósdóttir]]<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Sigríður Inga Viggósdóttir - Tindastóll 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=6616|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Tindastóll}} | 3 | | 6 |- | '''4''' | '''[[Kristín Björg Jakobsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Kristín Björg Jakobsdóttir - Hvöt 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=18963|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | [[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | 2 | | 4 |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=100| Bær !width=200| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"| | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Árni Ólason]] | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Eskifjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"|[[Sævar Þór Gylfason]], Nihad Hasecic | 3. s. í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||8||5||3||0||35||15||20||'''18''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||8||2||4||2||23||18||5||'''10''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||8||1||1||6||12||37||-25||'''4''' |- |<nowiki>-</nowiki>|| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] || || || || || || || || | align="center" | '''Dró sig úr keppni''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|C riðill 1!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||1-6||2-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||3-1||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||3-3||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="1" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!H/H!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] ||'''XXX'''||2-2||1-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||2-3||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-1||2-1||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === ''Staðan fyrir 3. september 2000''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2000 C riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188967&banner-tab=overview|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=1. september 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=340|Nafn !width=120|Félag !width=90|Mörk !width=30|Víti !width=90|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' | '''[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Jóna Benny Kristjánsdóttir - Sindri 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=76665|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Sindri}} | 17 | | 10 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' | '''[[Guðný Guðleif Einarsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Guðný Guðleif Einarsdóttir - Sindri 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=4652|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | {{Lið Sindri}} | 13 | | 10 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' | '''[[Tinna Sigurðardóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Tinna Sigurðardóttir - Huginn/Höttur 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=21083|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | [[Íþróttafélagið Huginn|Huginn]]/[[Höttur]] | 5 | | 7 |- | '''4''' | [[Guðrún Rúnarsdóttir]]<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Guðrún Rúnarsdóttir - KVA 2000|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=11393|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate==1. september 2026}}</ref> | [[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | 4 | | 5 |} == Úrslitakeppnin == === Aukakeppni === 1. umferð, ''26. ágúst 2000''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=653862&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Védís Harpa Ármannsdóttir|V.H. Ármannsdóttir]] {{mark|50}}<nowiki></nowiki>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|89}} |leikvangur= [[Sauðárkróksvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Rúnar Steingrímsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2000<br />20:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=8102 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|41}} |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= [[Ingólfur Hafsteinn Hjaltason]] |}} 2. umferð , 1. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676216&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|15}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|37}}<br>[[Hrefna Guðrún Harðardóttir|H.G. Harðardóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Björk Einarsdóttir|H.G. B. Björk Einarsdóttir]] {{mark|59}} |mörk2= <br>[[Elsa Sigrún Elísdóttir|E.S. Elísdóttir]] {{mark|25}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Helgason |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Tindastóll}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=604041&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sara Ómarsdóttir|S. Ómarsdóttir]] {{mark|26}}<nowiki></nowiki>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|33}}<br>[[Ólöf Helga Pálsdóttir|Ó.H. Pálsdóttir]] {{mark|53}}<nowiki></nowiki><br>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|55}}<br>[[Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir|Ó.G. Viðarsdóttir]] {{mark|59}}<br><nowiki></nowiki>[[Linda Björk Solheim|L.B. Solheim]] {{mark|55}} |mörk2= |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Guðmundur Ævar Guðmundsson]] |}} 3. umferð, 3. september 2000. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=584255&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bára Karlsdóttir|B. Karlsdóttir]] {{mark|8}}<nowiki></nowiki>[[Erna Lind Rögnvaldsdóttir|E.L. Rögnvaldsdóttir]] {{mark|30}} |mörk2= <br>[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir|S.J. Haraldsdóttir]] {{mark|17}}<nowiki></nowiki>[[Anna Björg Björnsdóttir|A.B. Björnsdóttir]] {{mark|49}} |leikvangur= [[Bessastaðavöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Gunnar Sverrir Gunnarsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 2000<br />18:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 4 – 5 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676185&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|7}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|18}}<br>[[Guðrún Eyþórsdóttir|G. Eyþórsdóttir]] {{mark|22}}<nowiki></nowiki><br>[[Sigríður Johanna Viggósdóttir|S.J. Viggósdóttir]] {{mark|54}} |mörk2= <br>[[Anita Sóley Þórisdóttir|A.S. Þórisdóttir]] {{mark|38}}<nowiki></nowiki>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|53}}<br>[[Guðný Guðleif Einarsdóttir|G.G. Einarsdóttir]] {{mark|66}}<nowiki></nowiki><br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|71}}<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir|J.B. Kristjánsdóttir]] {{mark|85}} |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Ársæll Óskar Steinmóðsson]] |}} === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||3||2||1||0||10||2||8||'''7''' |align="center" |'''[[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|Upp um deild]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]''' ||3||2||1||0||8||3||5||'''7''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000#Aukakeppni 1. deild|Aukakeppni 1. d.]]''' |- |3||||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||1||0||2||6||10||-4||'''3''' |- |4||||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||3||0||0||3||4||13||-9||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Aukakeppni 1. deild == ''15. og 16. september 2000''.<ref>{{cite web|title=Aukakeppni 1. deild kvenna 2000|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33343|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=21. september 2018}}</ref> {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. september 2000<br />17:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Þór/KA}} |úrslit= 6 – 1 |lið2= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=356361 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Soffía Viðarsdóttir|G.S. Viðarsdóttir]] {{mark|21}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Soffía Viðarsdóttir|G.S. Viðarsdóttir]] {{mark|30}}<br>[[Ágústa Jóna Heiðdal|Á.J. Heiðdal]] {{mark|34}}<nowiki></nowiki><br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir|Þ. Jóhannsdóttir]] {{mark|47}}<br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir|Þ. Jóhannsdóttir]] {{mark|82}}<nowiki></nowiki><br>[[Greta Huld Mellado|G.H. Mellado]] {{mark|84}} |mörk2= <br>[[Ragnheiður Pálsdóttir|R. Pálsdóttir]] {{mark|75}} |leikvangur= [[Þórsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Kristján Tryggvi Sigurðsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. september 2000<br />12:00 [[GMT]] |lið1= [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] |úrslit= 3 – 6 |lið2= {{Lið Þór/KA}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=356362 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Edda Júlía Helgadóttir|E.J. Helgadóttir]] {{mark|24}}<nowiki></nowiki>[[Íris Björk Eysteinsdóttir|Í.B. Eysteinsdóttir]] {{mark|30}}<nowiki></nowiki><br>[[Védís Harpa Ármannsdóttir|V.H. Ármannsdóttir]] {{mark|62}} |mörk2= <br>[[Þorbjörg Jóhannsdóttir|Þ. Jóhannsdóttir]] {{mark|8}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Soffía Viðarsdóttir|G.S. Viðarsdóttir]] {{mark|23}}<br>[[Guðrún Soffía Viðarsdóttir|G.S. Viðarsdóttir]] {{mark|28}}<nowiki></nowiki><br>[[Dýrleif Yngvadóttir|D.Y. Yngvadóttir]] {{mark|52}}<br>[[Guðrún Soffía Viðarsdóttir|G.S. Viðarsdóttir]] {{mark|82}}<nowiki></nowiki><br>[[Hulda Frímannsdóttir|H. Frímannsdóttir]] {{mark|85}} |leikvangur= [[Þórsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Róbert Óttarsson]] |}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1. deild kvenna 1999]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2001|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2001]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33225|title=1. deild kvenna 2000 A riðill|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188965&banner-tab=overview|title=1. deild kvenna 2000 B riðill|work=KSÍ|accessdate=1. september 2026}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188967&banner-tab=overview|title=1. deild kvenna 2000 C riðill|work=KSÍ|accessdate=1. september 2026}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188964&banner-tab=matches-and-results&toggle=results|title=1. deild kvenna 2000 Úrslit|work=KSÍ|accessdate=1. september 2026}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33343|title=1. deild kvenna 2000 - Aukakeppni kvenna|work=KSÍ|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2000.html|title=Ladies Competitions 2000 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=4. desember 2018}} * {{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom00.html|title=Iceland (Women) 2000|accessdate=4. desember 2018}} {{Knattspyrna á Íslandi 2000}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 28ktu7yaftrmue4l1mjtyqvawm5dvt7 0 151578 1977340 1965081 2026-09-02T11:24:44Z TKSnaevarr 53243 1977340 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Mette Frederiksen | mynd = Mette Frederiksen by Christian Ursilva (2026).jpg | myndatexti1 = Frederiksen árið 2026. | titill= [[Forsætisráðherra Danmerkur]] | stjórnartíð_start = 27. júní 2019 | stjórnartíð_end = | einvaldur = [[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]]<br>[[Friðrik 10.]] | forveri = [[Lars Løkke Rasmussen]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1977|11|19}} | fæðingarstaður = [[Álaborg]], [[Danmörk]]u | háskóli = [[Álaborgarháskóli]] (BA)<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]] (MA) | þjóðerni = [[Danmörk|Dönsk]] | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] | maki = Erik Harr (g. 2003; skilin 2014)<br>Bo Tengberg ​(g. 2020)​ | börn = 2 }} '''Mette Frederiksen''' (f. 19. nóvember 1977) er danskur stjórnmálamaður, núverandi [[forsætisráðherra Danmerkur]] og formaður danska [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokksins]]. Hún hefur hefur setið á [[Þjóðþing Danmerkur|danska þjóðþinginu]] frá árinu 2001<ref name=Folketing>{{Vefheimild|url=http://www.ft.dk/Folketinget/Medlemmer/findMedlem/~/media/biographies/pdfDocuments/SMEFR_en%20pdf.ashx |titill=Æviágrip á vef Þjóðþingsins |útgefandi=[[Folketinget]]|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=danska}}</ref> og var vinnumálaráðherra í ríkisstjórn [[Helle Thorning-Schmidt]] frá 2011 til 2014 og dómsmálaráðherra frá 2014 til 2015. Hún tók við af Thorning-Schmidt sem leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins þann 28. júní árið 2015.<ref name=Politiken>{{Vefheimild|url=http://politiken.dk/indland/politik/folketingsvalg2015/ECE2726224/portraet-mette-frederiksen-skal-finde-sin-egen-vej/|titill=Portræt: Mette Frederiksen skal finde sin egen vej| útgefandi=''[[Politiken]]''|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=danska}}</ref> Frederiksen er önnur konan sem gegnir embætti forsætisráðherra Danmerkur og auk þess yngsti forsætisráðherra í sögu landsins.<ref name=vísir2019/> == Æviágrip == Frederiksen fæddist í [[Álaborg]]. Faðir hennar var [[leturfræði]]ngur en móðir hennar kennari.<ref name=Folketing/> Hún gekk í gagnfræðiskólann í Aalborghus og lagði stund á stjórnendanám og félagsvísindi við [[Álaborgarháskóli|Álaborgarháskóla]].<ref name=Folketing/> Eftir að hún útskrifaðist árið 2000 vann hún sem ráðgjafi fyrir ungmenni hjá [[Danska alþýðusambandið|danska alþýðusambandinu]].<ref name=Folketing/> Frederiksen var kjörin á danska þjóðþingið fyrir Kaupmannahafnarkjördæmi í þingkosningum í nóvember árið 2001.<ref name=Folketing/> Eftir kosningar árið 2005 var hún útnefnd talsmaður Jafnaðarmannaflokksins fyrir félagsmálefni.<ref name=Folketing/> Eftir kosningarnar varð hún einnig varaformaður þingflokks Jafnaðarmanna.<ref name=Folketing/> Í maí árið 2010 komst það í hámæli að Frederiksen og aðrir leiðtogar Jafnaðarmanna hefðu skráð börn sín til náms í [[Einkaskóli|einkaskólum]].<ref name=Education>{{Vefheimild|höfundur=Simon Andersen|url=https://www.bt.dk/politik/alle-boern-skal-i-folkeskolen...-bare-ikke-mit-barn|titill=Alle børn skal i folkeskolen... bare ikke mit barn!|útgefandi=''B.T. Nyheder''|mánuður=5. maí|ár=2010|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=danska}}</ref> Frederiksen og flokksfélagar hennar voru sökuð um hræsni þar sem flokkurinn hafði lengi talað fyrir mikilvægi ríkisrekinna menntastofnana.<ref name=Education/> Árið 2005 hafði Frederiksen gagnrýnt foreldra sem sendu börnin sín í einkaskóla.<ref name=Education/> Frederiksen svaraði gagnrýnendum með því móti að viðhorf hennar til einkaskóla hefði mildast með árunum og að það hefði verið meiri hræsni hjá henni að setja eigin stjórnmálaframa í efra sæti en hag dóttur sinnar.<ref>{{Vefheimild|url=http://politiken.dk/politik/article965267.ece|titill=Mette Frederiksen: Min datter kommer først|útgefandi=''Politiken''|mánuður=6. maí|ár=2010|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=danska|safnslóð=https://web.archive.org/web/20100509174927/http://politiken.dk/politik/article965267.ece|safnmánuður=9. maí|safnár=2010}}</ref> Eftir að Frederiksen varð formaður Jafnaðarmannaflokksins hefur flokkurinn færst til vinstri í efnahagsmálum en lengra til hægri í innflytjendamálum.<ref name="The Guardian">{{Vefheimild|höfundur=Richard Orange|titill=Mette Frederiksen: the anti-migrant left leader set to win power in Denmark|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/11/denmark-election-matte-frederiksen-leftwing-immigration?CMP=share_btn_fb|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=enska|útgefandi=''[[The Guardian]]''|mánuður=11. maí|ár=2018}}</ref><ref name="Politico">{{Vefheimild|höfundur=Naomi O'Leary|titill=Danish left veering right on immigration|url=https://www.politico.eu/article/danish-copenhagen-left-veers-right-on-immigration-policy-integration/|mánuður=6. september|ár=2018|útgefandi=[[Politico]]|mánuðurskoðað=31. maí|árskoðað=2019|tungumál=enska}}</ref> Í sjálfsævisögu sagði hún: „Í mínum augum er orðið æ ljósara að það eru lægri stéttirnar sem greiða kostnaðinn fyrir óhefta hnattvæðingu, fjöldainnflutninga og frjálsa hreyfingu vinnuafls.“<ref name="The Guardian"/> Danska vinstriblokkin vann sigur í þingkosningum árið 2019 og Frederiksen lýsti í kjölfarið yfir vilja til að stofna minnihlutastjórn Jafnaðarmannaflokksins með stuðningi annarra vinstriflokka.<ref>{{Vefheimild|titill=Heltek­in af póli­tík frá 6 ára aldri|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/06/06/heltekin_af_politik_fra_6_ara_aldri/|útgefandi=[[mbl.is]]|höfundur=Lilja Hrund Ava Lúðvíks­dótt­ir|ár=2019|mánuður=6. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=6. júní}}</ref> Þann 25. júní féllust [[Sósíalíski þjóðarflokkurinn]], [[Einingarlistinn]] og [[Róttæki vinstriflokkurinn]] á að styðja minnihlutastjórn Jafnaðarmannaflokksins með Frederiksen sem forsætisráðherra. Frederiksen lýsti því yfir að ríkisstjórn hennar myndi minnka losun [[Gróðurhúsalofttegundir|gróðurhúsalofttegunda]] um 70%, setja bindandi loftslagslöggjöf og hætta við áform um að senda erlenda sakamenn til afplánunar á eyjunni [[Lindholm]].<ref name=vísir2019>{{Vefheimild|titill=Mette Frederiksen fer fyrir nýmyndaðri minnihlutastjórn jafnaðarmanna|url=https://www.visir.is/g/2019190629219/mette-frederiksen-fer-fyrir-nymyndadri-minnihlutastjorn-jafnadarmanna|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Andri Eysteinsson|ár=2019|mánuður=25. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=26. júní}}</ref> Árið 2020 gaf Frederiksen út tilskipun um að allir [[Minkur|minkar]] í Danmörku skyldu aflífaðir vegna greiningar á stökkbreyttu afbrigði af veirusýkinni [[COVID-19]] í dönskum minkabúum.<ref>{{Vefheimild|titill=Allir minkar af­lífaðir vegna stökk­breytingar á veirunni|url=https://www.frettabladid.is/frettir/allir-minkar-aflifadir-vegna-stokkbreytingar-veirunni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Ingunn Lára Kristjánsdóttir|dags=4. nóvember 2020|skoðað=17. desember 2022|safnslóð=https://web.archive.org/web/20221217192145/https://www.frettabladid.is/frettir/allir-minkar-aflifadir-vegna-stokkbreytingar-veirunni/|safndags=17. desember 2022}}</ref> Um sautján milljónum dýra var lógað vegna tilskipunarinnar. Síðar kom í ljós að tilskipunin átti sér ekki stoð í dönskum lögum og árið 2022 komst rannsóknarnefnd að þeirri niðurstöðu að Frederiksen hefði gefið danska þinginu villandi upplýsingar. Ekki var þó talið að hún hefði gert þetta af ásettu ráði.<ref>{{Vefheimild|titill=Biður minka­bændur inni­legrar af­sökunar eftir svarta skýrslu nefndar|url=https://www.visir.is/g/20222281681d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Atli Ísleifsson|dags=1. júlí 2022|skoðað=17. desember 2022}}</ref> Minkamálið leiddi til þess að Frederiksen boðaði til nýrra kosninga sem fóru fram þann 1. nóvember 2022. Róttæki vinstriflokkurinn hafði hótað að styðja ella vantrauststillögu gegn stjórn hennar.<ref>{{Vefheimild|titill=Frederiksen boðar til kosninga í Danmörku|url=https://www.ruv.is/frett/2022/10/05/frederiksen-bodar-til-kosninga-i-danmorku|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson|dags=5. oktober 2022|skoðað=17. desember 2022}}</ref> Í kosningunum voru Jafnaðarmenn áfram stærstir og vinstriblokkin viðhélt þingmeirihluta en Frederiksen ákvað engu að síður að mynda stjórn yfir miðju ásamt [[Venstre]] og [[Moderaterne]], flokki fyrrum forsætisráðherrans [[Lars Løkke Rasmussen]].<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrsta meirihlutastjórn í 30 ár|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/12/14/fyrsta_meirihlutastjorn_i_30_ar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=14. desember 2022|skoðað=17. desember 2022|höfundur=Atli Steinn Guðmundsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Mette Frederiksen sögð hafa tekið kröftuga hægri beygju|url=https://www.visir.is/g/20222353026d/mette-frederiksen-sogd-hafa-tekid-kroftuga-haegri-beygju|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kristján Már Unnarsson|dags=15. desember 2022|skoðað=17. desember 2022}}</ref> Í febrúar 2026 tilkynnti Frederiksen óvænt að þingkosningum yrði flýkkað og þær haldnar 24. mars. Fylgi stjórnarflokkanna hafði farið minnkandi á kjörtímabilinu en fylgi Jafnaðarmannaflokksins í skoðanakönnunum hafði á þessum tíma aukist nokkuð í tengslum við frammistöðu stjórnarinnar gagnvart yfirlýsingum [[Donald Trump|Donalds Trump]] Bandaríkjaforseta um að nauðsynlegt væri að [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að eignast Grænland|innlima Grænland í Bandaríkin]].<ref>{{Vefheimild|titill=Boðar óvænt til kosninga í Danmörku|url=https://www.dv.is/frettir/2026/02/26/bodar-ovaent-til-kosninga-danmorku/|útgefandi=''[[DV]]''|höfundur=Jakob Snævar Ólafsson|dags=26. febrúar 2026|skoðað=27. febrúar 2026}}</ref> Í kosningunum tapaði Jafnaðarmannaflokkurinn töluverðu fylgi en var áfram stærsti þingflokkurinn. Frederiksen fékk stjórnarmyndunarumboð í kjölfar þeirra.<ref>{{Vefheimild|titill=Frederiksen fær umboð til stjórnarmyndunar|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-03-25-frederiksen-faer-umbod-til-stjornarmyndunar-470838|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Grétar Þór Sigurðsson|dags=25. mars 2026|skoðað=26. mars 2026}}</ref> Þann 1. júní, eftir margar misheppnaðar tilraunir til stjórnarmyndunar, myndaði Frederiksen mið-vinstristjórn með Moderaterne, Sósíalíska þjóðarflokknum og Róttæka vinstriflokknum.<ref>{{Vefheimild|titill= Miðvinstristjórn mynduð í Dan­mörku |url=https://www.visir.is/g/20262891775d/midvinstristjorn-myndud-i-dan-morku|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson |dags= 1. júní 2026 |skoðað=1. júní}}</ref> == Stjórnmálaskoðanir == Frederiksen er ötull andstæðingur [[vændi]]s í Danmörku og hefur í mörg ár mælt með því að kaup á vændi verði gert ólöglegt líkt og í [[Svíþjóð]], [[Noregur|Noregi]] og [[Ísland]]i.<ref>[https://archive.today/20120723023307/http://www.b.dk/politik/socialdemokrater-vil-forbyde-koebesex Socialdemokrater vil forbyde købesex] Berlingske 26. september 2009</ref> Rekstur vændishúsa og aðkoma þriðja aðila að vændissölu eru þegar ólögleg í Danmörku. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.erhvervsnyhederne.dk/portraet-mette-frederiksen/ Mette Frederiksen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531200409/https://www.erhvervsnyhederne.dk/portraet-mette-frederiksen/ |date=2019-05-31 }} * [http://www.folketinget.dk/BAGGRUND/Biografier/Mette_Frederiksen.htm Folketingets biografi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819080509/http://folketinget.dk/BAGGRUND/Biografier/Mette_Frederiksen.htm |date=2007-08-19 }} * [http://s-dialog.dk/default.aspx?site=mettefrederiksen&menuAction=selectClose&menuID=65641 Mette Frederiksen - Socialdemokratiet] * [https://mette-frederiksen.dk/ Mette Frederiksen - Personlige hjemmeside] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705065501/https://mette-frederiksen.dk/ |date=2019-07-05 }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Danmerkur]] |frá=[[27. júní]] [[2019]] |til= |fyrir=[[Lars Løkke Rasmussen]] |eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Danmerkur}} {{DEFAULTSORT:Frederiksen, Mette}} {{f|1977}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Danmerkur]] chjmkk5hq1ucn372nd9dw4rqc63tfzo 0 151802 1977227 1946153 2026-09-01T22:02:50Z ~2026-47717-13 120245 1977227 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Gunnar Helgason | mynd = Gunnar Helgason (cropped).jpg | fæðingardagur = [[24. nóvember]] [[1965]] | fæðingarstaður = {{ISL}}[[Reykjavík]], [[Ísland]] }} '''Gunnar Helgason''' (f. 24. nóvember 1965) er íslenskur leikari, leikstjóri, og barnabókahöfundur.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bokmenntaborgin.is/bokmenntavefur/hofundar/gunnar-helgason|title=Gunnar Helgason {{!}} Bókmenntavefur|last=|first=|date=2017-01-10|website=Bókmenntaborgin – Reykjavík bókmenntaborg UNESCO|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918144049/https://bokmenntaborgin.is/bokmenntavefur/hofundar/gunnar-helgason|archive-date=2020-09-18|access-date=2019-06-11|url-status=dead}}</ref> Gunnar er fæddur í Reykjavík. Hann útskrifaðist frá Leiklistarskóla Íslands árið 1991.<ref name=":0" /> Hann sá um barnaþáttinn [[Stundin okkar|Stundina okkar]] ásamt [[Felix Bergsson|Felix Bergssyni]] árin 1994–1996. Barnaplötur Gunna og Felix voru vinsælar, og hafa þeir troðið upp á fjölskylduhátíðinni [[Neistaflug|Neistaflugi]] flest ár frá 1999.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/08/02/rautaganga_gunnars_helgasonar/|title=Þrautaganga Gunnars Helgasonar|website=www.mbl.is|access-date=2019-06-11}}</ref> Gunnar lék hlutverk í stórmyndinni ''The Secret Life of Walter Mitty'' frá 2013 á móti [[Ben Stiller]]. Árið 2015 hlaut Gunnar Íslensku bókmenntaverðlaunin í flokki barna- og unglingabókmennta fyrir ''Mömmu klikk!<ref name=":0" />'' Árið 2018 var kvikmynd gerð upp úr barnabók hans, ''Víti í Vestmannaeyjum''. == Útgefnar bækur == * 1992 – Goggi og Grjóni * 1995 – Goggi og Grjóni: Vel í sveit settir * 1997 – Grýla * 2010 – Nornin og dularfulla gauksklukkan * Bókaröðin um Jón Jónsson og félaga: * 2011 – Víti í Vestmannaeyjum * 2012 – Aukaspyrna á Akureyri * 2013 – Rangstæður í Reykjavík * 2014 – Gula spjaldið í Gautaborg * 2019 - Barist í Barcelona * 2015 – Mamma klikk! * 2016 – Pabbi prófessor * 2017 – Strákaklefinn * 2017 – Amma best * 2018 - Siggi Sítróna * 2018 – Ísland á HM * 2019 - Draumaþjófurinn *2020 - Barnaræninginn *2021 - Bannað að eyðileggja *2021 - Palli Playstation *2022 - Hanni Granni Dansari *2023 - Bannað að ljúga *2023 - Bella Gella Krossari *2024 - Bannað að Drepa *2024 - Amma Slær í Gegn *2024 - Stella Segir Bless == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://bokmenntaborgin.is/bokmenntavefur/hofundar/gunnar-helgason Bókmenntavefurinn – Gunnar Helgason] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918144049/https://bokmenntaborgin.is/bokmenntavefur/hofundar/gunnar-helgason |date=2020-09-18 }} * [https://en.gunnarhelgason.co.uk/ Opinber vefsíða] * [https://www.imdb.com/name/nm0375079/?ref_=fn_i_1 Gunnar Helgason] á [[Internet Movie Database]] * [https://www.discogs.com/artist/6560547-Gunnar-Helgason Gunnar Helgason] á [[Discogs]] [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] {{f|1965}} [[Flokkur:Handhafar íslensku bókmenntaverðlaunanna]] [[Flokkur:Íslenskir barnabókahöfundar]] 9y4myqgenknmp0ytnnz14t4yrluft8o 0 154110 1977314 1952271 2026-09-02T08:55:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977314 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jóhanna Gunnlaugsdóttir | búseta = | mynd = Johanna Gunnlaugsd.jpg | myndastærð = 300px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í upplýsinga- og skjalastjórn og rafrænum samskiptum við Félagsvísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Jóhanna Gunnlaugsdóttir''' er [[prófessor]] í upplýsinga- og skjalastjórn og rafrænum samskiptum við Félagsvísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill == Jóhanna lauk BA-prófi í [[bókasafnsfræði]] og sagnafræði frá Háskóla Íslands 1985, MSc (Econ) í stjórnun og rekstri fyrirtækja með áherslu á upplýsingastofnanir og upplýsingakerfi innan fyrirtækja frá háskólanum í [[Wales]] 1998 og doktorsprófi í upplýsingafræði frá Háskólanum í [[Tampere]], [[Finnland|Finnlandi]] 2006. Hún er fyrsti Íslendingurinn til þess að hljóta doktorsgráðu í upplýsinga- og skjalastjórn.<ref>Guðrún Pálsdóttir. (2007). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407994&issId=185268&lang=i Aukin tækifæri felast í nýjungum. Jóhanna Gunnlaugsdóttir]. Bókasafnið, 31(1), 2-7. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Morgunblaðið. (2019, 22. október). [https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1735965%2F%3Ft%3D972124902&page_name=article&grein_id=1735965 Fyrsti dotorinn í skjalastjórn]. Sótt 13. nóvember 2019.</ref> Jóhanna hefur unnið við ýmis störf eins og kennslu við [[Garðaskóli|Garðaskóla]] og hjá Bókasafni Garðabæjar. Þá stofnaði hún, árið 1986, ásamt öðrum og var ráðgjafi hjá Gangskör sf. sem er ráðgjafar- og þjónustufyrirtæki á sviði upplýsinga- og skjalamála.<ref name="Ferilskrá">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/jg|titill=Jóhanna Gunnlaugsdóttir Prófessor. Ferilskrá| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref> Hjá Gangskör sf. vann hún við upplýsinga- skjala- og bókasafnsmál hjá um 100 fyrirtækjum og stofnunum um 25 ára skeið og ritaði og vann fyrir þau meðal annars greinargerðir, skýrslur, skrár og handbækur um skjalamál og hannaði og innleiddi hjá þeim hin mismunandi skjalaflokkunarkerfi og rafræn skjalastjórnarkerfi.<ref name="Ritaskrá">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/jg|titill=Jóhanna Gunnlaugsdóttir Prófessor. Ritaskrá| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref><ref name="Ferilskrá" /> Frá 1989 hefur hún haldið ýmis námskeið og fyrirlestra um skjala- og upplýsingamál fyrir Stjórnunarfélag Íslands, Endurmenntun Háskóla Íslands, Félag um skjalastjórn, Félag um þekkingarstjórnun, Háskóla Íslands, Fjármálaráðuneytið, [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]], [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] og fleiri aðila.<ref name="Ferilskrá" /> Frá 1997-1999 var Jóhanna stundakennari í upplýsingafræði (þá bókasafns- og upplýsingafræði) við Félagsvísindadeild Háskóla Íslands. Hún varð [[lektor]] 1999, [[dósent]] 2007 og prófessor frá 2008. Frá 2001 hefur hún reglulega verið formaður námsbrautar og hún hefur verið gestakennari við ýmsa háskóla hérlendis og erlendis.<ref name="Ferilskrá" /> Hún hefur leiðbeint fjölda meistara- og doktorsnema<ref name="Ritaskrá" /> og verið í ritstjórn innlendra og erlendra tímarita.<ref>Records Management Journal. [http://www.emeraldgrouppublishing.com/products/journals/editorial_team.htm?id=RMJ Editorial team]. Sótt 16. september 2019.</ref> == Ýmis störf og verkefni == Jóhanna starfar í og hefur verið í stjórn ýmissa félaga meðal annars um bókasafns- og upplýsingamál. Hún var einn af stofnendum Félags um skjalastjórn árið 1988 og sat í stjórn þess 1988-1992<ref name="ávarp">{{Vefheimild|url=http://www.irma.is/index.php/okkar-efni/greinar/400-avarp-formanns-felags-um-skjalastjorn-i-20-ara-afmaelishofi|titill=Félag um skjalastjórn. Ávarp formanns Félags um skjalastjórnun í 20 ára afmælishófi| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref> og einn af stofnendum Félags um þekkingarstjórnun 2005.<ref>Mbl.is. (2005, 15. janúar). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/839553/ Stofna félag um þekkingarstjórnun]. Sótt 16. september 2019.</ref> Hún var í stjórn Skólavörðunnar 1986-1989 og í stjórn Þjónustumiðstöðvar bókasafna 1988-1991. Þá var hún fulltrúi á háskólafundi HÍ 2001-2008, í kennslumálanefnd Félagsvísindadeildar HÍ 2007-2008, í stjórn Félagsvísindastofnunnar HÍ og í jafnréttisnefnd HÍ 2009-2010, í vísindanefnd Félags- og mannvísindadeildar HÍ 2009-2013 og formaður 2011-2013. Enn fremur hefur hún starfað í nefndum og starfshópum á vegum háskólaráðs/rektors svo sem markaðs- og samskiptanefnd 2002-2007, starfshópi um endurskoðun málstefnu HÍ 2015-2016, starfshópi um mótun stefnu HÍ um opinn aðgang 2011-2012, málnefnd 2016-2018, gæðanefnd frá 2016 og stýrihópi HÍ um máltækni frá 2018. Hún hefur starfað í samráðshópi og námsnefnd um fagháskólanám í heilbrigðisgaganfræði við Læknadeild HÍ frá 2018. Frá 2014 hefur hún setið í stjórnarnefnd Þjóðskjalasafns Íslands og frá 2017 verið formaður tækninefndar hjá Staðlaráði Íslands um þýðingu ISO 15490-1, staðli um upplýsingar og skjalastjórn.<ref name="Ferilskrá" /> == Rannsóknir == Rannsóknir, kennsla og fræðaskrif Jóhönnu eru á sviðum upplýsinga- og skjalastjórnar, þekkingarstjórnunar, gæðastjórnunar og flokkunaraðferða og -kenninga.<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=xZMVqikAAAAJ&hl=en&oi=sra Google Scholar. Johanna Gunnlaugsdottir]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref><ref name="ávarp" /> Doktorsrannsókn hennar „The implementation and use of ERMS. A study in Icelandic organizations” sneri að innleiðingu og notkun á rafrænum skjalastjórnarkerfum í skipulagsheildum á Íslandi. Aðrar rannsóknir Jóhönnu hafa til að mynda beinst að því að kanna persónulega samfélagsmiðlanotkun starfsfólk á vinnutíma,<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/helmingur_notar_facebook_a_vinnutima Helmingur notar Facebook á vinnutíma]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>[http://podcast.ruv.is/sjonmal/131029sjonmal.mp3 Jóhanna Gunnlaugsdóttir gerði rannsóknir á samfélagsmiðlanotkun starfsfólks á vinnutíma til einkaerinda, hún kom í viðtal í Sjónmál á RÚV]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> umfjöllun um alþjóðlegan staðal um skjalastjórn<ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir. (2002). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407555 Tímamót í skjalastjórn: Alþjóðlegur staðall um skjalastjórn tekur gildi]. Bókasafnið, 26(1), 39-46. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Staðlaráð Íslands. Íslenskir staðlar. (2018). [https://www.stadlar.is/thjonusta/nyjustu-frettir/stadlamal-frettabref-stadlarads/2018/05/ist-iso-15489-1-nyr-islenskur-stadall-um-upplysingar-og-skjalastjorn.aspx ÍST ISO 15489-1 – Nýr íslenskur staðall um upplýsingar og skjalastjórn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829174903/http://stadlar.is/thjonusta/nyjustu-frettir/stadlamal-frettabref-stadlarads/2018/05/ist-iso-15489-1-nyr-islenskur-stadall-um-upplysingar-og-skjalastjorn.aspx |date=2018-08-29 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> og viðhorf almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda, það er hvort almenningur teldi að stjórnvöld leyndu mikilvægum upplýsingum sem vörðuðu almannahag og opinber útgjöld.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/flestir_telja_stjornvold_leyna_upplysingum Flestir telja stjórnvöld leyna upplýsingum]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Rúv. (2012, 28. september). [https://www.ruv.is/frett/telja-stjornvold-og-stofnanir-leyna-upplysingum Telja stjórnvöld og stofnanir leyna upplýsingum]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>[https://www.visir.is/k/clp49887 Bítið - Halda stjórnvöld mikilvægum upplýsingum leyndum? Jóhanna Gunnlaugsdóttir, prófessor í upplýsingafræði við HÍ hefur rannsakað þetta og ræddi við okkur.] (2016, 8. nóvember). Viðtal við Jóhönnu Gunnlaugsdóttur.</ref><ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir: [http://podcast.ruv.is/vits_er_thorf/Vits_er_%C3%BE%C3%B6rf_(2013-2014)_4._%C3%BE%C3%A1ttur.mp3 „Traust almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í þættinum Vits er þörf. Viðtalið hefst á 16. mínútu.</ref> Hún hefur hlotið ýmsa styrki svo sem úr Rannsóknarsjóði HÍ, hún var þátttakandi í Valds- og lýðræðisrannsókn Félagsvísindasviðs HÍ, styrkt af Aldarafmælissjóði HÍ 2013-2017 og frá 2017 hefur hún verið í þverfræðilegu samstarfsverkefni innan HÍ, fötlun fyrir tíma fötlunar (Disability before Disability)<ref>Fötlun fyrir tíma fötlunar. [http://dbd.hi.is Verkefnisstjórn DbD]. Sótt 16. september 2019.</ref> sem hlaut öndvegisstyrk frá [[Rannís]].<ref>Rannís. (2017). [https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 Úthlutun úr Rannsóknarsjóði styrkárið 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326212632/https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 |date=2025-03-26 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> == Viðurkenningar == Jóhanna var sæmd heiðursmerki [[Hin íslenska fálkaorða|hinnar íslensku fálkaorðu]] af [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] á nýársdag 2020 fyrir kennslu og rannsóknir á sviði upplýsingafræði og skjalastjórnunar.<ref>Forseti Íslands. [https://www.forseti.is/f%c3%a1lkaor%c3%b0an/orduhafaskra/ Orðuhafaskrá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103104432/https://www.forseti.is/f%C3%A1lkaor%C3%B0an/orduhafaskra/ |date=2020-01-03 }}. Sótt 3. janúar 2020.</ref> Árið 2016 hlaut Jóhanna verðlaunin „Emerald Literati Network Awards 2016 for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year“ á sviði upplýsingafræði fyrir greinina „Government secrecy: Public attitudes toward information provided by the authorities“ sem birtist í tímaritinu ''Records Management Journal''<ref>Háskóli Íslands. (2016). [https://www.hi.is/frettir/verdlaun_fyrir_grein_hja_records_management_journal Verðlaun fyrir grein hjá Records Management Journal]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir. (2015). [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RMJ-07-2014-0032/full/html?fbclid=IwAR1Se4QANgK0G6C97mLHpgGvmsr0VCVL4fa4vAyiIc550tMPFXeC1HGlQ_o Government secrecy: public attitudes toward information provided by the authorities]. Records Management Journal.</ref> og árið 2019, ásamt Rögnu Kemp Haraldsdóttur, sams konar verðlaun fyrir greinina „The missing link in information and records management: Personal knowledge registration” í ''Records Management Journal''.<ref>Ragna Kemp Haraldsdottir og Johanna Gunnlaugsdottir. (2018). The missing link in information and records management: personal knowledge registration. Records Management Journal.</ref> Þá var hún gerð heiðursfélagi Félags um skjalastjórn á 20 ára afmælisfagnaði félagsins 2008<ref>Félag um skjalastjórnun. [http://www.irma.is/index.php/2016-05-02-14-03-09/heidhursfelagar Heiðursfélagar Félags um skjalastjórnun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421015936/http://irma.is/index.php/2016-05-02-14-03-09/heidhursfelagar |date=2019-04-21 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> og heiðursfélagi Upplýsingar – félags bókasafns- og upplýsingafræða 2020.<ref>Upplýsing. [https://www.upplysing.is/johanna-gunnlaugsdottir-gerd-ad-heidursfelaga-upplysingar Jóhanna Gunnlaugsdóttir gerð að heiðursfélaga Upplýsingar]. Sótt 4. september 2020.</ref> == Einkalíf == Foreldrar Jóhönnu voru hjónin Gunnlaugur Jónsson (1928-2013) náttúrufræðingur og kerfisfræðingur og Bergþóra Jensen (1927-2013) leikskólastarfsmaður. Eiginmaður hennar er Árni Árnason rekstrarhagfræðingur og framkvæmdastjóri og eiga þau tvö börn.<ref>Dagblaðið-Vísir. (1999, 22. október). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2991215 Afmæli. Jóhanna Gunnlaugsdóttir]. Sótt 16. september 2019.</ref> == Helstu ritverk == === Greinar === *Ragna Kemp Haraldsdóttir, Jóhanna Gunnlaugsdóttir, Ebba Thora Hvannberg, Peter Holdt Christensen. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0268401217309702 Registration, access and use of personal knowledge in organizations]. International Journal of Information Management, 40, 2018, s. 8-16. *Ragna Kemp Haraldsdóttir og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.emeraldinsight.com/doi/abs/10.1108/RMJ-05-2017-0013 The missing link in information and records management. Personal knowledge registration]. Records Management Journal, 28 (1), s. 79-98, 2018. Emerald Literati Network 2019 Awards for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year (2018). *Kristín Guðmundsdóttir og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/a.2017.13.2.4 Meðhöndlun trúnaðarupplýsinga hjá löggæslustofnunum ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811033632/http://www.irpa.is/article/view/a.2017.13.2.4 |date=2020-08-11 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 13 (2), 2017, s. 239-263. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.emeraldinsight.com/doi/pdfplus/10.1108/RMJ-03-2015-0013 Reasons for the poor provision of information by the government. Public opinion]. Records Management Journal, 26, (2), 2016, s. 185-205. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://thejsms.org/index.php/TSMRI Employee use of social media for private affairs during working hours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727021802/http://www.thejsms.org/index.php/TSMRI |date=2019-07-27 }}. Journal of Social Media in Society, 5 (3), 2016, s. 121-150. *Magnea Davíðsdóttir, Jóhanna Gunnlaugsdóttir og Gylfi Dalmann Aðalsteinsson. [http://www.efnahagsmal.is/issue/view/270 Innleiðing rafrænna skjalastjórnunarkerfa samkvæmt átta þrepum Kotters. Viðhorf skjalastjóra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628001937/http://www.efnahagsmal.is/issue/view/270 |date=2021-06-28 }}. Tímarit um viðskipti og efnahagsmál, 13 (1), 2016, s. 17-36. *Sigurður G. Hafstað og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/a.2016.12.2.8/pdf Hagnýting persónuupplýsinga á Facebook hjá eftirlitsstofnunum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804234209/http://www.irpa.is/article/view/a.2016.12.2.8/pdf |date=2020-08-04 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 12 (2), 2016, s. 343-367. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Government secrecy. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RMJ-07-2014-0032/full/html Public attitudes toward information provided by the authorities]. Records Management Journal, 25 (2), 2015, pp. 197-222. Emerald Literati Network 2016 Awards for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year (2015). *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Skjámenning og netnotkun vegan einkaerinda á vinnutíma. Ritið. Tímarit hugvísindastofnunar. Skjámenning, 13 (3), 2014, s. 85-113. *Már Einarsson og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/1596 Samfélagsmiðlar hjá ríkisstofnunum á Íslandi. Notkun, hlutverk og markmið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603074544/http://www.irpa.is/article/view/1596 |date=2018-06-03 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 10 (2), 2014, s. 319-339. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Leyndarhyggja. [https://skemman.is/handle/1946/19729 Viðhorf almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda og stofnana. Samtíð]. Tímarit um samfélag og menningu, 1 (1), 2013, 24 s. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565691211268171/full/html?fullSc=1 Functional classification scheme for records: FCS: A way to chart documented knowledge in organizations]. Records Management Journal, 22 (2), 2012, s. 116-129. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565691211283138/full/html Information and records management: A precondition for a well-functioning quality management system]. Records Management Journal, 22 (3), 2012, s. 170-185. Emerald Literati Network 2013 Awards for Excellence: Highly Commended Papers from the Previous Year (2012). *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690910937245/full/html The human side of ERMS. An Icelandic study]. Records Management Journal, 19 (1), 2009, s. 54-72. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/8194.pdf Registering and searching for records in electronic records management systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200709071543/https://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/8194.pdf |date=2020-07-09 }}. International Journal of Information Management, 28, 2008, s. 293-304. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690810858497/full/html As you sow, so you will reap. Implementing ERMS]. Records Management Journal, 18 (1), 2008, s. 21-39. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://skemman.is/handle/1946/8918?locale=is Svo uppsker sem sáir. Innleiðing og notkun rafrænna skjalastjórnarkerfa]. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 2 (3), 2007, s. 179-209. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407885 Skjöl og skjalastjórn í tíu þúsund ár]. Bókasafnið, 30, 2006, s. 45-57. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0268401203000641?oldURL=y#! Seek and you will find, share and you will benefit. Organising knowledge using groupware systems]. International Journal of Information Management, 23, 2003, s. 363-380. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.529.1187&rep=rep1&type=pdf An international standard on records management. An opportunity for librarians]. Libri. International Journal of Libraries and Information Services, 52 (4), 2002, s. 231-240. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690210442908/full/html The quality must be on record. A survey of organisations having an ISO 9000 certification in Iceland]. Records Management Journal, 12 (2), 2002, s. 40-47. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407555 Tímamót í skjalastjórn. Alþjóðlegur staðall tekur gildi]. Bókasafnið, 26, 2002, s. 39-46. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. RM in Iceland and growing demand for RM in Icelandic organisations. Information Management Journal, 33 (4), 1999, s. 32-37. === Bókarkaflar === *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://skemman.is/handle/1946/10318?locale=en Fifty years of library and information sciences education in Iceland]. In Education for library and information services. A festschrift to celebrate thirty years of library education at Charles Sturt University. [Electronic publication]. Charles Sturt University, 2006, s. 69-81. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Upplýsinga- og skjalastjórn. Í [http://haskolautgafan.hi.is/stjornun_og_rekstur_felagasamtaka Stjórnun og rekstur félagasamtaka]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Ritstjórar Ómar Kristinsson og Steinunn Rafnsdóttir. Reykjavík, Háskólaútgáfan, 2008, s. 250-270. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.springer.com/gp/book/9783319338637 The use of social media for private concerns in organizations. An interview study]. Í [In] Strategic innovative marketing. 4th IC_SIM, Mykonos, Greece 2015. Ritstjórar [Editors] Androniki Kavoura, Damianos P. Sakas & Petros Tomaras. Switzerland, Springer, 2017, s. 655-665. == Heimildir == {{reflist}} {{f|1949}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] j89ck33bu7uto9svcnw3zca0a8eo0py 4 154362 1977187 1977099 2026-09-01T17:40:41Z TKSnaevarr 53243 1977187 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sametingsåpning - 51609646697 (Haakon).jpg|170px|right|alt=Hákon 8.|Hákon 8.]] * [[29. ágúst]]: '''[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið]]''' fór fram. Aðildarviðræðum var hafnað. * [[28. ágúst]]: '''[[Hákon 8.]]''' (''sjá mynd'') tekur við norsku krúnunni eftir andlát föður síns, [[Haraldur 5.|Haraldar 5. Noregskonungs]]. * [[26. ágúst]]: [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndilegt jökulhlaup]] á mörkum '''[[Nepal]]s''' og [[Kína]] verður hátt í 1.000 manns að bana. * [[20. ágúst]]: '''[[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]]''' er að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[12. ágúst]]: '''[[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Almyrkvi á sólu]]''' gengur yfir Ísland, Grænland og Spán. '''Yfirstandandi:''' [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Haraldur 5.]] (28. ágúst) &nbsp;• [[Ratko Mladić]] (27. ágúst) &nbsp;• [[Dolly Parton]] (25. ágúst) &nbsp;• [[Steinn Ármann Magnússon]] (21. ágúst) &nbsp;• [[Don Nelson]] (9. ágúst) qkmn0ogzr3tc4f1dpr45k6ykj7uae7x 0 154559 1977171 1955042 2026-09-01T15:32:21Z TKSnaevarr 53243 1977171 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Lê Đức Thọ | mynd = Le Duc Tho at Orly Field 1972 (cropped).jpg | myndatexti1 = Lê Đức Thọ árið 1972. | titill= Formaður skipulagsnefndar Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start = 1976 | stjórnartíð_end = 1980 | stjórnartíð_start2 = 1956 | stjórnartíð_end2 = 1973 | fæddur = [[14. október]] [[1911]] | fæðingarstaður = [[Nam Định]], [[franska Indókína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1990|10|13|1911|10|14}} | dánarstaður = [[Hanoí]], [[Víetnam]] | þjóderni = [[Víetnam]]skur | maki = | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | börn = | bústaður = | atvinna = | háskóli = | verðlaun = | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Lê Đức Thọ''' (14. október 1911&nbsp;– 13. október 1990), fæddur undir nafninu '''Phan Đình Khải''', var [[víetnam]]skur byltingarmaður, hershöfðingi, ríkiserindreki og stjórnmálamaður.<ref>Bruce M. Lockhart, William J. Duiker ''Historical Dictionary of Vietnam'' 2006 entry p.202 Lê Đức Thọ</ref> Hann var sæmdur [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunum Nóbels]] árið 1973 ásamt [[Henry Kissinger]] en neitaði að taka við verðlaununum. Lê Đức Thọ tók þátt í stofnun indókínverska kommúnistaflokksins árið 1930. Frönsk nýlenduyfirvöld fangelsuðu hann frá 1930 til 1936 og aftur frá 1939 til 1944. Eftir að honum var sleppt árið 1945 hjálpaði hann við að stýra baráttu víetnömsku sjálfstæðishreyfingarinnar [[Viet-Minh]] gegn Frökkum þar til [[Genfarráðstefnan 1954|friðarsáttmálar voru undirritaðir]] í [[Genf]] árið 1954. Árið 1948 var Lê Đức Thọ í Suður-Víetnam sem leiðtogi skipulagsdeildar kommúnistaflokks Kotsjinkína. Hann gekk til liðs við miðstjórn víetnamska Verkamannaflokksins, sem síðar varð [[Kommúnistaflokkur Víetnams]], árið 1955. Thọ stýrði uppreisn [[Víet-Kong]] gegn ríkisstjórn [[Suður-Víetnam]]s frá árinu 1956 og studdi árið 1963 flokkshreinsanir innan Kommúnistaflokksins.<ref>Thu-Hương Nguyễn-Võ ''The Ironies of Freedom: Sex, Culture, and Neoliberal Governance in Vietnam'' Seattle : University of Washington Press, c2008. {{ISBN|0295988509}} (pbk. : alk. paper). {{ISBN|978-0-295-98865-8}}. 2008– Page 73 "This resolution unleashed a terror campaign against the "revisionist antiparty clique." Lê Đức Thọ, head of the Party Central Organization Committee, announced to party cadres: "The theoretical front to counter contemporary revisionism we ..."</ref> Frá 1978 til 1982 var Lê Đức Thọ útnefndur sem helsti ráðgjafi kambódísku andófshreyfingarinnar [[FUNSK]] og síðar hins nýja [[Alþýðulýðveldið Kampútsea|Alþýðulýðveldis Kampútseu]]. Helsta markmið Lê Đức Thọ var að sjá til þess að þjóðernishyggja [[Kmer]]a yrði hagsmunum Víetnama ekki yfirsterkari í stjórn [[Kambódía|Kambódíu]] eftir að [[Rauðu kmerarnir|Rauðu kmerunum]] var steypt af stóli.<ref>Margaret Slocomb, ''The People's Republic of Kampuchea, 1979–1989: The revolution after Pol Pot'' {{ISBN|978-974-9575-34-5}}</ref> Lê Đức Thọ var fastameðlimur í ritararáði miðstjórnar Kommúnistaflokksins frá 1982 til 1986 og varð síðar ráðgjafi miðstjórnar flokksins. == Friðarsáttmálinn í París == [[Bandaríkin]] hófu virka þátttöku í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] snemma á sjöunda áratugnum. Friðarviðræður voru haldnar, bæði leynilega og opinberlega, í nokkrum lotum frá 1969 til 1973. Opinberlega fór [[Xuân Thuỷ]] fyrir samninganefnd [[Norður-Víetnam]]a en Thọ og bandaríski þjóðaröryggisráðgjafinn [[Henry Kissinger]] áttu frá febrúar 1970 í leynilegum samningaviðræðum sem leiddu til þess að samið var um vopnahlé með Parísarsáttmálanum þann 23. janúar 1973. Friðarsáttmálinn fól í sér að stríðsföngum yrði sleppt innan 80 daga, að sérstök alþjóðanefnd hefði eftirlit með vopnahlénu, að frjálsar og lýðræðislegar kosningar yrðu haldnar í Suður-Víetnam, að Bandaríkjamenn héldu áfram hjálparstarfi í Suður-Víetnam og að norður-víetnamskir hermenn yrðu áfram staðsettir í Suður-Víetnam. [[File:Vietnamese Leadership Plans 1975 Offensive.jpg|left|thumb|Lê Đức Thọ ásamt öðrum norður-víetnömskum hernaðarleiðtogum að skipuleggja lokaáhlaupið á Suður-Víetnam árið 1975.]] Almennt er litið svo á að vopnahléð hafi tekið gildi þann 23. janúar en friðarviðræðurnar héldu áfram eins og nauðsynlegt var. Bandarískar hersveitir voru kallaðar heim þann 29. mars en sprengjuárásum var haldið áfram á Norður-Víetnam. Vegna ásakana beggja hliða um brot á vopnahlésskilmálunum hittust Kissinger og Thọ aftir í París í maí og júní árið 1973 til að koma sáttmálanum í framkvæmd. Þann 13. júní 1973 undirrituðu Bandaríkin og Norður-Víetnam yfirlýsingu þar sem bæði ríkin hétu fullum stuðningi við framkvæmd Parísarsáttmálans. == Friðarverðlaun Nóbels == Thọ og [[Henry Kissinger]] voru sæmdir friðarverðlaunum Nóbels árið 1973 fyrir störf þeirra í samningu friðarsáttmálans í París.<ref>{{cite web | title =The Nobel Peace Prize 1973 | publisher =Nobel Foundation | url =https://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1973/press.html | accessdate =31 December 2006 }}</ref> Thọ neitaði hins vegar að veita verðlaununum viðtöku með þeirri röksemd að friði hefði enn ekki verið náð og að hvorki Bandaríkin né Suður-Víetnam hefðu uppfyllt skilmála sáttmálans: {{tilvitnun2|En síðan Parísarsamningurinn var undirritaður hafa Bandaríkin og stjórnin í Saígon haldið áfram að brjóta gegn ýmsum lykilákvæðum samkomulagsins. Stjórnin í Saígon hefur, með stuðningi og hvatningu Bandaríkjanna, haldið áfram stríðsrekstri sínum. Eiginlegum friði hefur í raun ekki verið náð í Suður-Víetnam. Undir þessum kringumstæðum get ég ómögulega þegið friðarverðlaun Nóbels fyrir árið 1973 sem nefndin hefur sæmt mig. Þegar Parísarsáttmálinn um Víetnam er virtur, vopnin hafa hljóðnað og raunverulegur friður ríkir í Suður-Víetnam get ég íhugað að veita verðlaununum viðtöku.<ref>{{cite news|last=Lewis |first=Flora |title=Tho Rejects Nobel Prize, Citing Vietnam Situation |url=http://www.blackandwhitecat.org/2010/12/11/why-le-duc-tho-refused-his-nobel-peace-prize/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101172147/http://www.blackandwhitecat.org/2010/12/11/why-le-duc-tho-refused-his-nobel-peace-prize/ |url-status=dead |archive-date=1 January 2011 |accessdate=30 June 2013 |newspaper=The New York Times |date=24 October 1973 |df= }}</ref>}} Vopnahléð entist ekki til lengdar og Víetnamstríðinu lauk ekki fyrr en [[Fall Saígon|Saígon var hertekin]] árið 1975 og Norður-Víetnam innlimaði Suður-Víetnam. == Dauði == Lê Đức Thọ lést úr krabbameini í [[Hanoí]] þann 13. október árið 1990, kvöldið fyrir 79. afmælisdaginn sinn.<ref>[https://www.biography.com/people/le-duc-tho-9376771 Lê Đức Thọ at www.biography.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417173017/https://www.biography.com/people/le-duc-tho-9376771 |date=2019-04-17 }} Retrieved July 5, 2017.</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|2}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20030122164004/http://wwics.si.edu/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=library.document&id=359 October 1968 Conversation between Le and Chinese Foreign Minister Chen Yi] * [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v42 Foreign Relations of the United States, 1969–1976, vol. 42, ''Vietnam: The Kissinger-Le Duc Tho Negotiations''] {{DEFAULTSORT:Lê, Đức Thọ}} {{fd|1911|1990}} [[Flokkur:Fólk tengt Víetnamstríðinu]] [[Flokkur:Víetnamskir stjórnmálamenn]] gteher0cbs44ybemomw5b0m349jowwv 0 154647 1977198 1953518 2026-09-01T20:33:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977198 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Auður Hauksdóttir | búseta = | mynd = KRI audarsalur 200612 013x.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 12. apríl 1950 | fæðingarstaður = Reykjavík | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í dönsku við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Auður Hauksdóttir''' (f. 1950) er [[prófessor]] í dönsku við Hugvísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill == Auður fæddist í Reykjavík 12. apríl 1950.<ref>Mbl.is. (2001, 20. maí). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/606766/ Samnorræn ráðstefna]. Sótt 25. október 2019.</ref> Hún lauk BA-prófi í [[Danska|dönsku]] og [[heimspeki]] frá Háskóla Íslands 1977, kandídatsprófi í dönsku frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1987 og doktorsprófi frá sama skóla árið 1998.<ref>Vigdis Finnbogadottir Institute of foreign languages. [https://vigdis.hi.is/en/team/audur-hauksdottir/ Auður Hauksdóttir Professor of Danish language at the University of Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928085506/https://vigdis.hi.is/en/team/audur-hauksdottir/ |date=2020-09-28 }}. Sótt 25. október 2019.</ref> Frá 1979 kenndi Auður dönsku við [[Flensborgarskóli|Flensborgarskólann]] í Hafnarfirði uns hún hóf doktorsnám við Kaupmannahafnarháskóla árið 1993. Hún er löggiltur skjalaþýðandi og menntaður [[leiðsögumaður]] og hefur sinnt bæði þýðingarverkefnum og leiðsögn. Á árunum 1995 til 1998 var Auður [[lektor]] í dönsku við [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]], en árið 1998 var hún ráðin [[lektor]] í dönsku við Hugvísindadeild Háskóla Íslands. Hún varð [[dósent]] árið 2003 og prófessor 2014. Auður hefur kennt fjölmörg námskeið um danskt mál og málnotkun og um tengsl íslensku og dönsku. Auður var formaður Skorar þýsku og Norðurlandamála á árunum 1999–2001 og sat í stjórn Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands á árunum 2001 til 2018.<ref name="Auður">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/auhau|titill=Háskóli Íslands. Auður Hauksdóttir. Prófessor danska. Ferilskrá| skoðað-dags = 25. október 2019}}</ref> Auður var forstöðumaður [[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum|Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]] frá því að henni var komið á fót árið 2001<ref>Svavar Hvarðsson. (2006, 29. júlí). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272147&lang=gl Tungumálin eru lykill heimsins (bls. 30-31)]. Fréttablaðið. Sótt 25. október 2019.</ref> til ársins 2018. Hún sat í byggingarnefnd um hús Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur og átti sæti í dómnefnd um bygginguna. Þá vann hún að undirbúningi alþjóðlegrar tungumálamiðstöðvar<ref>Hugvísindasvið Háskóla Íslands (2011, 8. desember). [https://www.youtube.com/watch?v=PvghqRYGh3U Viðburðaríkir dagar hjá Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur]. Sótt 25. október 2019.</ref> og var stjórnarformaður Vigdísarstofnunar – alþjóðlegrar miðstöðvar tungumála og menningar, sem er starfrækt undir merkjum [[UNESCO]], frá árinu 2014 til haustsins 2018.<ref>Magnús Guðmundsson. (2017, 15. apríl). [https://www.visir.is/g/2017170419567 Getum látið gott af okkur leiða með samstöðu]. Visir.is. Sótt 25. október 2019.</ref> == Rannsóknir == Rannsóknir Auðar hafa einkum beinst að dönsku sem erlendu tungumáli og danskri tungu og menningu á Íslandi í sögu og samtíð.<ref>[https://danskestudier.files.wordpress.com/2018/07/2011.pdf Danske minder i Island (Danske studier 2011)]. Sótt 25. október 2019.</ref><ref>[https://scholar.google.com/citations?user=Mad_MBAAAAAJ&hl=en&oi=ao Google Scholar. Auður Hauksdóttir]. Sótt 25. október 2019.</ref>Doktorsritgerð hennar, ''Lærerens strategier – elevernes dansk'',<ref>Auður Hauksdóttir. (2001). [https://uni.hi.is/auhau/files/2014/09/L%C3%A6rerens-strategier_lowres-I.pdf Lærerens strategier - elevernes dansk. Dansk som fremmedsprog i Island]. Sótt 25. október 2019.</ref> fjallar um dönskukennslu í íslenskum skólum.<ref>Gunnar Hersveinn. (1999, 16. mars). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=131535&pageId=1930075 Árangurinn veltur á kennaranum]. Morgunblaðið. Sótt 25. október 2019.</ref> Þá hefur hún rannsakað hvernig íslenskum námsmönnum gengur að nota dönsku í framhaldsnámi í Danmörku.<ref>Mbl.is. (2013, 6. ágúst). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=371932 Innlegg í umræðu um tungumálakennslu]. Sótt 25. október 2019.</ref> Niðurstöður rannsóknarinnar birtust í bókinni ''Dansk som fremmedsprog i en akademisk kontekst: Om islændinges behov for danskkundskaber under videreuddannelse i Danmark'' sem kom út í seríunni Københavnerstudier i tosprogethed og fræðimenn við Kaupmannahafnarháskóla standa að.<ref>Auður Hauksdóttir. (2012). [https://andetsprogsforskning.ku.dk/forskning/koebenhavnerstudier_i_tosprogethed_/manuskripter/Bind_68_-_Audur_Hauksdottir_-_Dansk_som_fremmedsprog_i_en_akademisk_kontekst.pdf DANSK SOM FREMMEDSPROG I EN AKADEMISK KONTEKST. Om islændinges behov for danskkundskaber under videreuddannelse i Danmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022025910/https://andetsprogsforskning.ku.dk/forskning/koebenhavnerstudier_i_tosprogethed_/manuskripter/Bind_68_-_Audur_Hauksdottir_-_Dansk_som_fremmedsprog_i_en_akademisk_kontekst.pdf |date=2020-10-22 }}k. Sótt 25. október 2019.</ref> Auður hefur einnig unnið að rannsóknum á dönskum orðasamböndum í samanburði við íslensku og er afrakstur þeirra m.a. veforðabók á netinu yfir föst orðasambönd á dönsku og íslensku,<ref>[https://www.frasar.net/ Frasar.net. Dansk–islandsk sproghjælp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922002853/http://frasar.net/ |date=2019-09-22 }}. Sótt 25. október 2019.</ref> en hún var eitt þeirra verkefna sem hlaut Hagnýtingarverðlaun Háskóla Íslands árið 2010.<ref>RÚV. (2010, 19. nóvember). [https://www.ruv.is/frett/hagnytingarverdlaun-hi-afhent Hagnýtingarverðlaun HÍ afhent]. Sótt 25. október 2019.</ref> Auður stóð ásamt Guðmundi Jónssyni, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, og Erik Skyum-Nielsen, [[lektor]] í bókmenntum við Kaupmannahafnarháskóla, fyrir verkefninu Á mótum danskrar og íslenskrar menningar. Danir á Íslandi 1900–1970.<ref>Mbl.is. (2009, 26. september). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1302007/ Dönsk áhrif á Íslandi]. Sótt 25. október 2019.</ref> Niðurstöður þeirrar rannsóknar er m.a. að finna í bókinni ''Gullfoss. Mødet mellem dansk og islandsk kultur i 1900–tallet''.<ref>Háskóli Íslands. (2015). [https://www.hi.is/frettir/a_motum_danskrar_og_islenskrar_menningar Á mótum danskrar og íslenskrar menningar]. Sótt 25. október 2019.</ref><ref>[http://den-brogede-verden.dk/anmeldelse/gullfoss-moedet-mellem-dansk-og-islandsk-kultur-i-1900-tallet/ Den brogede verden. Gullfoss. Mødet mellem dansk og islandsk kultur i 1900-tallet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025110718/http://den-brogede-verden.dk/anmeldelse/gullfoss-moedet-mellem-dansk-og-islandsk-kultur-i-1900-tallet/ |date=2019-10-25 }}. Thomas Petersen. Sótt 25. október 2019.</ref> Í tengslum við rannsóknina komu forsvarsmenn hennar upp heimasíðu,<ref>[http://dan-is.is/da/forsida/ DAN-IS. Mødet mellem dansk og islandsk kultur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908232420/http://dan-is.is/da/forsida/ |date=2019-09-08 }}. Sótt 25. október 2019.</ref> sem hefur að geyma ýmsar heimildir sem snerta Dani og dönsk áhrif á Íslandi. Auður fer nú fyrir norrænni rannsókn á tengslum færeysku, íslensku og norsku við danska tungu á tímabilinu 1890–1920. Þá er hún ásamt Birnu Arnbjörnsdóttur prófessor í forystu fyrir rannsókn á tengslum færeysku, grænlensku og íslensku við dönsku og ensku í samtímanum. == Ýmis störf og verkefni == Auður hefur sinnt fjölmörgum trúnaðarstörfum bæði á Íslandi og erlendis. Má nefna að hún hefur setið í stjórn sjóðsins Stiftelsen Clara Lachmanns Fond<ref>Clara Lachmanns stiftelse. [https://www.claralachmann.org/styrelsen/ Styrelsen]. Sótt 25. október 2019.</ref> frá árinu 2007, átt sæti í fulltrúaráði Hins íslenska bókmenntafélags frá 2015<ref>Hið íslenska bókmenntafélag. [https://hib.is/2016/03/16/gamma-gerist-bakhjarl/ Kosning]. Sótt 25. október 2019.</ref> og í stjórn [[Snorrastofa|Snorrastofu]]<ref>[https://snorrastofa.is/ Snorrastofa]. Sótt 25. október 2019.</ref> frá 2018.<ref>Borgarbyggð. (2018). [https://www.borgarbyggd.is/is/stjornsysla/fundargerdir/sveitarstjorn-borgarbyggdar/18152 173. fundur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 25. október 2019.</ref> Auður átti sæti í alþjóðlegum ráðgjafahópi um framtíð tungumála í grænlenskum skólum sem starfaði á vegum grænlensku heimastjórnarinnar á árunum 2017–2018.<ref>Naalakkersuisut. Government of Greenland. [https://naalakkersuisut.gl/da/Naalakkersuisut/Departementer/Uddannelse-Kultur-Kirke-og-Udenrigsanliggende/Publikationer/Sprograpport Ekspertgruppens rapport vedrørende styrkelse af sprogtilegnelse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025135248/https://naalakkersuisut.gl/da/Naalakkersuisut/Departementer/Uddannelse-Kultur-Kirke-og-Udenrigsanliggende/Publikationer/Sprograpport |date=2019-10-25 }}. Sótt 25. október 2019.</ref> Þá átti hún tvívegis sæti í samnorrænni nefnd á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar sem var falið að skrifa ramma og verkáætlun fyrir norrænt málasamstarf, annars vegar á tímabilinu 1996–2000 og hins vegar 2004–2006. Auður sat í stjórn Endurmenntunarstofnunar á árunum 1986–1996 og í stjórn Hins íslenska kennarafélags á árunum 1987–1989.<ref name="Auður" /> == Viðurkenningar == Í janúar 2017 sæmdi Margrét Danadrottning Auði riddarakrossi Dannebrogsorðunnar af fyrstu gráðu. Áður, í febrúar 2008, hafði hún verið sæmd riddarakrossi Dannebrogsorðunnar sem viðurkenningu fyrir mikilvægt framlag í þágu dönskukennslu og rannsókna á danskri tungu og menningu og fyrir að hafa stuðlað að auknum skilningi og jákvæðum tengslum milli Íslands og Danmerkur.<ref>Mbl.is. (2008, 29. febrúar). [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/02/29/audur_hauksdottir_saemd_donskum_riddarakrossi/ Auður Hauksdóttir sæmd dönskum riddarakrossi]. Sótt 25. október 2019.</ref> == Einkalíf == Auður er dóttir Hauks Magnússonar húsasmíðameistara (1913–1988) og Kristínar Þorleifsdóttur húsmóður (1925). Eiginmaður Auðar er Ingvar J. Rögnvaldsson vararíkisskattstjóri og eiga þau tvö börn, Hauk og Kristínu.<ref>Mbl.is. (2002, 4. apríl). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/660260/ Frá stafsetningu til stöðu dönsku]. Sótt 25. október 2019.</ref> == Helstu ritverk == === Bækur === *Auður Hauksdóttir. 2012. [https://andetsprogsforskning.ku.dk/forskning/koebenhavnerstudier_i_tosprogethed_/manuskripter/Bind_68_-_Audur_Hauksdottir_-_Dansk_som_fremmedsprog_i_en_akademisk_kontekst.pdf ''Dansk som fremmedsprog i en akademisk kontekst: Om islændinges behov for danskkundskaber under videreuddannelse i Danmark''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022025910/https://andetsprogsforskning.ku.dk/forskning/koebenhavnerstudier_i_tosprogethed_/manuskripter/Bind_68_-_Audur_Hauksdottir_-_Dansk_som_fremmedsprog_i_en_akademisk_kontekst.pdf |date=2020-10-22 }}. Køben-havnerstudier i tosprogethed, nr. 68. Kaupmannahöfn: Kaupmannahafnarháskóli. *Auður Hauksdóttir. 2001. [http://dan-is.is/wp-content/uploads/2016/06/L%C3%A6rerens-strategier.pdf ''Lærerens strategier – elevernes dansk. Dansk som fremmedsprog i Island''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116205556/http://dan-is.is/wp-content/uploads/2016/06/L%C3%A6rerens-strategier.pdf |date=2021-01-16 }}. Kaupmannahöfn: Nordisk Ministerråd. TemaNord. *Auður Hauksdóttir. 1990. [ http://dan-is.is/wp-content/uploads/2016/06/Dansk-som.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025110727/http://dan-is.is/wp-content/uploads/2016/06/Dansk-som.pdf |date=2019-10-25 }} ''Dansk som fremmedsprog i de islandske gymnasieskoler'']. Reykjavík: Stofnun í erlendum málum við Háskóla Íslands. === Greinar === *Auður Hauksdóttir. 2018. „Íslensk málrækt í dönskum jarðvegi. Tengsl dönsku og íslensku á fyrri hluta nítjándu aldar“. ''Skírnir 192'' (2): 229–272. *Auður Hauksdóttir. 2016. „Björguðu Danir íslenskunni? Um tengsl íslensku og dönsku á átjándu öld“. ''Skírnir 190'' (2): 420–457. *Auður Hauksdóttir. 2016. [https://bop.unibe.ch/linguistik-online/ „The Role of the Danish Language in Iceland“]. ''Linguistik Online 79'' (5): 77–91. *Auður Hauksdóttir, Jørn Lund, Ulla Börestam. 2016. „Language and Culture Link Us Together“. ''Nordic Ways''. Washington: The Johns Hopkins University, Center for Transatlantic Relations, 91–99. *Auður Hauksdóttir. 2015. „At klare sig på dansk som fremmedsprog i en akademisk kontekst“. ''Nordand : nordisk tidsskrift for andrespråksforskning 10'' (2): 25–52. *Auður Hauksdóttir. 2015. „Enska í framhaldsnámi Íslendinga í Danmörku“. Whelpton, Matthew, Guðrún Björk Guðsteinsdóttir, Birna Arnbjörnsdóttir, Martin Regal (ritstj.). ''An intimacy of Words/Innileiki orðanna. Essays in Honour of Pétur Knútsson''. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur og Háskólaútgáfan, 218–224. *Auður Hauksdóttir. 2015. „Islændingenes m¬øde med dansk sprog“. Auður Hauksdóttir, Erik Skyum-Nielsen og Guðmundur Jónsson (ritstj.). ''Gullfoss. Mødet mellem dansk og islandsk kultur i 1900-tallet''. Kaupmannahöfn: Vandkunsten og Háskólaútgáfan, 165–222. *Auður Hauksdóttir, Erik Skyum-Nielsen og Guðmundur Jónsson. 2015. „Indledning: En anderledes historie om to landes samkvem“. ''Gullfoss. Mødet mellem dansk og islandsk kultur i 1900-tallet''. Kaupmannahöfn: Vandkunsten og Háskólaútgáfan, 21–37. *Henrichsen, Peter Juel og Auður Hauksdóttir. 2015. „Talebob – den tålmodige transnordiske udtaletræner“. Duncker, Dorthe, Eva Skafte Jensen og Ole Ravnholt (ritstj.). ''Rette ord''. *''Festskrift til Sabine Kirchmeier-Andersen i anledning af 60-årsdagen''. København: Dansk Sprognævns skrifter 46, 159–170. *Auður Hauksdóttir. 2014. [https://tidsskrift.dk/sin/issue/view/2628/126 „Sprogværktøjet Frasar.net. Om fraser og fraseindlæring anskuet kontrastivt“]. ''Språk i Norden'', 68–82. *Auður Hauksdóttir. 2014. [https://millimala.hi.is/wp-content/uploads/2016/01/Um-do%CC%88nskukunna%CC%81ttu-I%CC%81slendinga-a%CC%81-ni%CC%81tja%CC%81ndu-o%CC%88ld.pdf „Um dönskukunnáttu Íslendinga á nítjándu öld“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260211151913/https://millimala.hi.is/wp-content/uploads/2016/01/Um-do%CC%88nskukunna%CC%81ttu-I%CC%81slendinga-a%CC%81-ni%CC%81tja%CC%81ndu-o%CC%88ld.pdf |date=2026-02-11 }}. ''Milli mála – Tímarit um erlend tungumál og menningu 6'': 13–42. *Auður Hauksdóttir. 2013. [http://postkolonial.dk/kult-11-made-in-denmark-investigations-of-the-dispersal-of-danishness/ „Language and the Development of National Identity : Icelanders' Attitudes to Danish in Turbulent Times“]. Christiansen, Lene Bull, Kirsten Hvenegård-Lassen og Nanna Kirstine Leets Hansen (ritstj.).‘Made in Denmark’. Investigations of the dispersion of ‘Danishness’. ''KULT'' 11: 65–94. *Auður Hauksdóttir. 2012. „At komme til orde på et mundret dansk. Om fraser, fraseindlæring og fraseværktøj anskuet kontrastivt“. Heegård, Jan og Peter Juel Henrichsen (ritstj.). Speech in Action. Proceedings of the 1st SJUSK Conference on Contemporary Speech Habits. ''Copenhagen Studies in Language 42'': 123–142. *Auður Hauksdóttir. 2012. [https://tidsskrift.dk/spr/article/view/26218 „Sproglig og kulturel diversitet – målet for et UNESCO-center i Island“]. ''Sprogforum. Tidsskrift for Sprog- og Kulturpædagogik 18'' (55): 79–84. *Auður Hauksdóttir. 2011. [https://danskestudier.files.wordpress.com/2018/07/2011.pdf „Danske minder i Island. Om mødet mellem dansk og islandsk kultur“]. ''Danske studier – tidsskrift for dansk sprog, studier og folkeminder 106'': 5–49. *Auður Hauksdóttir. 2011. „„Yderst mod Norden lyser en ø ...“': strejflys over islændingenes møde med dansk og norsk sprog og kultur“. Akselberg, Gunnstein og Edit Bugge (ritstj.). ''Vestnordisk språkkontakt i 1200 år''. Þórshöfn: Faroe University Press, 39–78. *Auður Hauksdóttir. 2009. [https://millimala.hi.is/wp-content/uploads/2016/01/Fra%CC%81-fornum-ma%CC%81lum-til-ny%CC%81rra.-Um-kennslu-erlendra-tunguma%CC%81la-a%CC%81-I%CC%81slandi-i%CC%81-so%CC%88gulegu-ljo%CC%81si.pdf „Frá fornum málum til nýrra. Um kennslu erlendra tungumála á Íslandi í sögulegu ljósi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250502030758/https://millimala.hi.is/wp-content/uploads/2016/01/Fra%CC%81-fornum-ma%CC%81lum-til-ny%CC%81rra.-Um-kennslu-erlendra-tunguma%CC%81la-a%CC%81-I%CC%81slandi-i%CC%81-so%CC%88gulegu-ljo%CC%81si.pdf |date=2025-05-02 }}. ''Milli mála. Ársrit Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur 1'': 11–53. *Auður Hauksdóttir. 2007. „Idiomerne glimrer ved deres fravær Om dansk-islandsk idiomatik“. Jørgensen, Henrik og Peter Widell (ritstj.). ''Det bedre argument!'' Árósar: Wessel og Huitfeldt, 197–215. *Auður Hauksdóttir. 2005. „CALL i undervisningen i nordiske sprog på akademisk niveau“. Holmboe, Henrik (ritstj.). ''Nordisk Sprogteknologi. Årbog for Nordisk Sprogteknologisk Forskningsprogram 2000–2004''. Kaupmannahöfn: Museum Tusculanums Forlag, 173–187. *Auður Hauksdóttir. 2005. „Hvorfor undervises der i dansk i Island?“ Auður Hauksdóttir, Jørn Lund og Erik Skyum-Nielsen (ritstj.). ''Ordenes slotte. Om sprog og litteratur i Norden : Hyldest til Vigdís Finnbogadóttir. Islands præsident 1980–1996''. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum, 157–170. *Auður Hauksdóttir. 2004. „CALL for Communicative competence in Foreign Languages“. Henrichsen, Peter Juel (ritstj.). CALL for the Nordic Languages. Tools and Methods for Computer Assisted Language Learning. ''Copenhagen Studies in Language 30'': 9–32. *Auður Hauksdóttir. 2004. „„Født i syttenhundrede og surkål“ og „hefur lagt frá sér tréklossana““. Jørgensen, Henrik og Peter Stray Jørgensen (ritstj.). í samvinnu við Birgitte Skovby Rasmussen og Ole Ravnholt. ''På godt dansk : Festskrift til Henrik Galberg Jacobsen i anledning af hans 60 års fødselsdag den 4. februar 2004''. Árósar: Wessel og Huitfeldt, 123–133. *Auður Hauksdóttir. 2003. „Dansk som fremmedsprog i Island – tradition og nytænkning“. Holmen, Anne, Esther Glahn og Hanne Ruus (ritstj.). ''Veje til dansk – forskning i sprog og sprogtilegnelse''. Kaupmannahöfn: Akademisk Forlag, 169–217. === Ritstjórn === *Auður Hauksdóttir (ritstj.). 2018. ''Sprog åbner verdener. Ord til Vigdís''. Þýðing Erik Skyum-Nielsen. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. *Auður Hauksdóttir ásamt Guðmundi Jónssyni og Erik Skyum-Nielsen (ritstj.). 2015. ''Á mótum danskrar og íslenskrar menningar 1900–1970''. Kaupmannahöfn: Vandkunsten og Háskólaútgáfan. *Auður Hauksdóttir (ritstj.). 2010. ''Tungumál ljúka upp heimum: Orð handa Vigdísi''. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. *Auður Hauksdóttir og Birna Arnbjörnsdóttir (ritstj.). 2007. ''Mál málanna. Um nám og kennslu erlendra tungumála''. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum og Háskólaútgáfan. *Auður Hauksdóttir, Erik Skyum-Nielsen og Jørn Lund (ritstj.). 2005. ''Ordenes slotte. Om sprog og litteratur i Norden''. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. *Auður Hauksdóttir, Birna Arnbjörnsdóttir, María Garðarsdóttir og Sigríður Þorvaldsdóttir (ritstj.). 2002. ''Forskning i nordiske sprog som andet – og fremmedsprog. Rapport fra konference i Reykjavík 23.–25. maj 2001''. Reykjavík: Háskólaútgáfan. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] {{f|1950}} kc3ksthz0mzm82a766v7k1nj07tihdf 0 157444 1977331 1955734 2026-09-02T10:32:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977331 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Kristalina Georgieva | nafn_á_frummáli = {{nobold|Кристалина Георгиева}} | mynd = Kristalina Georgieva Headshot.jpg | myndatexti1 = {{small|Kristalina Georgieva árið 2019.}} | titill= Framkvæmdastjóri [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] | stjórnartíð_start = [[1. október]] [[2019]] | stjórnartíð_end = | forveri = [[Christine Lagarde]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1953|8|13}} | fæðingarstaður = [[Sófía|Sófíu]], [[Búlgaría|Búlgaríu]] | þjóderni = [[Búlgaría|Búlgörsk]] | maki = Kino Kinov | börn = 1 | háskóli = Þjóðar- og alþjóðahagfræðiháskólinn í Sófíu |undirskrift = Kristalina Georgieva sinature (2).jpg }} '''Kristalina Ivanova Georgieva-Kinova''' (13. ágúst 1953)<ref name="whois">{{cite web|url=http://www.focus-fen.net/index.php?id=n207230|title=Who is Kristalina Georgieva?|accessdate=19 January 2010|date=19 January 2010|publisher=FOCUS News Agency|archive-date=21 október 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021001950/http://www.focus-fen.net/index.php?id=n207230|url-status=dead}})</ref> er [[Búlgaría|búlgarskur]] hagfræðingur sem hefur verið framkvæmdastjóri [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] frá árinu 2019. Hún var framkvæmdastjóri [[Alþjóðabankastofnanirnar|Alþjóðabankastofnananna]] frá 2017 til 2019 og var starfandi forseti [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] frá 1. febrúar til 8. apríl 2019 eftir afsögn [[Jim Yong Kim|Jims Yong Kim]]. Hún var áður varaforseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]] í forsetatíð [[Jean-Claude Juncker]]s frá 2014 til 2016.<ref name="afpnom">{{cite news|title=Under-fire EU Commission nominee stands down |author= |agency=AFP |date=19 January 2010 |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW8Ha0CfaTHchF2nLScQYqF76dIw |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122101258/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW8Ha0CfaTHchF2nLScQYqF76dIw |url-status=dead|archive-date=22 January 2010 |accessdate=19 January 2010}}</ref><ref name="wsjapprov">{{cite news |title= EU Approves New Commission|newspaper=The Wall Street Journal/Associated Press |date=9 February 2010|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704820904575055030494399618|accessdate=9 February 2010|first=John W.|last=Miller}}</ref><ref name="euvtakeoff">{{cite news|title= New team takes office|author=Toby Vogel|newspaper=European Voice |date=11 February 2010 |url=http://www.europeanvoice.com/article/imported/new-team-takes-office/67103.aspx|accessdate=12 February 2010}}</ref><ref name="eucom-resign">{{Cite web|url=https://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-16-3576_en.htm|title=European Commission – PRESS RELEASES – Press release – Statement on the Decision of Vice-President Kristalina Georgieva to become Chief Executive Officer of the World Bank and to resign from the European Commission|website=europa.eu|access-date=2019-06-25}}</ref> Georgieva gegndi ýmsum embættum hjá Alþjóðabankastofnununum frá 1993 til 2010 og varð varaforseti og fagritari þeirra í mars árið 2008. Hún hefur einnig verið meðlimur í fjárhaldsnefnd<ref name="nastunwe">{{cite web |url=http://www.unwe.acad.bg/?lang=bg&page_id=6&item=670 |title=УНСС : Структура : Съвет на настоятелите |accessdate=19 January 2010 |publisher=UNWE |language=Bulgarian |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222194218/http://www.unwe.acad.bg/?lang=bg&page_id=6&item=670 |archive-date=22 February 2012 |url-status=dead }}</ref> og [[dósent]] við hagfræðideild Þjóðar- og alþjóðahagfræðiháskólans í Sófíu.<ref name="assocprof">{{cite web |url=http://www.unwe.acad.bg/?page_id=6&subitem=27&f_menu=2&d_id=1&d_menu=2 |title=УНСС : Общоикономически факултет : Катедра Икономикс : Състав |accessdate=19 January 2010 |publisher=UNWE |language=Bulgarian |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222194240/http://www.unwe.acad.bg/?page_id=6&subitem=27&f_menu=2&d_id=1&d_menu=2 |archive-date=22 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Þann 27. september árið 2016 tilnefndi ríkisstjórn Búlgaríu Kristalinu Georgievu í embætti [[Aðalritari Sameinuðu þjóðanna|aðalritara Sameinuðu þjóðanna]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-un-election-bulgaria-idUSKCN11Y0OO|title=Bulgaria announces new candidate Georgieva for U.N. leadership race|date=2016-09-28|newspaper=Reuters|access-date=2016-10-03}}</ref> Þegar kosið var í embættið á [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] þann 5. október lenti Georgieva í áttunda sæti af tíu frambjóðendum.<ref>[https://twitter.com/nlatun/status/783708732370845697 Permanent Mission of the Netherlands to the UN] official Twitter account</ref> Í sömu atkvæðagreiðslu hlaut [[António Guterres]] stuðning öryggisráðsins í embætti aðalritara.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/world/americas/antonio-guterres-un-secretary-general-united-nations.html |title=Security Council Backs António Guterres to Be Next U.N. Secretary General|date=2016-10-05|newspaper=The New York Times|access-date=2016-10-29}}</ref> Þann 28. október tilkynnti Alþjóðabankinn að Georgieva yrði fyrsti framkvæmdastjóri bankans frá 2. janúar 2017.<ref name="wbank-ceo-announce">{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2016/10/28/kristalina-georgieva-appointed-chief-executive-officer-of-ibrd-ida|title=Kristalina Georgieva Appointed Chief Executive Officer of IBRD/IDA|date=28 October 2016|publisher=The World Bank|accessdate=28 October 2017|archive-date=29 október 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029065657/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2016/10/28/kristalina-georgieva-appointed-chief-executive-officer-of-ibrd-ida|url-status=dead}}</ref> Þann 29. september 2019 var Georgieva útnefnd næsti framkvæmdastjóri [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]]. Hún var sú eina sem var tilnefnd í starfið og er fyrsta manneskjan frá [[Nýr markaður|nýmarkaðslandi]] sem hefur gegnt því.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-49833220|title=IMF names Kristalina Georgieva as new head|date=2019-09-25|access-date=2019-10-01|language=en-GB}}</ref> Georgieva var nefnd „Evrópumaður ársins“ árið 2010<ref name="euvoice">[http://www.europeanvoice.com/article/2010/11/georgieva-named-european-of-the-year/69583.aspx Georgieva named European of the Year], europeanvoice.com, 30 November 2010</ref> og „ESB-framkvæmdastjóri ársins“<ref name="b2bnews.bg">[http://b2bnews.bg/index.php/en/News-in-english/Bulgaria-s-Georgieva-Wins-EU-Commissioner-of-the-Year-Award-by-EV.html Bulgaria's Georgieva Wins 'EU Commissioner of the Year' Award by EV]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=August 2016}}, b2bnews.bg, 1 December 2010</ref> að launum fyrir störf hennar, sér í lagi fyrir hamfarahjálp hennar á Haítí og í Pakistan. Árið 2021 var Georgieva sökuð um að hafa hagrætt ársskýrslu Alþjóðabankans árið 2018 til þess að gefa [[Kína]] hærri einkunn á lista yfir lönd þar sem best væri að stunda viðskipti.<ref>{{Vefheimild|titill=Forstýra AGS hafi fegrað einkunn Kína|url=https://www.vb.is/frettir/forstyra-ags-hafi-fegrad-einkunn-kina/170488/|útgefandi=''[[Viðskiptablaðið]]''|ár=2021|mánuður=17. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=18. september}}</ref> Kína hafi hækkað um sjö sæti frá upphaflegum drögum skýrslunnar eftir að aðferðafræði við gerð hennar var breytt. Þá var Georgieva sökuð um að hagræða skýrslunni til þess að gefa [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmunum]] og [[Aserbaísjan]] hærri einkunn.<ref>{{Vefheimild|titill=Stjóri gjald­eyris­sjóðsins í klandri vegna þjónkunar við Kína|url=https://www.visir.is/g/20212157275d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=17. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=Framkvæmdastjóri [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] |frá=[[1. október]] [[2019]] |til= |fyrir=[[Christine Lagarde]] |eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Georgieva, Kristalina}} {{f|1953}} [[Flokkur:Búlgarskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Framkvæmdastjórar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] [[Flokkur:Fulltrúar í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins]] gqd3siogr4b6udp50nwd0y5x63baqhu 0 158599 1977152 1680756 2026-09-01T14:23:52Z TKSnaevarr 53243 1977152 wikitext text/x-wiki '''''Sæla''''' eða '''''Bliss''''' er smásaga eftir nýsjálenska rithöfundinn [[Katherine Mansfield]]. Sagan kom fyrst út í ágúst 1918 í tímaritinu ''The English Review'' og fjallar um unga konu að nafni Bertha Young. Söguþráðurinn gefur til kynna að Bertha er vel stæð, hún er þrítug að aldri og á eina stúlku sem nefnist B litla með eiginmanni sínum Harry. Á heimili Berthu í byrjun sögu er þjónustustúlkan Mary og síðan fóstran sem sér um barnið og því er komið vel til skila frá fyrstu síðum sögunnar að það er alls ekki í verkahring móðurinnar Berthu að ala upp B litlu. Eftir því sem líður á söguna fjölgar fólkinu í húsi Berthu og Harry þar sem þau eru að halda matarboð. Í matarboðið koma vinahjónin ungfrú og herra Norman Knight og síðan maður að nafni Eddie Warren ásamt nýjum kunningja þeirra hjóna Pearl Fulton. Matarboðið fer vel fram og þau eru öll hinir bestu mátar. Hins vegar finnst Berthu eiginmaður sinn vera ansi kaldur í garð Pearl sem kemur Berthu á óvart þar sem hún dregst að henni einhverra hluta vegna. Í lok sögu sem er engu að síður lokin á sjálfu matarboðinu fær lesandinn útskýringu á því hvers vegna Pearl hefur þessi áhrif á hjónin. Nafn smásögunnar tónar vel við þá tilfinningu sem textinn litast af. Bertha Young er haldin þessari sælutilfinningu frá fyrstu setningu sögunnar. Karakterinn Bertha virkar á ákveðinn hátt barnaleg þar sem hún er svo sæl og glöð gagnvart öllu því sem hendir hana en á meðan sér lesandinn veröld Berthu sem alls ekkert svo heillandi stað. Fyrir það fyrsta má Bertha liggur við ekki koma nálægt uppeldinu á barni sínu og Harry virkar sem afar kaldur og fjarlægur eiginmaður en samt sér Bertha aðeins þann unað sem hún telur að lífið hafi fram á að færa. Bertha hrífst af Pearl Fulton og þess vegna stuðar það Berthu hvað maðurinn hennar Harry hefur lítið álit á Pearl og kemst næst því að vera dónalegur við hana. Bertha finnur fyrir einhverri ókunnugri tilfinningu á meðan matarboðinu stendur gagnvart Pearl sem hún áttar sig ekki alveg á. Það er eitthvað sem dregur hana að Pearl, einhver gagnkvæm tilfinning. Í lok sögunnar rennur það upp fyrir lesandanum hvað dró þessar tvær konur saman. Pearl og Bertha deildu sömu sælutilfinningunni. Í lok matarboðsins fylgir Harry dömunni Pearl til dyra og kemur þá í ljós að Pearl er hjákona Harry. Bertha tekur eftir þessu og þar með hrynur veröld hennar, það kemur sprunga í þá sæluskipan sem Bertha var búin að byggja í kringum sig. Perutréð í garði Berthu er ákveðið minni sem kemur upp endurtekið í sögunni. Perutréð er eitthvað sem Bertha dáir líkt og allt annað í kringum sig en þegar hún áttar sig á framhjáhaldi Harry kemur Pearl til þess að kveðja hana og hrósar henni í leiðinni fyrir yndislega perutréð hennar. Meginhugsun sögunnar er því sú ádeila hvort það sé betra að vera hamingjusamur og fávís eða vitur og óhamingjusamur fyrir vikið (Mansfield, 1918). Smásagan er til í íslenskri þýðingu Önnu Maríu Þórisdóttur. ==Heimildir== * During, Simon. (2015). Katherine Mansfield´s World. ''Journal of New Zealand Literature, 33''(1), 33-66. * Mansfield, Katherine. (08.1918). Bliss. ''The English Review'', 108-119. [[Flokkur:Nýsjálenskar smásögur]] i23wq6fr9salyajzytks29ud3r9f0ec 0 158671 1977262 1857492 2026-09-01T23:45:06Z ~2026-47806-75 120247 /* */ 1977262 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stepanakert_collection.jpg|thumb|right|Stepanakert]] '''Stepanakert''' ([[armenska]]: Ստեփանակերտ; kölluð '''Kankendi''' (Xankəndi) í [[Aserbaísjan]]) er borg í héraðinu [[Nagornó-Karabak]] í [[Aserbaísjan]]. Borgin var frá 1991 til 2024 [[höfuðborg]] [[Artsak-lýðveldið|Artsakh-lýðveldisins]], sem var armenskt klofningsríki sem réði sér sjálft þótt alþjóðasamfélagið liti á það sem hluta af Aserbaísjan.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh]." ''[[BBC News]]''. Uppfært 21. maí 2010. Sótt 23. júlí 2009.</ref> Þann 29. september 2023 náðu asersk stjórnvöld stjórn á borginni. Nánast allir armenskir íbúar hennar flúðu í kjölfarið til [[Armenía|Armeníu]].<ref>{{Cite web |date=2023-09-29 |title=Armenians describe journey to safety after fall of their homeland |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |access-date=2023-09-30 |website=The Independent |language=en |archive-date=30 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930060130/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |url-status=live }}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Artsak-lýðveldið]] [[Flokkur:Borgir í Aserbaísjan]] rs3gxsdm41pvfwqzakrn927jk1xg9mx 0 161115 1977206 1975574 2026-09-01T21:37:36Z Berserkur 10188 1977206 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd= ManCity20240722-017 (cropped).jpg |nafn= Jack Grealish |fullt nafn= Jack Peter Grealish |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1995|9|10}} |fæðingarbær=[[Birmingham]] |fæðingarland=England |hæð= 1,78m |staða= Miðjumaður |núverandi lið= [[Everton]] |númer= 10 |ár í yngri flokkum=2001-2011 |yngriflokkalið= Highgate United, [[Aston Villa]] |ár1=2012-2021 |ár2=2013-2014 |ár3=2021- |ár4= 2025- |lið1=[[Aston Villa]] |lið2=→[[Notts County]] (lán) |lið3=[[Manchester City]] |lið4=→[[Everton]] |leikir (mörk)1=185 (29) |leikir (mörk)2=37 (5) |leikir (mörk)3=94 (12) |leikir (mörk)4= 12 (2) |landsliðsár=2011-2012<br>2012-2013<br>2013-2014<br>2016-2017<br>2020- |landslið=Írland U17<br>Írland U18<br>Írland U21<br>England U21<br> [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |landsliðsleikir (mörk)=7 (3)<br>6 (2)<br>6 (1)<br>7 (2)<br>39 (4) |mfuppfært= desember 2025 |lluppfært= ágúst 2025 }} '''Jack Peter Grealish''' (fæddur [[10. september]] árið [[1995]] í [[Birmingham]]) er enskur atvinnumaður í fótbolta sem spilar sem kantmaður eða sóknarmiðjumaður fyrir [[Everton]] á láni frá [[Manchester City]] í [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildinni]]. Hann var í 19 ár hjá [[Aston Villa]] alveg frá því hann var 6 ára til 25 ára aldurs. Grealish lék með yngri landsliðum Írlands en árið 2016 gaf hann það út að hann hafði valið að spila fyrir [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Enska landsliðið]]. Grealish skoraði fyrsta mark sitt fyrir landsliðið gegn Andorra haustið 2021. ==Félagslið== === Aston Villa === Grealish gekk til liðs við [[Aston Villa]] 6 ára gamall í akademíuna. Þann 7. maí 2014 kom Grealish inn á völlinn í frumraun sinni fyrir Aston Villa á 88 mínútu í 4-0 tapi gegn [[Manchester City]] fyrir [[Ryan Bertrand]]. Fyrsta markið kom 13. september 2015 í 3-2 tapi gegn [[Leicester City F.C.|Leicester City]] með skoti frá 18 metra færi. Grealish var gerður að fyrirliða félagsins í mars 2019. Hann skrifaði undir nýjan 5 ára samning í september 2020 við [[Aston Villa]]. Í samningum var klásúla fyrir öll félög í [[Meistaradeild Evrópu]] sem gaf þeim leyfi á að kaupa Grealish á 100 milljónir punda án samþykkis [[Aston Villa]]. [[Manchester City]] nýtti sér það og bauð 100 milljónir í Grealish næsta sumar <ref>{{Citation|title=Jack Grealish|date=2021-06-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Grealish&oldid=1029656526|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-06-22}}</ref> ===Manchester City=== Grealish var keyptur til [[Manchester City]] 4. ágúst 2021, kaupverðið var 100 milljónir punda sem sló met fyrir kaup á breskum leikmanni í [[Enska úrvalsdeildin|Ensku úrvalsdeildinni]]. Grealish skrifaði undir 6 ára samning við [[Manchester City]] og tók númerið 10 sem [[Sergio Agüero]] var með áður. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/57818660 Jack Grealish: Man City sign England midfielder from Aston Villa for £100m] BBC, sótt 5.8 2021 </ref> Eftir meiðsli tímabilið 2023-2024 og að hafa misst byrjunarsæti sitt í liði City var ljóst að Grealish var ekki inni í myndinni hjá [[Pep Guardiola]] þjálfara sumarið 2025. Hann fór því á láni til [[Everton]]. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cp8zjrnw6yro Everton agree season-long loan deal for Grealish] BBC, sótt 11. ágúst 2025</ref> == Heimildir == * https://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Grealish *https://www.worldfootball.net/player_summary/jack-grealish/ * https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-england-grealish-brother-13226229 ==Tilvísanir== [[Flokkur:Enskir knattspyrnumenn|Grealish, Jack]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1995|Grealish, Jack]] <references /> kvyu3qfx8ta4y72kvxt24zim00ga323 0 161624 1977268 1833415 2026-09-01T23:51:37Z Berserkur 10188 1977268 wikitext text/x-wiki {{Körfuknattleiksmaður |nafn=Tommi Steindórs |mynd= |fullt nafn=Tómas Steindórsson |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1991|4|24}} |fæðingarland=[[Ísland]] |dánardagur= |dánarbær= |dánarland= |hæð= 200 sm |þyngd=136 kg |staða=[[Körfuknattleikur|Kraft framherji]] / [[Körfuknattleikur|miðherji]] |núverandi lið= |númer= |ár í háskóla= |háskóli= |ár=2011–2012<br>2015–2018<br>2018–2019<br>2019<br>2020–2021 |lið=[[Breiðablik]]<br>Gnúpverjar<br>Breiðablik-b<br>[[Breiðablik]]<br>[[Leiknir Reykjavík]] |landsliðsár |landslið= |landsliðsleikir= |þjálfaraár= |þjálfað lið= |mfuppfært=Jan. 2021 |lluppfært= }} '''Tómas Steindórsson''' (fæddur [[24. apríl]] [[1991]]) er íslenskur útvarpsmaður, skemmtikraftur og fyrrum [[Körfuknattleikur|körfuknattleiksmaður]].<ref>{{cite news |author1=Davíð Roach Gunnarsson |title=Fyrsta deitið í fimmtugsafmæli Loga Bergmann |url=https://www.ruv.is/frett/2020/08/04/fyrsta-deitid-i-fimmtugsafmaeli-loga-bergmann |accessdate=5 August 2020 |work=[[RÚV]] |date=4 August 2020 |language=Icelandic}}</ref><ref>{{cite news |title=Pylsuauglýsing Tomma Steindórs slær í gegn: "Sjóða, sjúga, slátra" |url=https://www.nutiminn.is/frettir/pylsuauglysing-tomma-steindors-slaer-i-gegn-sjoda-sjuga-slatra/ |accessdate=5 August 2020 |work=Nútíminn |date=21 June 2019 |language=Icelandic}}</ref> ==Yngri ár== Tómas fæddist og ólst upp á [[Hella|Hellu]] en hann flutti til Reykjavíkur tvítugur til að fara í háskóla.<ref>{{cite news |author1=Jón Ólafsson |title=Tómas Steindórsson |url=https://lappari.com/2017/11/tomas-steindorsson/ |accessdate=5 August 2020 |work=lappari.com |date=17 November 2017 |language=Icelandic}}</ref> ==Körfuknattleikur== Á árunum 2011-2012 spilaði Tómas með unglingaflokksliði [[Breiðablik|Breiðabliks]] auk þess að leika sinn fyrsta leik með meistaraflokk [[Breiðablik|Breiðabliks]]. Árið 2015 settu hann ásamt Maté Dalmay og öðrum upp lið Gnúpverja á ný. Þeir unnu [[3. deild karla í körfuknattleik|3.deild karla]] á fyrsta tímabilinu sínu og lenti í öðru sæti í [[2. deild karla í körfuknattleik|2. deild karla]] tímabilið eftir það og komust þannig upp í [[1. deild karla|1. deild karla]]. Þetta var í fyrsta skipti sem lið komst svo hratt uppúr þriðju deild í fyrstu deild.<ref>{{cite news|title=Tvö Suðurlandslið í 1. deildina|url=http://www.mbl.is/sport/korfubolti/2017/03/30/tvo_sudurlandslid_i_1_deildina/|accessdate=20 August 2017|work=[[Mbl.is]]|date=30 March 2017|language=Icelandic}}</ref><ref>{{cite news|title=Hrunamenn/Laugdælir meistarar í 2. deild|url=http://karfan.is/read/2017-04-07/hrunamenn-laugdaelir-meistarar-i-2-deild/|accessdate=20 August 2017|work=Karfan.is|date=7 April 2017|language=Icelandic|archive-date=21 ágúst 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821050145/http://karfan.is/read/2017-04-07/hrunamenn-laugdaelir-meistarar-i-2-deild/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Albertsson|first1=Aron Þórður|title=Tvær deildir á tveimur árum|url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2017/08/19/tvaer_deildir_a_tveimur_arum/|accessdate=20 August 2017|work=[[Mbl.is]]|date=19 August 2017}}</ref><ref>{{cite news|author1=Tómas Þór Þórðarson|title=Dagný studdi "Gnúp-þjóðina" til afar óvænts sigurs á Selfossi|url=http://www.visir.is/g/2017171028996/dagny-studdi-gnup-thjodina-til-afar-ovaents-sigurs-a-selfossi|accessdate=28 October 2017|work=[[Vísir.is]]|date=27 October 2017|language=Icelandic}}</ref> Árið 2019 lék Tómas í þremur leikjum fyrir Breiðablik í Úrvalsdeild karla eftir að hafa spilað með B-liði þeirra í [[3. deild karla]] um skeið.<ref>{{cite news |author1=Ástrós Ýr Eggertsdóttir |title=Körfuboltakvöld um Tómas: "Þetta er alvöru maður" |url=https://www.visir.is/g/2019341826d |accessdate=5 August 2020 |work=[[Vísir.is]] |date=3 February 2019 |language=Icelandic}}</ref> Í september 2020 skrifaði Tómas undir hjá [[Leiknir Reykjavík|Leikni Reykjavík]].<ref>{{cite news |title=Nýir leikmenn til Leiknis |url=https://www.karfan.is/2020/09/nyjir-leikmenn-til-leiknis/ |accessdate=11 September 2020 |work=Karfan.is |date=10 September 2020 |language=Icelandic |archive-date=29 nóvember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129171450/https://www.karfan.is/2020/09/nyjir-leikmenn-til-leiknis/ |url-status=dead }}</ref> ==Persónulegt líf== Árið 2017 til 2023 var Tómas í sambandi með skemmtikraftinum Margréti Erlu Maack. Árið 2019 eignuðust þau saman fyrstu dóttur sína.<ref>{{cite news |author1=Stefán Árni Pálsson |title=Margrét Erla og Tómas eignuðust stúlku |url=https://www.visir.is/g/2019356474d |accessdate=5 August 2020 |work=[[Vísir.is]] |date=9 October 2019 |language=Icelandic}}</ref> ==Heimildir== {{Reflist}} ==Tenglar== *[http://kki.is/motamal/leikir-og-urslit/motayfirlit/Leikmadur?league_id=undefined&season_id=103153&player_id=1155543 Síða leikmanns hjá KKÍ] *[https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=164403 Síða leikmanns hjá KSÍ] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1991]] [[Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] kl2ikgmlt0u9oob4pmhu37kz53ptmaf 10 165801 1977237 1975970 2026-09-01T23:11:07Z TKSnaevarr 53243 1977237 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins |title = [[Þjóðhöfðingi|Þjóðhöfðingjar]] aðildarríkja [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] |listclass = hlist |nowrapitems=yes |state=collapsed |list1 = *{{AUT}} [[Alexander Van der Bellen|Van der Bellen]] *{{BEL}} [[Filippus Belgíukonungur|Filippus]] *{{BGR}} [[Ílíjana Jotova|Jotova]] *{{DNK}} [[Friðrik 10.]] *{{EST}} [[Alar Karis|Karis]] *{{FIN}} [[Alexander Stubb|Stubb]] *{{FRA}} [[Emmanuel Macron|Macron]] *{{GRC}} [[Konstantínos Tasúlas|Tasúlas]] *{{NLD}} [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] *{{IRL}} [[Catherine Connolly|Connolly]] *{{ITA}} [[Sergio Mattarella|Mattarella]] *{{HRV}} [[Zoran Milanović|Milanović]] *{{CYP}} [[Níkos Krístoðúlíðís|Krístoðúlíðís]] *{{LVA}} [[Edgars Rinkēvičs|Rinkēvičs]] *{{LTU}} [[Gitanas Nausėda|Nausėda]] *{{LUX}} [[Vilhjálmur 5. af Lúxemborg|Vilhjálmur 5.]] *{{MLT}} [[Myriam Spiteri Debono|Spiteri Debono]] *{{PRT}} [[António José Seguro|Seguro]] *{{POL}} [[Karol Nawrocki|Nawrocki]] *{{ROU}} [[Nicușor Dan|Dan]] *{{SVK}} [[Peter Pellegrini|Pellegrini]] *{{SVN}} [[Nataša Pirc Musar|Pirc Musar]] *{{ESP}} [[Filippus 6. Spánarkonungur|Filippus 6.]] *{{SWE}} [[Karl 16. Gústaf]] *{{CZE}} [[Petr Pavel|Pavel]] *{{HUN}} [[András Baka|Baka]] *{{DEU}} [[Frank-Walter Steinmeier|Steinmeier]] }}<noinclude>[[Flokkur:Þemasnið]]</noinclude> 4atj8sb4gwc9c1366e7awwpnphuyuxm 0 174857 1977202 1961270 2026-09-01T20:59:19Z ~2026-47458-94 120244 /* Markahæstu menn */ 1977202 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''996'''||1369||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''954''||1226||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- !6.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0,69||2005 |- |7.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |8.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- !11.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||'''616'''||1057||0.60||2005 |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''996''||1369||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''954''||1226||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- !5.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0.69||2005 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |7.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''616''||1057||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||'''559'''||1049||0,52||2004 |- |13.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- !14.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||'''544'''||807||0,62||2009 |- |15.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- !19.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||'''471'''||412||1.25||2008 |- |20.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |21.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |22.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''463'''||1081||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- |29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,45||2003-2025 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- !31||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang]]||'''413'''||826||0.50||2007 |- !32.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''412'''||841||0,49||2010 |- |33.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- !34.||align=left|{{NOR}} [[Erling Haaland]]||'''411'''||506||0.83||2015 |- |35.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |36.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- |36.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 23/4/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |- !15.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- !9.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |- |10.||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1074||2003 |- !12.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1044||2005 |- !13.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1043||2004 |- |14. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |15. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3.04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |4.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3,04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |3. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |7. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !8. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !9.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |10.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !11.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |13. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |14. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !15.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !16.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !17.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !18. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !19.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !20.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !21.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] 37eazmjxh29cmegqxd7b3jc5ezdz8j4 1977203 1977202 2026-09-01T21:11:52Z ~2026-47458-94 120244 1977203 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''996'''||1369||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''954''||1226||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- !6.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0,69||2005 |- |7.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |8.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- !11.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||'''616'''||1057||0.60||2005 |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''996''||1369||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''954''||1226||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- !5.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0.69||2005 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |7.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''616''||1057||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||'''559'''||1049||0,52||2004 |- |13.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- !14.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||'''544'''||807||0,62||2009 |- |15.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- !19.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||'''471'''||412||1.25||2008 |- |20.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |21.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |22.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''463'''||1081||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- |29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,45||2003-2025 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- !31||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang]]||'''413'''||826||0.50||2007 |- !32.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''412'''||841||0,49||2010 |- |33.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- !34.||align=left|{{NOR}} [[Erling Haaland]]||'''411'''||506||0.83||2015 |- |35.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |36.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- |36.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1466||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1369||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1226||2003 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1207||2001 |- !7.||align=left|{{PRT}} [[Joäo Moutinho]]||MF||1184||2003 |- |8.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- |9.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |10.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |11.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !12.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1122||2005 |- |13.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |14.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |15.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |- |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1466||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1369||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1226||2003 |- !5.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1207||2001 |- |6. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- !9.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1122||2005 |- |10.||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1081||2003 |- !12.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1057||2005 |- !13.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1049||2004 |- |14. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |15. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||998||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3.04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |4.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3,04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |3. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |7. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !8. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !9.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |10.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !11.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |13. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |14. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !15.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !16.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !17.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !18. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !19.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !20.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !21.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] om1591clm75tyimhi3iba424hxdw897 1977204 1977203 2026-09-01T21:14:40Z ~2026-47458-94 120244 1977204 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''996'''||1369||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''954''||1226||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- !6.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0,69||2005 |- |7.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |8.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- !11.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||'''616'''||1057||0.60||2005 |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''996''||1369||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''954''||1226||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- !5.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''756'''||1122||0.69||2005 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |7.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''616''||1057||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||'''559'''||1049||0,52||2004 |- |13.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- !14.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||'''544'''||807||0,62||2009 |- |15.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- !19.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||'''471'''||412||1.25||2008 |- |20.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |21.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |22.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''463'''||1081||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- |29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,45||2003-2025 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- !31||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang]]||'''413'''||826||0.50||2007 |- !32.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''412'''||841||0,49||2010 |- |33.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- !34.||align=left|{{NOR}} [[Erling Haaland]]||'''411'''||506||0.83||2015 |- |35.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |36.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- |36.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1466||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1369||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1226||2003 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1207||2001 |- !7.||align=left|{{PRT}} [[Joäo Moutinho]]||MF||1184||2003 |- |8.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- |9.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |10.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |11.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !12.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1122||2005 |- |13.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |14.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |15.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |- |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1466||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1369||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1226||2003 |- !5.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1207||2001 |- |6. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- !9.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1122||2005 |- |10.||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1081||2003 |- !12.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1057||2005 |- !13.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1049||2004 |- |14. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |15. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||998||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3.04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''935'''||450||2,17||2010 |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |4.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3,04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''935''||450||2,17||2010 |- |3. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |7. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !8. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !9.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''514'''||812||0,67||2000 |- |10.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !11.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |13. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |14. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !15.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !16.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !17.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !18. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !19.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !20.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !21.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] 76bu0u6m3vb0cr4lk0hz45h105bb5yo 828 175655 1977254 1841975 2026-09-01T23:19:47Z MyraMidnight 41218 bæta við nýju pushpin function 1977254 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local function round(n, decimals) local pow = 10^(decimals or 0) return math.floor(n * pow + 0.5) / pow end function p.getMapParams(map, frame) if not map then error('Nafn kortsins sem á að nota verður að vera tilgreint', 2) end local moduletitle = mw.title.new('Module:Location map/data/' .. map) if not moduletitle then error(string.format('Kort fyrir %q er ekki til', map), 2) elseif moduletitle.exists then local mapData = mw.loadData('Module:Location map/data/' .. map) return function(name, params) if name == nil then return 'Module:Location map/data/' .. map elseif mapData[name] == nil then return '' elseif params then return mw.message.newRawMessage(tostring(mapData[name]), unpack(params)):plain() else return mapData[name] end end else error('Fann ekki kortagögn: "Module:Location map/data/' .. map .. '" er ekki til', 2) end end function p.data(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local params = {} for k,v in ipairs(args) do if k > 2 then params[k-2] = v end end return map(args[2], #params ~= 0 and params) end local hemisphereMultipliers = { longitude = { W = -1, w = -1, V = -1, v = -1, E = 1, e = 1, A = 1, a = 1 }, latitude = { S = -1, s = -1, N = 1, n = 1 } } local function decdeg(degrees, minutes, seconds, hemisphere, decimal, direction) if decimal then -- if degrees then -- error('Decimal and DMS degrees cannot both be provided for ' .. direction, 2) -- elseif minutes then -- error('Minutes can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) -- elseif seconds then -- error('Seconds can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) -- elseif hemisphere then -- error('A hemisphere can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) -- end local retval = tonumber(decimal) if retval then return retval end -- error('The value "' .. decimal .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) -- elseif seconds and not minutes then -- error('Seconds were provided for ' .. direction .. ' without minutes also being provided', 2) -- elseif not degrees then -- if minutes then -- error('Minutes were provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) -- elseif hemisphere then -- error('A hemisphere was provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) -- end return nil end decimal = tonumber(degrees or 0) -- if not decimal then -- error('The degree value "' .. degrees .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) -- elseif minutes and not tonumber(minutes) then -- error('The minute value "' .. minutes .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) -- elseif seconds and not tonumber(seconds) then -- error('The second value "' .. seconds .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) -- end decimal = decimal + (minutes or 0)/60 + (seconds or 0)/3600 if hemisphere then local multiplier = hemisphereMultipliers[direction][hemisphere] if not multiplier then error('Heimskautið "' .. hemisphere .. '" sem var gefið fyrir ' .. direction .. ' er ekki rétt', 2) end decimal = decimal * multiplier end return decimal end -- Finds a parameter in a transclusion of {{Coord}}. local function coord2text(para,coord) -- this should be changed for languages which do not use Arabic numerals or the degree sign local lat, long = mw.ustring.match(coord,'<span class="p%-latitude latitude">([^<]+)</span><span class="p%-longitude longitude">([^<]+)</span>') if lat then return tonumber(para == 'longitude' and long or lat) end local result = mw.text.split(mw.ustring.match(coord,'%-?[%.%d]+°[NS] %-?[%.%d]+°[EWAV]') or '', '[ °]') if para == 'longitude' then result = {result[3], result[4]} end if not tonumber(result[1]) or not result[2] then mw.log('Rangt hnit') mw.logObject(para, 'para') mw.logObject(coord, 'coord') return error('Rangt hnit', 2) end return tonumber(result[1]) * hemisphereMultipliers[para][result[2]] end -- effectively make removeBlanks false for caption and maplink, and true for everything else -- if useWikidata is present but blank, convert it to false instead of nil -- p.top, p.bottom, and their callers need to use this function p.valueFunc(key, value) if value then value = mw.text.trim(value) end if value ~= '' or key == 'caption' or key == 'maplink' then return value elseif key == 'useWikidata' then return false end end local function getContainerImage(args, map) if args.AlternativeMap then return args.AlternativeMap elseif args.relief then local digits = mw.ustring.match(args.relief,'^[1-9][0-9]?$') or '1' -- image1 to image99 if map('image' .. digits) ~= '' then return map('image' .. digits) end end return map('image') end function p.top(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local width local default_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(args.default_width),"%d*")) if not args.width then width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) elseif mw.ustring.sub(args.width, -2) == 'px' then width = mw.ustring.sub(args.width, 1, -3) else width = args.width end local width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; if width_as_number == 0 then -- check to see if width is junk. If it is, then use default calculation width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; end if args.max_width ~= "" and args.max_width ~= nil then -- check to see if width bigger than max_width local max_as_number = tonumber(mw.ustring.match(args.max_width,"%d*")) or 0; if width_as_number>max_as_number and max_as_number>0 then width = args.max_width; end end local retval = frame:extensionTag{name = 'templatestyles', args = {src = 'Module:Location map/styles.css'}} if args.float == 'center' then retval = retval .. '<div align="center">' end if args.caption and args.caption ~= '' and args.border ~= 'infobox' then retval = retval .. '<div class="locmap noviewer noresize thumb ' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'tleft' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' or args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'tnone' else retval = retval .. 'tright' end retval = retval .. '"><div class="thumbinner" style="width:' .. (width + 2) .. 'px' if args.border == 'none' then retval = retval .. ';border:none' elseif args.border then retval = retval .. ';border-color:' .. args.border end retval = retval .. '"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px' .. (args.border ~= 'none' and ';border:1px solid lightgray">' or '">') else retval = retval .. '<div class="locmap" style="width:' .. width .. 'px;' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'float:left;clear:left' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' then retval = retval .. 'float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto' elseif args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'float:none;clear:none' else retval = retval .. 'float:right;clear:right' end retval = retval .. '"><div style="width:' .. width .. 'px;padding:0"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px">' end local image = getContainerImage(args, map) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local location if map('name_loc') and map('name_loc') ~= '' then location = ' er staðsett ' .. map('name_loc') else location = ' er staðsett í ' .. map('name') end retval = string.format( '%s[[File:%s|%spx|%s%s|class=notpageimage]]', retval, image, width, args.alt or ((args.label or currentTitle.text) .. location), args.maplink and ('|link=' .. args.maplink) or '' ) -- if args.caption and args.caption ~= '' then -- if (currentTitle.namespace == 0) and mw.ustring.find(args.caption, '##') then -- retval = retval .. '[[Category:Pages using location map with a double number sign in the caption]]' -- end -- end if args.overlay_image then return retval .. '<div style="position:absolute;top:0;left:0">[[File:' .. args.overlay_image .. '|' .. width .. 'px|class=notpageimage]]</div>' else return retval end end function p.bottom(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local retval = '</div>' local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if not args.caption or args.border == 'infobox' then if args.border then retval = retval .. '<div style="padding-top:0.2em">' else retval = retval .. '<div style="font-size:91%;padding-top:3px">' end retval = retval .. (args.caption or (args.label or currentTitle.text) .. ' (' .. map('name') .. ')') .. '</div>' elseif args.caption ~= '' then -- This is not the pipe trick. We're creating a link with no text on purpose, so that CSS can give us a nice image retval = retval .. '<div class="thumbcaption"><div class="magnify">[[:File:' .. getContainerImage(args, map) .. '|class=notpageimage| ]]</div>' .. args.caption .. '</div>' end if args.switcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">' .. args.switcherLabel .. '</span>' elseif args.autoSwitcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">Sýna kort af ' .. map('name') .. '</span>' end retval = retval .. '</div></div>' if args.caption_undefined then mw.log('Removed parameter caption_undefined used.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') -- if currentTitle.namespace == 0 then -- retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|caption_undefined]]' -- end end if map('skew') ~= '' or map('lat_skew') ~= '' or map('crosses180') ~= '' or map('type') ~= '' then mw.log('Removed parameter used in map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then local key = (map('skew') ~= '' and 'skew' or '') .. (map('lat_skew') ~= '' and 'lat_skew' or '') .. (map('crosses180') ~= '' and 'crosses180' or '') .. (map('type') ~= '' and 'type' or '') -- retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key .. ' ]]' end end if string.find(map('name'), '|', 1, true) then mw.log('Pipe used in name of map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then retval = retval .. '[[Category:Location map með nafni sem inniheldur pípumerki]]' end end if args.float == 'center' then retval = retval .. '</div>' end return retval end local function markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv) return mw.html.create('div') :addClass('od') :addClass('notheme') -- T236137 :cssText('top:' .. round(y, 3) .. '%;left:' .. round(x, 3) .. '%') :node(imageDiv) :node(labelDiv) end local function markImageDiv(mark, marksize, label, link, alt, title) local builder = mw.html.create('div') :addClass('id') :cssText('left:-' .. round(marksize / 2) .. 'px;top:-' .. round(marksize / 2) .. 'px') :attr('title', title) if marksize ~= 0 then builder:wikitext(string.format( '[[File:%s|%dx%dpx|%s|link=%s%s|class=notpageimage]]', mark, marksize, marksize, label, link, alt and ('|alt=' .. alt) or '' )) end return builder end local function markLabelDiv(label, label_size, label_width, position, background, x, marksize) if tonumber(label_size) == 0 then return mw.html.create('div'):addClass('l0'):wikitext(label) end local builder = mw.html.create('div') :cssText('font-size:' .. label_size .. '%;width:' .. label_width .. 'em') local distance = round(marksize / 2 + 1) if position == 'top' then -- specified top builder:addClass('pv'):cssText('bottom:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'bottom' then -- specified bottom builder:addClass('pv'):cssText('top:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'left' or (tonumber(x) > 70 and position ~= 'right') then -- specified left or autodetected to left builder:addClass('pl'):cssText('right:' .. distance .. 'px') else -- specified right or autodetected to right builder:addClass('pr'):cssText('left:' .. distance .. 'px') end builder = builder:tag('div') :wikitext(label) if background then builder:cssText('background-color:' .. background) end return builder:done() end local function getX(longitude, left, right) local width = (right - left) % 360 if width == 0 then width = 360 end local distanceFromLeft = (longitude - left) % 360 -- the distance needed past the map to the right equals distanceFromLeft - width. the distance needed past the map to the left equals 360 - distanceFromLeft. to minimize page stretching, go whichever way is shorter if distanceFromLeft - width / 2 >= 180 then distanceFromLeft = distanceFromLeft - 360 end return 100 * distanceFromLeft / width end local function getY(latitude, top, bottom) return 100 * (top - latitude) / (top - bottom) end function p.mark(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map~'}) end local mapnames = {} if not map then if args[1] then map = {} for mapname in mw.text.gsplit(args[1], '#', true) do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) mapnames[#mapnames + 1] = mapname end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Heimur', frame) args[1] = 'Heimur' end end if type(map) == 'table' then local outputs = {} local oldargs = args[1] for k,v in ipairs(map) do args[1] = mapnames[k] outputs[k] = tostring(p.mark(frame, args, v)) end args[1] = oldargs return table.concat(outputs, '#PlaceList#') .. '#PlaceList#' end local x, y, longitude, latitude longitude = decdeg(args.lon_deg, args.lon_min, args.lon_sec, args.lon_dir, args.long, 'longitude') latitude = decdeg(args.lat_deg, args.lat_min, args.lat_sec, args.lat_dir, args.lat, 'latitude') if args.excludefrom then -- If this mark is to be excluded from certain maps entirely (useful in the context of multiple maps) for exclusionmap in mw.text.gsplit(args.excludefrom, '#', true) do -- Check if this map is excluded. If so, return an empty string. if args[1] == exclusionmap then return '' end end end local builder = mw.html.create() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if args.coordinates then -- Temporarily removed to facilitate infobox conversion. See [[Wikipedia:Coordinates in infoboxes]] -- if longitude or latitude then -- error('Coordinates from [[Module:Coordinates]] and individual coordinates cannot both be provided') -- end longitude = coord2text('longitude', args.coordinates) latitude = coord2text('latitude', args.coordinates) elseif not longitude and not latitude and args.useWikidata then -- If they didn't provide either coordinate, try Wikidata. If they provided one but not the other, don't. local entity = mw.wikibase.getEntity() if entity and entity.claims and entity.claims.P625 and entity.claims.P625[1].mainsnak.snaktype == 'value' then local value = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value longitude, latitude = value.longitude, value.latitude end -- if args.link and (currentTitle.namespace == 0) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with linked markers with coordinates from Wikidata]]') -- end end if not longitude then error('No value was provided for longitude') elseif not latitude then error('No value was provided for latitude') end -- if currentTitle.namespace > 0 then -- if (not args.lon_deg) ~= (not args.lat_deg) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Degrees]]') -- elseif (not args.lon_min) ~= (not args.lat_min) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Minutes]]') -- elseif (not args.lon_sec) ~= (not args.lat_sec) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Seconds]]') -- elseif (not args.lon_dir) ~= (not args.lat_dir) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Hemisphere]]') -- elseif (not args.long) ~= (not args.lat) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Decimal]]') -- end -- end -- if ((tonumber(args.lat_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lat_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lat_sec) or 0) ~= 0 or (args.lat_dir and args.lat_dir ~='')) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') -- end -- if ((tonumber(args.lon_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lon_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lon_sec) or 0) ~= 0 or (args.lon_dir and args.lon_dir ~= '')) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') -- end -- if (((tonumber(args.lat_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lat_sec) or 0) < 0)) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') -- end -- if (((tonumber(args.lon_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lon_sec) or 0) < 0)) then -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') -- end if args.skew or args.lon_shift or args.markhigh then mw.log('Removed parameter used in invocation.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = (args.skew and 'skew' or '') .. (args.lon_shift and 'lon_shift' or '') .. (args.markhigh and 'markhigh' or '') -- builder:wikitext('[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key ..' ]]') end end if map('x') ~= '' then x = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('x', { latitude, longitude }))) else x = tonumber(getX(longitude, map('left'), map('right'))) end if map('y') ~= '' then y = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('y', { latitude, longitude }))) else y = tonumber(getY(latitude, map('top'), map('bottom'))) end if (x < 0 or x > 100 or y < 0 or y > 100) and not args.outside then mw.log('Staðsetning merkis er utan fyrir kortið, án þess að nota gildið outside. x = ' .. x .. ', y = ' .. y) local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = currentTitle.prefixedText builder:wikitext('[[Category:Location maps með merki fyrir utan kort án þess að tilgreina gildið outside|' .. key .. ' ]]') end end local mark = args.mark or map('mark') if mark == '' then mark = 'Red pog.svg' end local marksize = tonumber(args.marksize) or tonumber(map('marksize')) or 8 local imageDiv = markImageDiv(mark, marksize, args.label or mw.title.getCurrentTitle().text, args.link or '', args.alt, args[2]) local labelDiv if args.label and args.position ~= 'none' then labelDiv = markLabelDiv(args.label, args.label_size or 91, args.label_width or 6, args.position, args.background, x, marksize) end return builder:node(markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv)) end local function switcherSeparate(s) if s == nil then return {} end local retval = {} for i in string.gmatch(s .. '#', '([^#]*)#') do i = mw.text.trim(i) retval[#retval + 1] = (i ~= '' and i) end return retval end function p.infobox_pushpin_map(frame) --This function is designed to be invoked from an infobox template --* Some parameters (generally starting with "pushpin_") are meant to be exposed as parameters -- in the outer infobox, settable by editors --* Others are meant to be "hidden" (e.g., only set inside the infobox template code) -- First get the combined arguments from both parent and invocation frame local raw_args = getArgs(frame,{parentFirst=true}) --If no map is supplied, return. if not raw_args['pushpin_map'] then return end -- Now get arguments from just the invocation frame local frame_args = getArgs(frame,{frameOnly=true}) -- parsed_args will have the resulting merged parameters local parsed_args = {} -- Default to using wikidata coodinates if no other coordiantes supplied. if raw_args.useWikidata == nil then parsed_args.useWikidata = true else parsed_args.useWikidata = raw_args.useWikidata end -- Parse the arguments parsed_args[1] = raw_args['pushpin_map'] parsed_args.float = frame_args.float or 'center' parsed_args.border = frame_args.border or 'infobox' parsed_args.default_width = frame_args.default_width parsed_args.max_width = frame_args.max_width parsed_args.coordinates = raw_args['coordinates'] parsed_args.caption = raw_args['pushpin_caption'] parsed_args.relief = raw_args['pushpin_relief'] parsed_args.label = raw_args['pushpin_label'] parsed_args.label_size = raw_args['pushpin_label_size'] parsed_args.position = raw_args['pushpin_label_position'] parsed_args.mark = raw_args['pushpin_mark'] parsed_args.marksize = raw_args['pushpin_mark_size'] parsed_args.alt = raw_args['pushpin_alt'] parsed_args.background = raw_args['pushpin_background'] parsed_args.width = raw_args['pushpin_map_size'] local map = {} local caption_list = {} for mapname in string.gmatch(parsed_args[1], '[^#]+') do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) end if parsed_args['caption'] then for caption in mw.text.gsplit(parsed_args['caption'], '##', true) do caption_list[#caption_list + 1] = caption end end if #map == 1 then map = map[1] if not parsed_args.caption then parsed_args.caption = 'Location within ' .. map('name') end end if type(map) == 'table' then mw.log('----') mw.logObject(map) if #caption_list > #map then error(string.format('%d captions were provided, but only %d maps were provided', #caption_list, #map)) elseif not parsed_args.caption then -- Set a default caption for each of the multiple maps for i=1, #map do caption_list[#caption_list + 1] = 'Location within '.. map[i]('name') end end local outputs = {} parsed_args.autoSwitcherLabel = true for k,v in ipairs(map) do parsed_args.caption = caption_list[k] outputs[k] = p.main(frame, parsed_args, v) end return '<div class="switcher-container">' .. table.concat(outputs) .. '</div>' else return p.top(frame, parsed_args, map) .. tostring( p.mark(frame, parsed_args, map) ) .. p.bottom(frame, parsed_args, map) end end function p.main(frame, args, map) local caption_list = {} if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map', valueFunc = p.valueFunc}) end if args.useWikidata == nil then args.useWikidata = true end if not map then if args[1] then map = {} for mapname in string.gmatch(args[1], '[^#]+') do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) end if args['caption'] then if args['caption'] == "" then while #caption_list < #map do caption_list[#caption_list + 1] = args['caption'] end else for caption in mw.text.gsplit(args['caption'], '##', true) do caption_list[#caption_list + 1] = caption end end end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Heimur', frame) end end if type(map) == 'table' then local altmaps = switcherSeparate(args.AlternativeMap) if #altmaps > #map then error(string.format('%d AlternativeMaps were provided, but only %d maps were provided', #altmaps, #map)) end local overlays = switcherSeparate(args.overlay_image) if #overlays > #map then error(string.format('%d overlay_images were provided, but only %d maps were provided', #overlays, #map)) end if #caption_list > #map then error(string.format('%d captions were provided, but only %d maps were provided', #caption_list, #map)) end local outputs = {} args.autoSwitcherLabel = true for k,v in ipairs(map) do args.AlternativeMap = altmaps[k] args.overlay_image = overlays[k] args.caption = caption_list[k] outputs[k] = p.main(frame, args, v) end return '<div class="switcher-container">' .. table.concat(outputs) .. '</div>' else return p.top(frame, args, map) .. tostring( p.mark(frame, args, map) ) .. p.bottom(frame, args, map) end end return p 3ou3wupalvn2hy6vw14ksjaqu9papnt 0 178081 1977247 1844083 2026-09-01T23:16:45Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977247 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 10.]] c57hn4eexq3j3326ymrumgkz045lyi1 0 178084 1977248 1844095 2026-09-01T23:16:52Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977248 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Friðrik 10.]] njebcvkvskob4vrkb9rae5c4mj2adjz 0 178085 1977249 1844098 2026-09-01T23:17:00Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977249 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Friðrik 10.]] njebcvkvskob4vrkb9rae5c4mj2adjz 0 183508 1977327 1922332 2026-09-02T09:52:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977327 wikitext text/x-wiki {{Formúlu 1 ökumaður |name = Kevin Magnussen |image = File:Kevin Magnussen, 2019 Formula One Tests Barcelona (cropped).jpg |image_size = |alt = |caption = Magnussen árið 2019 |birth_name = Kevin Jan Magnussen |birth_date = {{birth date and age|1992|10|5|df=y}} |birth_place = [[Hróarskelda]], [[Danmörk]] |death_date = |death_place = |relatives = |nationality = {{flagicon|Danmörk}} Danskur |years = [[Formúla 1 2014|2014]]-[[Formúla 1 2020|2020]], [[Formúla 1 2022|2022]]-[[Formúla 1 2024|2024]] |teams = [[McLaren]], [[Renault í Formúlu 1|Renault]], [[Haas F1 Lið|Haas]] |2025 Team = |car_number = 20 |races = 187 (185 ræsingar) |championships = 0 |wins = 0 |podiums = 1 |points = 202 |poles = 1 |fastest_laps = 3 |first_race = Ástralski kappaksturinn 2014 |first_win = |last_win = |last_race = Abú Dabí kappaksturinn 2024 |last_season = [[Formúla 1 2024|2024]] sæti |last_position = 15. (16 stig) | prev series = {{plainlist| * [[World Endurance Championship|FIA WEC]] * IndyCar Series * Formula Renault 3.5 * British F3 * German F3 * Formula Renault NEC * Formula Renault Eurocup * ADAC Formel Masters * Danish Formula Ford }} | prev series years= {{plainlist| * 2025- * 2021 * 2012-2013 * 2011 * 2010 * 2009 * 2009 * 2008 * 2008 }} |titles = {{plainlist| * Formula Renault 3.5 * Danish Formula Ford }} | title years = {{plainlist| * 2013 * 2008 }} |website = {{URL|https://kevinmagnussen.com/}} |signature = |signature_size = |module = |module2 = |module3 = |module4 = |module5 = |updated = }} '''Kevin Jan Magnussen''' (f. 5. október 1992) er danskur ökumaður sem keyrir í [[FIA World Endurance Championship|World Endurance Championship]] (WEC) og einnig í IMSA SportsCar Championship. Magnussen keppti í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á árunum 2014–2024 með þremur liðum [[McLaren]], [[Renault í Formúlu 1|Renault]] og [[Haas F1 Lið|Haas]]. ==Formúla 1== Fyrsta ár Magnussen í [[Formúla 1|Formúlu 1]] var árið 2014 þegar hann gerði samning við McLaren liðið. Árinu á undan hafði Magnussen unnið Formúlu Renault 3.5 meistaramótaröðina með Dams liðinu og endaði hann með 274 stig, varð 60 stigum á undan næsta manni og vann hann fimm sigra og endaði 13 sinnum á verðlaunapalli.<ref>{{Vefheimild|titill=Formula Renault 3.5 Series champion Kevin Magnussen to join Formula One in 2014|url=https://www.motorsport.com/f3.5/news/formula-renault-3-5-series-champion-kevin-magnussen-to-join-formula-one-in-2014/443098/|útgefandi=[[Motorsport]]|dags=14. nóvember 2013|skoðað=18. mars 2025}}</ref> Magnussen var í 2 ár hjá McLaren í [[Formúla 1|Formúlu 1]], seinna árið var hann varaökumaður fyrir liðið. Hann fékk síðan að vita á afmælisdaginn sinn að fengi ekki aftur samning hjá liðinu.<ref>{{Vefheimild|titill=Magnussen leaves McLaren after birthday email|url=https://www.reuters.com/article/sports/magnussen-leaves-mclaren-after-birthday-email-idUSKCN0SA21V/|útgefandi=[[Reuters]]|dags=16. október 2025|skoðað=18. mars 2025|höfundur=Baldwin, Alan}}</ref> Árið 2016 gekk hann svo til liðs við Renault, var þar í eitt tímabil og endaði í 16. sæti heimsmeistaramótinu. Renault bauð Magnussen nýjan eins árs samning en Magnussen ákvað ekki að skrifa undir vegna þess að hann fékk annan samning frá Haas sem hann taldi henta sér betur.<ref>{{Vefheimild|titill=Kevin Magnussen hits back at old team Renault after criticism|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/10734208/kevin-magnussen-hits-back-at-old-team-renault-after-criticism|útgefandi=[[Sky Sports]]|dags=19. janúar 2017|skoðað=18. mars 2025|höfundur=Galloway, James}}</ref> Magnussen var fyrst í fjögur ár hjá Haas frá árinu 2017 til 2020. Fyrsta árið endaði Magnussen í 14. sæti í heimsmeistaramótinu en síðan árið á eftir átti eftir að verða hans besta ár hjá Haas liðinu þegar hann endaði í 9. sæti með 56 stig. Í október árið 2020 var sagt frá því að Magnussen myndu fara frá Haas liðinu í lok tímabilsins ásamt þá liðsfélaga sínum [[Romain Grosjean]].<ref>{{Vefheimild|titill=Romain Grosjean and Kevin Magnussen to leave Haas at end of the 2020 F1 season|url=https://www.independent.co.uk/f1/romain-grosjean-leave-haas-f1-news-latest-driver-line-up-2021-grid-b1220422.html|útgefandi=[[Independent]]|dags=22. október 2022|skoðað=18. mars 2025|höfundur=Menezes, Jack De}}</ref> Árið 2022 fékk Magnussen síðan óvæntan annan samning hjá félaginu eftir að félagið rifti samningi við Nikita Mazepin vegna innrásar Rússa í Úkraínu.<ref>{{Vefheimild|titill=Kevin Magnussen: Dane replaces Nikita Mazepin at Haas|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/60684180|útgefandi=[[BBC]]|dags=9. mars 2022|skoðað=18. mars 2025}}</ref> Magnussen var í Haas til ársins 2024 en fékk ekki samning í [[Formúla 1|Formúlu 1]] fyrir árið 2025.<ref>{{Vefheimild|titill=Kevin Magnussen to leave Haas at end of 2024 Formula 1 season with Esteban Ocon expected to take seat|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13180170/kevin-magnussen-to-leave-haas-at-end-of-2024-formula-1-season-with-esteban-ocon-expected-to-take-seat|útgefandi=[[Sky Sports]]|dags=18. júlí 2024|skoðað=9. mars 2025}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimild== *[https://www.formula1.com/en/drivers/kevin-magnussen Kevin Magnussen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213193831/https://www.formula1.com/en/drivers/kevin-magnussen |date=2025-02-13 }} á formula1.com {{DEFAULTSORT:Magnussen, Kevin}} {{f|1992}} [[Flokkur:Formúlu 1 ökumenn]] [[Flokkur:Danskir akstursíþróttamenn]] ek7fs0ns6nhlrb3wwf3hk193wta9mce 0 183913 1977199 1976265 2026-09-01T20:33:08Z Þorkell T. 93503 1977199 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar |election_name=''Næstu Alþingiskosningar'' |country=Ísland |type=parliamentary |ongoing=yes |previous_election=[[Alþingiskosningar 2024|2024]] |next_election= |outgoing_members=[[Kjörnir alþingismenn 2024|Fráfarandi þingmenn]] |elected_members=|seats_for_election=63 sæti á [[Alþingi]] |majority_seats=32 |turnout= |election_date=Í síðasti lagi 2. desember 2028 |results_sec=Úrslit kosninganna |party1=[[Samfylkingin]] |party_leader1=[[Kristrún Frostadóttir]] |percentage1=20,8 |current_seats1=15 |last_election1=15 |party2= [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |party_leader2=[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |percentage2=19,4 |current_seats2=14 |last_election2=14 |party3=[[Viðreisn]] |party_leader3=[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |percentage3=15,8 |current_seats3=11 |last_election3=11 |party4=[[Flokkur fólksins]] |party_leader4=[[Inga Sæland]] |percentage4=13,8 |current_seats4=10 |last_election4=10 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |party_leader5=[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] |percentage5=12,1 |current_seats5=8 |last_election5=8 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] |party_leader6=[[Lilja Alfreðsdóttir]] |percentage6=7,8 |current_seats6=5 |last_election6=5 |map= |map_size= |map_caption= |title=ríkisstjórn |before_election= [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Kristrún Frostadóttir I]]<br>{{LB|S}}&nbsp;{{LB|C}}&nbsp;{{LB|F}} |before_image=File:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg |posttitle=Ný ríkisstjórn |after_election= |after_image= }} '''Næstu Alþingiskosningar''' fara fram í síðasta lagi [[2. desember]] [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://kosningasaga.wordpress.com/althingiskosningar/|title=Alþingiskosningar|date=2011-05-20|website=kosningasaga|language=is-IS|access-date=2025-09-21}}</ref> Óvíst er hvort þær fari fram að hausti til eins og hefur verið í öllum [[Alþingiskosningar|Alþingiskosningunum]] síðan [[Alþingiskosningar 2016|2016]] eða hvort þær verði aftur að vori til eins og venjan var áður. Núverandi ríkisstjórn er [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] sem samanstendur af [[Samfylkingin|Samfylkingunni]], [[Viðreisn]] og [[Flokkur fólksins|Flokki Fólksins]]. == Yfirlit == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Merki og stafur ! rowspan="2" |Flokkur ! colspan="2" rowspan="2" |Formaður ! colspan="2" |Úrslit [[Alþingiskosningar 2024|2024]] ! rowspan="2" |Breytingar á kjörtímabilinu |- !Fylgi !Þingsæti |- | [[Mynd:Samfylkingin.png|frameless|75x75dp]] |'''S''' |[[Samfylkingin]] |[[Mynd:Kristrún_Frostadóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |20,8% |{{Composition bar|15|63|{{Flokkslitur|Samfylkingin}}}} | |- |[[Mynd:Merki sjalfstaedisflokksins.svg|frameless|75x75dp]] |'''D''' |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Mynd:Guðrún Hafsteinsdóttir 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |19,4% |{{Composition bar|14|63|{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Viðreisn_2024.png|75x75dp]] |'''C''' |[[Viðreisn]] |[[Mynd:Þorgerður_Katrín_Gunnarsdóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Gunnarsdóttir]] |15,8% |{{Composition bar|11|63|{{Flokkslitur|Viðreisn}}}} | |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Flokkur_fólksins_2024.svg|75x75dp]] |'''F''' |[[Flokkur fólksins]] |[[Mynd:Inga Sæland 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Inga Sæland]] |13,8% |{{Composition bar|10|63|{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}}} | |- |[[Mynd:Logo-midfl.png|frameless|75x75dp]] |'''M''' |[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |[[Mynd:Sigmundur Davíð Gunnlaugsson in Denmark 2023 (cropped).jpg|frameless|64x64dp]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Gunnlaugsson]] |12,1% |{{Composition bar|8|63|{{Flokkslitur|Miðflokkurinn (Ísland)}}}} | |- |[[Mynd:Merki_Framsoknar_(2021).svg|75x75dp]] |'''B''' |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Mynd:Lilja Alfreðsdóttir 2021.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |7,8% |{{Composition bar|5|63|{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Icelandic_Socialist_Party.svg|75x75dp]] |'''J''' |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur]] [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Íslands]] | colspan="2" |[[Jón Ferdínand Estherarson]] |4,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)}}}} ! rowspan="3" | |- |[[Mynd:Píratar.png|75x75dp]] |'''P''' |[[Píratar]] | colspan="2" |[[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] |3,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Píratar}}}} |- |[[Mynd:Vinstri_Græn_Logo_(2021).png|frameless|75x75dp]] |'''V''' |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin -]] [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|grænt framboð]] |[[Mynd:Rósa Björk Brynjólfsdóttir 2017.jpg|75x75dp]] |[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] |2,3% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Vinstrihreyfingin – grænt framboð}}}} |} === (B) Framsóknarflokkurinn === [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]] leiddi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] í síðustu kosningunum í gegnum mikið tap þar sem að flokkurinn missti átta þingmenn og hlaut 7,8% atkvæða. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] gagnrýndi [[Guðni Ágústsson]] fyrrum formaður og ráðherra til margra ára flokkinn harkalega og sagði ekkert markavert koma frá Sigurði Inga.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/438712|title=Guðni segir að forystan þurfi að koma Framsókn af líknardeild - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-03-13|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/449448|title=Stjórnarandstaðan aldrei óvinsælli - RÚV.is|last=Eyjólfsson|first=Magnús Geir|date=2025-07-25|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Umræður voru innan flokksins um að fá nýjan formann, þrátt fyrir að [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurður Ingi]] hafði lýst yfir að hann vilji halda áfram sem formaður í [[desember]] [[2024]], þó fyrir að fylgi flokksins hafi verið í sögulegu lágmarki og mældist oft undir fimm prósentum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252673857d/sjalf-staedis-menn-raeda-seinkun-en-fram-sokn-skodar-ad-flyta|title=Sjálf­stæðis­menn ræða seinkun en Fram­sókn skoðar að flýta - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-11-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242660508d/aetlar-ad-vera-formadur-i-stjornarandstodu|title=Ætlar að vera for­maður í stjórnar­and­stöðu - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-06-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref> [[Lilja Alfreðsdóttir]] varaformaður flokksins lýsti yfir í [[janúar]] [[2025]] að hún hefði áhuga á formannsframboði, þrátt fyrir að vera ekki þingmaður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252682102d/lilja-uti-lokar-ekki-formannsframbod-og-vill-flyta-flokks-thingi|title=Lilja úti­lokar ekki formannsframboð og vill flýta flokks­þingi - Vísir|last=Pétursson|first=Heimir Már|date=2025-01-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tilkynnti afsögn sína sem formaður flokksins á miðstjórnarfundi flokksins þann [[18. október]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/18/sigurdur_ingi_bydur_sig_ekki_aftur_fram/|title=Sigurður Ingi býður sig ekki aftur fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Hann hætti sem formaður eftir tíu ára setu, og á landsfundi flokksins þann [[15. febrúar]] [[2026]] var varaformaðurinn og fyrrum ráðherrann [[Lilja Alfreðsdóttir]] kjörin næsti formaður flokksins, í formannsslag á móti þingflokksformanninum [[Ingibjörg Ólöf Isaksen|Ingibjörgu Isaksen]]. Í formannsbaráttunni var mikil áhersla lögð á að [[Lilja Alfreðsdóttir|Lilja]] væri ekki þingmaður en hún datt út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/02/15/lilja_nyr_formadur_framsoknarflokksins/|title=Lilja nýr formaður Framsóknarflokksins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262832944d/-thetta-er-svo-litid-o-venju-legt-eg-er-ekki-a-thingi-|title=„Þetta er svo­lítið ó­venju­legt, ég er ekki á þingi“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-01-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (C) Viðreisn === [[Viðreisn]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]]. [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] vakti frammistaða [[Hanna Katrín Friðriksson|Hönnu Katrínar Friðriksdóttur]], atvinnuvegaráðherra í [[Kastljós|Kastljósi]] mikla athygli í umræðum um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/03/27/frammistada-honnu-katrinar-kastljosi-gaerkvoldi-vekur-athygli-annad-eins-hefur-ekki-sest-haa-herrans-tid/|title=Frammistaða Hönnu Katrínar í Kastljósi í gærkvöldi vekur athygli - „Annað eins hefur ekki sést í háa herrans tíð“|date=2025-03-27|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] var gagnrýnd í [[júní]] [[2025]] þegar að hún kallaði [[Donald Trump]], Bandaríkjaforseta „heillandi" eftir fund þeirra á leiðtogafundi [[Atlantshafsbandalagið|NATO]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252743566d/tok-i-spadann-a-trump-hann-er-nu-heillandi-karlinn-|title=Tók í spaðann á Trump: „Hann er nú heillandi, karlinn“ - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2025-06-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Sem utanríkisráðherra sagði hún sumarið [[2025]] að Íslendingar vildu fá aðildarviðræður við [[Evrópusambandið|ESB]] í kjölfar stöðunnar í heimsmálununum, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi planað þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/segir_islendinga_vilja_adildarvidraedur_vid_esb/|title=Segir Íslendinga vilja aðildarviðræður við ESB|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Guðbrandur Einarsson]], þingmaður flokksins í Suðurkjördæmi sagði af sér þingmennsku í [[janúar]] [[2026]] eftir að komst í ljós að hann hafði reynt að kaupa vændi fjórtán árum áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262829501d/segir-af-ser-thing-mennsku-vegna-til-raunar-til-vaendiskaupa|title=Segir af sér þing­mennsku vegna til­raunar til vændiskaupa - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2026-01-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins lækkað frá síðustu kosningunum. === (D) Sjálfstæðisflokkurinn === [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hlaut 19,4% atkvæða í síðustu kosningunum og var ekki með í nýrri ríkisstjórn. [[6. janúar]] [[2025]], einungis mánuði eftir kosningarnar, lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], fyrrverandi forsætisráðherra og formaður flokksins til sextán ára, því yfir að hann ætlaði að hætta sem formaður flokksins og sem þingmaður og fóru fram [[Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins|formannskosningar í byrjun mars 2025]] á landsfundi flokksins þar sem [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] var kjörin formaður í formannsslag gegn [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur]]. Í febrúar 2025 lenti flokkurinn í uppistöðum um þingflokksherbergi við Samfylkinguna, þar sem að Samfylkingin hafði stærri þingflokk og að þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins sem að flokkurinn hafði haft í áratugi væri stærra, sem að endaði á að Samfylkingin fékk herbergið.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/02/13/sjalfstaedisflokkurinn_missir_thingflokksherbergid/|title=Sjálfstæðisflokkurinn missir þingflokksherbergið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Það vakti athygli í [[febrúar]] [[2025]] þegar þingmaðurinn [[Jón Pétur Zimsen]] lýsti því yfir að áfastir tappar dragi úr lífsvilja.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691309d/a-fastir-tappar-dragi-ur-lifs-vilja|title=Á­fastir tappar dragi úr lífs­vilja - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] hækkaði eftir kjör [[Guðrún Hafsteinsdóttir|Guðrúnar Hafsteinsdóttur]] sem formanns en dalaði mikið stuttu eftir það. Í [[apríl]] [[2025]] komu upp kenningar um að Sjálfstæðisflokkurinn væri á bak við umdeildra ''„Exit"'' auglýsinga [[Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi|Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi]], sem voru framleiddar af eiginmanni þingflokksformanns flokksins, [[Hildur Sverrisdóttir|Hildar Sverrisdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/04/30/eiginmadur-thingflokksformanns-sjalfstaedisflokks-bak-vid-umdeildu-exit-auglysinguna/|title=Eiginmaður þingflokksformanns Sjálfstæðisflokks á bak við umdeildu EXIT-auglýsinguna|date=2025-04-30|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] stóð stjórnarandstaðan fyrir málþófi gegn breytingum á veiðigjöldum, sem að frestaði þinglokum um vikur. Samkvæmt könnunum söguðust 65% landsmanna styðja ekki stjórnarandstöðuna.<ref name=":1" /> [[Jón Steinar Gunnlaugsson]] fyrrum hæstaréttardómari og mikilvægur meðlimur í flokknum til margra ára kallaði málþófið skrípalæti og sagði minnihlutann þurfa að sætta sig við að stjórna ekki, því það væri lýðræðið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252747074d/minni-hluti-verdi-ad-saetta-sig-vid-ad-hann-se-ekki-vid-vold|title=Minni­hluti verði að sætta sig við að hann sé ekki við völd - Vísir|last=Sigurðsson|first=Lovísa Arnardóttir,Bjarki|date=2025-03-07|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Í [[ágúst]] [[2025]] sagði þingflokksformaðurinn [[Hildur Sverrisdóttir]] af sér vegna innanflokksátaka þar sem að hún var yfirlýstur stuðningsmaður [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugar Örnu]], og var [[Ólafur Adolfsson]] valinn til að taka við.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252768837d/olafur-ordinn-nyr-thing-flokks-for-madur-sjalf-staedis-flokksins|title=Ólafur orðinn nýr þing­flokks­for­maður Sjálf­stæðis­flokksins - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-08-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins hefur lækkað mikið. === (F) Flokkur fólksins === [[Flokkur fólksins]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Viðreisn]]. [[Inga Sæland]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félagsmálaráðherra]]. Nokkur umdeild mál innan flokksins komu upp á kjörtímabilinu. [[Inga Sæland]] hlaut athygli í [[janúar]] [[2025]] þegar komst upp um að hún hefði hringt reið í skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]], skóla barnabarns síns og kvartað um týnd skópör og bent á valdastöðu sína í því samhengi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252680862d/rad-herra-hringdi-i-skola-stjora-vegna-tynds-skopars|title=Ráð­herra hringdi í skóla­stjóra vegna týnds skópars - Vísir|last=Daðason|first=Jakob Bjarnar,Kolbeinn Tumi|date=2025-01-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Það hlaut mikla athygli þegar kom í ljós að flokkurinn væri skráður sem félagasamtök í stað stjórnmálaflokks og einnig vakti athygli þegar [[Sigurjón Þórðarson]], þingmaður flokksins, lagði til að endurskoða ætti styrki til [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] eftir neikvæða umfjöllun blaðsins um flokkinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252684641d/vill-endur-skoda-styrki-til-morgun-bladsins-eftir-um-fjollun-um-flokk-folksins|title=Vill endur­skoða styrki til Morgun­blaðsins eftir um­fjöllun um Flokk fólksins - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-05-02|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252677991d/flokkur-folksins-fengid-240-milljonir-thratt-fyrir-ranga-skraningu|title=Flokkur fólksins fengið 240 milljónir þrátt fyrir ranga skráningu - Vísir|last=Gísladóttir|first=Hólmfríður|date=2025-01-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref> Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] sagði [[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]] af sér embætti eftir að í ljós kom að þegar hún var 23 ára gömul átti hún barn með 16 ára dreng, eftir minna en þrjá mánuði í embætti.<ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/24210/|title=Ásthildur Lóa lýsir barnungum barnsföður sínum sem eltihrelli|last=Kjartansson|first=Aðalsteinn|date=2025-03-21|website=Heimildin|access-date=2025-12-29}}</ref> Fréttastofa [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] var gagnrýnd mikið fyrir að hafa fyrst upplýst um málið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252707602d/ruv-leid-rettir-um-fjollun-um-mal-ast-hildar-lou|title=RÚV leið­réttir um­fjöllun um mál Ást­hildar Lóu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2025-03-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá tók þingflokksformaðurinn [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] við ráðuneytinu. Hann vakti mikla athygli á fyrstu dögum hans í embættinu í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] þegar að hann átti í vandræðum með að lesa upp ræðu á ensku á opnunarsamkomu leiðtogafundar um menntamál, og var sakaður um að kunna ekki ensku.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252706454d/-fall-er-farar-heill-|title=„Fall er farar­heill“ - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Jón Þór Stefánsson,Hallgerður Kolbrún E.|date=2025-03-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] ákvað [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] að víkja Ársæli Guðmundssyni, skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]] úr starfi.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/03/skolameistara_borgarholtsskola_vikid/|title=Skólameistara Borgarholtsskóla vikið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Margir gagnrýndu þetta og voru kenningar um að ágreiningur Ársæls og Ingu Sæland fyrr á árinu hafi verið uppspretta atviksins, þrátt fyrir að [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] hafi neitað því.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/arsaell_um_simtalid_hun_var_ekki_i_neinu_jafnvaegi/|title=Ársæll um símtalið: „Hún var ekki í neinu jafnvægi“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/sakar_ingu_um_hefndarhug/|title=Sakar Ingu um hefndarhug|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Einnig í [[desember]] [[2025]] var gagnrýnt þegar að [[Eyjólfur Ármannsson]] [[Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Íslands|samgönguráðherra]] breytti forgangsröðun jarðganga og setti ný göng á Vestfjörðum ofar skipulagi um [[Fjarðarheiðargöng]] á [[Austurland|Austurlandi]]. Bæjarfulltrúar í [[Múlaþing|Múlaþingi]] lýstu því yfir að talað væri um að [[Austurland]] myndi kljúfa sig frá [[Ísland|Íslandi]], vegna málsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252814859d/aetla-ad-berja-i-bordid-austur-riki-er-ansi-oft-buid-ad-heyrast-i-min-eyru-|title=Ætla að berja í borðið: „Austur­ríki er ansi oft búið að heyrast í mín eyru“ - Vísir|last=Þorláksson|first=Tómas Arnar|date=2025-09-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Fylgi flokksins hefur dalað mikið frá síðustu kosningum og í [[desember]] [[2025]] mældist flokkurinn utan þings í fyrsta sinn á kjörtímabilinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/22/fylgi_flokks_folksins_maelist_undir_5_prosent/|title=Fylgi Flokks fólksins mælist undir 5%|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (J) Sósíalistaflokkur Íslands === [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] bauð fram í annað sinn í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Þá var [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] borgarfulltrúi kosin nýr leiðtogi flokksins. Þrátt fyrir gott gengi í könnunum náði flokkurinn ekki manni inn í kosningunum. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]], [[Píratar]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], hefur verið rædd.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-02-margt-vitlausara-en-ad-vinstri-flokkarnir-ihugi-sameiningu-429940|title=„Margt vitlausara“ en að vinstri flokkarnir íhugi sameiningu - RÚV.is|last=Sigurþórsdóttir|first=Sunna Karen|date=2024-12-02|website=RÚV|access-date=2025-01-11}}</ref> Mikil innanflokksátök áttu sér stað í flokknum í upphafi árs [[2025]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson]], stofnandi, fyrrverandi leiðtogi og formaður framkvæmdastjórnar flokksins, sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi af forseta ungra Sósíalista.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700265d/lysir-of-riki-og-and-legu-of-beldi-gunnars-smara|title=Lýsir of­ríki og and­legu of­beldi Gunnars Smára - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-12-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[apríl]] [[2025]] sagði [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], formaður [[Efling stéttarfélag|Eflingar]], sig úr flokknum vegna „yfirgengilega bilaðrar stemningar".<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/442134|title=Sólveig Anna segir sig úr Sósíalistaflokknum - RÚV.is|last=Markúsdóttir|first=Erla María|date=2025-04-23|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Þann [[25. maí]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] kosinn úr stjórn flokksins og var [[Sæþór Benjamín Randalsson]] kosinn formaður framkvæmdastjórnar í hans stað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731030d/segir-sonnu-ekki-hafa-verid-hafnad|title=Segir Sönnu ekki hafa verið hafnað - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Daginn eftir sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]], leiðtogi flokksins, af sér sem leiðtogi, þrátt fyrir að hafa verið kosinn leiðtogi áfram af nýrri stjórn daginn áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/444716|title=Sanna hætt sem pólitískur leiðtogi Sósíalistaflokksins - RÚV.is|last=Sigurðsson|first=Grétar Þór|date=2025-05-26|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[júní]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] sakaður af nýrri stjórn um að hafa tæmt sjóði flokksins og að reka nýja stjórn úr húsnæði flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252744584d/sagdur-hafa-taemt-sjodi-flokksins-og-rekur-nyja-stjorn-ur-hus-naedinu|title=Sagður hafa tæmt sjóði flokksins og rekur nýja stjórn úr hús­næðinu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Sæþór Benjamín Randalsson|Sæþór Benjamín]] var gagnrýndur í [[desember]] [[2025]] fyrir að hafa sagt [[Xi Jinping]] æðsta leiðtoga [[Kína]] vera „besta leiðtoga jarðar" og fyrir að hafa varið [[Kim Jong-un]] einræðisherra [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] og [[Vladímír Pútín|Vladímír Putin]] forseta [[Rússland|Rússlands]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818256d/sosial-istar-lita-til-hardstjornarrikja-sem-fyrir-mynda|title=Sósíal­istar líta til harðstjórnarríkja sem fyrir­mynda - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-12-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Hann hafði áður verið sakaður um kynferðisleg samskipti við 16 ára dreng á hinsegin stefnumótamiðlinum Grindr.<ref>{{Cite web|url=https://mannlif.is/greinar/einkalif-saethors/|title=Einkalíf Sæþórs|date=2025-05-29|website=mannlif.is|language=en|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir|Sanna Magdalena]] sig úr flokknum og stofnaði framboðið ''Vor til vinstri'' til að bjóða fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|borgarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (M) Miðflokkurinn === [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] hefur setið í stjórnarandstöðu frá árinu [[2017]] og er [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] enn formaður. Í [[apríl]] [[2025]] vakti athygli þegar [[Snorri Másson]], þingmaður flokksins, gangrýndi kennslu um kynjafræði í skólum og kallaði hana pólitíska.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252710606d/-kynjafraedi-er-politisk-i-edli-sinu-|title=„Kynjafræði er pólitísk í eðli sínu“ - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-05-04|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1" /> Í [[september]] [[2025]] vakti það athygli þegar að [[Snorri Másson]] lýsti yfir andstöðu yfir hinsegin fólki í [[Kastljós|Kastljósi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252769972d/sott-ad-snorra-vegna-fram-komu-hans-og-forn-eskju-legra-skodana|title=Sótt að Snorra vegna fram­komu hans og forn­eskju­legra skoðana - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fjölmargir gagnrýndu Snorra þar á meðal [[Guðrún Karls Helgudóttir]] biskup Íslands, [[Hanna Katrín Friðriksson]] atvinnuvegaráðherra Viðreisnar, [[Dagur B. Eggertsson]] þingmaður Samfylkingarinnar og [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]] oddviti [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] og fyrrum [[borgarstjóri Reykjavíkur]], sem að lagði fram tillögu um að Reykjavík myndi formlega harma orð Snorra í yfirlýsingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770409d/-borgar-stjorn-stendur-med-trans-folki-og-hin-segin-sam-fe-laginu-ollu-|title=„Borgar­stjórn stendur með trans fólki og hin­segin sam­fé­laginu öllu“ - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770262d/biskup-laetur-ruv-heyra-thad-vegna-um-raedunnar-i-gaer|title=Biskup lætur Rúv heyra það vegna um­ræðunnar í gær - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Snorri Másson|Snorri]] var síðan kjörinn varaformaður flokksins í [[október]] [[2025]] í varaformannsslag við þingkonuna [[Ingibjörg Davíðsdóttir|Ingibjörgu Davíðsdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/455934|title=Snorri Másson er nýr varaformaður Miðflokksins - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-10-12|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Fylgi flokksins aukst verulega í lok árs [[2025]] og lýsti [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] stefnu flokksins að fá „gamla góða Ísland, bara betra" í viðtali í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252822256d/-gamla-goda-is-land-bara-betra-|title=„Gamla góða Ís­land, bara betra“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (P) Píratar === [[Píratar]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Óljóst er því hvort flokkurinn bjóði aftur fram. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, þ.e. [[Píratar|Pírata]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Á aðalfundi flokksins í [[september]] [[2025]] var samþykkt að flokkurinn skyldi taka upp embætti formanns og varaformanns. Annar aðalfundur verður haldinn seinna um haustið til að kjósa í embættin.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778092d/piratar-taka-upp-for-mannsem-baetti|title=Píratar taka upp for­mannsem­bætti - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-09-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Í lok [[nóvember]] [[2025]] var kynsegin varaborgarfulltrúinn [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] kjörið sem fyrsti formaður flokksins, í formannsslag við borgarfulltrúann [[Alexandra Briem|Alexöndru Briem]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/460133|title=Oktavía er fyrsti formaður Pírata - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-29|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> Áður hafði oddviti flokksins í [[Reykjavík]], [[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] lýst yfir framboði en dró það til baka tveimur vikum fyrir formannskosningarnar vegna óeiningar innan flokksins um hugmyndir hennar, og gekk svo til liðs við [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252802211d/dora-bjort-haett-vid-formannsframbodid|title=Dóra Björt hætt við formannsframboðið - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/461707|title=Dóra Björt fer úr Pírötum í Samfylkinguna - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-12-16|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (S) Samfylkingin === [[Samfylkingin]] hlaut stórsigur í [[Alþingiskosningar 2024|kosningunum 2024]] og hlaut flest atkvæði allra flokka. Eftir kosningar myndaði flokkurinn ríkisstjórn með [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]] og [[Viðreisn]], þar sem [[Kristrún Frostadóttir]], formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], tók við embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Fylgi flokksins hafði eykst mikið og í [[febrúar]] [[2025]] áskotnaðist flokknum borgarstjórastóllinn þegar [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] gekk í embættið. Flokkur bætti á sig um tólf til fimmtán prósentum í könnunum frá síðustu kosningunum um sumarið [[2025]] eftir umdeilt málþóf stjórnarandstöðunnar um breytingar um veiðigjöld.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/01/fylgi_samfylkingar_ekki_verid_meira_i_16_ar/|title=Fylgi Samfylkingar ekki verið meira í 16 ár|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins mældist áfram hátt um haustið [[2025]] og traust til [[Kristrún Frostadóttir|Kristrúnar]] í embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] mældist 60% í könnun í [[nóvember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> [[Kristrún Frostadóttir|Kristrún]] hlaut gagnrýni í [[febrúar]] [[2026]] vegna vaxandi verðbólgu, eftir að [[Ásgeir Jónsson]] seðlabankastjóri hafði sagst ekki hika við það að hækka vexti.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/02/05/kristrun_grautful_en_aetlar_ekki_ad_breyta_um_kurs/|title=Kristrún grautfúl en ætlar ekki að breyta um kúrs|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð === [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] eftir sjö ára setu í ríkisstjórn. [[Svandís Svavarsdóttir]] er enn formaður flokksins. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] og [[Píratar]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Í [[maí]] [[2025]] lýsti [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] því yfir að flokkurinn myndi starfa áfram og að hann byði fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|sveitarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731091d/-vid-erum-klar-i-batana-og-med-sterka-inn-vidi-|title=„Við erum klár í bátana og með sterka inn­viði“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] tilkynnti í [[desember]] [[2025]] að hún myndi ekki sækjast eftir endurkjöri sem formaður flokksins á næsta landsfundi flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/12/svandis_gefur_ekki_aftur_kost_a_ser/|title=Svandís Svavarsdóttir gefur ekki aftur kost á sér|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá hafði frammistaða [[Stefán Pálsson|Stefáns Pálssonar]] varaborgarfulltrúa flokksins í ''[[Silfur Egils|Silfrinu]]'' vakt mikla athygli og var talað um hann sem mögulegan arftaka flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252817029d/studnings-yfir-lysing-ossurar-eins-og-koss-daudans|title=Stuðnings­yfir­lýsing Össurar eins og koss dauðans - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-12-13|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Nýr formaður flokksins verður kjörinn á landsfundi í upphaf [[Mars (mánuður)|mars]] [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262844515d/i-hugar-al-var-lega-for-manns-fram-bod-hja-vinstri-graenum|title=Í­hugar al­var­lega for­manns­fram­boð hjá Vinstri grænum - Vísir|last=Erlingsdóttir|first=Margrét Helga|date=2026-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins eykst frá síðustu kosningum. == Skoðanakannanir == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki ! style="width:135px;" rowspan="2"| Síðasti dagur framkvæmda ! style="width:35px;" rowspan="2"| Úrtak ! style="width:30px;" rowspan="2"| Svarhlutfall ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Samfylkingin|S]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Viðreisn|C]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Flokkur fólksins|F]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Miðflokkurinn (Ísland)|M]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Framsóknarflokkurinn|B]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|J]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Píratar|P]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:30px;" rowspan="2"| Aðrir ! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot |- ! style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Viðreisn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Flokkur fólksins}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Miðflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Píratar}};"| ! style="background:{{flokkslitur|VG}};"| |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-09-01-samfylkingin-staekkar-en-vidreisn-minnkar-485813 Gallup] |31. ágúst 2026 |13.836 |40,2 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,6''' |26,8 |9,7 |4,8 |15,6 |5,5 |2,4 |– |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,8 |- |[https://www.visir.is/g/20262923931d/sam-fylkingin-aftur-staerst-en-rikis-stjornin-stendur-i-stad Maskína] |11. ágúst 2026 |3.172 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |25,1 |11,5 |5,2 |12,7 |7,8 |3,9 |3,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-04-samfylkingin-eykur-forskotid-litillega-482958 Gallup] |3. ágúst 2026 |13.167 |37,2 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,9''' |25,4 |11,4 |5,2 |14,6 |5,8 |3,2 |2,2 |3,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,5 |- |[https://www.visir.is/g/20262912056d/sjalfstaedisflokkur-maelist-staerstur-i-fyrsta-sinn-fra-kosningum Maskína] |8. júlí 2026 |963 |– |24,4 |style="background:#C6ECFB;"|'''25,0''' |12,7 |5,9 |13,4 |6,6 |4,0 |3,1 |4,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 0,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-07-01-bilid-minnkar-milli-samfylkingarinnar-og-sjalfstaedisflokksins-480049 Gallup] |30. júní 2026 |12.102 |38,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |24,9 |11,4 |4,6 |15,1 |5,3 |4,3 |3,0 |5,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20262901108d/sjalf-staedis-flokkur-a-flugi-og-rikis-stjornin-aldrei-maelst-med-minna-fylgi Maskína] |11. júní 2026 |1.700 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,2''' |22,7 |12,4 |4,1 |14,2 |8,5 |3,9 |3,5 |5,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-06-01-flokkur-folksins-maelist-utan-things-476896 Gallup] |31. maí 2026 |12.979 |40,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,4''' |23,5 |10,6 |4,0 |17,6 |6,7 |2,6 |1,9 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,9 |- |[https://www.visir.is/g/20262886714d/sjalfstaedisflokkurinn-enn-a-flugi Maskína] |12. maí 2026 |2.810 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,3''' |19,8 |14,4 |4,7 |15,0 |7,8 |3,7 |4,1 |5,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-01-rikisstjornarmeirihlutinn-fallinn-og-vg-naer-inn-manni-474089 Gallup] |29. apríl 2026 |10.484 |40,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |21,4 |10,6 |5,2 |18,9 |5,4 |2,3 |2,1 |5,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.visir.is/g/20262871996d/samfylking-og-sjalfstaedisflokkur-haekka-flugid Maskína] |16. apríl 2026 |1.786 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,7''' |18,1 |12,8 |5,8 |16,4 |7,2 |3,0 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-02-framsokn-maelist-ekki-med-mann-a-thingi-471619 Gallup] |31. mars 2026 |10.746 |42,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,0''' |19,5 |10,0 |5,8 |20,6 |4,7 |1,9 |2,8 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262859852d/fylgi-samfylkingar-ekki-verid-minna-i-eitt-ar Maskína] |19. mars 2026 |2.617 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,5''' |16,1 |14,0 |5,8 |18,4 |7,1 |3,5 |5,0 |4,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-03-studningur-vid-rikisstjornina-minnkar-468519 Gallup] |1. mars 2026 |9.958 |44,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |18,1 |10,9 |5,8 |20,3 |6,6 |2,5 |2,7 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-25-piratar-naedu-a-thing-en-flokkur-folksins-dytti-ut-467932 Maskína] |24. febrúar 2026 |1.993 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,2''' |16,2 |13,4 |4,8 |19,0 |7,0 |3,1 |5,2 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.visir.is/g/20262848925d/tvofalt-fleiri-karlar-en-konur-kjosa-midflokkinn Prósent] |16. febrúar 2026 |3.900 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,1''' |13,7 |13,5 |7,7 |19,6 |5,9 |2,4 |3,6 |3,3 |0,2 | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10.5 |- ! !15. febrúar 2026 ! colspan="13" |[[Lilja Alfreðsdóttir]] tekur við sem formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] af [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]]. |- |[https://www.visir.is/g/20262838042d/litlar-breytingar-a-fylgi-flokkanna Gallup] |1. febrúar 2026 |9.713 |43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |17,1 |11,3 |5,3 |20,8 |5,4 |1,9 |3,4 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262832055d/midflokkurinn-nalgast-samfylkingu Maskína] |13. janúar 2026 |886 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |13,5 |14,1 |4,3 |22,2 |7,1 |4,1 |4,1 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-29-midflokkurinn-nalgast-22-fylgi-og-vidreisn-tapar-mestu-462495 Gallup] |28. desember 2025 |9.091 |43,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,9''' |16,8 |10,9 |5,5 |21,7 |5,2 |1,6 |3,4 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252820991d/ny-konnun-maskinu-vaeri-alveg-ny-stada-i-islenskum-stjornmalum- Maskína] |17. desember 2025 |1.892 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,9''' |15,1 |13,3 |4,8 |19,2 |6,6 |3,1 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-01-midflokkurinn-med-naerri-20-prosenta-fylgi-460314 Gallup] |30. nóvember 2025 |10.332 |41,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,1''' |16,5 |12,8 |5,2 |19,5 |5,6 |2,3 |3,3 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252806182d/midflokkur-skakar-sjalfstaedisflokknum-stormerkileg-nidur-stada- Maskína] |18. nóvember 2025 |1.742 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,1''' |15,3 |13,5 |5,6 |17,3 |6,6 |2,8 |4,9 |4,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-03-midflokkurinn-nartar-i-haela-sjalfstaedisflokks-457964 Gallup] |2. nóvember 2025 |11.225 |46,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |17,6 |13,5 |5,9 |16,3 |5,5 |2,3 |3,9 |2,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,3 |- |[https://www.visir.is/g/20252792336d/mid-flokkurinn-rykur-upp Maskína] |15. október 2025 |1.765 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |15,9 |16,1 |6,3 |13,8 |6,5 |3,0 |4,9 |4,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/10/flestir_myndu_kjosa_samfylkinguna/ Prósent] |30. september 2025 |2.000 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''32,0''' |18,3 |14,4 |7,6 |9,9 |7,1 |2,7 |5,2 |2,1 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-10-01-framsokn-baetir-vid-sig-454987 Gallup] |30. september 2025 |10.887 |43,1 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,0''' |19,5 |12,6 |6,9 |11,8 |5,8 |2,1 |2,9 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252779350d/fagnar-thvi-ad-sja-pirata-maelast-a-thingi-og-uti-lokar-ekki-formannsframbod Maskína] |23. september 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |18,6 |14,3 |6,3 |9,1 |6,3 |3,5 |5,8 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-09-01-fylgi-framsoknarflokksins-naer-enn-nyjum-laegdum-452352 Gallup] |31. ágúst 2025 |10.055 |44,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,6''' |19,7 |12,9 |7,4 |10,7 |4,5 |1,9 |3,5 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,9 |- |[https://www.visir.is/g/20252764933d/gjor-o-likt-gengi-fra-kosningum Maskína] |21. ágúst 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,6''' |18,6 |16,1 |6,3 |9,6 |6,3 |2,6 |4,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,0 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-08-01-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-og-hefur-ekki-maelst-staerri-450049 Gallup] |31. júlí 2025 | 11.541 | 43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,7''' |18,7 |14,6 |6,7 |10,5 |4,9 |2,4 |3,5 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 16,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252754650d/stada-sjalfstaedisflokksins-versnar-eftir-thinglok Maskína] |23. júlí 2025 | 1.855 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |18,0 |16,2 |6,6 |9,9 |6,8 |2,9 |5,0 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-07-01-samfylkingin-ekki-maelst-med-meira-fylgi-sidan-2009-447411 Gallup] |30. júní 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,8''' |20,6 |13,7 |6,5 |10,7 |5,6 |3,3 |4,1 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-26-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-milli-manada-447033 Maskína] |26. júní 2025 |876 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,1''' |17,3 |15,3 |6,6 |13,0 |7,0 |4,4 |4,6 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-02-samfylkingin-yfir-30-en-framsokn-aldrei-minni-445196 Gallup] |1. júní 2025 |11.521 |44,9 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,7''' |21,7 |14,4 |7,5 |9,1 |5,5 |3,5 |3,3 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252730107d/litil-hreyfing-a-fylgi-stjorn-mala-flokkanna Maskína] |22. maí 2025 |1.962 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,4''' |18,9 |16,8 |7,2 |9,7 |6,8 |5,0 |4,6 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-03-samfylkingin-a-flugi-maelist-med-29-442774 Gallup] |30. apríl 2025 |10.005 |46,7 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |22,3 |13,9 |7,4 |8,9 |6,1 |4,7 |3,2 |3,3 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://maskina.is/fylgi-flokka-a-althingi/ Maskína] |22. apríl 2025 |1.453 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |20,9 |15,8 |7,9 |10,3 |7,2 |4,9 |3,9 |2,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-04-01-samfylkingin-baetir-vid-sig-og-maelist-staerst-i-ollum-kjordaemum-440481 Gallup] |31. mars 2025 |10.324 |47,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |22,4 |14,6 |7,7 |9,3 |5,7 |5,4 |4,0 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252706568d/sjalf-staedis-flokkur-skakar-sam-fylkingu Maskína] |19. mars 2025 |1.899 |– |23,3 | style="background:#C6ECFB;"| '''24,3''' |14,8 |8,5 |10,9 |6,8 |4,9 |3,1 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 1,0 |- ! !2. mars 2025 ! colspan="13" |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] tekur við sem formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]]. |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-03-samfylkingin-tekur-stokk-i-nyjum-thjodarpulsi-437990 Gallup] |2. mars 2025 |9.652 |47,2 | style="background:#F6CDCF;"| '''26,0''' |21,5 |14,1 |8,3 |10,1 |6,3 |6,2 |3,6 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252694075d/flokkur-folksins-a-nidurleid Maskína] |26. febrúar 2025 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''21,9''' |21,4 |14,9 |9,1 |11,5 |7,3 |5,5 |3,2 |2,8 |2,5<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 1,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-02-03-naerri-sjo-af-hverjum-tiu-stydja-rikisstjornina-434962 Gallup] |2. febrúar 2025 |10.908 |48,6 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,7''' |20,5 |16,2 |10,6 |12,7 |6,7 |5,2 |3,5 |2,2 |0,8<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252681625d/sjalfstaedisflokkur-baetir-mest-vid-sig-i-nyrri-konnun Maskína] |14. janúar 2025 |966 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''22,2''' |19,3 |14,0 |12,9 |11,6 |7,2 |4,1 |3,6 |3,1 |1,9<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,5%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,9 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-02-litlar-breytingar-a-fylgi-eftir-kosningar-432130 Gallup] |1. janúar 2025 |3.460 |50,1 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,4''' |20,1 |13,8 |13,1 |12,4 |6,3 |6,0 |3,1 |2,1 |1,6<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,6% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20242669675d/flokkur-folksins-dalar-eftir-kosningar Maskína] |19. desember 2024 |2.803 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''23,1''' |16,3 |16,5 |10,6 |9,0 |8,4 |6,0 |5,2 |3,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,6 |- style="background:#E9E9E9;" |[[Alþingiskosningar 2024]] |30. nóv 2024 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''20,8''' |19,4 |15,8 |13,8 |12,1 |7,8 |4,0 |3,0 |2,3 |1,0<ref name=":7">[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,0% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,4 |} {{röð|listi=[[Alþingiskosningar]]|fyrir=[[Alþingiskosningar 2024]]|eftir=''Alþingiskosningar 2032''}} == Tilvísanir == [[Flokkur:2028]] [[Flokkur:Alþingiskosningar]] 043bqf3kk3xjk3gxcb5oi9k80u8grcf 0 185653 1977296 1948971 2026-09-02T08:14:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977296 wikitext text/x-wiki {{Formúlu 1 ökumaður |name = Jack Doohan |image = Jack Doohan 2023.jpg |image_size = |alt = |caption = Doohan árið 2023 |birth_name = |birth_date = {{birth date and age|2003|1|20|df=y}} |birth_place = Gold Coast, [[Queensland]], [[Ástralía]] |death_date = |death_place = |relatives = <!-- family members who are independly notable i.e. have their own article --> |nationality = {{flagicon|Ástralía}} Ástralskur |years = [[Formúla 1 2024|2024]]-[[Formúla 1 2025|2025]] |teams = [[Alpine F1 Lið|Alpine]] |2026 Team = |car_number = 7 |races = {{f1stat|DOO|entries}} ({{f1stat|DOO|starts}} ræsingar) |championships = 0 |wins = {{f1stat|DOO|wins}} |podiums = {{f1stat|DOO|podiums}} |points = {{f1stat|DOO|careerpoints}} |poles = {{f1stat|DOO|poles}} |fastest_laps = {{f1stat|DOO|fastestlaps}} |first_race = Abú Dabí kappaksturinn 2024 |first_win = |last_win = |last_race = Miami kappaksturinn 2025 |last_season = [[Formúla 1 2025|2025]] sæti |last_position = 21. (0 stig) | prev series = {{plainlist| * [[Formúla 2|FIA Formúla 2]] * [[Formúla 3|FIA Formúla 3]] * F3 Asian * Euroformula Open * MRF Challenge * Italian F4 * ADAC F4 * F4 British }} | prev series years= {{plainlist| * 2021-2023 * 2020-2021 * 2019-2020 * 2019 * 2018-2019 * 2018 * 2018 * 2018 }} |titles = | title years = |website = |signature = |signature_size = |module = |module2 = |module3 = |module4 = |module5 = |updated = }} '''Jack Doohan''' (f. 20 janúar 2003) er ástralskur ökuþór og varaökumaður fyrir [[Haas F1 Lið|Haas]] í [[Formúla 1|Formúlu 1]]. Doohan var í Alpine akademínu frá 2022 til 2024 en hafði verið í yngri liðum [[Red Bull Racing|Red Bull]] fyrir það. Doohan var varaökumaður Alpine 2023 og 2024 og var fyrsta keppnin hans í Formúlu 1 í Abu Dhabi 2024 þegar hann kom í stað [[Esteban Ocon]]. Fyrir [[Formúla 1 2025|2025 tímabilið]] varð hann ökumaður fyrir Alpine í Formúlu 1 við hlið [[Pierre Gasly]]. Doohan er samningsbundin Alpine út 2025 tímabilið.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-jack-doohan-promoted-to-f1-for-2025-as-alpine-confirm-he-will-partner.5evE7WYf8EMU8XdSeVi2lp|titill=Doohan promoted to F1 for 2025 as Alpine confirm he will partner Gasly|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=23. ágúst 2024|vefsíða=formula1.com|skoðað=29. mars 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Eftir Miami kappaksturinn 2025 var Doohan gerður að varaökumanni fyrir Alpine og [[Franco Colapinto]] tók sæti hans yfir 5 keppnirnir eftir það áður en Alpine myndi endurmeta ökumenn sína.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/alpine-confirm-colapinto-to-replace-doohan-for-next-five-rounds-as-team-opt.4lH96VnGHyC45S3yjeJOMK|titill=Alpine confirm Colapinto to replace Doohan for next five rounds as team opt to 'rotate' seat|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=7. maí 2025|vefsíða=|skoðað=7. maí 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Árið 2026 yfirgaf Doohan Alpine liðið og í kjölfarið varð þriðji ökumaður [[Haas F1 Lið|Haas]] fyrir [[Formúla 1 2026|2026 tímabilið]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/former-alpine-driver-doohan-joins-haas-as-reserve-for-2026-f1-campaign.5ww858LJJmD7tixdIjgo8K|titill=Former Alpine driver Doohan joins Haas as reserve for 2026 F1 campaign|höfundur=|útgefandi=Formula One|tilvitnun=|dags=3. febrúar 2026|vefsíða=formula1.com|skoðað=4. febrúar 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ==Tilvísanir== *[https://www.formula1.com/en/drivers/jack-doohan Jack Doohan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250406112205/https://www.formula1.com/en/drivers/jack-doohan |date=2025-04-06 }} á formula1.com {{reflist}} {{f|2003}} [[Flokkur:Formúlu 1 ökumenn]] [[Flokkur:Ástralskir akstursíþróttamenn]] lb4ulu7op9lg86rg0ja1r8qoh7mzivr 0 186704 1977328 1960696 2026-09-02T10:02:07Z TKSnaevarr 53243 1977328 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Jenny Boucek | image = Jenny Boucek at 2 August 2015 game cropped.jpg | image_size = | caption = Boucek árið 2015 | position = Aðstoðarþjálfari | league = [[NBA]] | team = Indiana Pacers | height_ft = 5 | height_in = 8 | weight_lb = 130 | birth_date = {{Birth date and age|1973|12|20}} | birth_place = [[Nashville, Tennessee]], U.S. | death_date = | death_place = | high_school = University School of Nashville<br>(Nashville, Tennessee) | college = Virginia (1992–1996) | draft_year = | draft_league = | career_start = 1996 | career_end = 1998 | career_position = Bakvörður | career_number = 10, 14 | coach_start = 1999 | coach_end = | years1 = 1997 | team1 = [[Cleveland Rockers]] | years2 = 1997–1998 | team2 = [[Keflavík (körfuknattleikur kvenna)|Keflavík]] | cyears1 =1999 | cteam1 = [[Washington Mystics]] (aðstoðarþj.) | cyears2 = 2000–2002 | cteam2 = [[Miami Sol]] (aðstoðarþj.) | cyears3 = 2003–2005 | cteam3 = [[Seattle Storm]] (aðstoðarþj.) | cyears4 = 2007–2009 | cteam4 = [[Sacramento Monarchs]] | cyears5 = 2010–2014 | cteam5 = Seattle Storm (aðstoðarþj.) | cyears6 = 2015–2017 | cteam6 = Seattle Storm | cyears7 = 2017|start–2018 | cteam7 = [[Sacramento Kings]] (aðstoðarþj.) | cyears8 = 2018–2021 | cteam8 = [[Dallas Mavericks]] (aðstoðarþj.) | cyears9 = 2021–nú | cteam9 = [[Indiana Pacers]] (aðstoðarþj.) | highlights = | medal_templates = }} '''Jennifer Dawn Boucek''' ({{IPAc-en|ˈ|b|uː|s|ɛ|k}} BOO-sek; fædd 20. desember 1973) er bandarískur körfuboltaþjálfari og fyrrum leikmaður. ==Leikferill== Boucek spilaði háskólakörfubolta fyrirfyrir University of Virginia og síðar sem atvinnumaður fyrir Cleveland Rockers í [[Women's National Basketball Association|WNBA]] og [[Keflavík (körfuknattleikur kvenna)|Keflavík]] á Íslandi þar sem hún varð bæði Íslands- og bikarmeistari auk þess að vera valin besti erlendi leikmaður tímabilsins.<ref name="visir-20250617">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252740179d/dottirin-talar-is-lensku-i-ur-slitum-nba-og-meira-tengd-islandi-en-adur|title=Dóttirin talar ís­lensku: Í úr­slitum NBA og meira tengd Íslandi en áður|author=Aron Guðmundsson|date=2025-06-17|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2025-06-17}}</ref> ==Þjálfaraferill== Boucek hóf þjálfararferil sinn árið 1999 sem aðstoðarþjálfari hjá Washington Mystics. Hún starfaði síðar sem aðstoðarþjálfari Miami Sol og Seattle Storm áður en hún var útnefnd yfirþjálfari Sacramento Monarchs árið 2007. Eftir að hafa starfað sem aðstoðarþjálfari Storm aftur, varð hún yfirþjálfari liðsins árið 2015. Árið 2018 varð hún þriðja konan til að þjóna sem aðstoðarþjálfari í [[National Basketball Association|NBA]] þegar hún var ráðin af [[Sacramento Kings]]. Hún starfaði síðar sem aðstoðarþjálfari hjá [[Dallas Mavericks]] og hefur verið aðstoðarþjálfari [[Indiana Pacers]] frá árinu 2021.<ref name="visir-20250617"/> ==Titlar og viðurkenningar== ===Háskóli=== *Nýliðalið ársins í ACC: 1993 ===Ísland=== *Erlendi leikmaður ársins: 1998 *Íslandsmeistari: 1998 *Bikarmeistari: 1998 ===Þjálfari=== ====Sem yfirþjálfari==== *Þjálfari í stjörnuleik WNBA: 2007 ====Sem aðstoðarþjálfari==== *[[WNBA]] meistari (2): 2004, 2010 *Aðstoðarþjálfari í stjörnuleik WNBA: 2011 ==Tölfræði== === Háskóli === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |+Meðaltöl ! Tímabil ! Lið ! {{tooltip|2=Leikir|L}} ! {{tooltip|2=2 stiga nýting|2N%}} ! {{tooltip|2=3 stiga nýting|3N%}} ! {{tooltip|2=Vítanýting|VN%}} ! {{tooltip|2=Fráköst að meðaltali|FRÁ}} ! {{tooltip|2=Stoðsendingar að meðaltali|STO}} ! {{tooltip|2=Stolnir boltar að meðaltali|STL}} ! {{tooltip|2=Varin skot að meðaltali|VAR}} ! {{tooltip|2=Stig að meðaltali|STG}} |- | style="text-align:left;" | 1992–93 | style="text-align:left;" | Virginia |32||'''54,2'''||0,0||'''70,6'''||3,8||1,9||0,7||0,1||5,9 |- | style="text-align:left;" | 1993–94 | style="text-align:left;" | Virginia |30|||41,5||24,0||67,2||'''4,6'''||'''4,2'''||'''1,4'''||'''0,2'''||8,5 |- | style="text-align:left;" | 1994–95 | style="text-align:left;" | Virginia |32||51,6||'''30,6'''||67,5||3,8||3,8||'''1,4'''||0,1||'''9,9''' |- | style="text-align:left;" | 1995–96 | style="text-align:left;" | Virginia |'''33'''||51,7||0,0||58,2||2,7||2,7||1,3||0,0||7,4 |- | style="text-align:center;" colspan=2 | '''Ferill''' |127||49,3||27,0||65,7||3,7||3,1||1,2||0,1||7,9 |- class="sortbottom" |style="text-align:center;" colspan="11"|[https://www.sports-reference.com/cbb/players/jenny-boucek-1.html Deildarkeppni] {{s-end}} ===WNBA=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |+Tölfræði ! Tímabil ! Lið ! {{tooltip|2=Leikir|L}} ! {{tooltip|2=Leikir byrjaðir|LB}} ! {{tooltip|2=Mínútur að meðaltali|MÍN}} ! {{tooltip|2=2 stiga nýting|2N%}} ! {{tooltip|2=3 stiga nýting|3N%}} ! {{tooltip|2=Vítanýting|VN%}} ! {{tooltip|2=Fráköst að meðaltali|FRÁ}} ! {{tooltip|2=Stoðsendingar að meðaltali|STO}} ! {{tooltip|2=Stolnir boltar að meðaltali|STL}} ! {{tooltip|2=Varin skot að meðaltali|VAR}} ! {{tooltip|2=Tapaðir boltar að meðaltali|TAP}} ! {{tooltip|2=Stig að meðaltali|STG}} |- | align="left" | 1997 | align="left" | [[Cleveland Rockers|Cleveland]] |10||1||11,2||46,7||0,0||57,1||1,0||0,9||0,6||0,0||2,2||1,8 |- class="sortbottom" |style="text-align:center;" colspan="14"|[https://www.basketball-reference.com/wnba/players/b/bouceje01w.html Deildarkeppni] {{S-end}} ===Ísland=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |+Tölfræði ! Tímabil ! Keppni ! Lið ! {{tooltip|2=Leikir|L}} ! {{tooltip|2=Mínútur að meðaltali|MÍN}} ! {{tooltip|2=2 stiga nýting|2N%}} ! {{tooltip|2=3 stiga nýting|3N%}} ! {{tooltip|2=Vítanýting|VN%}} ! {{tooltip|2=Fráköst að meðaltali|FRÁ}} ! {{tooltip|2=Stoðsendingar að meðaltali|STO}} ! {{tooltip|2=Stolnir boltar að meðaltali|STL}} ! {{tooltip|2=Varin skot að meðaltali|VAR}} ! {{tooltip|2=Tapaðir boltar að meðaltali|TAP}} ! {{tooltip|2=Stig að meðaltali|STG}} |- | align="left" | 1997–98 | align="left" | [[Úrvalsdeild kvenna í körfuknattleik|1. deild]] | align="left" | [[Keflavík (körfuknattleikur kvenna)|Keflavík]] |9||32,9||60,3||0,0||76,9||5,9||4,4||5,3||0,0||4,3||20,7 |- | align="left" | 1998 | align="left" | Úrslitakeppni | align="left" | Keflavík |6||37,0||55,6||25,0||75,8||4,3||3,2||5,0||0,0||3,0||18,2 |- | align="left" | 1997–98 | align="left" | [[Bikarkeppni kvenna í körfuknattleik|Bikarkeppni]] | align="left" | Keflavík |3||30,0||59,6||33,3||87,5||3,3||4,0||5,3||0,0||2,0||28,7 |- class="sortbottom" |style="text-align:center;" colspan="14"|[https://www.korfustatt.is/Leikmadur/605950 Deildarkeppni] - [https://www.korfustatt.is/Leikmadur/605950/urslitakeppni Úrslitakeppni] - [https://gamli.kki.is/mot/1500000646_KEFLAVIK____.htm Bikarkeppni] {{s-end}} == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== *[https://www.korfustatt.is/Leikmadur/605950 Tölfræði úr efstu deild] á korfustatt.is {{DEFAULTSORT:Boucek, Jenny}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:NBA þjálfarar]] [[Flokkur:WNBA leikmenn]] [[Flokkur:Leikmenn Úrvalsdeildar kvenna í körfuknattleik]] ob0rcjaombl1oyf9edi3ai8qw0k5y2x 0 186926 1977256 1964875 2026-09-01T23:25:12Z Fyxi 84003 1977256 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Zohran Mamdani | mynd = Zohran Mamdani 05.25.25 (b).jpg | myndatexti1 = Mamdani árið 2025. | titill= Borgarstjóri New York | stjórnartíð_start = 1. janúar 2026 | stjórnartíð_end = | forveri = [[Eric Adams]] | eftirmaður = | fæðingarnafn = Zohran Kwame Mamdani | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1991|10|18}} | fæðingarstaður = [[Kampala]], [[Úganda]] | stjórnmálaflokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | háskóli = [[Bowdoin-háskóli]] (BA) | faðir = [[Mahmood Mamdani]] | móðir = [[Mira Nair]] | maki = {{gifting|Rama Duwaji|2025}} | undirskrift = Zohran Mamdani Signature.svg }} '''Zohran Kwame Mamdani''' (f. 18. október 1991; {{framburður|Zohran Mamdani.ogg}}) er [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður af [[Indland|indverskum]] og [[Úganda|úgöndskum]] uppruna og núverandi borgarstjóri [[New York-borg|New York]]. Mamdani er meðlimur í [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] en er jafnframt meðlimur í [[Sósíalískir demókratar Bandaríkjanna|Sósíalískum demókrötum Bandaríkjanna]] og er kunnur fyrir skýra [[Vinstristefna|vinstristefnu]] sína. Mamdani var kjörinn borgarstjóri New York þann 4. nóvember 2025. Hann er fyrsti [[Íslam|músliminn]] til að gegna embættinu. ==Æviágrip== Zohran Mamdani fæddist í [[Úganda]] en fluttist til Bandaríkjanna þegar hann var sjö ára gamall.<ref name=vísir1>{{Vefheimild|titill= 33 ára sósíal­isti hafði betur gegn Cu­omo í New York|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 25. júní 2025 |skoðað=26. júní 2025|url=https://www.visir.is/g/20252743169d/33-ara-sosialisti-hafdi-betur-gegn-cuomo-i-new-york|höfundur=Atli Ísleifsson }}</ref> Foreldrar hans eru stjórnmála- og mannfræðingurinn [[Mahmood Mamdani]], sem kennir við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]], og kvikmyndagerðarkonan [[Mira Nair]].<ref name=heimildin>{{Vefheimild|titill= Borgarstjóraefni New York sem rappaði um ömmu sína|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 29. júní 2025 |skoðað=8. júlí 2025|url=https://heimildin.is/grein/24833/borgarstjoraefni-new-york-sem-rappadi-um-ommu-sina/|höfundur=Erla Hlynsdóttir}}</ref> Mamdani stundaði nám í afrískum fræðum við [[Bowdoin-háskóli|Bowdoin-háskóla]] í [[Maine]]. Þar stofnaði hann samtök stúdenta um réttlæti fyrir [[Palestínuríki|Palestínu]].<ref>{{Vefheimild|titill= Lítt þekktur frjálslyndur frambjóðandi skaut fyrrverandi ríkisstjóra ref fyrir rass|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 25. júní 2025 |skoðað=8. júlí 2025|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-06-25-litt-thekktur-frjalslyndur-frambjodandi-skaut-fyrrverandi-rikisstjora-ref-fyrir-rass-446959|höfundur=Guðmundur Atli Hlynsson}}</ref> Mamdani var kjörinn á ríkisþing [[New York (fylki)|New York]] fyrir kjördæmi í [[Queens]] árið 2020. Hann hafði lagt áherslu á húsnæðismál, samgöngur, umönnun barna og umhverfisvernd. Hann boðaði jafnframt frystingu húsaleiguverðs, ókeypis dagvistun, ókeypis almenningssamgöngur og aukna skattlagningu auðkýfinga til að fjármagna félagsleg umbótakerfi.<ref name=heimildin/> Mamdani hefur verið áberandi talsmaður réttinda Palestínumenna og hefur opinberlega stutt [[Boycott, Divestment and Sanctions|BDS-hreyfinguna]] um sniðgöngu á [[ísrael]]skum útflutningsvörum. Andstæðingar Mamdani hafa sakað hann um [[gyðingahatur]] vegna afstöðu hans en hann hafnar slíkum ásökunum og segir gagnrýni sína byggða á mannréttindasjónarmiðum.<ref name=heimildin/> Mamdani gaf kost á sér í forvali Demókrataflokksins fyrir borgarstjórakosningar New York árið 2025. Öldungadeildarþingmaðurinn [[Bernie Sanders]] og fulltrúadeildarþingkonan [[Alexandria Ocasio-Cortez]] lýstu yfir stuðningi við framboð hans. Mamdani vakti athygli fyrir nýstárlega kosningabaráttu sem byggðist meðal annars á stuttum og gamansömum myndböndum á samfélagsmiðlum eins og [[TikTok]] og [[Instagram]].<ref name=heimildin/> Í forvalinu þótti [[Andrew Cuomo]], fyrrverandi ríkisstjóri New York, langsigurstranglegasti frambjóðandinn. Því kom það verulega á óvart þegar Mamdani hafði betur gegn Cuomo í forvalinu með 43% at­kvæða gegn 36% sem Cuomo hlaut. Cuomo dró framboð sitt í kjölfarið til baka.<ref>{{Vefheimild|titill= Sósíalískur múslími borgarstjóraefni í New York|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 25. júní 2025 |skoðað=8. júlí 2025|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/06/25/sosialiskur_muslimi_borgarstjoraefni_i_new_york/}}</ref><ref name=vísir1/> Mamdani var formlega útnefndur borgarstjóraefni Demókrata í New York þann 1. júlí 2025.<ref>{{Vefheimild|titill= Zohran Mamdani útnefndur borgarstjóraefni Demókrata í New York|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 1. júlí 2025 |skoðað=8. júlí 2025|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-07-01-zohran-mamdani-utnefndur-borgarstjoraefni-demokrata-i-new-york-447429|höfundur=Guðmundur Atli Hlynsson}}</ref> Bandarískir íhaldsmenn og hægrisinnar brugðust illa við tilnefningu Mamdani. [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti sagði koma til greina að svipta New York fjárhagslegum stuðningi ef Mamdani næði kjöri og færi ekki rétt að.<ref>{{Vefheimild|titill= Hefur í hótunum við New York vegna „kommún­istans“ Mamdani|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 30. júní 2025|skoðað=8. júlí 2025|url=https://www.visir.is/g/20252745069d/hefur-i-hotunum-vid-new-york-vegna-kommun-istans-mamdani|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Áhrifavaldurinn [[Laura Loomer]] varaði við því að sigur Mamdani myndi leiða til fleiri hryðjuverka í New York.<ref>{{Vefheimild|titill= Ný vonarstjarna Demókrata gæti komist í mikilvægt embætti – Trumpistar kalla hann „hryðjuverkamann“|útgefandi=[[DV]]|dags= 1. júlí 2025 |skoðað=8. júlí 2025|url=https://www.dv.is/eyjan/2025/07/01/ny-vonarstjarna-demokrata-gaeti-komist-mikilvaegt-embaetti-trumpistar-kalla-hann-hrydjuverkamann/}}</ref> Mamdani vann sigur í borgarstjórakosningum New York þann 4. nóvember 2025. Hann hlaut 50,4 prósent atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill= Mamdani sigraði í New York|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 5. nóvember 2025 2025 |skoðað=5. nóvember 2025|url=https://heimildin.is/grein/25497/mamdani-sigradi-i-new-york/|höfundur=Aðalsteinn Kjartansson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= „Versta mar­tröð Trumps“ kjörin borgar­stjóri New York|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 5. nóvember 2025 |skoðað= 5. nóvember 2025 |url=https://www.visir.is/g/20252798995d/-versta-mar-trod-trumps-kjorin-borgar-stjori-new-york|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mamdani, Zohran}} {{f|1991}} [[Flokkur:Borgarstjórar New York]] [[Flokkur:Demókratar]] 92meqzseufcrtxw6zt8h27txrhut64v 0 189181 1977250 1941267 2026-09-01T23:17:07Z TKSnaevarr 53243 Breytti tilvísun frá [[Friðrik 10. Danakonungur]] til [[Friðrik 10.]] 1977250 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Friðrik 10.]] njebcvkvskob4vrkb9rae5c4mj2adjz 0 191885 1977172 1976643 2026-09-01T15:46:56Z TKSnaevarr 53243 1977172 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Keiko Fujimori | mynd = Keiko Fujimori in July 2026.jpg | myndatexti1 = Keiko Fujimori árið 2026. | titill = Forseti Perú | stjórnartíð_start = 28. júlí 2026 | vara_forseti = Luis Galarreta | forsætisráðherra = [[Luis Galarreta]] | forveri = [[José María Balcázar]] | fæðingarnafn = Keiko Sofía Fujimori Higuchi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1975|5|25}} | fæðingarstaður = [[Líma]], [[Perú]] | þjóðerni = [[Perú]]sk | stjórnmálaflokkur = [[Alþýðuvaldið]] | háskóli = [[Stony Brook-háskóli]]<br>[[Boston-háskóli]] ([[Baccalaureus Scientiarum|BS]])<br>[[Columbia-háskóli]] ([[Master of Business Administration|MBA]]) | starf = Stjórnmálamaður | maki = {{gifting|Mark Villanella|2004|2022|orsök=skildu}} | börn = 2 | faðir = [[Alberto Fujimori]] | móðir = [[Susana Higuchi]] | undirskrift = Keiko Fujimori signature.svg }} '''Keiko Sofía Fujimori Higuchi''' (f. 25. maí 1975) er perúsk stjórnmálakona og núverandi forseti Perú. Hún er elsta dóttir fyrrum forsetans [[Alberto Fujimori]] og er merkisberi [[Fujimorismi|fujimorismans]], íhaldssamrar stjórnmálastefnu sem nefnd er eftir föður hennar. Hún hefur verið leiðtogi [[Fuerza Popular|Alþýðuvaldsins]], stjórnmálaflokks fujimorista, frá árinu 2010. Fujimori gegndi embættisskyldum forsetafrúr Perú frá 1994 til 2000 og sat á þingi fyrir kjördæmi í Líma frá 2006 til 2011. Keiko Fujimori bauð sig fram til forseta Perú og komst í aðra kosningaumferð árin 2011, 2016 og 2021 og vann loks sigur í seinni umferð árið 2026. Hún tók við forsetaembætti 28. júlí 2026 og er fyrsta konan sem hefur verið kjörin forseti Perú. Keiko Fujimori fæddist í [[Líma]] og er dóttir Alberto Fujimori og [[Susana Higuchi|Susönu Higuchi]]. Hún tók við embætti forsetafrúar þegar hún var 19 ára árið 1994, eftir að faðir hennar veik móður hennar úr embættinu við skilnað hjónanna. Keiko Fujimori fór með embættisskyldur forsetafrúar þar til stjórn föður hennar hrundi árið 2000. Hún nam viðskiptastjórnun í Bandaríkjunum við [[Stony Brook-háskóli|Stony Brook-háskóla]] og [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] og síðar við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]. Fujimori hóf stjórnmálaferil í eigin nafni árið 2006 og var þá kjörin á þing með metfjölda atkvæða. Árið 2010 tók hún við forystu flokks fujimorista, sem síðar var nefndur Alþýðuvaldið (''Fuerza Popular''). Fujimori hefur þrisvar forsetakosningum í seinni umferð með litlum atkvæðamun, gegn [[Ollanta Humala]] árið 2011, [[Pedro Pablo Kuczynski]] árið 2016 og [[Pedro Castillo]] árið 2021. Árið 2018 hófust málaferli gegn Fujimori í tengslum við [[Odebrecht-málið|Odebrecht-spillingarhneykslið]], þar sem hún var sökuð um að þvætta illa fengið fé með kosningaherferðum sínum. Hún var rúmt ár í gæsluvarðhaldi fram að réttarhöldum en var sleppt árið 2020.<ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori fangelsuð á ný |url=https://www.visir.is/g/2020905517d/fujimori-fangelsud-a-ny|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=29. janúar 2020|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Eftir ósigur sinn í seinni kosningaumferðinni 2021 sakaði hún andstæðing sinn um kosningasvik, sem alþjóðlegir eftirlitsmenn féllust ekki á. Annarri spillingarákæru gegn Fujimori var vísað frá dómi stuttu áður en hún bauð sig fram til forseta að nýju árið 2026. Í þessari atrennu að forsetaembættinu vann Fujimori nauman sigur í seinni umferð gegn [[Roberto Sánchez (stjórnmálamaður)|Roberto Sánchez]].<ref>{{Vefheimild|titill= Annar sigur hægrimanna í Suður-Ameríku|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/06/24/annar_sigur_haegrimanna_i_sudur_ameriku/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori komin með óyfirstíganlegt forskot á Sanchez|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-24-fujimori-komin-med-oyfirstiganlegt-forskot-a-sanchez-479258|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Grétar Þór Sigurðsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Perú | frá =28. júlí 2026 | til = | fyrir = [[José María Balcázar]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Fujimori, Keiko}} {{f|1975}} [[Flokkur:Forsetar Perú]] 0i6effabrdmieqc0r0lg1i0bon66tkl 0 192121 1977151 1976317 2026-09-01T14:07:24Z TKSnaevarr 53243 /* Páfatíð */ 1977151 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | forskeyti = | nafn = Gregoríus 16. | mynd = Gregory XVI.jpg | myndastærð = 250px | titill= [[File:C o a Gregorio XVI.svg |Skjaldarmerki Gregoríusar 16.|45px]]<br/>[[Páfi]] | stjórnartíð_start =2. febrúar 1831 | stjórnartíð_end =1. júní 1846 | forveri = [[Píus 8.]] | eftirmaður = [[Píus 9.]] | myndatexti1 = Gregoríus 16. árið 1844. | fæddur = {{fæðingardagur|1765|9|18}} | fæðingarstaður = [[Belluno]], [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]] | dánardagur = {{dauðadagur og aldur|1846|7|1|1765|9|18}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Gregorius XVI signature.svg }} '''Gregoríus 16.''' ([[latína]]: ''Gregorius XVI''; fæddur undir nafninu '''Bartolomeo Alberto Cappellari '''; 18. september 1765 – 1. júní 1846) var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] frá 2. febrúar 1831 til dauðadags þann 1. júní 1846.{{sfn|Pham|2004|p=187}} Hann er síðasti páfinn sem hefur tekið sér páfanafnið „Gregoríus“, síðasti páfinn sem réði yfir [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] alla páfatíð sína og sá síðasti sem var ekki [[biskup]] þegar hann var kjörinn. == Æviágrip == === Bakgrunnur === Bartolomeo Alberto Cappellari fæddist í Belluno, sem þá tilheyrði [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]], og var af ítalskri lágaðalsætt. Foreldrar hans voru frá frá þorpinu Pesariis við [[Friuli]]. Faðir hans var lögmaður. Þegar Bartolomeo Cappellari var 18 ára gamall gekk hann í munkareglu [[Kamaldólensar|kamaldólensa]]<ref>Richard P. McBrien: ''Lives of the Popes'', HarperCollins, 2000, bls. 336.</ref> í klaustri þeirra, San Michele, í [[Murano]] nærri Feneyjum. === Prestur === Cappellari var vígður til prests árið 1787.<ref name="Toke">[http://www.newadvent.org/cathen/07006a.htm Toke, Leslie. „Pope Gregory XVI.“ The Catholic Encyclopedia] 7. bindi. New York: Robert Appleton Company, 1910. 20. nóv. 2015</ref> Sem munkur í kamaldólensku reglunni vakti hann mikla athygli fyrir þekkingu sína í guðfræði og málfræði og var fenginn til að kenna heimspeki og guðfræði við San Michele. Árið 1790 var Cappellari skipaður ritskoðandi (''censor librorum'') bæði fyrir regluna og fyrir Sant'Ufficio í Feneyjum. Árið 1795 fór hann til Rómar og árið 1799 birti hann ritdeilu til höfuðs ítölskum [[Jansenismi|jansenistum]] undir titlinum ''II Trionfo della Santa Sede''. Verkið var gefið út hjá nokkrum bókafélögum á Ítalíu og var þýtt á fleiri tungumál.{{sfn|McBrien|2000|p=337}} Árið 1800 varð Cappellari meðlimur í kaþólsku trúarakademíunni, sem [[Píus 7.]] páfi hafði stofnað, og skrifaði á vettvangi hennar ritverk um guðfræðileg og heimspekileg málefni. Árið 1805 varð hann [[ábóti]] í San Gregorio-klaustrinu á [[Caelushæð]] í Róm.{{Sfn|Pham|2004|p=322}} Þegar franski keisarinn [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] hertók Róm og tók Píus 7. páfa til fanga árið 1809 flúði Cappellari til Murano. Þaðan flutti hann ásamt fleiri munkum til [[Padúa]] árið 1814. Hann var kallaður aftur til Rómar eftir að Napóleon var endanlega sigraður og gerður erkidjákni í reglunni sinni. Hann varð einnig ráðgjafi hjá rannsóknarréttinum og var síðar gerður að yfirmanni hjá [[Stjórnardeild trúboðs]],{{sfn|Pham|2004|p=322}} sem hafði umsjón með öllu trúboðsstarfi utan Spánar. Honum var tvisvar boðið biskupsembætti en afþakkaði það í bæði skiptin. === Kardináli === Þann 21. mars 1825 skipaði [[Leó 12.]] páfi Cappellari [[Kardináli|kardinála]].{{sfn|McBrien|2000|p=335}} Stuttu eftir það var Cappellari falið að leiða samningaviðræður um sáttmála til að tryggja réttindi kaþólikka í [[Holland]]i. Hann hafði einnig milligöngu um friðarsamning milli [[Armensk-kaþólska kirkjan|armenskra kaþólikka]] og [[Tyrkjaveldi]]s. Hann fordæmdi [[Nóvemberuppreisnin|nóvemberuppreisnina í Póllandi]] því hann taldi hana grafa undan tilraunum [[Nikulás 1. Rússakeisari|Nikulásar 1. Rússakeisara]] til að styðja málstað kaþólskra konungssinna í Frakklandi með því að neyða hann til að senda herafla sinn til Póllands. Cappellari ferðaðist aldrei utan Ítalíu og var aðallega kunnugur aðstæðum í Feneyjum og Róm. Hann talaði bæði ítölsku og latínu reiprennandi en engin önnur evrópsk mál og kunni illa að fóta sig á vettvangi evrópskra stjórnmála.<ref name="owen">[https://books.google.com/books?id=xtbLJZOKxx8C&pg=PA31&lpg=PA31&dq=Singulari+Nos&source=bl&ots=-NiMTwLNwx&sig=LFTMJ0M5z-1cTIdbK7NME2T7whg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihvtST-aHJAhXL1B4KHe4BBxQ4ChDoAQhLMAk#v=onepage&q=Singulari%20Nos&f=false Chadwick, Owen. "Gregory XVI", ''A History of the Popes, 1830-1914''], Oxford University Press, 2003, ISBN 9780199262861</ref> === Páfakjörið === Þann 2. febrúar 1831, eftir langt páfakjör sem hafði varað í fimmtíu daga, var Cappellari óvænt kjörinn eftirmaður [[Píus 8.|Píusar 8.]] páfa. Hann þótti hafa mestan kjörþokka af þeim sem voru í boði. Þetta var eftir að [[Ferdinand 7. Spánarkonungur]] beitti neitunarvaldi gegn kjöri kardinálans [[Giacomo Giustiniani]]<ref name="Toke" /> og eftir að til þráteflis var komið milli stuðningsmanna kardinálanna [[Emmanuele De Gregorio]] og [[Bartolomeo Pacca eldri|Bartolomeo Pacca]] án þess að neinn hefði traustan meirihluta. Páfakjörið virtist ætla að dragast enn á langinn en kardinálarnir neyddust til að koma sér saman um páfaefni þegar hertoginn af Parma kom viðvörun til þeirra um að norðurhluti [[Páfaríkið|Páfaríkisins]] stæði á barmi uppreisnar.<ref name="owen" /> Páfarnir litu til Cappellari til að leysa úr þráteflinu en það tók þó allt að 83 atkvæðagreiðslur áður en hann hlaut tilskilinn fjölda atkvæða. Þegar Cappellari var kjörinn páfi var hann enn ekki biskup. Hann er enn þann dag í dag síðasti páfinn sem hefur náð kjöri án þess að hafa áður verið biskup. Hann var vígður biskup eftir páfakjörið af Bartolomeo Pacca kardinála, kardinálbiskup af Ostíu og Velletri og yfirprestur kardinálaráðsins,{{sfn|Pham|2004|p=322}} með aðstoð [[Pier Francesco Galleffi]] biskups Porto og Santa Rufina og [[Tommasso Arezzo]] biskups Sabina. Cappellari valdi sér páfanafnið Gregoríus 16. þar sem hann hafði verið ábóti San Gregario á Caelushæð í Róm í rúmlega tuttugu ár og til minningar um Gregoríus 15., stofnanda Stjórnardeildar trúboðs.<ref name="Toke" /> Hann hafði jafnframt verið í klaustrinu þaðan sem Gregoríus 1. páfi hafði sent trúboða til Englands árið 596. === Páfatíð === [[Mynd:Gregorio XVI nella processione del Corpus Domini.jpg|thumb|right|Gregoríus 16. leiðir göngu fyrir kvöldmáltíðarsakramentið á málverki eftir Ferdinando Cavalleri (1840).]] Stuttu fyrir páfakjör Gregoríusar hafði [[Búrbónar|Búrbónaættinni]] verið steypt af stóli í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] í Frakklandi, sem var reiðarslag fyrir kaþólska einveldissinna þar í landi. Eitt það fyrsta sem nýja franska stjórnin gerði var að hertaka [[Ancona]], sem olli mikilli óvissu í Páfaríkinu og á Ítalíuskaga öllum. Ítalskir lýðveldissinnar gerðu uppreisn og oftar en einu sinni urðu austurrískir herir að skakka leikinn og berja niður rauðstakka lýðveldishreyfingarinnar, sem háðu skæruhernað.{{sfn|McBrien|2000|p=276}} Forystan í Páfagarði frestaði fyrirhuguðum umbótum sínum eftir röð sprengjuárása og morðtilræða. Þegar kardinálinn [[Luigi Lambruschini]] var skipaður utanríkisráðherra páfastólsins í stað [[Tommaso Bernetti]] gerði það ekkert til að lægja öldurnar. Gregoríus 16. og Lambruschini kardináli voru á móti tækninýjungum eins og gasljósum og járnbrautum{{sfn|McBrien|2000|p=276}} því þeir töldu að þær myndu efla borgarastéttina og þannig auka kröfur um umbætur sem myndu grafa undan valdi páfans í Páfaríkinu. Gregoríus uppnefndi járnbrautir „helvítisbrautir“ eða ''chemins d'enfer'', sem var orðaleikur með franska heitið fyrir járnbraut, ''chemin de fer''.{{sfn|Pham|2004|p=20-21}} Páfaríkið kvað niður uppreisnir í [[Viterbo]] árið 1836, í [[Ravenna]] árið 1843 og í [[Rimini]] árið 1845 með fjöldaaftökum, refsivinnu og brottvísunum en tókst aldrei að bæta úr undirliggjandi spennu í ríkinu. Gregoríus 16. varði háum fjárhæðum í varnarmál, byggingarframkvæmdir og innviði og lét reisa minnisvarða til heiðurs Leó 12. páfa (sem var byggður af [[Giuseppe Fabris]] árið 1837).{{sfn|McBrien|2000|p=276}} Hann studdi jafnframt vísindamenn á borð við [[Angelo Mai]], [[Giuseppe Mezzofanti]] og [[Gaetano Moroni]] en á heildina litið komu útgjöld hans sér illa fyrir fjárhag páfastóls. Árið 1839 gaf Gregoríus 16. út páfabréf þar sem hann fordæmdi þrælaverslunina frá Afríku til Ameríku, ''[[In supremo apostolatus]]''. Meðal annarra mikilvægra rita Gregoríusar má nefna ''Sollicitudo ecclesiarum'', þar sem hann staðfesti að þegar stjórnarskipti yrðu myndi kirkjan semja við ný stjórnvöld um útnefningu biskupa í laus biskupsembætti (1832);{{sfn|McBrien|2000|p=339}} ''[[Mirari Vos]]'', þar sem hann fordæmdi frjálslyndi og trúarlegt tómlæti (15. ágúst 1832); ''[[Quo graviora (1833)|Quo graviora]]'', um raunsæju stjórnarskrána í [[Rínarland]]inu (4. október 1833); ''[[Singulari Nos]]'', um kenningar [[Hugues Felicité Robert de Lamennais]] (25. júní 1834) og ''Commissum divinitus'' (17. maí 1835) um kirkjuna og ríkið.<ref>[http://www.papalencyclicals.net/Greg16/g16commi.htm Pope Gregory XVI. ''Commissum divinitus'', 17. maí 1835, Papal Encyclicals Online]</ref> ==Heimildir== * {{cite book|last=McBrien|first=Richard P.|title=Lives of the Popes|url=https://archive.org/details/livesofpopespont0000mcbr_b1x3|publisher=HarperCollins|date=2000}} * {{cite book|last=Pham|first=John-Peter|title=Heirs of the Fisherman|url=https://archive.org/details/heirsoffisherman00pham|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|date=2004|isbn=978-0-19-517834-0}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | fyrir = [[Píus 8.]] | eftir = [[Píus 9.]] | frá = 2. febrúar 1831 | til = 1. júní 1846 }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{fd|1765|1846}} [[Flokkur:Páfar 19. aldar]] 1lsmrmwu607bzelmgnr35sx052hs0vs 0 192281 1977281 1975989 2026-09-02T04:45:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977281 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gunnar Rósinkranz | mynd = Gunnar Rósinkranz.jpg | myndatexti = Gunnar Rósinkranz | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1941|6|21}} | fæðingarstaður = [[Stykkishólmur]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2026|7|24|1941|6|21}} | dánarstaður = [[Seltjarnarnes]], Íslandi | þjóðerni = [[Ísland|Íslenskur]] | starf = [[Byggingarverkfræði|Byggingarverkfræðingur]] og byggingaverktaki | menntun = Technische Hochschule Dresden | þekktur fyrir = Uppbyggingu í [[Miðborg Reykjavíkur|miðborg Reykjavíkur]] }} '''Gunnar Rósinkranz''' (fæddur [[21. júní]] [[1941]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]], dáinn [[24. júlí]] [[2026]])<ref name="vfi1968">„Nýir félagar“, ''Tímarit Verkfræðingafélags Íslands'', 53. árgangur 1968, 4.–6. tölublað, bls. 93. [https://timarit.is/page/5468286 Á timarit.is]</ref><ref name="andlat">Andlátstilkynning, ''Morgunblaðið''. [https://c.arvakur.is/m2/I_eQ8BkFVkSRoZgAtfCo0X5HqB8=/fit-in/500x0/images/pdf2png/nc_7291443/archive/andlat/pdf/andlat_48372.pdf.png Á mbl.is]</ref> var íslenskur [[byggingarverkfræði]]ngur og byggingaverktaki. Hann rak byggingarfyrirtækið Gerpi frá árinu 1978 og er einkum þekktur fyrir að reisa íbúðar- og atvinnuhúsnæði á auðum lóðum í [[Miðborg Reykjavíkur|miðborg Reykjavíkur]]. == Uppruni og menntun == Gunnar var sonur [[Guðlaugur Rósinkranz|Guðlaugs Rósinkranz]] (1903–1977), fyrsta [[Þjóðleikhúsið|þjóðleikhússtjóra]] Íslands, og Láru Steinholt Rósinkranz (1900–1959). Systur hans voru Jóhanna Rósinkranz (f. 1933) og Bergljót Rósinkranz (1938–2022), og hálfsystkini samfeðra Guðlaug Rósinkranz og Ragnar Rósinkranz.<ref name="berglj">Minningargrein um Bergljótu Rósinkranz, ''Morgunblaðið'', 26. maí 2022, bls. 41. [https://timarit.is/page/7669660 Á timarit.is]</ref> Hann ólst upp á Ásvallagötu í [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ Reykjavíkur]]. Gunnar lauk stúdentsprófi úr stærðfræðideild [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólans í Reykjavík]] árið 1961<ref>„Menntaskólanum sagt upp í gær“, ''Morgunblaðið'', 16. júní 1961, bls. 8. [https://timarit.is/page/1336335 Á timarit.is]</ref> og hélt sama haust til náms í byggingarverkfræði við Technische Hochschule Dresden í [[Austur-Þýskaland]]i. Hann lauk prófi árið 1967.<ref name="mbl1993b14">''Morgunblaðið'', 29. október 1993, Heimili/Fasteignir, bls. B14. [https://timarit.is/page/1794640 Á timarit.is]</ref> == Starfsferill == === Mannvirkjagerð === Að námi loknu réðst Gunnar til Verkfræðistofu Theódórs Árnasonar og Guðmundar Magnússonar og starfaði þar í þrjú ár.<ref name="mbl1993b14" /><ref name="vfi1968" /> Árið 1971 keypti hann eignarlóðina Hagamel 48 og teiknaði og reisti þar sitt eigið hús.<ref>''Kaupsýslutíðindi'', 1971. [https://timarit.is/page/7839940 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar">Skjalasafn Reykjavíkur, aðaluppdrættir og séruppdrættir. [https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb skjalasafn.reykjavik.is]</ref> Haustið 1972 hafði hann daglega verkstjórn við lagningu [[Vesturlandsvegur|Vesturlandsvegar]] á kaflanum frá Korpu að Hlégarði, á vegum verktakafyrirtækisins Þórisóss sf. undir stjórn Leifs Hannessonar verkfræðings.<ref>''Tíminn'', 16. október 1972, bls. 20. [https://timarit.is/page/3727702 Á timarit.is]</ref><ref>''[[Þjóðviljinn]]'', 17. október 1972, bls. 15. [https://timarit.is/page/2833092 Á timarit.is]</ref> Árið 1974 stofnaði Gunnar verkfræðistofuna Vægi ásamt Steindóri Helga Haarde verkfræðingi.<ref name="fyrirtaekjaskra">Fyrirtækjaskrá [[Skatturinn|Skattsins]]. [https://www.skatturinn.is/fyrirtaekjaskra/leit/ skatturinn.is]</ref><ref>„Húsin í bænum“, ''Morgunblaðið'', 12. mars 2002, bls. 27. [https://timarit.is/page/3435252 Á timarit.is]</ref> Stofan tók að sér bæði hönnun og verktöku. Gunnar kom að gerð nokkurra íþróttavalla, þar á meðal að hluta að íþróttavelli [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] við Frostaskjól.<ref name="mbl1993b14" /> Um miðjan áttunda áratuginn vék Gunnar tímabundið frá störfum á verkfræðistofunni og vann við byggingu [[Kröfluvirkjun]]ar, og kom einnig að framkvæmdum í [[Svartsengi]]. === Gerpir === Árið 1978 stofnaði Gunnar byggingarfyrirtækið Gerpi í samstarfi við Bjarna Sveinsson og var framkvæmdastjóri þess.<ref name="fyrirtaekjaskra" /><ref name="minning2026">Minningargreinar um Gunnar Rósinkranz, ''Morgunblaðið'', 11. ágúst 2026. [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1918156/ Á mbl.is]</ref> Gerpir sérhæfði sig í því að reisa hús á auðum lóðum innan grónnar byggðar í miðborg Reykjavíkur. Gunnar lýsti því verki sem vandasömu vegna þrengsla og tillits við nærliggjandi götumynd.<ref>„Byggt upp í auðu skörðin“, ''Morgunblaðið'', 29. október 1993, Heimili/Fasteignir. [https://timarit.is/page/1794627 Á timarit.is]</ref><ref name="mbl1995">''Morgunblaðið'', 11. júlí 1995, Heimili/Fasteignir, bls. C20. [https://timarit.is/page/1833481 Á timarit.is]</ref> Sagt var um hann að hann mætti ómögulega sjá auðan blett í miðborginni.<ref name="vikan">„Miðbæjarmaðurinn Gunnar Rósinkranz“, ''Vikan'', 1. tölublað 1999, bls. 22–23. [https://timarit.is/page/4542151 Á timarit.is]</ref> Í mörgum verkefnanna vann Gunnar með Guðmundi Kr. Guðmundssyni arkitekt hjá teiknistofunni Arkþingi.<ref name="posthus">''Morgunblaðið'', 29. október 1993, Heimili/Fasteignir, bls. B15. [https://timarit.is/page/1794641 Á timarit.is]</ref> Sjálfur teiknaði hann mörg húsanna og er skráður hönnuður að uppdráttum þeirra í teikningasafni byggingarfulltrúans í Reykjavík.<ref name="teikningar" /> Hann hafði löggildingu til hönnunar aðaluppdrátta.<ref name="hms">„Listi yfir hönnuði“, Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. [https://hms.is/fagadilar-i-mannvirkjagerd/starfsleyfi-og-loggildingar/listi-yfir-honnudi hms.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260317153817/https://hms.is/fagadilar-i-mannvirkjagerd/starfsleyfi-og-loggildingar/listi-yfir-honnudi |date=2026-03-17 }} (skoðað 19. ágúst 2026)</ref> Hann starfaði einnig utan Reykjavíkur og var skráður aðalhönnuður að atvinnuhúsnæði við Selhellu 11 og 13 í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]].<ref name="hafnarfj">Teikningasafn Hafnarfjarðarbæjar. [https://teikningar.hafnarfjordur.is/data/Selhella_11_1.pdf Selhella 11, aðaluppdráttur 22. ágúst 2011] og [https://teikningar.hafnarfjordur.is/data/20131211_Selhella_13.pdf Selhella 13, aðaluppdráttur 29. maí 2013]</ref> Þann 15. nóvember 1997 veitti Þróunarfélag Reykjavíkur Gunnari viðurkenningu fyrir framlag hans til þróunar og uppbyggingar miðborgarinnar.<ref name="mbl1997">„Verðlaun fyrir uppbyggingu miðborgarinnar“, ''[[Morgunblaðið]]'', 16. nóvember 1997, bls. 8. [https://timarit.is/page/1891761 Á timarit.is]</ref><ref>''Ský'', 6. tölublað 1998, bls. 55. [https://timarit.is/page/7846984 Á timarit.is]</ref> Árið 1998 reisti Gerpir íbúðahótel að Klapparstíg 35A sem opnað var 17. maí það ár undir nafninu Hótel Frón. Gunnar átti hótelið ásamt Bergi syni sínum og Bergljótu systur sinni, sem var hótelstjóri.<ref name="fron">„Íbúðahótel með 15 íbúðum í miðborginni“, ''Morgunblaðið'', 17. maí 1998, Ferðalög. [https://timarit.is/page/1905446 Á timarit.is]</ref><ref name="fyrirtaekjaskra" /> Hótelið stækkaði á næstu árum og náði um 2004 einnig yfir Klapparstíg 33 og Laugaveg 22.<ref>''DV'', 21. júní 2004, bls. 14. [https://timarit.is/page/5470514 Á timarit.is]</ref> Hótelið hefur síðan verið rekið af fjölskyldunni.<ref name="minning2026" /> === Önnur verkefni === Hann tók þátt í að endurreisa ferðaskrifstofuna Ferðamiðstöðina hf. ásamt Erni Erlendssyni, sem hann hafði kynnst á námsárunum í Austur-Þýskalandi, og sat í stjórn félagsins á árunum 1982–1988.<ref>„Ferðamiðstöðin tekin til gjaldþrotaskipta“, ''Morgunblaðið'', 15. október 1978, bls. 2. [https://timarit.is/page/1504824 Á timarit.is]</ref><ref>„Gjaldþrotaskipti Ferðamiðstöðvarinnar hf.“, ''Dagblaðið'', 19. október 1978, bls. 5. [https://timarit.is/page/3080427 Á timarit.is]</ref><ref name="orn2018">Minningargrein Gunnars Rósinkranz um Örn Erlendsson, ''Morgunblaðið'', 4. janúar 2018, bls. 22. [https://timarit.is/page/6964233 Á timarit.is]</ref><ref>''Tíminn'', 18. mars 1982. [https://timarit.is/page/4012255 Á timarit.is]</ref><ref>''DV'', 22. júlí 1988. [https://timarit.is/page/2546829 Á timarit.is]</ref> Á níunda áratugnum tók hann þátt í uppbyggingu meðferðarheimilisins Von Veritas á [[Lálandi]] í [[Danmörk]]u.<ref>''Morgunblaðið'', 9. september 1986. [https://timarit.is/page/1639775 Á timarit.is]</ref> Árið 1991 kom hann að verkefni um þróun fiskvinnsluvélar sem bæði blóðgar og slægir þorsk, sem unnið var með stuðningi bandarískra fjárfesta.<ref>''Alþýðublaðið'', 14. júní 1991. [https://timarit.is/page/3339652 Á timarit.is]</ref><ref>''Morgunblaðið'', 3. júlí 1991. [https://timarit.is/page/1746550 Á timarit.is]</ref> == Einkahagir og áhugamál == Gunnar var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var Siegrid Töpfer frá [[Meissen]] í [[Austur-Þýskaland]]i, sem hann kynntist á námsárum sínum og gekk hér á landi undir nafninu Kristín Rósinkranz, og eignuðust þau tvö börn, Berg og Láru.<ref name="vfi1968" /><ref name="andlat" /><ref name="christine">„Verslunin Christine opnuð við Pósthússtræti“, ''Morgunblaðið'', 6. desember 1984, bls. 52. [https://timarit.is/page/1602133 Á timarit.is]</ref><ref name="indaelt167">Guðlaugur Rósinkranz, ''Allt var það indælt stríð'', Örn og Örlygur 1977, bls. 167.</ref> Síðari kona hans var Rósa Helgadóttir og eignuðust þau soninn Hauk; þau skildu.<ref name="andlat" /><ref name="fron" /><ref name="helgi2010">Minningargrein Gunnars Rósinkranz um Helga G. Ingimundarson, ''Morgunblaðið'', 14. apríl 2010, bls. 23. [https://timarit.is/page/5319718 Á timarit.is]</ref><ref name="minning2026" /> Hann stundaði [[bridds]], [[pílukast]] og laxveiði.<ref>''Veiðimaðurinn'', 131. tölublað 1989. [https://timarit.is/page/7791452 Á timarit.is]</ref> Árið 1996 varð hann Íslandsmeistari öldunga í pílukasti.<ref>''Morgunblaðið'', 14. maí 1996, Íþróttir, bls. B6. [https://timarit.is/page/1853843 Á timarit.is]</ref><ref>''Íþróttablaðið'', 1. tölublað 1997, bls. 62. [https://timarit.is/page/7276342 Á timarit.is]</ref> Hann var í hópi skólafélaga úr Menntaskólanum í Reykjavík sem hittust reglulega yfir hádegisverði um áratuga skeið.<ref>Steinþór Guðbjartsson, „Skólafélagar saman á matstöðum í 40 ár“, ''Morgunblaðið'', 23. apríl 2021, bls. 32. [https://timarit.is/page/7515259 Á timarit.is]</ref> == Verk == === Verkfræðistofan Vægi === * '''Færeyska sjómannaheimilið''' við Brautarholt í Reykjavík (1976) — burðarvirkja- og lagnateikningar, unnar ásamt Rafteikningu sf. Húsið hönnuðu Ormar Þór Guðmundsson og Örnólfur Hall á Arkitektastofunni sf.<ref>''Sjómannablaðið Víkingur'', 2. tölublað 1976, bls. 88. [https://timarit.is/page/4241353 Á timarit.is]</ref> * '''Frjálsíþróttavöllurinn í [[Laugardalur|Laugardal]]''' (1977) — Vægi var aðalverktaki að vellinum, framkvæmd sem áætlað var að kostaði 80–100 milljónir króna fullbúin.<ref>''Morgunblaðið'', 25. október 1977, bls. 26. [https://timarit.is/page/1491901 Á timarit.is]</ref> * '''Kvikmyndaverið Kot''', Skipholti 31 (1978) — burðarþols- og loftræstiteikningar að samvinnuhúsi sextán kvikmyndagerðarmanna, 5.639 rúmmetrar. Arkitektar voru Ormar Þór Guðmundsson og Örnólfur Hall, og var húsið samþykkt í byggingarnefnd 11. mars 1976. Heimildin nefnir Gunnar og Steindór Haarde með nafni fremur en stofuna.<ref>„Enginn kotbúskapur í Koti“, ''Dagblaðið'', 14. ágúst 1978, bls. 2. [https://timarit.is/page/3078868 Á timarit.is]</ref> * '''Hafnarstræti 7 / Tryggvagata 26''' (1979–1983) — verslunar- og skrifstofuhús, um 2.900 m²: 719 m² kjallari með bílageymslu, 638 m² verslunarhæð og sex 260 m² einingar á 2.–4. hæð. Vægi annaðist verkfræðivinnuna og hafði umsjón með útleigu; Steindór Haarde vann að undirbúningi framkvæmdarinnar og húsið var í byggingu haustið 1980. Arkitekt var Vatnar Viðarsson.<ref>''Morgunblaðið'', 31. maí 1979, bls. 29. [https://timarit.is/page/1513791 Á timarit.is]</ref><ref>„Til leigu í miðbænum“, ''Morgunblaðið'', 12. október 1980, bls. 7. [https://timarit.is/page/1532322 Á timarit.is]</ref> Listinn er ekki tæmandi og Vægi kann að hafa sinnt fleiri verkefnum. === Byggingar á vegum Gerpis === * '''Pósthússtræti 13''' (1984) — við hlið [[Hótel Borg|Hótel Borgar]]; arkitekt Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref name="bnf58">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 58. fundur, 10. mars 1998. Gunnar Rósinkranz skráður umsækjandi að breytingu á innra fyrirkomulagi hússins. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20058 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref name="posthus" /><ref name="mbl1995" /> * '''Hafnarstræti 20''' við [[Lækjartorg]] (1985) — fjórða hæð, 429,5 m², reist ásamt Kristjáni Knútssyni. Arkitekt var Bjarni Marteinsson. Gunnar sagði síðar að Örn Erlendsson hefði stutt hann við bygginguna og að þeir hefðu haft skrifstofur sínar í húsinu árum saman.<ref name="orn2018" /><ref>''[[NT (dagblað)|NT]]'', 10. ágúst 1985, bls. 11. [https://timarit.is/page/3598268 Á timarit.is]</ref> * '''Snorrabraut 27 og 29''' og Laugavegur 101 (1985–1987) — verslunar- og skrifstofuhúsnæði á horni Laugavegar og Snorrabrautar. Uppdrættir Magnúsar Skúlasonar og Sigurðar Inga Ólafssonar voru samþykktir haustið 1985.<ref name="teikningar" /><ref>''Morgunblaðið'', 13. apríl 1985, bls. 11. [https://timarit.is/page/1609765 Á timarit.is]</ref><ref name="mbl1997" /><ref name="mbl1995" /> * '''Garðastræti 9 og Mjóstræti 2B''' í [[Grjótaþorp]]i (1986–1987) — hús sem snýr að Garðastræti og annað á baklóðinni, byggt í samvinnu við Ásgeir Bjarnason. Uppdrættir að Mjóstræti 2B frá júní 1987 vísa til Garðastrætis 9 sem sama verks; arkitekt var Halldór Gíslason.<ref>„Jörðin gleypir bílana“, ''Þjóðviljinn'', 23. ágúst 1986, bls. 2. [https://timarit.is/page/2905479 Á timarit.is]</ref><ref>''[[Helgarpósturinn]]'', 17. júní 1987. [https://timarit.is/page/986901 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /><ref name="mbl1995" /> * '''Grundarstígur 23''' (1987–1988) — fjölbýlishús; íbúðir seldar tilbúnar undir tréverk snemma árs 1988. Arkitekt var Ólafur Sigurðsson, samstarfsmaður Guðmundar Kr. Guðmundssonar.<ref>''Morgunblaðið'', 21. febrúar 1988, bls. 17. [https://timarit.is/page/1675159 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /> * '''Grettisgata 12''' (1988) — fjölbýlishús.<ref name="fasteignaskra">Fasteignaskrá, sjá [https://fastinn.is fastinn.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260319164807/https://fastinn.is/ |date=2026-03-19 }}</ref> * '''Bergstaðastræti 8''' (1990–1991) — fjögurra hæða hús reist eftir að eldra timburhús á lóðinni var flutt í [[Skerjafjörður|Skerjafjörð]] haustið 1989. Arkitekt var Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref>''Morgunblaðið'', 26. október 1989, bls. 4. [https://timarit.is/page/1711578 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /><ref name="mbl1995" /> * '''Reykjavíkurvegur 48–50''' í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] (1990) — þriggja herbergja íbúðir, 88,75–112,77 m², afhentar 1989–1990.<ref>''Morgunblaðið'', 21. maí 1989, Heimili/Fasteignir, bls. B20. [https://timarit.is/page/1703346 Á timarit.is]</ref> * '''Laugavegur 146''' (1992–1993) — fjögurra hæða fjölbýlishús með kjallara og bílageymslu, um 900 m². Uppdrættir Sigurðar Hallgrímssonar voru samþykktir sumarið 1992.<ref>''[[Pressan]]'', 6. febrúar 1992, bls. 47. [https://timarit.is/page/3535790 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /> * '''Skólavörðustígur 10''' (1994) — fjórar hæðir og kjallari á horni Bergstaðastrætis, reist í stað Bergshúss. Arkitekt var Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref name="mbl1993b14" /><ref name="teikningar" /><ref name="mbl1995" /> * '''Skólavörðustígur 16A''' (1995) — fimm hæðir með átta íbúðum og verslunarhæð; arkitekt Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref name="mbl1995" /> * '''Klapparstígur 35''' (1996) — fjórar hæðir með bílageymslu, verslunarrými og átta íbúðum; arkitekt Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref>''Morgunblaðið'', 5. janúar 1996, Heimili/Fasteignir, bls. D2. [https://timarit.is/page/1845311 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /> * '''Klapparstígur 35A''' (1997–1998) — íbúðahótel með fimmtán íbúðum, síðar Hótel Frón; arkitekt Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref name="bnf51">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 51. fundur, 9. desember 1997. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20051 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref>''Morgunblaðið'', 29. apríl 1997, Heimili/Fasteignir, bls. C2. [https://timarit.is/page/1877743 Á timarit.is]</ref><ref name="fron" /><ref name="teikningar" /> * '''Kaplaskjólsvegur 73–79''' (1998) — raðhús, um 182 m² hvert. Aðaluppdrættir Bjarna Marteinssonar arkitekts voru samþykktir 11. september 1997 og breytingar á þeim 1998.<ref name="bnf59">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 59. fundur, 24. mars 1998. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20059 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref name="fasteignaskra" /><ref name="teikningar" /> * '''Sóltún 26''' (2000) — steinsteypt skrifstofuhús þar sem hver hæð er um 530 m². Arkitekt var Bjarni Marteinsson. Frjálsi fjárfestingarbankinn flutti höfuðstöðvar sínar þangað sumarið 2000.<ref name="bnf173">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 173. fundur, 2. október 2001. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20173 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref name="teikningar" /><ref>''Morgunblaðið'', 4. júní 2000, bls. 19. [https://timarit.is/page/1969596 Á timarit.is]</ref><ref>''Morgunblaðið'', 6. nóvember 2001, Morgunblaðið C, bls. 23. [https://timarit.is/page/3426212 Á timarit.is]</ref> * '''Langholtsvegur 115''' og '''Drekavogur 4''' (2001–2004) — Gerpir keypti skrifstofulóð við Langholtsveg árið 2001 og fékk landnotkun hennar breytt: skipulags- og byggingarnefnd samþykkti í ágúst 2001 að unnin yrði tillaga að deiliskipulagi þar sem hluti athafnasvæðisins breyttist í íbúðasvæði,<ref name="sbf39">Skipulags- og byggingarnefnd, 39. fundur, 15. ágúst 2001. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page@nafn=SBF10039.html Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref> og deiliskipulagið ásamt breytingu á aðalskipulagi var samþykkt 30. janúar 2002 og vísað til borgarráðs.<ref name="sbf60">Skipulags- og byggingarnefnd, 60. fundur, 30. janúar 2002. Hönnuður Arkþing ehf. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page@nafn=SBF10060.html Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref> Eldra skrifstofuhúsnæði var breytt í fjölbýlishús með fjórum íbúðum og lóðinni skipt. Á bakhlutanum, með aðkomu frá Drekavogi, risu þrjú íbúðarhús með 23 leiguíbúðum í tengslum við átak [[Íbúðalánasjóður|Íbúðalánasjóðs]] um leiguíbúðir. Arkitektar að Drekavogi voru Ólafur Sigurðsson og Guðmundur Kr. Guðmundsson.<ref name="bnf196">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 196. fundur, 26. mars 2002. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20196 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref name="teikningar" /><ref>''Morgunblaðið'', 17. desember 2002. [https://timarit.is/page/3459945 Á timarit.is]</ref><ref name="bnf179">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 179. fundur, 13. nóvember 2001. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20179 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref> * '''Leirubakki 34–36''' (2002–2004) — verslunarmiðstöð í [[Breiðholt]]i breytt í íbúðir; átján íbúðir reistar ofan á verslunarhúsnæðið. Gunnar var sjálfur hönnuður uppdráttanna, sem eru 24 talsins frá árunum 2002–2004.<ref>''Morgunblaðið'', 21. ágúst 2002, bls. 12. [https://timarit.is/page/3451237 Á timarit.is]</ref><ref name="teikningar" /> * '''Laugavegur 22A''' (2003) — íbúðir og hótel. Gunnar var hönnuður byggingarinnar í samvinnu við teiknistofuna Arkþing.<ref name="bnf246">Afgreiðsla byggingarfulltrúa, 246. fundur, 15. apríl 2003. Gerpir ehf. skráður umsækjandi. [https://gamli.rvk.is/vefur/owa/edutils.parse_page?nafn=BNF20246 Fundargerð á vef Reykjavíkurborgar]</ref><ref>„Íbúðir og hótel verði á Laugavegi 22A“, ''Morgunblaðið'', 25. febrúar 2003, bls. 18. [https://timarit.is/page/3464742 Á timarit.is]</ref> * '''Hafnarbraut 11''' á [[Kársnes]]i í [[Kópavogur|Kópavogi]] (2009) — atvinnuhúsnæði breytt í atvinnu- og íbúðarhúsnæði með 19 íbúðum. Bæjarráð Kópavogs samþykkti breytt deiliskipulag lóðarinnar í desember 2004, og uppdrættir Kristins Ragnarssonar arkitekts eru dagsettir 30. nóvember sama ár.<ref name="kopteikn">Teikningasafn byggingarfulltrúa Kópavogs. [https://gagnasja.kopavogur.is/Teikningar/kop_251105_124.pdf Skráningartafla, Hafnarbraut 11, 30. nóvember 2004]</ref><ref>''[[Fréttablaðið]]'', 27. janúar 2005, bls. 53. [https://timarit.is/page/3752840 Á timarit.is]</ref> Listinn er ekki tæmandi og Gerpir kann að hafa sinnt fleiri verkefnum. Ártöl þeirra bygginga sem ekki er vísað til heimildar um eru samkvæmt verkefnaskrá Gunnars sjálfs. == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://timarit.is/page/4542151 „Miðbæjarmaðurinn Gunnar Rósinkranz“], viðtal í ''Vikunni'', 1. tölublað 1999 * [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1918156/ Minningargreinar um Gunnar Rósinkranz], ''Morgunblaðið'' 11. ágúst 2026 * [https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb Teikningasafn byggingarfulltrúans í Reykjavík] [[Flokkur:Íslenskir verkfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir athafnamenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1941]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2026]] ihc993t8doopde26mdpe1zy7n4dwzhc 0 192383 1977318 1974995 2026-09-02T09:05:22Z TKSnaevarr 53243 1977318 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Don Nelson | image = Don Nelson.jpg | width = 250px | alt = | caption = Nelson árið 2012 | height_cm = 198 | weight_kg = 95 | birth_date = {{fæðingardagur|1940|05|15}} | birth_place = Muskegon, [[Michigan]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2026|08|9|1940|05|15}} | death_place = Frisco, [[Texas]], Bandaríkin | college = Iowa (1959–1962) | draft_year = 1962 | draft_round = 3 | draft_pick = 17 | draft_team = [[Washington Wizards|Chicago Zephyrs]] | career_start = 1962 | career_end = 1976 | career_position = Framherji | coach_start = 1976 | coach_end = 2010 | years1 = 1962–1963 | team1 = [[Washington Wizards|Chicago Zephyrs]] | years2 = 1963–1965 | team2 = [[Los Angeles Lakers]] | years3 = 1965–1976 | team3 = [[Boston Celtics]] | cyears1 = 1976 | cteam1 = [[Milwaukee Bucks]] (aðstoðarþj.) | cyears2 = 1976–1988 | cteam2 = Milwaukee Bucks | cyears3 = 1988–1995 | cteam3 = [[Golden State Warriors]] | cyears4 = 1995–1996 | cteam4 = [[New York Knicks]] | cyears5 = 1997–2005 | cteam5 = [[Dallas Mavericks]] | cyears6 = 2006–2010 | cteam6 = Golden State Warriors | stat1label = Stig | stat1value = 10.898 (10,3) | stat2label = Fráköst | stat2value = 5.192 (4,9) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 1.526 (1,4) | cstats_league1 = NBA | cwin1 = 1335 | closs1 = 1063 | HOF_coach = don-nelson }} '''Donald Arvid Nelson''' (15. maí 1940 – 9. ágúst 2026) var bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður. Hann lék körfubolta með Háskólanum í Iowa áður en hann gerðist atvinnumaður í [[NBA|NBA-deildinni]]. Í NBA lék hann fjórtán tímabil, lengst af með [[Boston Celtics]] en einnig með [[Washington Wizards|Chicago Zephyrs]] og [[Los Angeles Lakers]]. Með Celtics vann hann fimm meistaratitla á árunum 1966 til 1976 og eftir að ferli hans lauk var númer hans hengt upp í rjáfur hjá liðinu.<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Don-Nelson|title=Don Nelson {{!}} Coach, NBA, Death & Facts {{!}} Britannica|date=2026-08-09|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262918929d/don-nelson-latinn|title=Don Nelson látinn |author=Valur Páll Eiríksson|date=2026-09-08|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-08-11}}</ref> Eftir að leikferlinum lauk snéri Nelson sér að þjálfun. Hann þjálfaði í NBA í 34 ár og var þrívegis valinn besti þjálfari deildarinnar. Hann er næst flesta sigra í deildarkeppninni með 1.335 sigra en einungis [[Gregg Popovich]] er ofar. Nelson stýrði [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|bandaríska karlalandsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|HM Karla]] árið 1994 og stýrði því til gullverðlauna.<ref name="britannica"/> ==Titlar== ===Sem leikmaður=== *'''[[NBA]]''' (5): 1966, 1968, 1969, 1974, 1976 ===Sem þjálfari=== *'''[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|HM Karla]] **Gull: 1994 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nelson, Don}} {{fd|1940|2026}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:NBA þjálfarar]] gtgbeen62vxdvs033jjwmlzt3yeuu4b 0 192614 1977184 1977136 2026-09-01T17:36:44Z MyraMidnight 41218 steinkista og brúðarkista 1977184 wikitext text/x-wiki '''Kista''' getur átt við eftirfarandi: * [[Kista]]; hirsla, koffort * [[Brúðarkista]]; kista til að geyma [[Heimanmundur|heimanmundinn]] í * [[Líkkista]]; kista sem fólk er [[útför|jarðað]] í ** [[Steinkista]]; líkkista gerð úr steini * [[Kista (Trékyllisvík)]], vogur í [[Árneshreppur|Árneshreppi]], Vestfjörðum * Verslunin Kista á Akureyri * [[Kista Dan-jökull]]; Skriðjökull í [[Gæsafjörður|Gæsafirði]], Grænlandi * [[Kista Dan]], rannsóknarskipið * Fornbýlið Kista á [[Hvanneyri]] * Borgarhlutinn [[Kista (Svíþjóð)]] {{aðgreining|kista}} l0j8tzbfzu5a8vf993kwfmqac6x6qcd 14 192616 1977153 2026-09-01T14:24:07Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Smásögur]]“ 1977153 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Smásögur]] 87u22pe6w39lgcdi5wbbo9y7zeho9ic 0 192617 1977155 2026-09-01T14:52:10Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Haraldur 5. Noregskonungur]] á [[Haraldur 5.]] yfir tilvísun: Til samhæfingar -- enginn annar konungur með þessu nafni svo titill er óþarfur. 1977155 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Haraldur 5.]] cob533z7iv8m7jtyub0j8wou4uygdtn 0 192618 1977159 2026-09-01T14:54:25Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Hákon 7. Noregskonungur]] á [[Hákon 7.]] yfir tilvísun: Til samhæfingar -- enginn annar konungur með þessu nafni svo titill er óþarfur. 1977159 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Hákon 7.]] ine4o3sbql6i5ei3zwnkgznwzi88eqp 0 192619 1977178 2026-09-01T17:30:38Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „'''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titi...“ 1977178 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista úr steini frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} 35t1l8xzng7e2gld7moc4b68n68lda8 1977193 1977178 2026-09-01T19:44:09Z TKSnaevarr 53243 1977193 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista úr steini frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] i0nx73l00j9z2n1tfkfbt370wf3w2gj 1977195 1977193 2026-09-01T19:54:13Z MyraMidnight 41218 /* Steinkistur */ ekki lengur svo viss um að hún sé úr steini (myndlýsing) 1977195 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] msovb2bxov7zdxv0p9muogih6507mun 1977196 1977195 2026-09-01T19:57:14Z MyraMidnight 41218 svissa myndum í galleríum til að hafa steinkistur undir réttri fyrirsögn 1977196 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] kycdvyswyudjtvtx8n028dnegpjrh3i 1977228 1977196 2026-09-01T22:06:32Z MyraMidnight 41218 tengt efni 1977228 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] == Tengt efni == * [[Grafhýsi]] jeantbj0pbcfbfg9jeajbmjs9wlvx2v 1977312 1977228 2026-09-02T08:34:34Z MyraMidnight 41218 Líkkistur úr leir, málmi og jafnvel gleri 1977312 wikitext text/x-wiki '''Líkkistur''' (eða einfaldlega kallaðar '''kistur''') eru sérstaklega útbúnar [[kista|kistur]] sem hýsa jarðneskar leifar fólks fyrir [[Útför|jarðarfarir]]. Elsta líkkistan sem hefur fundist er talin vera 8000 ára og uppgötvuðust þær í [[Henan]] héraðinu í Kína, en áður var talið að viðarkistur hefðu fyrst orðið hluti af útförum fyrir 6 þúsund árum.<ref>{{Vefheimild|url=https://english.henan.gov.cn/2025/09-10/3210834.html|titill=China's oldest wooden coffins uncovered at Jiahu Ruins in Henan|útgefandi=The People's Goverment of Henan Province|mánuður=10. október|ár=2025|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026|tungumál=enska}}</ref> Líkkistur hafa verið gerðar úr ýmsum hráefnum, algengaat er að þær séu úr viði, en einnig eru til líkkistur úr málmi, leir, steini og jafnvel gleri. En ekki eru notaðar líkkistur í öllum útförum, því greftrunarsiðir heimsins eru fjölbreyttir. <gallery> CoffinShopWarsaw.jpg|Líkkistur til sýnis á útfararheimili Lacquered_Wood_Coffin_Inlaid_with_Jade,_Shizishan.jpg|Skreytt líkkista prinsins Liu Wu frá Kína, 154 f.Kr Coffin_of_Nakhtkhnum_MET_DP354909.jpg| Egypsk líkkista frá um 1802-1640 f.Kr </gallery> == Steinkistur == '''Steinkista''' er líkkista úr steini sem notað er utan um [[lík]]. Steinkistu var komið fyrir ofanjarðar en einnig hafa fundist niðurgrafnar steinkistur. Enskt heiti yfir steinkistu er Sarcophagus og er það dregið af [[gríska|grísku]] þar sem sarco á við kjöt og phagus það sem étur kjöt. Steinkistur sem gerðar eru úr [[kalksteinn|kalksteini]] leysa upp líkamsleifar. Elstu steinkisturnar sem hafa fundist voru notaðar fyrir [[Faraó|Faraóa]] í forn Egyptalandi, í kringum 2613 f.Kr.<ref>{{Vefheimild|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/sarcophagi/|titill=Sarcophagi|útgefandi=National Geographic|mánuðurskoðað=1. september|árskoðað=2026}}</ref> <gallery> Ancient_Egyptian_Sarcophagus_lid.jpg|Lokið af steinkistu frá Egyptalandi Double Tomb of Don Àlvar Rodrigo de Cabrera, Count of Urgell and His Wife Cecília of Foix MET cdi48-140-1-3-4.jpg|Steinkistur frá sirka 1300-1350 til sýnis á safni í [[New York]] </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Greftrunarsiðir]] == Tengt efni == * [[Grafhýsi]] mmgti3haj37iyy9v7eompjdzwshhunf 0 192620 1977182 2026-09-01T17:34:24Z MyraMidnight 41218 MyraMidnight færði [[Koffort]] á [[Kista]]: Algengari titill: Koffort er eldra mál 1977182 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Kista]] ppznn0x8s1jt59riu3866w4ff3pz6e6 0 192621 1977185 2026-09-01T17:37:21Z MyraMidnight 41218 Tilvísun á [[Heimanmundur]] 1977185 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[heimanmundur]] f7lkuspeuvnmyj5pu7xo25s4ajcm0x0 1 192622 1977190 2026-09-01T19:33:25Z Akigka 183 Nýr hluti: /* Þörf á sameiningu? */ 1977190 wikitext text/x-wiki == Þörf á sameiningu? == var þörf á að sameina þessa grein [[líkkista]]? Það má líka stinga upp á sameiningu á spjallsíðu fyrst... [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 1. september 2026 kl. 19:33 (UTC) 8yg0a1adfzhp4m66phyfh269fnrc3e5 0 192623 1977201 2026-09-01T20:57:23Z Steinninn 952 Bjó til síðu með „Eftirfarandi er '''listi yfir réttir á Íslandi''' sem eru ennþá með árlegar réttir. * [https://wikimap.toolforge.org/?lang=is&page=Listi%20yfir%20réttir%20%C3%A1%20%C3%8Dslandi Kort af réttum] {| class="wikitable sortable" |+ Réttir á Íslandi sem eru enn í notkun (skv. réttalista Bændablaðsins 2025) ! Rétt !! Staðsetning !! Landshluti !! Hnit |- | Bláfeldarrétt || Staðarsveit, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8467129|-23.3018358|name...“ 1977201 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi er '''listi yfir réttir á Íslandi''' sem eru ennþá með árlegar réttir. * [https://wikimap.toolforge.org/?lang=is&page=Listi%20yfir%20réttir%20%C3%A1%20%C3%8Dslandi Kort af réttum] {| class="wikitable sortable" |+ Réttir á Íslandi sem eru enn í notkun (skv. réttalista Bændablaðsins 2025) ! Rétt !! Staðsetning !! Landshluti !! Hnit |- | Bláfeldarrétt || Staðarsveit, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8467129|-23.3018358|name=Bláfeldarrétt}} |- | Brekkurétt || Norðurárdalur, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.7788494|-21.5205994|name=Brekkurétt}} |- | Fellsendarétt || Miðdalir, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|64.9706436|-21.5474207|name=Fellsendarétt}} |- | Flekkudalsrétt || Fellsströnd, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.1483853|-22.1627734|name=Flekkudalsrétt}} |- | Fljótstungurétt || Hvítársíða, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.7438545|-20.8438303|name=Fljótstungurétt}} |- | Gillastaðarétt || Laxárdalur, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.1631478|-21.5477653|name=Gillastaðarétt}} |- | Grafarrétt || Breiðuvík, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8193259|-23.5723618|name=Grafarrétt (Breiðuvík)}} |- | Grímsstaðarétt || Mýrar, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.6971812|-21.9427563|name=Grímsstaðarétt}} |- | Hítardalsrétt || Hítardalur, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.8011725|-22.0567166|name=Hítardalsrétt}} |- | Hornsrétt || Skorradalur, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.4748273|-21.3203436|name=Hornsrétt}} |- | Hólmarétt || Hörðudalur, Dalabyggð || Vesturland || {{hnit|64.9663605|-21.7337242|name=Hólmarétt}} |- | Kirkjufellsrétt || Haukadalur, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.0642722|-21.3869132|name=Kirkjufellsrétt}} |- | Klofningsrétt || Beruvík, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8079327|-23.9681982|name=Klofningsrétt}} |- | Langholtsrétt || Eyja- og Miklaholtshreppur || Vesturland || {{hnit|64.8491390|-22.7171706|name=Langholtsrétt}} |- | Mýrdalsrétt || Hnappadalur || Vesturland || {{hnit|64.8406510|-22.2234825|name=Mýrdalsrétt}} |- | Núparétt || Melasveit, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.4094876|-21.9263717|name=Núparétt}} |- | Oddsstaðarétt || Lundarreykjadalur, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.5393057|-21.3154187|name=Oddsstaðarétt}} |- | Ólafsvíkurrétt || Ólafsvík, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8867780|-23.6971940|name=Ólafsvíkurrétt}} |- | Ósrétt || Skógarströnd, Dalasýsla || Vesturland || data-sort-value="99" | — |- | Rauðsgilsrétt || Hálsasveit, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.6549263|-21.2200073|name=Rauðsgilsrétt}} |- | Reynisrétt || undir Akrafjalli, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.3182227|-21.9943911|name=Reynisrétt}} |- | Skarðsrétt || Skarðsströnd, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.2725655|-22.3192620|name=Skarðsrétt (Skarðsströnd)}} |- | Skerðingsstaðarétt || Hvammsveit, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.2139303|-21.7908198|name=Skerðingsstaðarétt}} |- | Svarthamarsrétt || Hvalfjarðarströnd, Borgarfjörður || Vesturland || {{hnit|64.4009918|-21.5393309|name=Svarthamarsrétt}} |- | Svignaskarðsrétt || Svignaskarð, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.6640191|-21.6985092|name=Svignaskarðsrétt}} |- | Tungurétt || Fellsströnd, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.8705560|-18.6057490|name=Tungurétt (Fellsströnd)}} |- | Vörðufellsrétt || Skógarströnd, Dalasýsla || Vesturland || {{hnit|65.0249647|-22.2271336|name=Vörðufellsrétt}} |- | Þverárrétt || Eyja- og Miklaholtshreppur, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8568510|-22.3819427|name=Þverárrétt (Eyja- og Miklaholtshreppur)}} |- | Þverárrétt || Þverárhlíð, Mýrasýsla || Vesturland || {{hnit|64.7603288|-21.3811715|name=Þverárrétt (Þverárhlíð)}} |- | Þæfusteinsrétt || Hellissandur/Rif, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.9005560|-23.8341670|name=Þæfusteinsrétt}} |- | Ölkeldurétt || Staðarsveit, Snæfellsnes || Vesturland || {{hnit|64.8383535|-23.0029725|name=Ölkeldurétt}} |- | Eyrarrétt || Eyri í Kollafirði, Reykhólahreppur, Austur-Barðastrandarsýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.5978785|-22.5030157|name=Eyrarrétt}} |- | Grundarrétt || Reykhólahreppur, Austur-Barðastrandarsýsla || Vestfirðir || data-sort-value="99" | — |- | Hraunsrétt || Hraun í Hnífsdal, Skutulsfjörður || Vestfirðir || {{hnit|66.1120706|-23.1295853|name=Hraunsrétt}} |- | Kirkjubólsrétt || Steingrímsfjörður, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.6397220|-21.5827780|name=Kirkjubólsrétt (Steingrímsfjörður)}} |- | Kirkjubólsrétt || Kirkjuból í Engidal, Skutulsfjörður || Vestfirðir || {{hnit|66.0444099|-23.1627872|name=Kirkjubólsrétt (Kirkjuból í Engidal)}} |- | Kjósarrétt || Árneshreppur, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.9419166|-21.5969024|name=Kjósarrétt (Árneshreppur)}} |- | Krossárrétt || Vestfirðir || Vestfirðir || data-sort-value="99" | — |- | Króksfjarðarnesrétt || Reykhólasveit, Austur-Barðastrandarsýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.4552705|-21.9121188|name=Króksfjarðarnesrétt}} |- | Melarétt || Árneshreppur, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|66.0289670|-21.5530729|name=Melarétt (Árneshreppur)}} |- | Kollafjarðarrétt || Vestfirðir (Kollafjörður) || Vestfirðir || data-sort-value="99" | — |- | Minni-Hlíð || Hlíðardalur, Bolungarvík || Vestfirðir || data-sort-value="99" | — |- | Skarðsrétt || Bjarnarfjörður, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.7807806|-21.5658856|name=Skarðsrétt (Bjarnarfjörður)}} |- | Skeljavíkurrétt || Steingrímsfjörður, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.6895794|-21.6884982|name=Skeljavíkurrétt}} |- | Staðardalsrétt || Steingrímsfjörður, Strandasýsla || Vestfirðir || {{hnit|65.7701791|-21.8249291|name=Staðardalsrétt}} |- | Staðarrétt || Reykhólahreppur, Austur-Barðastrandarsýsla || Vestfirðir || data-sort-value="99" | — |- | Syðridalsrétt || Bolungarvík || Vestfirðir || {{hnit|66.1376682|-23.2434740|name=Syðridalsrétt}} |- | [[Hamarsrétt]] || Vatnsnes, Vestur-Húnavatnssýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.5259968|-20.9652350|name=Hamarsrétt}} |- | Hrútatungurétt || Hrútafjörður, Vestur-Húnavatnssýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.1276445|-21.0701520|name=Hrútatungurétt}} |- | Hvalsárrétt || Hrútafjörður, Strandasýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.3786860|-21.1918143|name=Hvalsárrétt}} |- | Miðfjarðarrétt || Miðfjörður, Vestur-Húnavatnssýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.2434234|-20.8369506|name=Miðfjarðarrétt (Miðfjörður)}} |- | Víðidalstungurétt || Víðidalur, Vestur-Húnavatnssýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.3770356|-20.6092802|name=Víðidalstungurétt (Víðidalur)}} |- | Þverárrétt || Vesturhóp, Vestur-Húnavatnssýsla || Norðvesturland || {{hnit|65.4973550|-20.6964736|name=Þverárrétt (Vesturhóp)}} |- | Árskógsrétt || Árskógsströnd, Eyjafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.9241702|-18.3576557|name=Árskógsrétt}} |- | Dalvíkurrétt || Dalvík || Mið-Norðurland || data-sort-value="99" | — |- | Tungurétt || Svarfaðardalur || Mið-Norðurland || {{hnit|65.8706480|-18.6057775|name=Tungurétt (Svarfaðardalur)}} |- | Deildardalsrétt || Deildardalur, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.8561370|-19.2613213|name=Deildardalsrétt (Deildardalur)}} |- | Flókadalsrétt || Fljót, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|66.0037053|-19.1530629|name=Flókadalsrétt}} |- | Grjótgarðsrétt || Hörgársveit, Eyjafjörður || Mið-Norðurland || data-sort-value="99" | — |- | Hlíðarrétt || Vesturdalur, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.3120502|-19.0789912|name=Hlíðarrétt (Vesturdalur)}} |- | Holtsrétt || Fljót, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|66.0533198|-19.0111898|name=Holtsrétt}} |- | Hraungerðisrétt || Eyjafjarðarsveit || Mið-Norðurland || {{hnit|65.5173860|-18.1894632|name=Hraungerðisrétt}} |- | Reistarárrétt || Hörgársveit, Eyjafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.8206258|-18.2410312|name=Reistarárrétt}} |- | Selnesrétt || Skagi, Skagabyggð || Mið-Norðurland || {{hnit|65.9759995|-19.9335315|name=Selnesrétt}} |- | Silfrastaðarétt || Blönduhlíð, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.4455933|-19.2031698|name=Silfrastaðarétt}} |- | Skálárrétt || Hrollleifsdalur, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|66.0234517|-19.3410726|name=Skálárrétt}} |- | Staðarrétt (Reynisstaðarrétt) || Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.6561694|-19.5820094|name=Staðarrétt (Reynisstaðarrétt)}} |- | Staðarbakkarétt || Hörgárdalur || Mið-Norðurland || {{hnit|65.6050182|-18.6166241|name=Staðarbakkarétt}} |- | Stíflurétt || Fljót, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.9508065|-18.9399057|name=Stíflurétt}} |- | Árhólarétt (Unadalsrétt) || Unadalur, Skagafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.9002811|-19.3267469|name=Árhólarétt (Unadalsrétt)}} |- | Þverárrétt || Öxnadalur, Eyjafjörður || Mið-Norðurland || {{hnit|65.5944318|-18.5179477|name=Þverárrétt (Öxnadalur)}} |- | Álandstungurétt || Svalbarðshreppur, Þistilfjörður || Norðausturland || {{hnit|66.1580388|-15.5851652|name=Álandstungurétt}} |- | Dalsrétt || Svalbarðshreppur, Þistilfjörður || Norðausturland || {{hnit|66.1514645|-15.5171879|name=Dalsrétt}} |- | Fjallarétt || Kelduhverfi || Norðausturland || {{hnit|66.0840193|-16.9416939|name=Fjallarétt}} |- | Lokastaðarétt || Fnjóskadalur, Suður-Þingeyjarsýsla || Norðausturland || {{hnit|65.8583622|-17.8978797|name=Lokastaðarétt}} |- | Tjarnarleitisrétt || Kelduhverfi, Norður-Þingeyjarsýsla || Norðausturland || {{hnit|66.0686191|-16.6585365|name=Tjarnarleitisrétt}} |- | Víkingavatnsrétt || Kelduhverfi, Norður-Þingeyjarsýsla || Norðausturland || {{hnit|66.0949450|-16.8445685|name=Víkingavatnsrétt}} |- | Þorvaldsstaðarétt || Langanesbyggð || Norðausturland || {{hnit|66.0332244|-15.0006508|name=Þorvaldsstaðarétt}} |- | Gunnarsstaðarétt || Svalbarðshreppur, Þistilfjörður || Norðausturland || {{hnit|66.1563926|-15.4234909|name=Gunnarsstaðarétt}} |- | Hvammsrétt || Svalbarðshreppur, Þistilfjörður || Norðausturland || {{hnit|66.1233756|-15.4244838|name=Hvammsrétt}} |- | Miðfjarðarnesrétt || Langanes || Norðausturland || {{hnit|66.0720672|-15.0659659|name=Miðfjarðarnesrétt}} |- | Miðfjarðarrétt || Langanes svæði || Norðausturland || {{hnit|66.0408403|-15.0978867|name=Miðfjarðarrétt (Langanes)}} |- | Melarétt || Fljótsdalur, Norður-Múlasýsla || Austurland || {{hnit|65.0488255|-14.9318479|name=Melarétt (Fljótsdalur)}} |- | Grafarrétt || Skaftártunga, Vestur-Skaftafellssýsla || Suðausturland || {{hnit|63.7217678|-18.5269751|name=Grafarrétt (Skaftártunga)}} |- | Austur-Landeyjaréttir || Grenstangi, Rangárvallasýsla || Suðurland || {{hnit|63.6484981|-20.1124480|name=Austur-Landeyjaréttir}} |- | Brúsastaðarétt || Þingvallasveit, Árnessýsla || Suðurland || {{hnit|64.2702767|-21.1586997|name=Brúsastaðarétt}} |- | Fljótshlíðarrétt || Fljótshlíð, Rangárvallasýsla || Suðurland || {{hnit|63.7314430|-20.0522553|name=Fljótshlíðarrétt}} |- | Heiðarbæjarrétt || Þingvallasveit, Árnessýsla || Suðurland || {{hnit|64.1979055|-21.2219796|name=Heiðarbæjarrétt}} |- | Hrunaréttir || Hrunamannahreppur, Árnessýsla || Suðurland || {{hnit|64.1511160|-20.2701607|name=Hrunaréttir}} |- | Landréttir || Áfangagil, Rangárvallasýsla || Suðurland || {{hnit|64.1034416|-19.5804575|name=Landréttir}} |- | Reyðarvatnsréttir || Rangárvellir || Suðurland || {{hnit|63.8367716|-20.1421460|name=Reyðarvatnsréttir}} |- | [[Reykjaréttir]] || Skeið, Árnessýsla || Suðurland || {{hnit|64.0388392|-20.4557751|name=Reykjaréttir}} |- | Seljalandsréttir || undir Eyjafjöllum, Rangárvallasýsla || Suðurland || {{hnit|63.5968553|-19.9700523|name=Seljalandsréttir}} |- | [[Skaftholtsréttir]] || Gnúpverjahreppur, Árnessýsla || Suðurland || {{hnit|64.0419117|-20.2184763|name=Skaftholtsréttir}} |- | Suðureyjarleitir || Vestmannaeyjar || Suðurland || data-sort-value="99" | — |- | Tungnaréttir || Biskupstungur || Suðurland || {{hnit|64.2269861|-20.3359122|name=Tungnaréttir}} |- | Vestur-Landeyjaréttir || Forsæti, Rangárvallasýsla || Suðurland || data-sort-value="99" | — |- | Ölfusrétt || Reykjadalur, Ölfus || Suðurland || {{hnit|63.9854800|-21.2185560|name=Ölfusrétt}} |- | Fjárborgarrétt || Hólmsheiði || Landnám Ingólfs || data-sort-value="99" | — |- | Fossvallarétt || Lækjarbotnaland || Landnám Ingólfs || {{hnit|64.0729642|-21.6447712|name=Fossvallarétt}} |- | Hraðastaðarétt || Mosfellsdalur || Landnám Ingólfs || {{hnit|64.1774876|-21.5906708|name=Hraðastaðarétt}} |- | Húsmúlarétt || við Kolviðarhól || Landnám Ingólfs || data-sort-value="99" | — |- | Kjósarrétt || Kjós || Landnám Ingólfs || {{hnit|64.2932883|-21.4591849|name=Kjósarrétt (Kjós)}} |- | Krýsuvíkurrétt || við Suðurstrandarveg || Landnám Ingólfs || {{hnit|63.8494147|-22.0075953|name=Krýsuvíkurrétt}} |- | Grafningsrétt || Grafningur || Landnám Ingólfs || {{hnit|64.0798350|-21.0885606|name=Grafningsrétt}} |- | Selvogsrétt || Selvogur, Árnessýsla || Landnám Ingólfs || {{hnit|63.8705560|-21.6944440|name=Selvogsrétt}} |- | Þórkötlustaðarétt || Grindavík || Landnám Ingólfs || {{hnit|63.8412383|-22.3984824|name=Þórkötlustaðarétt}} |- | Auðkúlurétt || við Svínavatn, Austur-Húnavatnssýsla || Stóðréttir || {{hnit|65.5033855|-19.9579006|name=Auðkúlurétt}} |- | Fossárrétt || Skagi, Austur-Húnavatnssýsla || Stóðréttir || {{hnit|65.9654008|-20.3402540|name=Fossárrétt}} |- | Hlíðarrétt || við Bólstaðarhlíð, Austur-Húnavatnssýsla || Stóðréttir || {{hnit|65.5243634|-19.7991119|name=Hlíðarrétt (Bólstaðarhlíð)}} |- | Laufskálarétt || Hjaltadalur, Skagafjörður || Stóðréttir || {{hnit|65.7508572|-19.1846807|name=Laufskálarétt}} |- | Undirfellsrétt || Vatnsdalur, Austur-Húnavatnssýsla || Stóðréttir || {{hnit|65.3902638|-20.2513604|name=Undirfellsrétt}} |} ==Heimild== *[https://www.bbl.is/frettir/rettalistinn-2025 Réttalistinn 2025] Bændablaðið [[Flokkur:Réttir á Íslandi|*]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi|Réttir á Íslandi]] l9o0kheu54vkl2xz5grue4tmct63o26 10 192624 1977222 2026-09-01T21:52:33Z MyraMidnight 41218 skjölun færð í /doc 1977222 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Notkun == <pre> {{Jarðskjálfti |mynd = |myndaheiti = |alt = |Dagsetning = |Tími skjálftans = |Tímalengd = |Stærð = <!-- NNN [[Moment magnitude scale|M_w]] --> |Dýpt = <!-- {{convert|NNN|km|mi|0|abbr=on}} --> |Staðsetning = <!-- {{coord|XXXXX|region:XX_type:event|display=inline,title}} --> |Gerð = |Áhrifasvæði skjálftans = |Skemmdir = |Styrkleiki = |Jarðskjálftahröðun = <!-- NN''[[Peak ground acceleration|g]]'' --> |Flóðbylgja = |Ofanflóð = |Fyrirskjálftar = |Eftirskjálftar = |Mannsfall = }}</pre> == Sniðmátsgögn == <templatedata> { "params": { "mynd": {}, "myndaheiti": {}, "alt": {}, "Dagsetning": {}, "Tími sjálftans": {}, "Tímalengd": {}, "Stærð": {}, "Dýpt": {}, "staðsetning": {}, "Gerð": {}, "Áhrifasvæði skjálftans": {}, "Skemmdir": {}, "Styrkleiki": {}, "Jarðskjálftahröðun": {}, "Flóðbylgja": {}, "Ofanflóð": {}, "Fyrirskjálftar": {}, "Eftirskjálftar": {}, "Mannsfall": {} }, "format": "block" } </templatedata> <includeonly> <!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan <includeonly> --> [[Flokkur:Upplýsingasnið]] </includeonly> 53hjb3f5rr26hna8w3zu7r064a5prjz 1977226 1977222 2026-09-01T21:56:12Z MyraMidnight 41218 prófa hafa undirflokka fyrir upplýsingasnið 1977226 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Notkun == <pre> {{Jarðskjálfti |mynd = |myndaheiti = |alt = |Dagsetning = |Tími skjálftans = |Tímalengd = |Stærð = <!-- NNN [[Moment magnitude scale|M_w]] --> |Dýpt = <!-- {{convert|NNN|km|mi|0|abbr=on}} --> |Staðsetning = <!-- {{coord|XXXXX|region:XX_type:event|display=inline,title}} --> |Gerð = |Áhrifasvæði skjálftans = |Skemmdir = |Styrkleiki = |Jarðskjálftahröðun = <!-- NN''[[Peak ground acceleration|g]]'' --> |Flóðbylgja = |Ofanflóð = |Fyrirskjálftar = |Eftirskjálftar = |Mannsfall = }}</pre> == Sniðmátsgögn == <templatedata> { "params": { "mynd": {}, "myndaheiti": {}, "alt": {}, "Dagsetning": {}, "Tími sjálftans": {}, "Tímalengd": {}, "Stærð": {}, "Dýpt": {}, "staðsetning": {}, "Gerð": {}, "Áhrifasvæði skjálftans": {}, "Skemmdir": {}, "Styrkleiki": {}, "Jarðskjálftahröðun": {}, "Flóðbylgja": {}, "Ofanflóð": {}, "Fyrirskjálftar": {}, "Eftirskjálftar": {}, "Mannsfall": {} }, "format": "block" } </templatedata> <includeonly> <!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan <includeonly> --> [[Flokkur:Upplýsingasnið]] [[Flokkur:Upplýsingasnið; hamfarir]] </includeonly> p3a8bsosdh05p0dumi85x30zpp2nbo2 0 192625 1977229 2026-09-01T22:17:52Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Embættishafi | nafn = Kristín Þórðardóttir | fæddur = | fæðingarstaður = | kyn = kvk | háskóli = [[Háskóli Íslands]]<br>[[Saïd Business School]] | titill = [[Sýslumaður]] | skipaður_af = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir|Þorbjörgu S. Gunnlaugsdóttur]] | stjórnartíð_start = 21. ágúst 2026 | stjórnartíð_end = | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = | maki = | börn = }} '''Kristín Þórðardóttir''' er sýslum...“ 1977229 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | nafn = Kristín Þórðardóttir | fæddur = | fæðingarstaður = | kyn = kvk | háskóli = [[Háskóli Íslands]]<br>[[Saïd Business School]] | titill = [[Sýslumaður]] | skipaður_af = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir|Þorbjörgu S. Gunnlaugsdóttur]] | stjórnartíð_start = 21. ágúst 2026 | stjórnartíð_end = | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = | maki = | börn = }} '''Kristín Þórðardóttir''' er [[sýslumaður]] Íslands. Hún er fyrsti sýslumaðurinn sem skipaður var yfir öllu Íslandi eftir að níu sýslumannsembætti landsins voru sameinuð í eitt með lagafrumvarpi árið 2026.<ref name=sr>{{Vefheimild|titill= Kristín Þórðardóttir skipuð í nýtt embætti sýslumanns|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026/08/21/Kristin-Thordardottir-skipud-i-nytt-embaetti-syslumanns/|útgefandi=[[Stjórnarráð Íslands]]|dags= 21 ágúst 2026|skoðað=1. september 2026}}</ref> Kristín lauk kandídatsprófi frá lagadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2006 og stjórnunarnámi frá [[Saïd Business School]] við [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] árið 2025. Hún hefur jafnframt lagt stund á stjórnunarnám í Endurmenntun Háskóla Íslands og [[Opni háskólinn|Opna háskólanum]]. Hún var sýslumaður á [[Suðurland]]i frá 2017 til 2026 og var jafnframt settur sýslumaður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Hún hefur verið formaður Sýslumannsráðs frá árinu 2018.<ref name=sr/> Kristín var skipuð í nýtt embætti sýslumanns eftir sameiningu sýslumannsembættanna árið 2026 og tók við embættinu 21. ágúst. Sérstök hæfnisnefnd hafði metið hana annan af tveimur hæfustu umsækjendunum um starfið.<ref name=sr/> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sýslumenn]] 56rjq604qxij9gs731nhlf6bxs97103 1 192626 1977230 2026-09-01T22:18:09Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}}“ 1977230 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} b75xrfi0grej1bw61lv8tkm8pd648up 0 192627 1977233 2026-09-01T23:10:23Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Friðrik 10. Danakonungur]] á [[Friðrik 10.]] yfir tilvísun: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1977233 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 10.]] c57hn4eexq3j3326ymrumgkz045lyi1 1 192628 1977235 2026-09-01T23:10:23Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Friðrik 10. Danakonungur]] á [[Spjall:Friðrik 10.]]: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1977235 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Friðrik 10.]] 7fduani2fg4jf0lopl4x35t1rqvbyds 0 192629 1977242 2026-09-01T23:13:31Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Friðrik 9. Danakonungur]] á [[Friðrik 9.]]: Samhæfing, enginn annar konungur með þessu nafni. 1977242 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Friðrik 9.]] 33fbd5npixv148eoezjslkkdcqv3ikz 10 192630 1977255 2026-09-01T23:25:08Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „{{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Part of {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}...“ 1977255 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Part of {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{myndmerki_lýsing|{{{logo_alt|}}}}}}}} | caption1 = {{{myndmerki_texti|{{{logo_caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{mynd_lýsing|{{{image_alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{kort|{{{map|}}}}}} |size={{{kort_stærð|{{{map_size|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{kort_lýsing|{{{map_alt|}}}}}} }} | caption3 = {{{kort_texti|{{{map_caption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:Location map/sandkassi|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pinni_merking|{{{pushpin_label|}}}}}} | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{#property:P625}} }} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{kort|{{{map|}}}}}}{{{pinni_kort|{{{pushpin_map|}}}}}}{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Nafn í &nbsp;heimalandi | data1 = {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name|}}}}}}|<span {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name_lang|}}}}}}|lang="{{{heima_tungumál|{{{native_name_lang}}}}}}"}}> {{{heima_nafn|{{{native_name}}}}}}</span>}} | label2 = Íslenskt&nbsp;nafn | data2 = {{{íslenskt_nafn|}}} | label3 = Dagsetning | data3 = {{{dags|{{{date|}}}}}} | label4 = Tími | data4 = {{{tími|{{{time|}}}}}} {{#if:{{{tímabelti|{{{timezone|}}}}}}|({{{tímabelti|{{{timezone}}}}}})}} | label5 = Tímalengd | data5 = {{{tímalengd|{{{duration|}}}}}} | label6 = Vettvangur | data6 = {{{vettvangur|{{{venue|}}}}}} | label7 = Staðsetning | class7 = location | data7 = {{#if:{{{staðsetning|{{{location|}}}}}}{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{ubl | {{{staðsetning|{{{location|}}}}}} | {{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|}} }} | label9 = Einnig&nbsp;þekkt&nbsp;sem | data9 = {{{einnig_þekkt_sem|{{{also_known_as|}}}}}} | label10 = Tegund | data10 = {{{tegund|{{{type|}}}}}} | label11 = Þema | data11 = {{{þema|{{{theme|}}}}}} | label12 = Orsök | data12 = {{{orsök|{{{cause|}}}}}} | label13 = Ástæða | data13 = {{{ástæða|{{{motive|}}}}}} | label14 = Markmið | data14 = {{{markmið|{{{target|}}}}}} | label15 = Gerandi | data15 = {{{gerandi|{{{perpetrator|}}}}}} | label16 = {{#if:{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|Tilkynnandi|Fyrsti&nbsp;tilkynnandi}} | data16 = {{if empty|{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|{{{fyrsti_tilkynnandi|{{{first_reporter|}}}}}}}} | label17 = Fjárhagur | data17 = {{{fjárhagur|{{{budget|}}}}}} | label18 = Styrktaraðilar | data18 = {{{styrktaraðilar|{{{patrons|}}}}}} | label19 = Skipuleggjendur | data19 = {{if empty|{{{skipuleggjendur|{{{organisers|}}}}}}}} | label20 = Tekið upp af | data20 = {{{upptakandi|{{{filmed_by|}}}}}} | label21 = Þáttakendur | data21 = {{{þáttakendur|{{{participants|}}}}}} | class21 = attendee | label22 = Útkoma | data22 = {{{útkoma|{{{outcome|}}}}}} | class22 = description | label26 = Fórnarlömb | data26 = {{{fórnarlömb|{{{casualties|}}}}}} | label27 = Dauðsföll | data27 = {{{dauðsföll|{{{deaths|}}}}}} | label28 = Slasaðir | data28 = {{{slasaðir|{{{injuries|}}}}}} | label29 = Tapaðir | data29 = {{{tapaðir|{{{missing|}}}}}} | label30 = {{longitem|Eignartjón}} | data30 = {{{eignartjón|{{{property_damage|}}}}}} | label31 = Grafnir | data31 = {{{grafnir|{{{burial|}}}}}} | label32 = Hraktir | data32 = {{{hraktir|{{{displaced|}}}}}} | label33 = Fyrirspurnir | data33 = {{{fyrirspurnir|{{{inquiries|}}}}}} | label34 = Réttarrannsókn | data34 = {{{réttarrannsókn|{{{inquest|}}}}}} | label35 = Krufningarlæknir | data35 = {{{krufning|{{{coroner|}}}}}} | label36 = Handtökur | data36 = {{{handtökur|{{{arrests|}}}}}} | label37 = Grunaðir | data37 = {{{grunaðir|{{{suspects|}}}}}} | label38 = Ásakaðir | data38 = {{{ásakaðir|{{{accused|}}}}}} | label39 = Dómfelldir | data39 = {{{dómfelldir|{{{convicted|}}}}}} | label40 = Kærur | data40 = {{{kærur|{{{charges|}}}}}} | label41 = Réttarhald | data41 = {{{réttarhald|{{{trial|}}}}}} | label42 = Úrskurður | data42 = {{{úrskurður|{{{verdict|}}}}}} | label43 = Sakfellingar | data43 = {{{sakfellingar|{{{convictions|}}}}}} | label44 = Dómur | data44 = {{{dómur|{{{sentence|}}}}}} | label45 = Útgáfubönn | data45 = {{{útgáfubönn|{{{publication_bans|}}}}}} | label46 = Málaferli | data46 = {{{málaferli|{{{litigation|}}}}}} | label47 = Verðlaun | data47 = {{{verðlaun|{{{awards|}}}}}} | label48 = Upptökuefni | data48 = {{{upptökuefni|{{{footage|}}}}}} | label49 = {{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}} | data49 = {{#if:{{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}}|{{{sérgögn|{{{custom_data|}}}}}}}} | label50 = {{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}} | data50 = {{#if:{{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}}|{{{sérgögn1|{{{custom_data1|}}}}}}}} | label51 = {{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}} | data51 = {{#if:{{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}}|{{{sérgögn2|{{{custom_data2|}}}}}}}} | label52 = Vefsíða | data52 = {{{vefsíða|{{{website|}}}}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{glósur|{{{notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> ib2w9dntlhvbasgb66105h5n8b4z15k 1977266 1977255 2026-09-01T23:49:07Z MyraMidnight 41218 íslenskar breytur fyrir logo vantaði 1977266 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Part of {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{myndmerki_stærð|{{{logo_size|}}}}}}|upright={{if empty|{{{myndmerki_upprétt|{{{logo_upright|}}}}}}|1}}|alt={{{myndmerki_lýsing|{{{logo_alt|}}}}}}}} | caption1 = {{{myndmerki_texti|{{{logo_caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{mynd_lýsing|{{{image_alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{kort|{{{map|}}}}}} |size={{{kort_stærð|{{{map_size|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{kort_lýsing|{{{map_alt|}}}}}} }} | caption3 = {{{kort_texti|{{{map_caption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:Location map/sandkassi|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pinni_merking|{{{pushpin_label|}}}}}} | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{#property:P625}} }} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{kort|{{{map|}}}}}}{{{pinni_kort|{{{pushpin_map|}}}}}}{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Nafn í &nbsp;heimalandi | data1 = {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name|}}}}}}|<span {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name_lang|}}}}}}|lang="{{{heima_tungumál|{{{native_name_lang}}}}}}"}}> {{{heima_nafn|{{{native_name}}}}}}</span>}} | label2 = Íslenskt&nbsp;nafn | data2 = {{{íslenskt_nafn|}}} | label3 = Dagsetning | data3 = {{{dags|{{{date|}}}}}} | label4 = Tími | data4 = {{{tími|{{{time|}}}}}} {{#if:{{{tímabelti|{{{timezone|}}}}}}|({{{tímabelti|{{{timezone}}}}}})}} | label5 = Tímalengd | data5 = {{{tímalengd|{{{duration|}}}}}} | label6 = Vettvangur | data6 = {{{vettvangur|{{{venue|}}}}}} | label7 = Staðsetning | class7 = location | data7 = {{#if:{{{staðsetning|{{{location|}}}}}}{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{ubl | {{{staðsetning|{{{location|}}}}}} | {{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|}} }} | label9 = Einnig&nbsp;þekkt&nbsp;sem | data9 = {{{einnig_þekkt_sem|{{{also_known_as|}}}}}} | label10 = Tegund | data10 = {{{tegund|{{{type|}}}}}} | label11 = Þema | data11 = {{{þema|{{{theme|}}}}}} | label12 = Orsök | data12 = {{{orsök|{{{cause|}}}}}} | label13 = Ástæða | data13 = {{{ástæða|{{{motive|}}}}}} | label14 = Markmið | data14 = {{{markmið|{{{target|}}}}}} | label15 = Gerandi | data15 = {{{gerandi|{{{perpetrator|}}}}}} | label16 = {{#if:{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|Tilkynnandi|Fyrsti&nbsp;tilkynnandi}} | data16 = {{if empty|{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|{{{fyrsti_tilkynnandi|{{{first_reporter|}}}}}}}} | label17 = Fjárhagur | data17 = {{{fjárhagur|{{{budget|}}}}}} | label18 = Styrktaraðilar | data18 = {{{styrktaraðilar|{{{patrons|}}}}}} | label19 = Skipuleggjendur | data19 = {{if empty|{{{skipuleggjendur|{{{organisers|}}}}}}}} | label20 = Tekið upp af | data20 = {{{upptakandi|{{{filmed_by|}}}}}} | label21 = Þáttakendur | data21 = {{{þáttakendur|{{{participants|}}}}}} | class21 = attendee | label22 = Útkoma | data22 = {{{útkoma|{{{outcome|}}}}}} | class22 = description | label26 = Fórnarlömb | data26 = {{{fórnarlömb|{{{casualties|}}}}}} | label27 = Dauðsföll | data27 = {{{dauðsföll|{{{deaths|}}}}}} | label28 = Slasaðir | data28 = {{{slasaðir|{{{injuries|}}}}}} | label29 = Tapaðir | data29 = {{{tapaðir|{{{missing|}}}}}} | label30 = {{longitem|Eignartjón}} | data30 = {{{eignartjón|{{{property_damage|}}}}}} | label31 = Grafnir | data31 = {{{grafnir|{{{burial|}}}}}} | label32 = Hraktir | data32 = {{{hraktir|{{{displaced|}}}}}} | label33 = Fyrirspurnir | data33 = {{{fyrirspurnir|{{{inquiries|}}}}}} | label34 = Réttarrannsókn | data34 = {{{réttarrannsókn|{{{inquest|}}}}}} | label35 = Krufningarlæknir | data35 = {{{krufning|{{{coroner|}}}}}} | label36 = Handtökur | data36 = {{{handtökur|{{{arrests|}}}}}} | label37 = Grunaðir | data37 = {{{grunaðir|{{{suspects|}}}}}} | label38 = Ásakaðir | data38 = {{{ásakaðir|{{{accused|}}}}}} | label39 = Dómfelldir | data39 = {{{dómfelldir|{{{convicted|}}}}}} | label40 = Kærur | data40 = {{{kærur|{{{charges|}}}}}} | label41 = Réttarhald | data41 = {{{réttarhald|{{{trial|}}}}}} | label42 = Úrskurður | data42 = {{{úrskurður|{{{verdict|}}}}}} | label43 = Sakfellingar | data43 = {{{sakfellingar|{{{convictions|}}}}}} | label44 = Dómur | data44 = {{{dómur|{{{sentence|}}}}}} | label45 = Útgáfubönn | data45 = {{{útgáfubönn|{{{publication_bans|}}}}}} | label46 = Málaferli | data46 = {{{málaferli|{{{litigation|}}}}}} | label47 = Verðlaun | data47 = {{{verðlaun|{{{awards|}}}}}} | label48 = Upptökuefni | data48 = {{{upptökuefni|{{{footage|}}}}}} | label49 = {{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}} | data49 = {{#if:{{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}}|{{{sérgögn|{{{custom_data|}}}}}}}} | label50 = {{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}} | data50 = {{#if:{{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}}|{{{sérgögn1|{{{custom_data1|}}}}}}}} | label51 = {{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}} | data51 = {{#if:{{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}}|{{{sérgögn2|{{{custom_data2|}}}}}}}} | label52 = Vefsíða | data52 = {{{vefsíða|{{{website|}}}}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{glósur|{{{notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> 7to9j3w3juz0pdvx6iytzwxam8eb9nv 1977270 1977266 2026-09-01T23:56:00Z MyraMidnight 41218 breyti tapaðir í týndir 1977270 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Part of {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{myndmerki_stærð|{{{logo_size|}}}}}}|upright={{if empty|{{{myndmerki_upprétt|{{{logo_upright|}}}}}}|1}}|alt={{{myndmerki_lýsing|{{{logo_alt|}}}}}}}} | caption1 = {{{myndmerki_texti|{{{logo_caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{mynd_lýsing|{{{image_alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{kort|{{{map|}}}}}} |size={{{kort_stærð|{{{map_size|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{kort_lýsing|{{{map_alt|}}}}}} }} | caption3 = {{{kort_texti|{{{map_caption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:Location map/sandkassi|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pinni_merking|{{{pushpin_label|}}}}}} | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{#property:P625}} }} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{kort|{{{map|}}}}}}{{{pinni_kort|{{{pushpin_map|}}}}}}{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Nafn í &nbsp;heimalandi | data1 = {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name|}}}}}}|<span {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name_lang|}}}}}}|lang="{{{heima_tungumál|{{{native_name_lang}}}}}}"}}> {{{heima_nafn|{{{native_name}}}}}}</span>}} | label2 = Íslenskt&nbsp;nafn | data2 = {{{íslenskt_nafn|}}} | label3 = Dagsetning | data3 = {{{dags|{{{date|}}}}}} | label4 = Tími | data4 = {{{tími|{{{time|}}}}}} {{#if:{{{tímabelti|{{{timezone|}}}}}}|({{{tímabelti|{{{timezone}}}}}})}} | label5 = Tímalengd | data5 = {{{tímalengd|{{{duration|}}}}}} | label6 = Vettvangur | data6 = {{{vettvangur|{{{venue|}}}}}} | label7 = Staðsetning | class7 = location | data7 = {{#if:{{{staðsetning|{{{location|}}}}}}{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{ubl | {{{staðsetning|{{{location|}}}}}} | {{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|}} }} | label9 = Einnig&nbsp;þekkt&nbsp;sem | data9 = {{{einnig_þekkt_sem|{{{also_known_as|}}}}}} | label10 = Tegund | data10 = {{{tegund|{{{type|}}}}}} | label11 = Þema | data11 = {{{þema|{{{theme|}}}}}} | label12 = Orsök | data12 = {{{orsök|{{{cause|}}}}}} | label13 = Ástæða | data13 = {{{ástæða|{{{motive|}}}}}} | label14 = Markmið | data14 = {{{markmið|{{{target|}}}}}} | label15 = Gerandi | data15 = {{{gerandi|{{{perpetrator|}}}}}} | label16 = {{#if:{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|Tilkynnandi|Fyrsti&nbsp;tilkynnandi}} | data16 = {{if empty|{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|{{{fyrsti_tilkynnandi|{{{first_reporter|}}}}}}}} | label17 = Fjárhagur | data17 = {{{fjárhagur|{{{budget|}}}}}} | label18 = Styrktaraðilar | data18 = {{{styrktaraðilar|{{{patrons|}}}}}} | label19 = Skipuleggjendur | data19 = {{if empty|{{{skipuleggjendur|{{{organisers|}}}}}}}} | label20 = Tekið upp af | data20 = {{{upptakandi|{{{filmed_by|}}}}}} | label21 = Þáttakendur | data21 = {{{þáttakendur|{{{participants|}}}}}} | class21 = attendee | label22 = Útkoma | data22 = {{{útkoma|{{{outcome|}}}}}} | class22 = description | label26 = Fórnarlömb | data26 = {{{fórnarlömb|{{{casualties|}}}}}} | label27 = Dauðsföll | data27 = {{{dauðsföll|{{{deaths|}}}}}} | label28 = Slasaðir | data28 = {{{slasaðir|{{{injuries|}}}}}} | label29 = Týndir | data29 = {{{týndir|{{{missing|}}}}}} | label30 = {{longitem|Eignartjón}} | data30 = {{{eignartjón|{{{property_damage|}}}}}} | label31 = Grafnir | data31 = {{{grafnir|{{{burial|}}}}}} | label32 = Hraktir | data32 = {{{hraktir|{{{displaced|}}}}}} | label33 = Fyrirspurnir | data33 = {{{fyrirspurnir|{{{inquiries|}}}}}} | label34 = Réttarrannsókn | data34 = {{{réttarrannsókn|{{{inquest|}}}}}} | label35 = Krufningarlæknir | data35 = {{{krufning|{{{coroner|}}}}}} | label36 = Handtökur | data36 = {{{handtökur|{{{arrests|}}}}}} | label37 = Grunaðir | data37 = {{{grunaðir|{{{suspects|}}}}}} | label38 = Ásakaðir | data38 = {{{ásakaðir|{{{accused|}}}}}} | label39 = Dómfelldir | data39 = {{{dómfelldir|{{{convicted|}}}}}} | label40 = Kærur | data40 = {{{kærur|{{{charges|}}}}}} | label41 = Réttarhald | data41 = {{{réttarhald|{{{trial|}}}}}} | label42 = Úrskurður | data42 = {{{úrskurður|{{{verdict|}}}}}} | label43 = Sakfellingar | data43 = {{{sakfellingar|{{{convictions|}}}}}} | label44 = Dómur | data44 = {{{dómur|{{{sentence|}}}}}} | label45 = Útgáfubönn | data45 = {{{útgáfubönn|{{{publication_bans|}}}}}} | label46 = Málaferli | data46 = {{{málaferli|{{{litigation|}}}}}} | label47 = Verðlaun | data47 = {{{verðlaun|{{{awards|}}}}}} | label48 = Upptökuefni | data48 = {{{upptökuefni|{{{footage|}}}}}} | label49 = {{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}} | data49 = {{#if:{{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}}|{{{sérgögn|{{{custom_data|}}}}}}}} | label50 = {{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}} | data50 = {{#if:{{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}}|{{{sérgögn1|{{{custom_data1|}}}}}}}} | label51 = {{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}} | data51 = {{#if:{{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}}|{{{sérgögn2|{{{custom_data2|}}}}}}}} | label52 = Vefsíða | data52 = {{{vefsíða|{{{website|}}}}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{glósur|{{{notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> 89yg514aigptmft2mmt28c5qzri020j 1977272 1977270 2026-09-02T00:05:30Z MyraMidnight 41218 Gleymdist að þýða smá texta 1977272 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Hluti af {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{myndmerki_stærð|{{{logo_size|}}}}}}|upright={{if empty|{{{myndmerki_upprétt|{{{logo_upright|}}}}}}|1}}|alt={{{myndmerki_lýsing|{{{logo_alt|}}}}}}}} | caption1 = {{{myndmerki_texti|{{{logo_caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{mynd_lýsing|{{{image_alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{kort|{{{map|}}}}}} |size={{{kort_stærð|{{{map_size|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{kort_lýsing|{{{map_alt|}}}}}} }} | caption3 = {{{kort_texti|{{{map_caption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:Location map/sandkassi|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pinni_merking|{{{pushpin_label|}}}}}} | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{#property:P625}} }} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{kort|{{{map|}}}}}}{{{pinni_kort|{{{pushpin_map|}}}}}}{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Nafn í &nbsp;heimalandi | data1 = {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name|}}}}}}|<span {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name_lang|}}}}}}|lang="{{{heima_tungumál|{{{native_name_lang}}}}}}"}}> {{{heima_nafn|{{{native_name}}}}}}</span>}} | label2 = Íslenskt&nbsp;nafn | data2 = {{{íslenskt_nafn|}}} | label3 = Dagsetning | data3 = {{{dags|{{{date|}}}}}} | label4 = Tími | data4 = {{{tími|{{{time|}}}}}} {{#if:{{{tímabelti|{{{timezone|}}}}}}|({{{tímabelti|{{{timezone}}}}}})}} | label5 = Tímalengd | data5 = {{{tímalengd|{{{duration|}}}}}} | label6 = Vettvangur | data6 = {{{vettvangur|{{{venue|}}}}}} | label7 = Staðsetning | class7 = location | data7 = {{#if:{{{staðsetning|{{{location|}}}}}}{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{ubl | {{{staðsetning|{{{location|}}}}}} | {{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|}} }} | label9 = Einnig&nbsp;þekkt&nbsp;sem | data9 = {{{einnig_þekkt_sem|{{{also_known_as|}}}}}} | label10 = Tegund | data10 = {{{tegund|{{{type|}}}}}} | label11 = Þema | data11 = {{{þema|{{{theme|}}}}}} | label12 = Orsök | data12 = {{{orsök|{{{cause|}}}}}} | label13 = Ástæða | data13 = {{{ástæða|{{{motive|}}}}}} | label14 = Markmið | data14 = {{{markmið|{{{target|}}}}}} | label15 = Gerandi | data15 = {{{gerandi|{{{perpetrator|}}}}}} | label16 = {{#if:{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|Tilkynnandi|Fyrsti&nbsp;tilkynnandi}} | data16 = {{if empty|{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|{{{fyrsti_tilkynnandi|{{{first_reporter|}}}}}}}} | label17 = Fjárhagur | data17 = {{{fjárhagur|{{{budget|}}}}}} | label18 = Styrktaraðilar | data18 = {{{styrktaraðilar|{{{patrons|}}}}}} | label19 = Skipuleggjendur | data19 = {{if empty|{{{skipuleggjendur|{{{organisers|}}}}}}}} | label20 = Tekið upp af | data20 = {{{upptakandi|{{{filmed_by|}}}}}} | label21 = Þáttakendur | data21 = {{{þáttakendur|{{{participants|}}}}}} | class21 = attendee | label22 = Útkoma | data22 = {{{útkoma|{{{outcome|}}}}}} | class22 = description | label26 = Fórnarlömb | data26 = {{{fórnarlömb|{{{casualties|}}}}}} | label27 = Dauðsföll | data27 = {{{dauðsföll|{{{deaths|}}}}}} | label28 = Slasaðir | data28 = {{{slasaðir|{{{injuries|}}}}}} | label29 = Týndir | data29 = {{{týndir|{{{missing|}}}}}} | label30 = {{longitem|Eignartjón}} | data30 = {{{eignartjón|{{{property_damage|}}}}}} | label31 = Grafnir | data31 = {{{grafnir|{{{burial|}}}}}} | label32 = Hraktir | data32 = {{{hraktir|{{{displaced|}}}}}} | label33 = Fyrirspurnir | data33 = {{{fyrirspurnir|{{{inquiries|}}}}}} | label34 = Réttarrannsókn | data34 = {{{réttarrannsókn|{{{inquest|}}}}}} | label35 = Krufningarlæknir | data35 = {{{krufning|{{{coroner|}}}}}} | label36 = Handtökur | data36 = {{{handtökur|{{{arrests|}}}}}} | label37 = Grunaðir | data37 = {{{grunaðir|{{{suspects|}}}}}} | label38 = Ásakaðir | data38 = {{{ásakaðir|{{{accused|}}}}}} | label39 = Dómfelldir | data39 = {{{dómfelldir|{{{convicted|}}}}}} | label40 = Kærur | data40 = {{{kærur|{{{charges|}}}}}} | label41 = Réttarhald | data41 = {{{réttarhald|{{{trial|}}}}}} | label42 = Úrskurður | data42 = {{{úrskurður|{{{verdict|}}}}}} | label43 = Sakfellingar | data43 = {{{sakfellingar|{{{convictions|}}}}}} | label44 = Dómur | data44 = {{{dómur|{{{sentence|}}}}}} | label45 = Útgáfubönn | data45 = {{{útgáfubönn|{{{publication_bans|}}}}}} | label46 = Málaferli | data46 = {{{málaferli|{{{litigation|}}}}}} | label47 = Verðlaun | data47 = {{{verðlaun|{{{awards|}}}}}} | label48 = Upptökuefni | data48 = {{{upptökuefni|{{{footage|}}}}}} | label49 = {{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}} | data49 = {{#if:{{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}}|{{{sérgögn|{{{custom_data|}}}}}}}} | label50 = {{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}} | data50 = {{#if:{{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}}|{{{sérgögn1|{{{custom_data1|}}}}}}}} | label51 = {{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}} | data51 = {{#if:{{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}}|{{{sérgögn2|{{{custom_data2|}}}}}}}} | label52 = Vefsíða | data52 = {{{vefsíða|{{{website|}}}}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{glósur|{{{notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> 8fzze9o4c2dcfn30a9y1th9mggdj83n 1977345 1977272 2026-09-02T11:57:23Z MyraMidnight 41218 breyti ásakaðir í ákærðir 1977345 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}|Hluti af {{{hluti_af|{{{part_of|}}}}}}}} | child = {{if empty|{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{#ifeq:{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}} }} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{myndmerki|{{{logo|}}}}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{myndmerki_stærð|{{{logo_size|}}}}}}|upright={{if empty|{{{myndmerki_upprétt|{{{logo_upright|}}}}}}|1}}|alt={{{myndmerki_lýsing|{{{logo_alt|}}}}}}}} | caption1 = {{{myndmerki_texti|{{{logo_caption|}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{mynd_lýsing|{{{image_alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{mynd_texti|{{{image_caption|}}}}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{kort|{{{map|}}}}}} |size={{{kort_stærð|{{{map_size|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{kort_lýsing|{{{map_alt|}}}}}} }} | caption3 = {{{kort_texti|{{{map_caption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:Location map/sandkassi|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pinni_merking|{{{pushpin_label|}}}}}} | {{{nafn|{{{name|}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{#property:P625}} }} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{kort|{{{map|}}}}}}{{{pinni_kort|{{{pushpin_map|}}}}}}{{{undirþáttur|{{{child|}}}}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Nafn í &nbsp;heimalandi | data1 = {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name|}}}}}}|<span {{#if:{{{heima_nafn|{{{native_name_lang|}}}}}}|lang="{{{heima_tungumál|{{{native_name_lang}}}}}}"}}> {{{heima_nafn|{{{native_name}}}}}}</span>}} | label2 = Íslenskt&nbsp;nafn | data2 = {{{íslenskt_nafn|}}} | label3 = Dagsetning | data3 = {{{dags|{{{date|}}}}}} | label4 = Tími | data4 = {{{tími|{{{time|}}}}}} {{#if:{{{tímabelti|{{{timezone|}}}}}}|({{{tímabelti|{{{timezone}}}}}})}} | label5 = Tímalengd | data5 = {{{tímalengd|{{{duration|}}}}}} | label6 = Vettvangur | data6 = {{{vettvangur|{{{venue|}}}}}} | label7 = Staðsetning | class7 = location | data7 = {{#if:{{{staðsetning|{{{location|}}}}}}{{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|{{ubl | {{{staðsetning|{{{location|}}}}}} | {{{hnit|{{{coordinates|}}}}}}|}} }} | label9 = Einnig&nbsp;þekkt&nbsp;sem | data9 = {{{einnig_þekkt_sem|{{{also_known_as|}}}}}} | label10 = Tegund | data10 = {{{tegund|{{{type|}}}}}} | label11 = Þema | data11 = {{{þema|{{{theme|}}}}}} | label12 = Orsök | data12 = {{{orsök|{{{cause|}}}}}} | label13 = Ástæða | data13 = {{{ástæða|{{{motive|}}}}}} | label14 = Markmið | data14 = {{{markmið|{{{target|}}}}}} | label15 = Gerandi | data15 = {{{gerandi|{{{perpetrator|}}}}}} | label16 = {{#if:{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|Tilkynnandi|Fyrsti&nbsp;tilkynnandi}} | data16 = {{if empty|{{{tilkynnandi|{{{reporter|}}}}}}|{{{fyrsti_tilkynnandi|{{{first_reporter|}}}}}}}} | label17 = Fjárhagur | data17 = {{{fjárhagur|{{{budget|}}}}}} | label18 = Styrktaraðilar | data18 = {{{styrktaraðilar|{{{patrons|}}}}}} | label19 = Skipuleggjendur | data19 = {{if empty|{{{skipuleggjendur|{{{organisers|}}}}}}}} | label20 = Tekið upp af | data20 = {{{upptakandi|{{{filmed_by|}}}}}} | label21 = Þáttakendur | data21 = {{{þáttakendur|{{{participants|}}}}}} | class21 = attendee | label22 = Útkoma | data22 = {{{útkoma|{{{outcome|}}}}}} | class22 = description | label26 = Fórnarlömb | data26 = {{{fórnarlömb|{{{casualties|}}}}}} | label27 = Dauðsföll | data27 = {{{dauðsföll|{{{deaths|}}}}}} | label28 = Slasaðir | data28 = {{{slasaðir|{{{injuries|}}}}}} | label29 = Týndir | data29 = {{{týndir|{{{missing|}}}}}} | label30 = {{longitem|Eignartjón}} | data30 = {{{eignartjón|{{{property_damage|}}}}}} | label31 = Grafnir | data31 = {{{grafnir|{{{burial|}}}}}} | label32 = Hraktir | data32 = {{{hraktir|{{{displaced|}}}}}} | label33 = Fyrirspurnir | data33 = {{{fyrirspurnir|{{{inquiries|}}}}}} | label34 = Réttarrannsókn | data34 = {{{réttarrannsókn|{{{inquest|}}}}}} | label35 = Krufningarlæknir | data35 = {{{krufning|{{{coroner|}}}}}} | label36 = Handtökur | data36 = {{{handtökur|{{{arrests|}}}}}} | label37 = Grunaðir | data37 = {{{grunaðir|{{{suspects|}}}}}} | label38 = Ákærðir | data38 = {{{ákærðir|{{{accused|}}}}}} | label39 = Dómfelldir | data39 = {{{dómfelldir|{{{convicted|}}}}}} | label40 = Kærur | data40 = {{{kærur|{{{charges|}}}}}} | label41 = Réttarhald | data41 = {{{réttarhald|{{{trial|}}}}}} | label42 = Úrskurður | data42 = {{{úrskurður|{{{verdict|}}}}}} | label43 = Sakfellingar | data43 = {{{sakfellingar|{{{convictions|}}}}}} | label44 = Dómur | data44 = {{{dómur|{{{sentence|}}}}}} | label45 = Útgáfubönn | data45 = {{{útgáfubönn|{{{publication_bans|}}}}}} | label46 = Málaferli | data46 = {{{málaferli|{{{litigation|}}}}}} | label47 = Verðlaun | data47 = {{{verðlaun|{{{awards|}}}}}} | label48 = Upptökuefni | data48 = {{{upptökuefni|{{{footage|}}}}}} | label49 = {{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}} | data49 = {{#if:{{{sérmerking|{{{custom_label|}}}}}}|{{{sérgögn|{{{custom_data|}}}}}}}} | label50 = {{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}} | data50 = {{#if:{{{sérmerking1|{{{custom_label1|}}}}}}|{{{sérgögn1|{{{custom_data1|}}}}}}}} | label51 = {{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}} | data51 = {{#if:{{{sérmerking2|{{{custom_label2|}}}}}}|{{{sérgögn2|{{{custom_data2|}}}}}}}} | label52 = Vefsíða | data52 = {{{vefsíða|{{{website|}}}}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{glósur|{{{notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> 9hsv7veyab06jh231kuk76pfpzg6q5x 10 192631 1977264 2026-09-01T23:47:50Z MyraMidnight 41218 sniðmátsgögn (búin að tengja saman samheitabreytur á listanum) 1977264 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Notkun == == Sniðmátsgögn == {{Collapse top|Sniðmátsgögn/breytur}} <templatedata> { "params": { "nongregorian": {}, "hluti_af": { "aliases": [ "part_of" ] }, "undirþáttur": { "aliases": [ "child" ] }, "nafn": { "aliases": [ "name" ] }, "myndmerki": { "aliases": [ "logo" ] }, "myndmerki_lýsing": { "aliases": [ "logo_alt" ] }, "myndmerki_texti": { "aliases": [ "logo_caption" ] }, "mynd": { "aliases": [ "image" ] }, "mynd_stærð": { "aliases": [ "image_size" ] }, "mynd_upprétt": { "aliases": [ "image_upright" ] }, "thumbtime": {}, "mynd_lýsing": { "aliases": [ "image_alt" ] }, "mynd_texti": { "aliases": [ "image_caption" ] }, "kort": { "aliases": [ "map" ] }, "kort_stærð": { "aliases": [ "map_size" ] }, "kort_lýsing": { "aliases": [ "map_alt" ] }, "kort_texti": { "aliases": [ "map_caption" ] }, "pinni_merking": { "aliases": [ "pushpin_label" ] }, "hnit": { "aliases": [ "coordinates" ] }, "pinni_kort": { "aliases": [ "pushpin_map" ] }, "heima_nafn": { "aliases": [ "native_name" ] }, "heima_tungumál": { "aliases": [ "native_name_lang" ] }, "íslenskt_nafn": {}, "dags": { "aliases": [ "date" ] }, "tími": { "aliases": [ "time" ] }, "tímabelti": { "aliases": [ "timezone" ] }, "tímalengd": { "aliases": [ "duration" ] }, "vettvangur": { "aliases": [ "venue" ] }, "staðsetning": { "aliases": [ "location" ] }, "einnig_þekkt_sem": { "aliases": [ "also_known_as" ] }, "tegund": { "aliases": [ "type" ] }, "þema": { "aliases": [ "theme" ] }, "orsök": { "aliases": [ "cause" ] }, "ástæða": { "aliases": [ "motive" ] }, "markmið": { "aliases": [ "target" ] }, "gerandi": { "aliases": [ "perpetrator" ] }, "tilkynnandi": { "aliases": [ "reporter" ] }, "fyrsti_tilkynnandi": { "aliases": [ "first_reporter" ] }, "fjárhagur": { "aliases": [ "budget" ] }, "styrktaraðilar": { "aliases": [ "patrons" ] }, "skipuleggjendur": { "aliases": [ "organisers" ] }, "upptakandi": { "aliases": [ "filmed_by" ] }, "þáttakendur": { "aliases": [ "participants" ] }, "útkoma": { "aliases": [ "outcome" ] }, "fórnarlömb": { "aliases": [ "casualties" ] }, "dauðsföll": { "aliases": [ "deaths" ] }, "slasaðir": { "aliases": [ "injuries" ] }, "tapaðir": { "aliases": [ "missing" ] }, "eignartjón": { "aliases": [ "property_damage" ] }, "grafnir": { "aliases": [ "burial" ] }, "hraktir": { "aliases": [ "displaced" ], "description": "Hraktir á flótta" }, "fyrirspurnir": { "aliases": [ "inquiries" ] }, "réttarrannsókn": { "aliases": [ "inquest" ] }, "krufning": { "aliases": [ "coroner" ], "label": "Krufningarlæknir" }, "handtökur": { "aliases": [ "arrests" ] }, "grunaðir": { "aliases": [ "suspects" ] }, "ásakaðir": { "aliases": [ "accused" ] }, "dómfelldir": { "aliases": [ "convicted" ] }, "kærur": { "aliases": [ "charges" ] }, "réttarhald": { "aliases": [ "trial" ] }, "úrskurður": { "aliases": [ "verdict" ] }, "sakfellingar": { "aliases": [ "convictions" ] }, "dómur": { "aliases": [ "sentence" ] }, "útgáfubönn": { "aliases": [ "publication_bans" ] }, "málaferli": { "aliases": [ "litigation" ] }, "verðlaun": { "aliases": [ "awards" ] }, "upptökuefni": { "aliases": [ "footage" ] }, "sérmerking": { "aliases": [ "custom_label" ] }, "sérgögn": { "aliases": [ "custom_data" ] }, "sérmerking1": { "aliases": [ "custom_label1" ] }, "sérgögn1": { "aliases": [ "custom_data1" ] }, "sérmerking2": { "aliases": [ "custom_label2" ] }, "sérgögn2": { "aliases": [ "custom_data2" ] }, "vefsíða": { "aliases": [ "website" ] }, "module": {}, "glósur": { "aliases": [ "notes" ] }, "myndmerki_upprétt": { "aliases": [ "logo_upright" ] }, "myndmerki_stærð": { "aliases": [ "logo_size" ] } }, "paramOrder": [ "nongregorian", "hluti_af", "undirþáttur", "nafn", "myndmerki", "myndmerki_lýsing", "myndmerki_texti", "myndmerki_stærð", "myndmerki_upprétt", "mynd", "mynd_stærð", "mynd_upprétt", "thumbtime", "mynd_lýsing", "mynd_texti", "kort", "kort_stærð", "kort_lýsing", "kort_texti", "pinni_merking", "hnit", "pinni_kort", "heima_nafn", "heima_tungumál", "íslenskt_nafn", "dags", "tími", "tímabelti", "tímalengd", "vettvangur", "staðsetning", "einnig_þekkt_sem", "tegund", "þema", "orsök", "ástæða", "markmið", "gerandi", "tilkynnandi", "fyrsti_tilkynnandi", "fjárhagur", "styrktaraðilar", "skipuleggjendur", "upptakandi", "þáttakendur", "útkoma", "fórnarlömb", "dauðsföll", "slasaðir", "tapaðir", "eignartjón", "grafnir", "hraktir", "fyrirspurnir", "réttarrannsókn", "krufning", "handtökur", "grunaðir", "ásakaðir", "dómfelldir", "kærur", "réttarhald", "úrskurður", "sakfellingar", "dómur", "útgáfubönn", "málaferli", "verðlaun", "upptökuefni", "sérmerking", "sérgögn", "sérmerking1", "sérgögn1", "sérmerking2", "sérgögn2", "vefsíða", "glósur", "module" ] } </templatedata> {{Collapse bottom}} <includeonly> <!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan <includeonly> --> </includeonly> 8mbnfxq0888vldlyo6uzd08athzq8mr 1977271 1977264 2026-09-02T00:04:53Z MyraMidnight 41218 sýnidæmi fyrir breytur 1977271 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Notkun == {{Sýnidæmi um breytur|hluti_af|nafn|heima_nafn|heima_tungumál|íslenskt_nafn|tími|tímabelti|tímalengd|staðsetning|hnit|einnig_þekkt_sem|tegund|þema|orsök|ástæða |markmið |gerandi |tilkynnandi |fjárhagur |styrktaraðilar |skipuleggjendur |upptakandi |þáttakendur |útkoma |fórnarlömb |dauðsföll |slasaðir |týndir |eignartjón |grafnir |hraktir |fyrirspurnir |réttarrannsókn |krufning |handtökur |grunaðir |ásakaðir |dómfelldir |kærur |réttarhald |sakfellingar |dómur |útgáfubönn |málaferli |verðlaun |upptökuefni |sérmerking |sérgögn |vefsíða |glósur}} == Sniðmátsgögn == {{Collapse top|Sniðmátsgögn/breytur}} <templatedata> { "params": { "nongregorian": {}, "hluti_af": { "aliases": [ "part_of" ] }, "undirþáttur": { "aliases": [ "child" ] }, "nafn": { "aliases": [ "name" ] }, "myndmerki": { "aliases": [ "logo" ] }, "myndmerki_lýsing": { "aliases": [ "logo_alt" ] }, "myndmerki_texti": { "aliases": [ "logo_caption" ] }, "mynd": { "aliases": [ "image" ] }, "mynd_stærð": { "aliases": [ "image_size" ] }, "mynd_upprétt": { "aliases": [ "image_upright" ] }, "thumbtime": {}, "mynd_lýsing": { "aliases": [ "image_alt" ] }, "mynd_texti": { "aliases": [ "image_caption" ] }, "kort": { "aliases": [ "map" ] }, "kort_stærð": { "aliases": [ "map_size" ] }, "kort_lýsing": { "aliases": [ "map_alt" ] }, "kort_texti": { "aliases": [ "map_caption" ] }, "pinni_merking": { "aliases": [ "pushpin_label" ] }, "hnit": { "aliases": [ "coordinates" ] }, "pinni_kort": { "aliases": [ "pushpin_map" ] }, "heima_nafn": { "aliases": [ "native_name" ] }, "heima_tungumál": { "aliases": [ "native_name_lang" ] }, "íslenskt_nafn": {}, "dags": { "aliases": [ "date" ] }, "tími": { "aliases": [ "time" ] }, "tímabelti": { "aliases": [ "timezone" ] }, "tímalengd": { "aliases": [ "duration" ] }, "vettvangur": { "aliases": [ "venue" ] }, "staðsetning": { "aliases": [ "location" ] }, "einnig_þekkt_sem": { "aliases": [ "also_known_as" ] }, "tegund": { "aliases": [ "type" ] }, "þema": { "aliases": [ "theme" ] }, "orsök": { "aliases": [ "cause" ] }, "ástæða": { "aliases": [ "motive" ] }, "markmið": { "aliases": [ "target" ] }, "gerandi": { "aliases": [ "perpetrator" ] }, "tilkynnandi": { "aliases": [ "reporter" ] }, "fyrsti_tilkynnandi": { "aliases": [ "first_reporter" ] }, "fjárhagur": { "aliases": [ "budget" ] }, "styrktaraðilar": { "aliases": [ "patrons" ] }, "skipuleggjendur": { "aliases": [ "organisers" ] }, "upptakandi": { "aliases": [ "filmed_by" ] }, "þáttakendur": { "aliases": [ "participants" ] }, "útkoma": { "aliases": [ "outcome" ] }, "fórnarlömb": { "aliases": [ "casualties" ] }, "dauðsföll": { "aliases": [ "deaths" ] }, "slasaðir": { "aliases": [ "injuries" ] }, "eignartjón": { "aliases": [ "property_damage" ] }, "grafnir": { "aliases": [ "burial" ] }, "hraktir": { "aliases": [ "displaced" ], "description": "Hraktir á flótta" }, "fyrirspurnir": { "aliases": [ "inquiries" ] }, "réttarrannsókn": { "aliases": [ "inquest" ] }, "krufning": { "aliases": [ "coroner" ], "label": "Krufningarlæknir" }, "handtökur": { "aliases": [ "arrests" ] }, "grunaðir": { "aliases": [ "suspects" ] }, "ásakaðir": { "aliases": [ "accused" ] }, "dómfelldir": { "aliases": [ "convicted" ] }, "kærur": { "aliases": [ "charges" ] }, "réttarhald": { "aliases": [ "trial" ] }, "úrskurður": { "aliases": [ "verdict" ] }, "sakfellingar": { "aliases": [ "convictions" ] }, "dómur": { "aliases": [ "sentence" ] }, "útgáfubönn": { "aliases": [ "publication_bans" ] }, "málaferli": { "aliases": [ "litigation" ] }, "verðlaun": { "aliases": [ "awards" ] }, "upptökuefni": { "aliases": [ "footage" ] }, "sérmerking": { "aliases": [ "custom_label" ] }, "sérgögn": { "aliases": [ "custom_data" ] }, "sérmerking1": { "aliases": [ "custom_label1" ] }, "sérgögn1": { "aliases": [ "custom_data1" ] }, "sérmerking2": { "aliases": [ "custom_label2" ] }, "sérgögn2": { "aliases": [ "custom_data2" ] }, "vefsíða": { "aliases": [ "website" ] }, "module": {}, "glósur": { "aliases": [ "notes" ] }, "myndmerki_upprétt": { "aliases": [ "logo_upright" ] }, "myndmerki_stærð": { "aliases": [ "logo_size" ] }, "týndir": { "aliases": [ "missing" ] } }, "paramOrder": [ "nongregorian", "hluti_af", "undirþáttur", "nafn", "myndmerki", "myndmerki_lýsing", "myndmerki_texti", "myndmerki_stærð", "myndmerki_upprétt", "mynd", "mynd_stærð", "mynd_upprétt", "thumbtime", "mynd_lýsing", "mynd_texti", "kort", "kort_stærð", "kort_lýsing", "kort_texti", "pinni_merking", "hnit", "pinni_kort", "heima_nafn", "heima_tungumál", "íslenskt_nafn", "dags", "tími", "tímabelti", "tímalengd", "vettvangur", "staðsetning", "einnig_þekkt_sem", "tegund", "þema", "orsök", "ástæða", "markmið", "gerandi", "tilkynnandi", "fyrsti_tilkynnandi", "fjárhagur", "styrktaraðilar", "skipuleggjendur", "upptakandi", "þáttakendur", "útkoma", "fórnarlömb", "dauðsföll", "slasaðir", "týndir", "eignartjón", "grafnir", "hraktir", "fyrirspurnir", "réttarrannsókn", "krufning", "handtökur", "grunaðir", "ásakaðir", "dómfelldir", "kærur", "réttarhald", "úrskurður", "sakfellingar", "dómur", "útgáfubönn", "málaferli", "verðlaun", "upptökuefni", "sérmerking", "sérgögn", "sérmerking1", "sérgögn1", "sérmerking2", "sérgögn2", "vefsíða", "glósur", "module" ] } </templatedata> {{Collapse bottom}} <includeonly> <!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan <includeonly> --> </includeonly> 84x21vqbhtalpz22iifugca0zh4bl53 0 192632 1977284 2026-09-02T07:42:33Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Nýfundnaland og Labrador]] 1977284 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Nýfundnaland og Labrador]] 3ynsr3tntg56xs4ca84egwjqlrytzid 10 192633 1977286 2026-09-02T07:54:59Z Fyxi 84003 cd Alberta 1977286 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Alberta (fylki) | shortname alias = Alberta | flag alias = Flag of Alberta.svg | flag alias-1905 = Canadian Red Ensign 1868-1921.svg | flag alias-1921 = Canadian Red Ensign 1921-1957.svg | flag alias-1957 = Canadian Red Ensign (1957-1965).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1905 | var2 = 1921 | var3 = 1957 </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Alberta]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Alberta]] </noinclude> amcyc96ow1cxjwrd6auqzq2mk5g7oz0 14 192634 1977287 2026-09-02T07:56:15Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið eftir löndum|Kanada]]“ 1977287 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið eftir löndum|Kanada]] d59txg6t7g5ivik6tg2nqe89q5x2s0g 10 192635 1977288 2026-09-02T07:59:09Z Fyxi 84003 cd Breska-Kólumbía 1977288 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Breska-Kólumbía | flag alias = Flag of British Columbia.svg | flag alias-1870 = Flag of the Colony of British Columbia.svg | flag alias-1871 = Flag of Canada (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Flag of Canada (1957–1965).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1871 | var3 = 1921 | var4 = 1957 | redir1 = British Columbia </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Breska-Kólumbía]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Breska-Kólumbía]] </noinclude> nfjf6kqljx0x1vhcpw46ki4hehge795 10 192636 1977289 2026-09-02T07:59:45Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Breska-Kólumbía]] 1977289 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Breska-Kólumbía]] dzt5llahe15w9eokv217dhmn9epqlr5 10 192637 1977290 2026-09-02T08:07:16Z Fyxi 84003 cd Eyja Játvarðs prins 1977290 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Eyja Játvarðs prins | flag alias = Flag of Prince Edward Island.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} <noinclude> | redir1 = Prince Edward Island </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Eyja Játvarðs prins]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Eyja Játvarðs prins]] </noinclude> 5rqu06zuv98pb9sxe684aj2lymn43c4 10 192638 1977291 2026-09-02T08:07:51Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Eyja Játvarðs prins]] 1977291 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Eyja Játvarðs prins]] a5jyn5nmje0wucav4vcbvvj7a8d2gal 10 192639 1977293 2026-09-02T08:09:22Z Fyxi 84003 cd Manitoba 1977293 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Manitoba | flag alias = Flag of Manitoba.svg | flag alias-1870 = Flag of Canada (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Flag of Canada (1957–1965).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1921 | var3 = 1957 </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Manitoba]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Manitoba]] </noinclude> rde3kke9nq82pwhi31dlj5x08b1e9ev 10 192640 1977294 2026-09-02T08:12:34Z Fyxi 84003 cd Nýfundnaland og Labrador 1977294 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Nýfundnaland og Labrador | flag alias = Flag of Newfoundland and Labrador.svg | flag alias-1952 = Flag of the United Kingdom.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1952 | related1 = Newfoundland | redir1 = Newfoundland and Labrador </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Nýfundnaland og Labrador]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Nýfundnaland og Labrador]] </noinclude> l9xau34vr96ox0u2a4q8a751x6kbxul 10 192641 1977295 2026-09-02T08:12:48Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Nýfundnaland og Labrador]] 1977295 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Nýfundnaland og Labrador]] c6o2t6osacotwsj4fjobzbibe22t9dq 10 192642 1977297 2026-09-02T08:15:25Z Fyxi 84003 cd Nýja-Brúnsvík 1977297 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Nýja-Brúnsvík | flag alias = Flag of New Brunswick.svg | flag alias-1868 = Flag of Canada (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Flag of Canada (1957–1965).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1868 | var2 = 1921 | var3 = 1957 | redir1 = New Brunswick </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Nýja-Brúnsvík]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Nýja-Brúnsvík]] </noinclude> m8g0k8w86tyzb212h1av7kr82x5gwvg 10 192643 1977298 2026-09-02T08:15:56Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Nýja-Brúnsvík]] 1977298 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Nýja-Brúnsvík]] enrqbsastazs0kp29g61zgvsxswgln2 10 192644 1977299 2026-09-02T08:17:10Z Fyxi 84003 cd Nýja-Skotland 1977299 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Nýja-Skotland | flag alias = Flag of Nova Scotia.svg | flag alias-1868 = Flag of Canada (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1868 | var2 = 1921 | redir1 = Nova Scotia </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Nýja-Skotland]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Nýja-Skotland]] </noinclude> ftk9lfo3iiqzkh24ffvtc7taipx0t2n 10 192645 1977300 2026-09-02T08:17:37Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Nýja-Skotland]] 1977300 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Nýja-Skotland]] rqswyxs6i1008kxasl879qm1mypmcb3 10 192646 1977301 2026-09-02T08:18:47Z Fyxi 84003 cd Ontario 1977301 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ontario | flag alias = Flag of Ontario.svg | flag alias-1867= Flag of the United Kingdom.svg | flag alias-1868= Canadian Red Ensign 1868-1921.svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Flag of Canada (1957–1965).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1867 | var2 = 1868 | var3 = 1921 | var4 = 1957 </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Ontario]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Ontario]] </noinclude> m3p233lrjaj4fqo6mabcjcswxrc4yn4 10 192647 1977302 2026-09-02T08:20:36Z Fyxi 84003 cd Québec 1977302 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Québec | flag alias = Flag of Quebec.svg | link alias-football = Quebec official soccer team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | redir1 = Quebec </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Québec]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Québec]] </noinclude> 9q5s70j0tc75ccozxrh3c0rc39ocggc 10 192648 1977303 2026-09-02T08:21:04Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Québec]] 1977303 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Québec]] 4lwbkk0nmti0uy4ck0sjbeh7mxew3ln 10 192649 1977304 2026-09-02T08:22:19Z Fyxi 84003 cd Saskatchewan 1977304 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Saskatchewan | flag alias = Flag of Saskatchewan.svg | flag alias-1905 = Canadian Red Ensign 1868-1921.svg | flag alias-1921 = Canadian Red Ensign 1921-1957.svg | flag alias-1957 = Canadian Red Ensign (1957-1965).svg | flag alias-1965 = Saskatchewan 60th Anniversary Flag.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1905 | var2 = 1921 | var3 = 1957 | var4 = 1965 </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Saskatchewan]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Saskatchewan]] </noinclude> gx0bf48oyqfjyf3xo7y1jxguebtbjhk 10 192650 1977305 2026-09-02T08:24:43Z Fyxi 84003 cd Júkon 1977305 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Júkon | flag alias = Flag of Yukon.svg | flag alias-1898 = Flag of Canada (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of Canada (1921–1957).svg | flag alias-1957 = Flag of Canada (1957–1965).svg | flag alias-1965 = Flag of Canada.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1898 | var2 = 1921 | var3 = 1957 | var4 = 1965 | redir1 = Yukon </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Júkon]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Júkon]] </noinclude> emyegro9jy2quyqcf09h2rrwwcv6dwe 10 192651 1977306 2026-09-02T08:25:12Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Júkon]] 1977306 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Júkon]] 1arqyeaw9k5p3yuo1mg0qdw0y56bxoa 10 192652 1977307 2026-09-02T08:26:42Z Fyxi 84003 cd Norðvesturhéruðin 1977307 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Norðvesturhéruðin | flag alias = Flag of the Northwest Territories.svg | flag alias-1870 = Canadian Red Ensign (1868–1921).svg | flag alias-1921 = Canadian Red Ensign 1921-1957.svg | flag alias-1957 = Canadian Red Ensign (1957-1965).svg | flag alias-1965 = Flag of Canada.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1921 | var3 = 1957 | var4 = 1965 | redir1 = Northwest Territories </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Norðvesturhéruðin]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Norðvesturhéruðin]] </noinclude> iyimpcpznrx4fni8m1x28x43f83yy6u 10 192653 1977308 2026-09-02T08:27:13Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Norðvesturhéruðin]] 1977308 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Norðvesturhéruðin]] 8iwxrlstbw19mmgmx8hmy7o4uzbtyt7 10 192654 1977309 2026-09-02T08:28:25Z Fyxi 84003 cd Núnavút 1977309 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Núnavút | flag alias = Flag of Nunavut.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} <noinclude> | redir1 = Nunavut </noinclude> | related1 = Kanada }}<noinclude> [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið|Núnavút]] [[Flokkur:Landfræðileg gagnasnið Kanada|Núnavút]] </noinclude> gfa4281s2feqfaj6ae24buhugf6ahsh 10 192655 1977310 2026-09-02T08:28:51Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Snið:Country data Núnavút]] 1977310 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Snið:Country data Núnavút]] 2c7q94ci7359rljppq1p28nunp59aaj 0 192656 1977317 2026-09-02T09:00:55Z Fyxi 84003 Fyxi færði [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)]] á [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)]] 1977317 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)]] an84rtr3lyydbdrmendxnz2b4bj8qa3 0 192657 1977320 2026-09-02T09:16:12Z Fyxi 84003 Fyxi færði [[Viktoría (Breska Kólumbía)]] á [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)]] 1977320 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)]] 1oujmsy8d0z49rxa6aq1n9xi6rrighr 0 192658 1977329 2026-09-02T10:28:53Z Fyxi 84003 Ný síða 1977329 wikitext text/x-wiki [[Kanada]] er [[sambandsríki]] sem skiptist í tíu [[fylki]] og þrjú [[sjálfstjórnarsvæði]]. Helsti munurinn á milli fylkjanna og sjálfstjórnarsvæðanna er að völd fylkjanna koma frá [[Stjórnarskrá Kanada|stjórnarskrá Kanada]], meðan sjálfstjórnarsvæðin fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]]. Fylkin hafa því almennt meira sjálfstæði en sjálfstjórnarsvæðin. [[Mynd:Political map of Canada.png|500px|center|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] == Fylki == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin:auto; text-align: center;" |+ {{sronly|Fylki Kanada}} |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að {{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Tungumál ! scope="col" colspan="2" | Íbúar ! scope="col" class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg ! scope="col" |Manntal 2021<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" |{{Abbr|Áætl.|Áætlað}} 2026<ref name="pop">{{Cite web |date=March 18, 2026 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901&cubeTimeFrame.startMonth=10&cubeTimeFrame.startYear=2025&cubeTimeFrame.endMonth=04&cubeTimeFrame.endYear=2026&referencePeriods=20251001%2C20260401 |access-date=April 4, 2026 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref> ! scope="col" | Þurrlendi ! scope="col" | Vatn ! scope="col" | Alls |- ! scope="row" | [[Ontario]] | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | rowspan="4" |{{dts|1867-07-01}} | [[enska]] | {{right|14.223.942}} | {{right|16.136.480}} | {{right|9.177.41}} | {{right|158.654}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" | [[Québec]] | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | [[franska]] | {{right|8.501.833}} | {{right|9.033.887}} | {{right|1.356.128}} | {{right|185.928}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" | [[Nýja-Skotland]]<br />{{small|{{nobold|(Nova Scotia)}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | enska | {{right|969.383}} | {{right|1.090.074}} | {{right|53.338}} | {{right|1.946}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" | [[Nýja-Brúnsvík]]<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | enska,<br />franska | {{right|775.610}} | {{right|867.383}} | {{right|71.450}} | {{right|1.458}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" | [[Manitoba]] | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | enska | {{right|1.342.153}} | {{right|1.505.117}} | {{right|553.556}} | {{right|94.241}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" | [[Breska-Kólumbía]]<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | enska | {{right|5.000.879}} | {{right|5.658.528}} | {{right|925.186}} | {{right|19.549}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" | [[Eyja Játvarðs prins]]<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | enska | {{right|154.331}} | {{right|182.001}} | {{right|5.660}} | {{right|0}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" | [[Saskatchewan]] | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | rowspan=2| {{dts|1905-09-01}} | enska | {{right|1.132.505}} | {{right|1.265.936}} | {{right|591.670}} | {{right|59.366}} | {{right|651.036}} |- ! scope="row" | [[Alberta (fylki)|Alberta]] | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | enska | {{right|4.262.635}} | {{right|5.048.151}} | {{right|642.317}} | {{right|19.531}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" | [[Nýfundnaland og Labrador]]<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | enska | {{right|510.550}} | {{right|548.557}} | {{right|373.872}} | {{right|31.340}} | {{right|405.212}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="6" | Alls ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|41336114}}}} ! {{right|{{nts|5490918}}}} ! {{right|{{nts|572013}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} == Sjálfstjórnarsvæði == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin:auto; text-align: center;" |+ {{sronly|Sjálfstjórnarsvæði Kanada}} |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að {{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Tungumál ! scope="col" colspan="2" | Íbúar ! scope="col" class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg ! scope="col" |Manntal 2021<ref name=StatCan2021/> ! scope="col" |{{Abbr|Áætl.|Áætlað}} 2026<ref name="pop"/> ! scope="col" | Þurrlendi ! scope="col" | Vatn ! scope="col" | Alls |- ! scope="row" | [[Norðvesturhéruðin]]<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | chipewyan, [[cree]], enska, franska, gwichʼin, inuinnaqtun, [[inúktitút]], inuvialuktun, slavey, tłįchǫ | {{right|41.070}} | {{right|45.803}} | {{right|1.183.085}} | {{right|163.021}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" | [[Júkon]]<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | enska, franska | {{right|40.232}} | {{right|48.218}} | {{right|474.391}} | {{right|8.052}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" | [[Núnavút]]<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | inúktitút, inuinnaqtun, enska, franska | {{right|36.858}} | {{right|41.946}} | {{right|1.936.113}} | {{right|157.077}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="6" | Alls ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|135967}}}} ! {{right|{{nts|3593589}}}} ! {{right|{{nts|328150}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} == Fánar og skjaldarmerki == === Fánar === <gallery class="center" width="165" height="120" perrow="6"> Flag of Alberta.svg|Alberta Flag of British Columbia.svg|Breska-Kólumbía Flag of Prince Edward Island.svg|Eyja Játvarðs prins Flag of Manitoba.svg|Manitoba Flag of Newfoundland and Labrador.svg|Nýfundnaland og Labrador Flag of New Brunswick.svg|Nýja-Brúnsvík Flag of Nova Scotia.svg|Nýja-Skotland Flag of Ontario.svg|Ontario Flag of Quebec.svg|Québec Flag of Saskatchewan.svg|Saskatchewan Flag of Yukon.svg|Júkon Flag of the Northwest Territories.svg|Norðvesturhéruðin Flag of Nunavut.svg|Núnavút </gallery> === Skjaldarmerki === <gallery class="center" width="165" height="120" perrow="6"> Coat of arms of Alberta.svg|Alberta Coat of arms of British Columbia.svg|Breska-Kólumbía Coat of arms of Prince Edward Island, Canada.svg|Eyja Játvarðs prins Coat of arms of Manitoba.svg|Manitoba Coat of Arms of Newfoundland and Labrador.svg|Nýfundnaland og Labrador Coat of arms of New Brunswick, Canada.svg|Nýja-Brúnsvík Coat of arms of Nova Scotia.svg|Nýja-Skotland Coat of arms of Ontario.svg|Ontario Coat of arms of Quebec (without crown).svg|Québec Coat of arms of Saskatchewan.svg|Saskatchewan Coat of arms of Yukon.svg|Júkon Coat of arms of Northwest Territories.svg|Norðvesturhéruðin Coat of arms of Nunavut.svg|Núnavút </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Kanada}} [[Flokkur:Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði| ]] 09tdqybzievbrvob8ntdq4zapfb2hqd 0 192659 1977330 2026-09-02T10:29:41Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði]] 1977330 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði]] 7k61muhrbuaj28z1m61y5qejflqt7xn 10 192660 1977343 2026-09-02T11:43:38Z MyraMidnight 41218 flýtitengill 1977343 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Snið:Upplýsingar um viðburði og hamfarir]] 2ae3dwu013c50i17gmckqbk5q26oivs