Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 1185 1977705 1973271 2026-09-05T14:05:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977705 wikitext text/x-wiki {{Sveitarfélagstafla | nafn = Kópavogsbær | nafn_í_eignarfalli = Kópavogsbæjar | mynd = Kópavogur Smárinn.JPG | mynd_texti = [[Smárinn (hverfi)|Smárahverfi]] | skjaldarmerki = Kvogur.jpg | kort = Kópavogsbær frá 2017 kort.png | hnit = {{hnit|64|06|41|N|21|54|17|W|display=inline|region:IS}} | kjördæmi = [[Suðvesturkjördæmi]] | þéttbýli = Kópavogur | sveitarstjóri_titill = [[Bæjarstjóri]] | sveitarstjóri = [[Ásdís Kristjánsdóttir]] {{LB|D}} | póstnúmer = 200, 201, 202, 203 | sveitarfélagsnúmer = 1000 | vefsíða = {{URL|kopavogur.is}} }} <onlyinclude>'''Kópavogsbær''' ({{abbr|fmb.|framburður}} {{IPA-is|kʰ|ou|ː|p|a|v|ɔ|x|s|p|ai|r}}) er [[Sveitarfélög Íslands|sveitarfélag]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] sem liggur sunnan við [[Reykjavík]] og norðan við [[Garðabær|Garðabæ]] og á jafnframt landsvæði á Sandskeiðum og Húsfellsbruna. Bærinn dregur nafn sitt af voginum sunnan við [[Kársnes]]. Kópavogur er fjölmennastur þeirra bæja sem liggja í kringum Reykjavík og er jafnframt [[Íslensk sveitarfélög eftir mannfjölda|næstfjölmennasta]] sveitarfélag á Íslandi, með 41.457 íbúa í mars 2025.<ref>[ https://skra.is/um-okkur/frettir/frett/2025/03/05/Fjoldi-ibua-eftir-sveitarfelogum-1.-mars-2025/] Skrá.is, sótt 20. mars 2025</ref> <mapframe text="Kópavogsbær" width=300 height=300 zoom=10 latitude=64.10 longitude=-21.86> { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q163852" } </mapframe> Þar var [[Kópavogsfundurinn]] haldinn árið 1662, en allt fram á 20. öld voru einungis nokkrir bústaðir og býli í Kópavogi. Á 4. áratug 20. aldar var byrjað að úthluta lóðum í landi Kópavogs og ollu þjóðfélagsaðstæður því að fólksfjölgun var mikil og hröð. Kópavogshreppur klofnaði frá [[Seltjarnarnes]]hreppi árið 1948 og fékk svo kaupstaðarréttindi 1955. Undir lok 20. aldarinnar og í byrjun 21. aldar var mikil uppbygging í Kópavogi. Framan af var aðallega íbúðasvæði í Kópavogi, en vegna staðsetningar sinnar í miðju [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðisins]] er einnig mikið af atvinnustarfsemi og þjónustu í bænum. Þar er stærsta [[verslunarmiðstöð]] landsins, [[Smáralind]], hæsta bygging landsins [[Smáratorg 3]] og mikil viðskiptastarfsemi. Landsvæði Kópavogsbæjar er fjölbreytt. Í botni [[Kópavogur (vogurinn)|Kópavogs]] og [[Fossvogur|Fossvogs]] eru leirur með fjölbreyttu fuglalífi og á svæðinu sem bærinn stendur á eru mikil ummerki um forna sjávarstöðu og ísaldarjökla. Við [[Elliðavatn]] er fallegt umhverfi og er vatnið sjálft á náttúruminjaskrá. Eystri landskikar sveitarfélagsins eru að miklu leyti innan Bláfjallafólkvangs, þar er [[Þríhnúkagígur]] og [[Listi yfir skíðasvæði á Íslandi|skíðasvæðið í Bláfjöllum]]. == Saga == {{aðalgrein|Saga Kópavogs}} Elstu merki um búsetu í landi Kópavogs eru í botni Kópavogs, norðan við ósa [[Kópavogslækur|Kópavogslækjar]], en þar fannst jarðhýsi sem talið er að geti verið frá [[9. öldin|9. öld]].<ref name="jardhysi">Guðrún Sveinbjarnardóttir. ''Rannsókn á Kópavogsþingstað''. Kópavogskaupstaður, 1986, bls. 77.</ref> Önnur forn bæjarstæði í landi Kópavogs eru Digranes, Hvammur (síðar Hvammskot og Fífuhvammur) og Vatnsendi. Fyrsta ritaða heimild um búsetu á Vatnsenda er frá [[1234]] og nafnið Kópavogur kemur fyrst fram í heimildum árið 1523. Á Þingsnesi við Elliðavatn er stórt rústasvæði, 6.000-7.000 m² að stærð, sem hefur vakið mikla athygli fornleifafræðinga. Jafnvel er talið að um sé að ræða hið forna [[Kjalarnesþing]], en elstu rústir á svæðinu eru frá [[10. öldin|10. öld]]. [[Kópavogsþing]] var staðsett á Þinghól í botni vogsins, en [[Bessastaðir]] voru mikilvægur staður á [[17. öldin|17. öld]] og því þörf fyrir þingstað í nágrenninu. Íslendingar vildu þingstað utan lands Bessastaða og því varð Kópavogur fyrir valinu.<ref name="saga"/> Af heimildum virðist það hafa verið frekar stórt þing og á [[16. öldin|16. öld]] voru uppi hugmyndir um að flytja [[Alþingi]] þangað, þó að til þess hafi aldrei komið. [[Erfðahyllingin]] árið 1662, oft kölluð Kópavogsfundurinn, fór fram á Kópavogsþingi. Fundurinn var haldinn til þess að fá Íslendinga til að samþykkja erfða[[einveldi]] [[Konungur Danmerkur|Danakonungs]]. Þetta hafði það í för með sér að allt ríkisvald komst í hans hendur. Í [[Sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttu Íslendinga]] var erfðahyllingin notuð sem dæmi um yfirgang Dana á Íslendingum í gegnum tíðina.<ref name="konungsbref">{{vefheimild|url=http://www.archives.is/skolavefur/meira/kop_01_um.html|titill=Konungsbréf}}</ref><ref name="thingholl">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/index.php?option=com_content&task=view&id=177&Itemid=177|titill=Kópavogsbærinn og Þinghóll}}</ref> [[Mynd:Digraneshals ca1960.jpg|thumb|right|Digranesháls í kringum 1960.]] {{tilvitnun2|Bærinn er áleiðum og ömurlegum stað; umhverfis hann eru lág grýtt hæðardrög eða dökkleitar þýfðar mýrar.|Danski fræðimaðurinn Kristian P.E. Kålund segir svo frá jörðinni Kópavogi í ferðalýsingu sem var gefin út árin 1877–1882.}} Árið 1870 bjuggu 46 í Kópavogi. Ekki eru til miklar heimildir um mannlíf í landi Kópavogsbæjar á síðustu öldum en þar var búið á nokkrum bæjum fram á 20. öld. Jarðirnar í Kópavogi voru leigujarðir og því voru ör skipti ábúenda. Því hefur verið haldið fram að þetta sé ástæðan fyrir að ekki er rótgróin saga í Kópavogi eða stórar ættir þaðan.<ref name="nafn">{{vefheimild|url=http://ferlir.is/?id=3516|titill=Ferlir - Kópavogur - fornleifar}}</ref><ref name="saga">Árni Waag (ritstj.), ''Saga Kópavogs - Saga lands og lýðs á liðnum öldum'' (Lionsklúbbur Kópavogs, 1990).</ref> === Upphaf byggðar (1936–1955) === Í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] var skortur á húsnæði á viðráðanlegu verði fyrir þann fjölda fólks sem flutti til [[Reykjavík]]ur úr sveitum Íslands. Upp úr 1930 tók ríkisstjórnin Kópavogs- og Digranesjarðirnar úr leigu og skipti niður í nýbýli og leigulönd. Fyrsti vegurinn í Kópavogi var lagður árið 1935 af mönnum í [[Atvinnubótavinna|atvinnubótavinnu]]. Fyrir neðan þennan veg voru byggð nokkur nýbýli og var vegurinn kenndur við þau og kallaður Nýbýlavegur. Nýbýli þessi voru um 15-18 ha. að stærð.<ref name="bekkjarsystkin">Helga Sigurjónsdóttir. ''Sveitin mín - Kópavogur. Frásagnir bekkjarsystkina.'' Skóli Helgu Sigurjónsdóttur, Kópavogi, 2002.</ref> Kársnesbraut var lögð árið 1937 og síðan Urðarbraut, Álfhólsvegur, Hlíðarvegur og Digranesvegur. Kópavogur var upphaflega skipulagður sem nýbýla-, ræktunar- og sumarbústaðahverfi, og þjónusta þar var svipuð og í sveitum. Eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a flutti mikið af fólki til Reykjavíkur og var borgin ekki viðbúin þeim aðstraumi. Því var mikil aðsókn í lóðir í Kópavogi. Upp úr 1940 var komin allnokkur byggð á Kársnesi og norðanverðum Digraneshálsi og árið 1945 bjuggu 521 í bænum, sem var á þeim tíma hluti Seltjarnarneshrepps. Engin verslun eða skóli var í Kópavogi fyrstu ár þéttbýlisins og alla þjónustu þurfti að sækja annað. Börn gengu í skóla á Seltjarnarnesi og [[sýslumaður]]inn var í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. [[Svifflugfélag Íslands]] fékk aðstöðu fyrir flugvöll á [[Sandskeið]]i í austurhluta sveitarfélagsins árið 1939 og stendur hann enn. [[Mynd:Turninn í byggingu.jpg|thumb|right|Frá aldamótum hefur verið mikil uppbygging í sunnan- og austanverðum Kópavogi.]] Sökum mikillar fólksfjölgunar í Kópavogi og þess að Seltjarnarneshreppur var nú í tveimur aðskildum hlutum eftir að [[Skerjafjörður]] var færður undir Reykjavíkurbæ, óskuðu Seltirningar eftir því að aðskilja Seltjarnarneshrepp þannig að Kópavogsbúar mynduðu eigin hrepp. Sú skipting var samþykkt og 1. janúar 1948, tók hún gildi þegar Kópavogur og þau landsvæði sem féllu í hans hlut mynduðu Kópavogshrepp. Á árunum eftir stofnun hreppsins var mikil þétting byggðar í bænum, og 1949–1954 var unnið að [[Aðalskipulag|heildarskipulagi]] svæðisins. [[Framfarafélagið Kópavogur]] var stofnað árið 1945 og hafði á stefnuskrá sinni endurbætur í ýmsum málum, svo sem menningu, menntun, samgöngum, síma- og póstsamskiptum, vatnsveitu og jarðrækt.<ref name="bekkjarsystkin"/> Kennsla hófst síðan í [[Kópavogsskóli|Kópavogsskóla]] árið 1949; í skólanum voru 232 nemendur árið 1951 en árið 1957 voru þeir orðnir 580. [[Breiðablik UBK|Ungmennafélagið Breiðablik]] var stofnað árið 1950. Tvær litlar matvöruverslanir opnuðu í Kópavogi árið 1945 en [[Kaupfélag Kópavogs]] hóf rekstur árið 1952.<ref name="frumbyggd og hreppsar">Adolf J. E. Petersen (ritstj.), ''Saga Kópavogs - Frumbyggð og hreppsár'' (Lionsklúbbur Kópavogs, 1983).</ref><ref name="bekkjarsystkin"/> === Kaupstaður (1955–) === {| class="wikitable" style="clear: right; float: right;" |- ! colspan="4" | Íbúafjöldi í Kópavogi |- ! Ár ! Íbúar ! Hlutfall landsmanna |- | style="text-align: center;" | 1940 | style="text-align: center;" | 200 | style="text-align: center;" | 0,2% |- | style="text-align: center;" | 1950 | style="text-align: center;" | 1.652 | style="text-align: center;" | 1,1% |- | style="text-align: center;" | 1960 | style="text-align: center;" | 6.213 | style="text-align: center;" | 3,5% |- | style="text-align: center;" | 1970 | style="text-align: center;" | 11.165 | style="text-align: center;" | 5,4% |- | style="text-align: center;" | 1980 | style="text-align: center;" | 13.814 | style="text-align: center;" | 6,0% |- | style="text-align: center;" | 1990 | style="text-align: center;" | 16.186 | style="text-align: center;" | 6,3% |- | style="text-align: center;" | 2000 | style="text-align: center;" | 22.693 | style="text-align: center;" | 8,1% |- | style="text-align: center;" | 2010 | style="text-align: center;" | 30.357 | style="text-align: center;" | 9,6% |- | style="text-align: center;" | 2011 | style="text-align: center;" | 30.779 | style="text-align: center;" | 9,7% |- ! colspan="4" | <small>''Heimild: [[Hagstofa Íslands]]''<ref>Tölur fengnar af vefsíðu Hagstofu Íslands</ref></small> |- |} Fyrst var kosið í bæjarstjórn í október 1955 eftir að kaupstaðarréttindi tóku gildi í maí það ár. Líkt og í öllum þremur hreppsnefndarkosningunum hélt meirihluti Framfarafélagsins við stjórnvölinn eftir það undir forystu [[Finnbogi Rútur Valdimarsson|Finnboga Rúts Valdimarssonar]] og það var ekki fyrr en 1962 að breyting varð á þegar [[Framsóknarflokkurinn]] gekk í lið með þeim til að mynda meirihluta og svo síðar [[Sjálfstæðisflokkurinn]]. Til að byrja með fundaði bæjarstjórn í Kópavogsskóla en síðar í [[Félagsheimili Kópavogs]]. Fyrsta stóra ágreiningsmál bæjarstjórnar var tillaga um að sameina Reykjavík og Kópavog en sú tillaga hlaut ekki hljómgrunn. Á næstu áratugum var hröð uppbygging í innviðum svo sem menntun og heilbrigðis- og félagsþjónustu. Árið 1958 var lokið við fyrsta skipulagsuppdrátt Kópavogs en framkvæmdum við [[Hamraborg (gata)|Hamraborg]] var að mestu lokið árið 1984. [[Kópavogskirkja]] var teiknuð árið 1957 af [[Hörður Bjarnason|Herði Bjarnasyni]], þáverandi húsameistara ríkisins, og vígð árið 1962.<ref name="kaupstadur">Ándrés Kristjánsson og Björn Þorsteinsson (ritstj.), ''Saga Kópavogs - Þættir í kaupstaðarsögunni 1955-1985'' (Lionsklúbbur Kópavogs, 1990).</ref> Á sama tíma varð mikill vöxtur í ýmiss konar iðnaði og þjónustu í bænum. Í lok [[1981-1990|9. áratugarins]] voru aðalatvinnugreinar í Kópavogi húsgagnaiðnaður, matvælaiðnaður, bifreiðaumboð og almenn verslun.<ref name="kaupstadur"/> Frá því á síðasta áratug [[20. öldin|20. aldar]] hefur íbúafjöldi Kópavogs tvöfaldast og stórt verslunar- og þjónustuhverfi risið í Kópavogsdal. Austan [[Reykjanesbraut]]ar hefur verið mikil uppbygging og þar hafa risið íbúðahverfi kennd við Lindir, Sali, Kóra, Þing og Hvörf. Smáratorg var opnað árið 1997, Smáralind árið 2001 og hinn 20 hæða turn á Smáratorgi 3 árið 2008.<ref>{{vefheimild|url=http://www.smi.is/projects/iceland/smaratorg1/|titill=Smáratorg 1}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.smi.is/projects/iceland/smaratorg3/|titill=Smáratorg 3}}</ref> Í [[Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi#2006|kosningunum 2006]] hrapaði fylgi Framsóknar en þó náðu flokkarnir tveir að halda meirihluta. [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2010]] hafði haft talsverð áhrif á uppbyggingu í Kópavogi. Í kosningunum 2010 féll meirihluti Sjálfstæðisflokks og Framsóknar og meirihluti [[Samfylking]]ar, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri Grænna]], Næstbesta flokksins og Y-lista Kópavogsbúa var myndaður. Þessi meirihluti féll í kosningunum 2014 og [[Björt framtíð]] og Sjálfstæðisflokkurinn mynduðu nýjan meirihluta. == Staðhættir == :''Sjá einnig: [[Höfuðborgarsvæðið]] og [[Reykjanesskagi]]'' Kópavogsbær er samtals 110 km² að stærð og er í 55. sæti af 76 sveitarfélögum á Íslandi eftir stærð. Sveitarfélagið er á þremur aðskildum landspildum á milli [[Reykjavík]]ur, [[Garðabær|Garðabæjar]] og [[Mosfellsbær|Mosfellsbæjar]] innst á [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]]. Öll byggð í Kópavogi er á því landi sem afmarkast af [[Fossvogsdalur|Fossvogsdal]] í norðri, [[Breiðholt]]i og [[Elliðavatn]]i í austri og Garðabæ í suðri. Vestast í bænum er [[Kársnes]] sem liggur á milli Kópavogs og Fossvogs. Í miðjum bænum er Kópavogsdalur og eftir honum rennur Kópavogslækur, sem er í daglegu tali oft kallaður Skítalækurinn þar sem skólpi var veitt í hann fyrr á árum. Milli Kópavogsdals og Elliðavatns eru ávöl holt og hæðir áberandi. Þar má nefna örnefni eins og Leirdal, Hnoðraholt og Rjúpnahæð. Fyrsta þéttbýli í Kópavogi þróaðist á Kársnesi og á Kópavogshálsi sem liggur inn af Kársnesi og skilur að Fossvogsdal og Kópavogsdal. Á undanförnum tveimur áratugum hefur Kópavogur byggst upp frá norðvestri til suðausturs í átt að Elliðavatni. Í botni Kópavogsdals eru útivistarsvæði og íþróttamannvirki, en sitt hvoru megin eru þéttbýl íbúða- og verslunarhverfi. Það landsvæði Kópavogs sem er ekki uppbyggt liggur annars vegar á Sandskeiðum, vestan [[Vífilsfell]]s]], og hins vegar á Húsfellsbruna á milli Húsfells og [[Bláfjöll|Bláfjalla]]. Skíðasvæðið í Bláfjöllum er í landi Kópavogs. === Náttúra === [[Mynd:Kópavogur Panorama 1 crop.JPG|thumb|center|1000px|Víðmynd af Kópavogsbæ tekin á Arnarnesi. Vinstra megin á myndinni eru [[Kársnes]], [[Kópavogskirkja]] og [[Hamraborg (gata)|Hamraborg]]. Fyrir miðri mynd eru Suðurhlíðar Kópavogs. Hægra megin á myndinni eru blokkir í Engihjalla, Kópavogsdalur, íþróttahúsið Fífan og [[Smáratorg 3]]. Í forgrunni er Kópavogur.]] Vesturhluti Kópavogs liggur á því [[grágrýti]]ssvæði sem meginhluti höfuðborgarsvæðisins stendur á. Þetta grágrýti er að minnsta kosti 100.000 ára gamalt. Austari hlutar sveitarfélagsins eru á hraunum sem hafa runnið eftir [[ísöld]] og sum eftir [[Landnám Íslands|landnám]]. Þá er [[Móberg (jarðfræði)|móberg]] frá því um miðbik ísaldar neðst í Kópavogsdal. Land Kópavogs ber þess ýmis merki að hafa verið mótað af ísaldarjöklum. Þinghóll er í raun hluti af 10.000 ára gömlum jökulgarði og stór jökulgarður liggur frá [[Álftanes]]i og neðansjávar upp að norðurströnd Kársness. Í landi Kópavogs eru ýmis [[náttúruvætti]]. Í botni Kópavogs og Fossvogs eru [[Leira|leirur]] með fjölbreyttu fuglalífi, og má þar nefna tegundir eins og [[Tjaldur|tjald]], [[stokkönd]], [[skúfönd]], [[Rauðbrystingur|rauðbrysting]], [[Tildra|tildru]] og [[Lóuþræll|lóuþræl]]. Kópavogsleira er um 21 hektari að stærð og er dvalarstaður fyrir alls 30 staðbundnar fuglategundir og um 10 [[farfugl]]ategundir. [[Borgarholt]] á Kársnesi er friðlýst náttúruvætti þar sem eru greinileg ummerki um hærri sjávarstöðu á [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]]. Brimsorfnir grágrýtishnullungar einkenna holtið og neðri mörk þeirra marka hina fornu sjávarstöðu en hún er í um 40 m hæð yfir núverandi sjávarmáli. Einnig er áhugavert samfélag villtra gróðurtegunda á Borgarholti sem hefur þrifist í návist við erlendan garðagróður í nágrenninu.<ref name="borgarholt">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/index.php?option=com_content&task=view&id=176&Itemid=177|titill=Borgarholt og Leirur}}</ref> Víghólar eru einnig friðlýstir en þeir eru jökulsorfnar grágrýtisklappir á hæsta punkti Kópavogsháls í um 70 metra hæð yfir sjávarmáli. Elliðavatn er á náttúruminjaskrá, en það er grunnt sigdældarvatn sem í er þykkt [[kísilgúr]]lag og mikið lífríki. Botnplöntur eru mjög áberandi og dýralíf við fjöruna mjög mikið. Í Elliðavatni er góð [[Silungur|silungsveiði]], en í vatnakerfinu lifa allar tegundir villtra ferskvatnsfiska á Íslandi; [[bleikja]], [[atlantshafslax|lax]], [[urriði]], [[áll]] og [[hornsíli]]. Vatnið í Elliðavatni er að uppruna lindarvatn sem streymir upp víðs vegar umhverfis vatnið. Vatnið stækkaði verulega til suðurs eftir að það var stíflað á árunum [[1924]]-[[1925]]<ref name="vigholl">{{vefheimild|url=http://ferlir.is/?id=3401|titill=Ferlir - Kópavogur - minjar og þjóðsögur I}}</ref><ref name="ellidavatn">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/index.php?option=com_content&task=view&id=179&Itemid=177|titill=Elliðavatn og nágrenni}}</ref><ref name="saga"/> Næstum því helmingur af landi Kópavogs, eða 37 km², er innan Bláfjallafólkvangs. Svæðið er á Reykjanesgosbeltinu og á því eru margs konar ummerki um eldvirkni, svo sem hraun, [[Eldgígur|eldgígar]] og móbergsmyndanir. Hraun frá að minnsta kosti 15 eldstöðvum innan fólkvangsins eru að hluta innan marka Kópavogs. Í [[Þríhnúkagígur|Þríhnúkagíg]], syðst í landi Kópavogs, er 120 metra djúpur gígketill sem er sá stærsti sinnar tegundar á Íslandi og er af mörgum talin ein merkasta náttúrumyndun landsins. Inn af botni ketilsins er 115 metra langur hellir. <ref name="blafjoll">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/index.php?option=com_content&task=view&id=180&Itemid=177|titill=Bláfjallafólkvangur og fleira}}</ref> Þríhnúkagígur hefur verið gerður aðgengilegan fyrir almenning með göngum inn í hann og er þar útsýnispallur. Auk þess er hægt að fá að síga ofan í hann. <ref name="thrihnjukar">{{vefheimild|url=http://ferlir.is/?id=7614|titill=Ferlir - Þríhnjúkagígur - fyrirhugað aðgengi}}</ref> === Hverfi === {| class="wikitable" | ! colspan=5| Hverfi í Kópavogi |- |[[File:Kópavogur Vesturbær.JPG|145px]]<br />[[Kársnes]] |[[File:Kópavogur fossvogur.JPG|140px]]<br />[[Digranes]] |[[File:Kópavogur Smárinn.JPG|140px]]<br />[[Smárinn (hverfi)|Smárinn]] |[[File:Kópavogur efri byggðir.JPG|140px]]<br />[[Fífuhvammur]] |[[File:Kópavogur efri byggðir.JPG|140px]]<br />[[Vatnsendi]] |} ==Stjórnsýsla== {| class="wikitable" align=right ! Listi ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | align="center" | '''B''' | Orri Vignir Hlöðversson |- | align="center" | C | María Ellen Steingrímsdóttir |- | align="center" | '''D''' | Andri Steinn Hilmarsson |- | align="center" | '''D''' | Ásdís Kristjánsdóttir |- | align="center" | '''D''' | Elísabet Berglind Sveinsdóttir |- | align="center" | '''D''' | Guðmundur Jóhann Jónsson |- | align="center" | '''D''' | Hildur Einarsdóttir |- | align="center" | '''D''' | Hjördís Ýr Johnson |- | align="center" | M | Einar Jóhannes Guðnason |- | align="center" | S | Eydís Inga Valsdóttir |- | align="center" | S | Jónas Már Torfason |- |} Eins og í öðrum sveitarfélögum á Íslandi er kosið til bæjarstjórnar Kópavogs á fjögurra ára fresti. Bæjarstjórn kýs síðan [[Bæjarstjóri Kópavogs|bæjarstjóra]] og skipar í ýmis ráð og nefndir bæjarins. Bæjarstjórn Kópavogs er skipuð 11 fulltrúum úr 5 framboðum, en meirihlutasamstarf er með [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] og [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokki]]. Þessi meirihluti hefur verið starfandi frá árinu 2018. Bæjarstjóri Kópavogs er [[Ásdís Kristjánsdóttir]], Sjálfstæðisflokki, forseti bæjarstjórnar er Elísabet Berglind Sveinsdóttir og formaður bæjarráðs er Andri Steinn Hilmarsson, bæði úr Sjálfstæðisflokki.<ref>{{Cite web|url=https://eldri.kopavogur.is/is/stjornsysla/baejarstjorn/baejarstjori|title=Bæjarstjóri|website=Kópavogur|language=is|access-date=2026-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eldri.kopavogur.is/is/stjornsysla/rad-og-nefndir/forsaetisnefnd|title=Forsætisnefnd|website=Kópavogur|language=is|access-date=2026-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eldri.kopavogur.is/is/stjornsysla/rad-og-nefndir/baejarrad|title=Bæjarráð|website=Kópavogur|language=is|access-date=2026-07-24}}</ref> Kópavogur er í [[Suðvesturkjördæmi]] og er fjölmennasta sveitarfélagið í kjördæminu. Fyrir breytingar á lögum um framkvæmdavald ríkisins árið 1989 var Kópavogur hluti Gullbringu- og Kjósarsýslu. Kópavogsbær er sérstakt sýslumannsumdæmi, en frá árinu 2007 hefur [[Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglan á höfuðborgarsvæðinu]] séð um löggæslu í bænum. Kópavogur er í umdæmi [[Héraðsdómar Íslands|Héraðsdóms Reykjaness]]. Sjá nánar um kosningaúrslit, bæjarfulltrúa og bæjarstjóra í: * [[Hreppsnefndarkosningar í Kópavogi]] (1948–1954); * [[Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi]] (1955–). === Merki === [[Mynd:Kvogur.jpg|right|thumb|Merki Kópavogs]] Merki Kópavogsbæjar var valið í samkeppni árið [[1965]] og var tekið í notkun það sama ár í tilefni 10 ára afmæli bæjarins. Allmargar tillögur bárust og greiddi bæjarstjórn atkvæði um tillögurnar 26. mars 1965 á bæjarstjórnarfundi. Sigurtillagan er núverandi merki sem hlaut 9 atkvæði.Höfundar þess eru Sigurveig Magnúsdóttir arkitekt og Ingvi Magnússon auglýsingateiknari. Merkið sýnir boga [[Kópavogskirkja|Kópavogskirkju]] með selkópi fyrir neðan. Græni liturinn er Pantone 356.<ref>{{vefheimild|url=http://www.skjaladagur.is/2005/101_02.html|titill=Héraðsskjalasafn Kópavogs - Við merkjum bæinn okkar}}</ref> == Samfélag og menning == [[Mynd:Gerðarsafn og menningarhús.JPG|thumb|right|[[Gerðarsafn]] og Safnahús Kópavogs.]] [[Mynd:Rútstún-17júní2007.jpg|thumb|right|Hátíðahöld á [[Rútstún]]i [[17. júní]] [[2007]]]] Samfélagið í Kópavogi einkennist af ungum aldri bæjarins, staðsetningu hans og náttúru svæðisins. Kópavogur er því sem næst í miðju [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðisins]] og í gegnum bæinn liggja tvær stofnbrautir, [[Hafnarfjarðarvegur]] og [[Reykjanesbraut]]. Því eru margir Kópavogsbúar sem sækja vinnu eða stunda nám í nágrannasveitarfélögunum og öfugt. Í Kópavogi er mikið um verslun og þjónustu, sérstaklega í [[Smárinn (hverfi)|Smáranum]] og við Smiðjuveg. Nálægð bæjarins við höfuðborgina og ungur aldur byggðarinnar hefur áhrif á menningarstarfsemi í Kópavogi. [[Mynd:Emiliana Torrini 02.jpg|thumb|right|[[Emilíana Torrini]] er úr Kópavogi.]] Flestar menningarstofnanir Kópavogs eru til húsa á [[Borgarholt]]i. Lestrarfélag Kópavogs var stofnað 1953 að undirlagi [[Jón úr Vör|Jóns úr Vör]]. [[Bókasafn Kópavogs]] er nú til húsa í Safnahúsi Kópavogs með útibú í Lindaskóla. Árið 2007 voru 212.060 útlán frá safninu.<ref name="bokasafn">{{vefheimild|url=http://www.bokasafnkopavogs.is/is/page/sagan|titill=Sagan (í vinnslu) | Bókasafn Kópavogs}}</ref> [[Náttúrufræðistofa Kópavogs]], [[Tónlistarskóli Kópavogs]] og [[Salurinn]] eru einnig til húsa í Safnahúsinu. Salurinn er var einn stærsti tónleikasalur á Íslandi áður en [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistarhúsið Harpa]] var byggð og tekur hann um 300 manns í sæti .<ref name="salurinn">{{vefheimild|url=http://salurinn.is/default.asp?page_id=7507|titill=Salurinn - Um húsið}}</ref> Gerðarsafn er listasafn sem er til húsa í [[Hamraborg (gata)|Hamraborg]], í næsta nágrenni við Safnahúsið. Það var opnað í apríl 1994 og heitir eftir [[Gerður Helgadóttir|Gerði Helgadóttur]] myndhöggvara.<ref name="gerdarsafn">{{vefheimild|url=http://www.gerdarsafn.is/?i=14&expand=14|titill=Gerðarsafn.is}}</ref> [[Héraðsskjalasafn Kópavogs]] var opnað árið 2001 og er til húsa í Hamraborg. Það fer með umboð [[Þjóðskjalasafn Íslands|Þjóðskjalasafns]] í Kópavogi.<ref name="skjalasafn">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/index.php?option=com_content&task=view&id=72&Itemid=88|titill=www.kopavogur.is - Héraðsskjalasafn Kópavogs}}</ref> Í samstarfi við Héraðsskjalasafnið starfar [http://www.vogur.is/ Sögufélag Kópavogs], stofnað 2011. [[Leikfélag Kópavogs]] var stofnað árið 1957 og var lengi vel til húsa í Félagsheimili Kópavogs.<ref name="leikfelag">{{vefheimild|url=http://www.kopleik.is/index.php?option=com_content&view=article&id=13&Itemid=41|titill=Stiklað á stóru í sögu LK}}</ref> [[Skólahljómsveit Kópavogs]] var stofnuð 1966. Henni er skipt í þrjár sveitir eftir aldri og getu sem koma að meðaltali fram 90 sinnum á ári.<ref name="hljomsveit">{{vefheimild|url=http://skolahljomsveit.kopavogur.is/um%20hljsvt.htm|titill=Um hljómsveitina}}</ref> Í Kópavogi eru fjórar kirkjur. [[Kópavogskirkja]], sem var vígð árið 1962, er eitt helsta kennileiti Kópavogs og einfölduð mynd af kirkjunni kemur fyrir í merki bæjarins. Í bænum eru tvær sundlaugar og fjölmargir almenningsgarðar og útivistarsvæði, svo sem í Kópavogsdal, Fossvogsdal og við Elliðavatn. Tvö bæjarblöð eru gefin út í Kópavogi, [[Kópavogspósturinn]] og [[Kópavogsblaðið]]. === Skólar === Í Kópavogi eru 21 leikskóli, en árið 2009 voru 83% barna á leikskólaaldri í Kópavogi í leikskóla á vegum bæjarins.<ref name="leikskolar">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/files/leikskolar/Tolulegar%20upplysingar/tolulegar_upplysingar2009.pdf |titill=Leikskólar Kópavogs - Tölulegar upplýsingar |mánuður=Nóvember |ár=2009 |útgefandi=Fræðsluskrifstofa Kópavogs |snið=PDF |mánuðurskoðað=16. janúar |árskoðað=2011}}</ref> Kópavogsbær rekur 9 [[Grunnskóli|grunnskóla]]. [[Menntaskólinn í Kópavogi]] er eini [[framhaldsskóli]]nn í Kópavogi. Auk hefðbundins bóknáms er þar boðið upp á ferðamálanám og nám á matvælasviði.<ref name="mk">{{vefheimild|url=http://mk.is/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=88|titill=Ágrip af sögu skólans}}</ref> Á sínum tíma voru uppi hugmyndir um að Knattspyrnuakademía Íslands myndi koma að starfsemi framhaldsskóla í Kórahverfinu, en frá því var horfið.<ref name="akademia">{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/04/08/eignir_knattspyrnuakademiu_seldar/|titill=Eignir Knattspyrnuakademíu seldar - mbl.is}}</ref> Um 550 nemendur stunda nám við Tónlistarskóla Kópavogs. Þá er Kvöldskóli Kópavogs með starfsemi í Snælandsskóla og býður upp á ýmis námskeið, þar á meðal íslenskunámskeið fyrir útlendinga.<ref name="tono">{{vefheimild|url=http://www.tonlistarskoli.is/alm.htm|titill=Tónlistarskóli Kópavogs - Um skólann}}</ref><ref name="kvoldskoli">{{vefheimild|url=http://kvoldskoli.kopavogur.is/|titill=Kvöldskóli Kópavogs}}</ref> === Samgöngur === Kópavogsbær er aðili að [[Strætó bs.]] sem sér um [[almenningssamgöngur]] í bænum. Aðal strætisvagnaskiptistöð bæjarins er í Hamraborg. Þar stoppa bæði þeir vagnar sem ganga um bæin auk vagna sem tengja bæin við önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Í Kópavogi er göngu- og hjólastígakerfi sem er hluti af stígakerfi höfuðborgarsvæðisins. Meðal annars liggja stígar fyrir Kársnes, fyrir botn Kópavogs til Garðabæjar, um Kópavogsdal og meðfram mörkum Reykjavíkur og Kópavogs úr Kópavogsdal upp í Kórahverfi. === Íþróttir === Fjöldi íþróttafélaga starfa í bænum en fjölmennust þeirra eru [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] og [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] og á vegum þeirra stundaðar fjölmargar íþróttagreinar. Breiðablik var stofnað árið 1950 og HK var árið 1970. HK er með aðstöðu í [[Íþróttahúsið Digranes|íþróttahúsinu Digranesi]] og Kórnum, þar sem HK spilar knattspyrnuleiki sína í Knatthúsinu. Íþróttafélagið [[Íþróttafélagið Gerpla|Gerpla]] hefur aðstöðu í Versölum en kvennalið félagsins í [[Fimleikar|hópfimleikum]], sem jafnframt var landslið Íslands, sigraði Evrópumótið í hópfimleikum árið 2010.<ref name="gerpla">[http://www.gerpla.is/index.php?option=com_k2&view=item&id=12:gerpla-evropumeistari-i-hopfimleikum Íþróttafélagið Gerpla: Gerpla Evrópumeistari í hópfimleikum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í Leirdal er 9 holu golfvöllur, en [[Golfklúbbur Kópavogs og Garðabæjar]] hefur einnig aðstöðu á 18 holu golfvelli innan lands Garðabæjar. Tvær knattspyrnuhallir eru í Kópavogi, Fífan sem var opnuð 2002 og Kórinn sem var opnaður 2007. [[Siglingafélagið Ýmir]] er með aðstöðu á Kársnesi og [[Tennisfélag Kópavogs]] í Tennishöllinni í Kópavogsdal. [[Hestamannafélagið Gustur]] er með aðstöðu á Kjóavöllum. Þá eru í bænum tvö dansfélög, taflfélag og skotfélag.<ref name="ithrottir">{{vefheimild|url=http://www.kopavogur.is/files/Itrottabaklingur.pdf |titill=Íþróttir í Kópavogi |útgefandi=Kópavogsbær |snið=PDF |mánuðurskoðað=16. janúar |árskoðað=2011}}</ref> === Vinabæir === * {{GRL}} [[Ammassalik]], [[Grænland]] * {{BGR}} [[Dobrich]], [[Búlgaría]] * {{DNK}} [[Óðinsvé]], [[Danmörk]] * {{FIN}} [[Tampere]], [[Finnland]] * {{NOR}} [[Þrándheimur]], [[Noregur]] * {{FRO}} [[Klakksvík]], [[Færeyjar]] * {{ALA}} [[Maríuhöfn]], [[Álandseyjar]] * {{SWE}} [[Norrköping]], [[Svíþjóð]] * {{CHN}} [[Wuhan]], [[Alþýðulýðveldið Kína]] Heimild: [https://www.kopavogur.is/is/mannlif/utivist/ahugaverdir-stadir-1/vinabaeir Kópavogur.is - Vinabæir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250303181519/https://www.kopavogur.is/is/mannlif/utivist/ahugaverdir-stadir-1/vinabaeir |date=2025-03-03 }} <!--== Ýmis fróðleikur == * Frasinn „það er gott að búa í Kópavogi“ er hafður eftir [[Gunnar Ingi Birgisson|Gunnari Inga Birgissyni]], og hefur frasinn orðið frægur á meðal Íslendinga.--> == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir (ritstj.)|titill=Íslenska Alfræðiorðabókin, 2. bindi|útgefandi=Bókaútgáfan Örn og Örlygur|ár=1990}} * {{bókaheimild|höfundur=Árni Waag (ritstj.)|titill=Saga Kópavogs - Saga lands og lýðs á liðnum öldum|útgefandi=Lionsklúbbur Kópavogs|ár=1990}} * {{bókaheimild|höfundur=Adolf J. E. Petersen (ritstj.)|titill=Saga Kópavogs - Frumbyggð og hreppsár 1935-1955|útgefandi=Lionsklúbbur Kópavogs|ár=1983}} * {{bókaheimild|höfundur=Andrés Kristjánsson og Björn Þorsteinsson (ritstj.)|titill=Saga Kópavogs - Þættir úr kaupstaðarsögunni 1955-1985|útgefandi=Lionsklúbbur Kópavogs|ár=1990}} == Tengt efni == * [[Listi yfir íþróttafélög í Kópavogi]] * [[Listi yfir íþróttamannvirki í Kópavogi]] * [[Listi yfir menntastofnanir í Kópavogi]] == Tenglar == {{wikiorðabók|Kópavogur}} {{commonscat}} * [https://www.kopavogur.is/ Vefur Kópavogs] * [http://www.timarit.is/?issueID=341642&pageSelected=0&lang=0 ''Nokkrar Kópavogs-minjar''; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Sveitarfélög Íslands}} {{SSH}} {{Gæðagrein}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Kópavogur| ]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]] r1xjhra51mpts6fdnlvsfyerj7i2ytc 0 2165 1977758 1941868 2026-09-05T22:07:23Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977758 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1864]]|[[1865]]|[[1866]]|[[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1867''' ('''MDCCCLXVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[24. júlí]] - [[Skotfélag Reykjavíkur]] var stofnað. * Eldgos við [[Grímsvötn]] og [[Mánáreyjar]]. * Elsta heimildin um [[þorrablót]]. [[Kvöldfélagið]] hélt það. === Fædd === * [[26. janúar]] - [[Þorsteinn Gíslason]], skáld, ritstjóri og þýðandi. * [[14. febrúar]] - [[Þórarinn B. Þorláksson]], myndlistamaður (d. [[1924]]) * [[15. apríl]] - [[Bjarni Sæmundsson]], náttúrufræðingur og kennari. * [[12. maí]] - [[Hjörtur Þórðarson]] (Chester H. Thordarson), var vestur-íslenskur rafmagnsverkfræðingur og uppfinningamaður. * [[11. júní]] - [[Einar Þorkelsson]], rithöfundur, ritstjóri og skrifstofustjóri Alþingis. * [[1. september]] - [[Geir Sæmundsson]], vígslubiskup í Hólabiskupsdæmi og prestur á Akureyri. * [[22. september]] - [[Sigurjón Friðjónsson]], alþingismaður og skáld, * [[13. desember]] - [[Ingibjörg Skaptadóttir]] ( 1867 – 2. ágúst 1945) var íslenskur ritstjóri og kennari. * [[14. desember]] - [[Ingibjörg H. Bjarnason]] skólastýra [[Kvennaskólinn í Reykjavík|Kvennaskólans í Reykjavík]] og alþingiskona (d. [[1941]]) === Dáin === * [[3. júlí]] - [[Bogi Thorarensen]] sýslumaður. * [[4. desember]] - [[Helgi G. Thordersen]], biskup. == Erlendis == * [[3. febrúar]] - [[Meiji keisari]] varð keisari í Japan aðeins 14 ára eftir að faðir hans lést. * [[1. mars]] - [[Nebraska]] varð 37. fylki Bandaríkjanna. * [[30. mars]] - Bandaríkin keyptu [[Alaska]] fyrir 7,2 milljón Bandaríkjadali af Rússlandi. * [[16. apríl]] - [[Norður-þýska ríkjasambandið]] var stofnað í kjölfar stríðs [[Prússland]]s og [[Austurríki]]s árið 1866 og upplausnar þýska ríkjasambandsins. * [[7. maí]] - [[Alfred Nobel]] fékk einkaleyfi á [[dínamít]]i. * [[19. júní]] - [[Innrás Frakka í Mexíkó]]: Aftaka [[Maximilian 1. Mexíkókeisari|Maximilian 1. Mexíkókeisara]]. * [[1. júlí]] - [[Kanada]] varð til úr Kanada-svæðinu (Quebec og Ontarió), Nýja-Brúnsvík og Nova Scotia. * [[27. október]] - [[Sameining Ítalíu]]: [[Giuseppe Garibaldi]] hélt inn í [[Páfaríkið]]. * [[9. nóvember]] - Síðasti [[sjógun]] [[Japan]]s lagði niður völd og færði til keisarans. ===Ódagsett=== * [[Paragvæstríðið]] geysaði. * [[Austurríska keisaradæmið]] var lagt af. * Stjórnmálaflokkarnir [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslyndi flokkurinn]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada, 1867-1942)|Íhaldsflokkurinn]] voru stofnaðir í [[Kanada]]. * Knattspyrnufélögin [[Queen's Park F.C.]] í Skotlandi og [[Sheffield Wednesday F.C.]] í Englandi voru stofnuð. * [[Hungursneyð]] hófst í [[Svíþjóð]], síðasta hungursneyðin í Norður-Evrópu. === Fædd === * [[8. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur, félagsfræðingur og friðarsinni. * [[27. febrúar]] - [[Irving Fisher]], bandarískur hagfræðingur, uppfinningamaður, stærðfræðingur og tölfræðingur. * [[16. apríl]] - Wright-bræður|Wilbur Wright]], frumkvöðull flugs. * [[23. apríl]] - [[Johannes Andreas Grib Fibiger]], danskur læknir. Hlaut læknanóbelinn 1926. * [[7. maí]] - [[Wladyslaw Reymont]], pólskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1925]]). * [[4. júní]] - [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]], finnskur hernaðarleiðtogi og stjórnmálamaður. * [[9. júní]] - [[Frank Lloyd Wright]], bandarískur arkitekt, rithöfundur og kennari. * [[28. júní]] - [[Luigi Pirandello]], var ítalskt leikskáld, rithöfundur, þýðandi og ritstjóri. Nóbelsverðlaunahafi í bókmenntum árið 1934. * [[10. júlí]] - [[Maximilian von Baden]], þýskur aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður og kanslari Þýskalands. * [[15. júlí]] - [[Jean-Baptiste Charcot]], franskur vísindamaður og landkönnuður. * [[18. júlí]] - [[Margaret Brown]], eftirlifandi [[RMS Titanic]]. * [[3. ágúst]] - [[Stanley Baldwin]], forsætisráðherra Bretlands. * [[12. ágúst]] - [[Edith Hamilton]], þýsk-bandarískur fornfræðingur og rithöfundur. * [[13. ágúst]] - [[William A. Craigie]], skoskur málfræðingur og höfundur orðabóka. Frumkvöðull í útgáfu á íslenskum rímum. * [[14. ágúst]] - [[John Galsworthy]], breskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1932]]) * [[23. ágúst]] - [[Edgar de Wahl]], baltneskur þýskukennari, stærðfræðingur og málfræðingur. Skapari tungumálsins [[interlingue]]. * [[9. september]] - [[Christian Thams]], norskur arkitekt og frumkvöðull á sviði byggingariðnaðar og námavinnslu í Noregi, * [[19. september]] - [[Arthur Rackham]], breskur teiknari. * [[7. nóvember]] - [[Marie Curie]], pólskur eðlisfræðingur. * [[5. desember]] - [[Józef Piłsudski]], pólskur stjórnmálamaður, hermarskálkur, ríkisstjóri og einræðisherra. * [[27. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari sem myndskreytti útgáfu af Íslendingasögum. === Dáin === * [[14. janúar]] - [[Jean Auguste Dominique Ingres]], franskur listmálari. * [[19. júní]] - [[Maximilian 1. Mexíkókeisari]]. * [[25. ágúst]] - [[Michael Faraday]], enskur vísindamaður. * [[31. ágúst]] - [[Charles Baudelaire]], franskt skáld. * [[26. desember]] – [[József Kossics]] slóvenskur rithöfundur, kaþólskur prestur (f. [[9. október]], [[1788]]) [[Flokkur:1867]] 48oy6ok9yws3u1wn4h1y7kpa5h3674u 0 2403 1977741 1974328 2026-09-05T20:58:48Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977741 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]|[[1872]]|[[1873]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1870''' ('''MDCCCLXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gránufélagið]], verslunarfélag á Norðurlandi, var stofnað. * [[William Morris]] ferðaðist til Íslands í fyrsta skipti. * [[Elliðaármálin]] hófust; deilur vegna veiðiréttinda í [[Elliðaár|Elliðaám]]. === Fædd === * [[5. september]] - [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]], íslensk kvenréttindakona (d. [[1931]]). * [[15. október]]: [[Árni Thorsteinson (tónskáld)|Árni Thorsteinson]], tónskáld og ljósmyndari (d. [[1962]]). === Dáin === == Erlendis == * [[25. febrúar]] - Fyrsti blökkumaðurinn fór á Bandaríkjaþing. * [[26. febrúar]] - [[Commerzbank]] í [[Hamborg]] stofnaður. * [[1. mars] -[[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk. * [[9. apríl]] - [[Deutsche Bank]] hóf rekstur í [[Berlín]]. * [[15. júlí]] - [[Manitoba]] varð fylki í [[Kanada]]. * [[19. júlí]] - [[Þýsk-franska stríðið]] hófst með stríðsyfirlýsingu [[Frakkland]]s á hendur [[Prússland]]i. * [[1. september]] - [[Orrustan við Sedan|Orrustunni við Sedan]] lauk með sigri Prússa á Frökkum. * [[2. september]] - [[Napóleon III.]] Frakkakeisari tekinn til fanga af Prússum. * [[4. september]] - [[Síðara franska keisaraveldið]] leið undir lok eftir [[Fransk-prússneska stríðið]]. [[Þriðja franska lýðveldið]] var stofnað í kjölfarið. * [[20. september]] - [[Rómaborg]] sameinaðist [[Ítalía|Ítalíu]]. * [[28. desember]] - Juan Prim, forsætisráðherra Spánar var skotinn og dó hann tveimur dögum síðar. * Leifar [[Trója|Tróju]] fundust og hófst þar fornleifauppgröftur. * [[Japan]]ska [[jen]]ið sett á fót. * [[Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna]] var stofnað. * [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokkurinn]] var stofnaður í Þýskalandi. * Danski stjórnmálaflokkurinn [[Venstre]] var stofnaður. === Fædd === * [[6. janúar]] - [[Gustav Bauer]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1944]]). * [[8. janúar]] - [[Miguel Primo de Rivera]], spænskur einræðisherra (d. [[1930]]). * [[12. janúar]] - [[Hans Wingaard Friis]], norskur útgerðarmaður (d. [[1936]]). * [[20. mars]] - [[Paul von Lettow-Vorbeck]], þýskur herforingi (d. [[1964]]). * [[22. apríl]] - [[Vladímír Lenín]], rússneskur byltingarleiðtogi (d. [[1924]]). * [[31. ágúst]] - [[Maria Montessori]], ítalskur uppeldisfræðingur (d. [[1952]]). * [[22. október]] - [[Ívan Búnín]], rússneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1953]]). * [[26. september]] - [[Kristján 10.]] Danakonungur (d. [[1947]]). * [[27. nóvember]] - [[Juho Kusti Paasikivi]], sjöundi forseti Finnlands (d. [[1956]]). === Dáin === * [[29. mars]] - [[Paul-Émile Botta]], franskur fornleifafræðingur og konsúll (f. [[1802]]). * [[9. júní]] - [[Charles Dickens]], breskur rithöfundur (f. [[1812]]). * [[23. september]] - [[Prosper Mérimée]], franskur rithöfundur (f. [[1803]]). * [[5. desember]] - [[Alexandre Dumas]], franskur rithöfundur (f. [[1802]]). * [[12. desember]] - [[August von Voit]], þýskur arkitekt (f. [[1801]]). [[Flokkur:1870]] 8vy29z18pikx44t300b2x5aszzz70y0 1977742 1977741 2026-09-05T20:59:02Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977742 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]|[[1872]]|[[1873]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1870''' ('''MDCCCLXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gránufélagið]], verslunarfélag á Norðurlandi, var stofnað. * [[William Morris]] ferðaðist til Íslands í fyrsta skipti. * [[Elliðaármálin]] hófust; deilur vegna veiðiréttinda í [[Elliðaár|Elliðaám]]. === Fædd === * [[5. september]] - [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]], íslensk kvenréttindakona (d. [[1931]]). * [[15. október]]: [[Árni Thorsteinson (tónskáld)|Árni Thorsteinson]], tónskáld og ljósmyndari (d. [[1962]]). === Dáin === == Erlendis == * [[25. febrúar]] - Fyrsti blökkumaðurinn fór á Bandaríkjaþing. * [[26. febrúar]] - [[Commerzbank]] í [[Hamborg]] stofnaður. * [[1. mars]] -[[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk. * [[9. apríl]] - [[Deutsche Bank]] hóf rekstur í [[Berlín]]. * [[15. júlí]] - [[Manitoba]] varð fylki í [[Kanada]]. * [[19. júlí]] - [[Þýsk-franska stríðið]] hófst með stríðsyfirlýsingu [[Frakkland]]s á hendur [[Prússland]]i. * [[1. september]] - [[Orrustan við Sedan|Orrustunni við Sedan]] lauk með sigri Prússa á Frökkum. * [[2. september]] - [[Napóleon III.]] Frakkakeisari tekinn til fanga af Prússum. * [[4. september]] - [[Síðara franska keisaraveldið]] leið undir lok eftir [[Fransk-prússneska stríðið]]. [[Þriðja franska lýðveldið]] var stofnað í kjölfarið. * [[20. september]] - [[Rómaborg]] sameinaðist [[Ítalía|Ítalíu]]. * [[28. desember]] - Juan Prim, forsætisráðherra Spánar var skotinn og dó hann tveimur dögum síðar. * Leifar [[Trója|Tróju]] fundust og hófst þar fornleifauppgröftur. * [[Japan]]ska [[jen]]ið sett á fót. * [[Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna]] var stofnað. * [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokkurinn]] var stofnaður í Þýskalandi. * Danski stjórnmálaflokkurinn [[Venstre]] var stofnaður. === Fædd === * [[6. janúar]] - [[Gustav Bauer]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1944]]). * [[8. janúar]] - [[Miguel Primo de Rivera]], spænskur einræðisherra (d. [[1930]]). * [[12. janúar]] - [[Hans Wingaard Friis]], norskur útgerðarmaður (d. [[1936]]). * [[20. mars]] - [[Paul von Lettow-Vorbeck]], þýskur herforingi (d. [[1964]]). * [[22. apríl]] - [[Vladímír Lenín]], rússneskur byltingarleiðtogi (d. [[1924]]). * [[31. ágúst]] - [[Maria Montessori]], ítalskur uppeldisfræðingur (d. [[1952]]). * [[22. október]] - [[Ívan Búnín]], rússneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1953]]). * [[26. september]] - [[Kristján 10.]] Danakonungur (d. [[1947]]). * [[27. nóvember]] - [[Juho Kusti Paasikivi]], sjöundi forseti Finnlands (d. [[1956]]). === Dáin === * [[29. mars]] - [[Paul-Émile Botta]], franskur fornleifafræðingur og konsúll (f. [[1802]]). * [[9. júní]] - [[Charles Dickens]], breskur rithöfundur (f. [[1812]]). * [[23. september]] - [[Prosper Mérimée]], franskur rithöfundur (f. [[1803]]). * [[5. desember]] - [[Alexandre Dumas]], franskur rithöfundur (f. [[1802]]). * [[12. desember]] - [[August von Voit]], þýskur arkitekt (f. [[1801]]). [[Flokkur:1870]] k3xkmyfgwb3yntjw612eohl5gxlmuh2 0 2520 1977707 1930060 2026-09-05T15:23:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977707 wikitext text/x-wiki {{Heimildir}} Eftirfarandi er '''listi yfir [[Vinabæir|vinabæi]] [[Ísland]]s'''. == Vinabæir íslenskra bæja == * [[Akranes]] ** [[Bamble]], [[Noregur|Noregi]] ** [[Närpes]], [[Finnland]]i ** [[Qaqortoq]], [[Grænland]]i ** [[Sörvágur]], [[Færeyjar|Færeyjum]] ** [[Tønder]], [[Danmörk]]u ** [[Västervik]], [[Svíþjóð]] * [[Akureyri]]: ** [[Ålesund]], Noregi (1949) ** [[Gimli]], [[Kanada]] ** [[Lahti]], Finnlandi ** [[Narsaq]], Grænlandi ** [[Randers]], Danmörku ** [[Vágur]], Færeyjum ** [[Västerås]], Svíþjóð * [[Álftanes]] ** [[Gjøvik]], Noregi ([[1988]]) ** [[Gävle]], Svíþjóð (1988) ** [[Næstved]], Danmörku (1988) ** [[Rauma]], Finnlandi (1988) * [[Árborg]] ** [[Silkeborg]], Danmörku ** [[Arendal]], Noregi ** [[Kalmar]], Svíþjóð ** [[Savonlinna]], Finnlandi ** [[Aasiaat]], Grænlandi * [[Borgarbyggð]] ** [[Dragsholm]], Danmörku ** [[Falkenberg]], Svíþjóð ** [[Leirvík]], Færeyjum ** [[Phitihupudas]], Finnlandi ** [[Ullensaker]], Noregi * [[Blönduós]] ** [[Horsens]], Danmörku ** [[Karlstad]], Svíþjóð ** [[Moss]], Noregi ** [[Nokia, Finnlandi|Nokia]], Finnlandi * [[Dalvíkurbyggð]] ** [[Hamar, Noregi]], Noregi ** [[Ittoqqortoormiit]], Grænlandi ** [[Lund, Svíþjóð]], Svíþjóð ** [[Porvoo]], Finnlandi ** [[Viborg]], Danmörku * [[Eyrarbakki]] ** [[Kalundborg]], Danmörku ** [[Kimito]], Finnlandi ** [[Lillesand]], Noregi ** [[Nynäshamn]], Svíþjóð * [[Fjarðabyggð]] ** [[Jyväskylä]], Finnlandi ([[1958]]) ** [[Gravelines]], Frakklandi * [[Garðabær]] ** [[Asker]], Noregi ** [[Birkerød]], Danmörku ** [[Eslöv]], Svíþjóð ** [[Jakobstad]], Finnlandi * [[Grindavík]] ** [[Hirtshals]], Danmörku ([[1990]]) ** [[Jonzac]], [[Frakkland]]i ([[1998]]) ** [[Penistone]], [[Bretland]]i ([[1986]]) ** [[Piteå]], Svíþjóð ([[1978]]) ** [[Rovaniemi]], Finnlandi ([[1982]]) * [[Grundarfjörður]] ** [[Paimpol]], Frakklandi * [[Hafnarfjörður]]<ref>{{Cite web|url=https://hafnarfjordur.is/mannlif/menningararfur/vinabaerinn/|title=Vinabærinn {{!}} Hafnarfjörður|last=avista|date=2022-06-28|language=is|access-date=2025-09-16}}</ref> ** [[Akureyri]], Íslandi ** [[Baoding]], Kína ** [[Bærum]], Noregi ** [[Cuxhaven]], [[Þýskaland]]i ** [[Frederiksberg]], Danmörku ** [[Hämeenlinna]], Finnland ** [[Ilulissat]], Grænlandi ** [[Tartu]], [[Eistland]]i ** [[Uppsalir]], Svíþjóð ** [[Þvereyri]], Færeyjum * [[Hornafjörður]] ** [[Kungälv]], Svíþjóð ** [[Risør]], Noregi ** [[Samsø]], Danmörku * [[Hólmavík]] ** [[Raufarhöfn]], Íslandi ** [[Årslev]], Danmörku ** [[Tanum]], Svíþjóð ** [[Hole]], Noregi ** [[Kustavi/Merimasku]], Finnlandi * [[Húsavík við Skjálfanda|Húsavík]] ** [[Aalborg]], Danmörku ([[1966]]) ** [[Eastport]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] ** [[Fredrikstad]], Noregi ** [[Karlskoga]], Svíþjóð ** [[Riihimaki]], Finnlandi ** [[Qeqertarsuaq]], Grænlandi * [[Ísafjörður við Skutulsfjörð|Ísafjörður]] ** [[Joensuuhun]], Finnlandi ** [[Linköping]], Svíþjóð ** [[Nanortalik]], Grænlandi ** [[Roskilde]], Danmörku ** [[Skáli (Danmörku)|Skáli]], Danmörku ** [[Tønsberg]], Noregi * [[Kópavogur]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kopavogur.is/is/mannlif/utivist/ahugaverdir-stadir-1/vinabaeir|title=Vinabæir|website=Kópavogur|language=is|access-date=2025-09-16|archive-date=2025-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250303181519/https://www.kopavogur.is/is/mannlif/utivist/ahugaverdir-stadir-1/vinabaeir|url-status=dead}}</ref> ** [[Ammassalik]], Grænlandi ([[1976]]) ** [[Klakksvík]], Færeyjum ([[1967]]) ** [[Maríuhöfn]], [[Álandseyjar|Álandseyjum]] ([[1974]]) ** [[Norrköping]], Svíþjóð ([[1964]]) ** [[Odense]], Danmörku (1964) ** [[Riverton, Manitoba|Riverton]], Kanada (?) ** [[Tampere]], Finnlandi (1964) ** [[Wuhan]] í Kína (2007)<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/07/22/kopavogur_enn_vinabaer_wuhan/|title=Kópavogur enn vinabær Wuhan|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-16}}</ref> ** [[Þrándheimur]], Noregi (1964) * [[Mosfellsbær]] ** [[Loimaa]], Finnlandi ** [[Skien]], Noregi ** [[Thisted]], Danmörku ** [[Uddevalla]], Svíþjóð * [[Ólafsfjörður]] ** [[Hillerød]], Danmörku * [[Ólafsvík]] ** [[Vestmanna]], Færeyjum * [[Reykjanesbær]] ** [[Kerava]], Finnlandi ** [[Trollhättan]], Svíþjóð * [[Reykjavík]] ** [[Winnipeg]], Kanada ** [[Lvív]], Úkraínu * [[Sandgerði]] ** [[Vágs Kommuna]], Færeyjum * [[Selfoss]] ** [[Aasiaat]], Grænlandi ** [[Arendal]], Noregi ([[1987]]) ** [[Fuglafjörður]], Færeyjum ** [[Kalmar (borg)|Kalmar]], Svíþjóð (1987) ** [[Savonlinna]], Finnlandi (1987) ** [[Silkeborg]], Danmörku (1987) * [[Seltjarnarnes]] ** [[Herlev]] - Danmörku ** [[Högenäs]] - Svíþjóð ** [[Lieto]] - Finnlandi ** [[Nesodden]] - Noregi * [[Skagafjörður]] ** [[Espoo]], Finnlandi ** [[Køge]], Danmörku ** [[Kristianstad]], Svíþjóð ** [[Kongsberg]], Noregi * [[Stykkishólmur]] ** [[Drammen]], Noregi ** [[Kolding]], Danmörku ** [[Lappeenranta]], Finnlandi ** [[Örebro]], Svíþjóð * [[Vestmannaeyjar]] ** [[Gata]], Færeyjum == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] 94iqoen4lmmrq5dftgw12swoi6c2518 0 2808 1977756 1897163 2026-09-05T22:04:14Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977756 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1866]]|[[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]|[[1872]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1869''' ('''MDCCCLXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[15. október]] - 2 fórust í [[snjóflóð]]i við Ólafsfjörð. * [[21. nóvember]] - [[Skotfélag Keflavíkur]] var stofnað. * [[Dauðarefsing]] var felld niður vegna [[dulsmál]]s og [[blóðskömm|blóðskammar]] í takt við ný dönsk lög. <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=4649 Hvenær var síðasta aftakan á Íslandi?] Vísindavefurinn.</ref> * [[Alþingiskosningar]] voru haldnar. * [[Miðdalskirkja]] var byggð í Mosfellsprestakalli. '''Fædd''' * [[25. apríl]] - [[Jón J. Aðils]], sagnfræðingur. '''Dáin''' == Erlendis == * [[1. mars]] - [[Dmítríj Mendelejev]] birti fyrstu útgáfuna af [[lotukerfið|lotukerfinu]]. * [[4. mars]] - [[Ulysses S. Grant]] varð 18. forseti Bandaríkjanna. * [[17. apríl]] - [[Morelos]] varð fylki í Mexíkó. * [[10. júlí]] - [[Gävle]] eyðilagðist í eldi í Svíþjóð. * [[5. september]] - Fyrsti steinninn er lagður í grunn [[Neuschwanstein]]-kastala. * [[11. september]] - [[Wallace-minnismerkið]] var fullgert við [[Stirling]] í Skotlandi. * [[6. nóvember]] - Fyrsti [[amerískur fótbolti|ameríski fótboltaleikurinn]] var spilaður á milli tveggja háskólaliða, Rutgers og Princeton. * [[17. nóvember]] - [[Súesskurðurinn]] var tilbúinn til siglinga. * [[31. desember]] - [[Paragvæstríðið]]: Þríríkjabandalagið tók borgina [[Asunción]]. ===Ódagsett=== * [[Dönsku Austur-Indíur]] lögðust af eftir að Danir seldu síðustu eyjarnar til Breta. * Skáldsagan [[Sæfarinn]] kom út eftir [[Jules Verne]]. * [[Kúgun kvenna]], bók eftir breska heimspekinginn [[John Stuart Mill]] kom út. * [[Paul Langerhans]] uppgötvaði frumuþyrpingar í [[bris]]inu, kenndar síðar við hann; [[Langerhans-eyjar]]. '''Fædd''' * [[15. janúar]] - [[Stanisław Wyspiański]], pólskur listmálari (d. [[1907]]). * [[21. janúar]] - [[Raspútín|Grígorí Raspútín]], rússneskur dulspekingur (d. [[1916]]). * [[26. febrúar]] - [[Nadesjda Krúpskaja]], rússnesk byltingarkona (d. [[1939]]). * [[18. mars]] - [[Neville Chamberlain]], forsætisráðherra Bretlands (d. [[1940]]). * [[11. apríl]] - [[Gustav Vigeland]], norskur myndhöggvari (d. [[1943]]). * [[17. júní]] - [[Emma Goldman]], litáískur stjórnleysingi. * [[17. september]] - [[Christian Lous Lange]], norskur sagnfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1938]]). * [[2. október]] - [[Mohandas Gandhi]], pólitískur leiðtogi Indverja (d. [[1948]]). * [[11. nóvember]] - [[Viktor Emmanúel 3.]], konungur Ítalíu (d. [[1947]]). * [[22. nóvember]] - [[André Gide]], franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1951]]). * [[22. desember]] - [[Alfred Edward Taylor]], breskur heimspekingur (d. [[1945]]). * [[31. desember]] - [[Henri Matisse]], franskur listmálari (d. [[1954]]). '''Dáin''' * [[8. mars]] - [[Hector Berlioz]], franskt tónskáld (f. [[1803]]). * [[8. október]] - [[Franklin Pierce]], Bandaríkjaforseti (f. [[1804]]). * [[23. október]] - [[Edward Smith-Stanley, jarl af Derby]], forsætisráðherra Bretlands (f. [[1799]]). ==Tilvísanir== [[Flokkur:1869]] 9fiisvmxll45jp9utviuizuyf24zy4w 0 2809 1977757 1946675 2026-09-05T22:05:52Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977757 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1865]]|[[1866]]|[[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} [[Mynd:US Grant.jpg|thumb|right|[[Ulysses S. Grant]].]] [[Mynd:Magasin du Nord hovedhallen.jpg|thumb|right|Úr [[Magasin du Nord]] (um árið 1900).]] Árið '''1868''' ('''MDCCCLXVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Ný tegund af [[ljár|ljá]] (Ólafsdalsljárinn) var flutt inn frá [[Skotland]]i. Með notkun hans jukust afköst sláttumanna um 30-40%. * Fyrsta hafskipa[[bryggja]] landsins var gerð á [[Ísafjörður|Ísafirði]]. * [[Kuml]]ateigur úr [[heiðni]] fannst við [[Hafurbjarnarstaðir|Hafurbjarnarstaði]] á [[Reykjanes]]i. Það er talinn einn merkasti [[fornleifauppgröftur|fornleifafundur]] Íslandssögunnar. * Fyrsti eiginlegi [[sparisjóður]]inn stofnaður á [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]]. Hann varð þó ekki langlífur. * [[Noregur|Norðmenn]] gerðu fyrstu tilraunir til [[síld]]veiða við Ísland. * [[Grímur Thomsen]] keypti [[Bessastaðir|Bessastaði]] og bjó þar til dauðadags [[1896]]. * [[Skólavarðan (Reykjavík)|Skólavarðan]] í Reykjavík var endurhlaðin. [[Árni Thorsteinson]] bæjarfógeti fékk steinsmiðinn Sverri Runólfsson til að hlaða hana að nýju og greiddi kostnaðinn sjálfur. * Brauðgerð var stofnuð á [[Akureyri]] en fram til þessa hafði [[Bernhöftsbakarí]] í Reykjavík verið eina bakaríið á Íslandi. === Fædd === * [[25. maí]] - [[Páll Einarsson]], hæstaréttardómari og fyrsti borgarstjóri Reykjavíkur (d. [[1954]]) * [[25. maí]] - Séra [[Friðrik Friðriksson]], stofnandi [[KFUM]] og [[KFUK]] (d. [[1961]]). * [[30. nóvember]] - [[Haraldur Níelsson]], prófessor (d. [[1928]]). === Dáin === * [[5. mars]] [[Jørgen Ditlev Trampe]], stiftamtmaður (f. [[1807]]). * [[8. mars]] - [[Jón Thoroddsen eldri|Jón Thoroddsen]], sýslumaður og skáld (f. [[1818]]). * [[3. nóvember]] - [[Pétur Duus]], danskur kaupmaður í Reykjavík. == Erlendis == * [[3. janúar]] - [[Meiji-endurreisnin]] hófst í Japan. Herstjórn [[Tokugava sjógunatið| Tokugava-sjógunveldisins]] leið undir lok. * [[9. janúar]] - [[Bretland]] flutti síðustu fangana til [[Ástralía|Ástralíu]]. * [[Mars]] - Franskur jarðfræðingur fann beinagrind frummanna við Abri de Crô-Magnon í Frakklandi. * [[16. maí]] og [[26. maí]] - [[Andrew Johnson]] bandaríkjaforseti var tvívegis hreinsaður af ákærum. * [[26. maí]] - Síðasta [[henging]]in fór fram í Bretlandi. * September - [[Ísabella 2. Spánardrottning]] var svipt völdum og send í útlegð. Hún sagði þó ekki formlega af sér fyrr en [[1870]]. * [[25. júlí]] - [[Wyoming]] varð bandarískt svæði. * [[September]] - [[Ísabella 2. Spánardrottning|Ísabellu 2. Spánardrottningu]] var stypt af stóli og flúði hún land. * [[3. september]] - [[Meiji keisari]] Japans breytti nafni borgarinnar Edo í [[Tókíó]]. * [[1. október]] - [[St. Pancras-lestarstöðin]] opnaði í Lundúnum. * [[10. október]] - Sykurmyllueigandinn Carlos Manuel de Céspedes hóf uppreisn gegn nýlendustjórn Spánar á [[Kúba|Kúbu]], 10 ára stríðið hófst þar sem hundruð þúsunda létust. * [[28. október]] - [[Thomas Alva Edison]] sótti um fyrsta [[einkaleyfi]] sitt, vegna kosningavélar sem hann hafði fundið upp. * [[3. nóvember]] - [[Ulysses S. Grant]] var kjörinn forseti Bandaríkjanna. * [[9. desember]] - Fyrstu [[umferðarljós]]in voru sett upp við mót Great George Street og Bridge Street í Westminster, [[London]]. * [[25. desember]] - [[Andrew Johnson]] veitti uppreisnarhermönnum í [[þrælastríðið|bandaríska borgarastríðinu]] sakaruppgjöf. ===Ódagsett=== * [[Paragvæstríðið]] geysaði. * Ives W. McGaffney fann upp fyrstu [[ryksuga|ryksuguna]]. * Skáldsagan ''[[Fávitinn]]'' eftir [[Fjodor Dostojevskíj]] kom fyrst út. * Fyrsti nothæfi ritsíma[[sæstrengur]]inn lagður yfir [[Atlantshaf]], milli [[Bretland]]s og [[Kanada]]. * [[Magasin du Nord]] stofnað í [[Kaupmannahöfn]]. * Fyrsta [[plast]]tegundin, ''celluloid'', kemur fram á sjónarsviðið. === Fædd === * [[28. mars]] - [[Maxim Gorkíj]], rússneskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[8. apríl]] - [[Kristján 9.]], Danakonungur (d. [[1906]]). * [[18. maí]] - [[Nikulás 2.]], Rússakeisari (d. [[1918]]). * [[6. júní]] - [[Robert Falcon Scott]], breskur landkönnuður (d.[[1912]]). * [[14. júní]] - [[Karl Landsteiner]], austurrískur líffræðingur og læknir og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1943]] ). * [[18. júní]] - [[Miklós Horthy]], ríkisstjóri Ungverjalands (d. 1957). * [[4. júlí]] - [[Henrietta Swan Leavitt]], bandarískur stjörnufræðingur. [[14. júlí]] - [[Gertrude Bell]] ( 1868 – 12. júlí 1926) var breskur rithöfundur, njósnari, skáld, sagnfræðingur o.fl. * [[2. ágúst]] - [[Konstantín 1. Grikkjakonungur]] * [[9. desember]] -[[Fritz Haber]], þýskur efnafræðingur === Dáin === * [[11. febrúar]] – [[Léon Foucault]], franskur stjörnufræðingur (f. ''1819''). * [[29. febrúar]] - [[Lúðvík 1. Bæjaralandskonungur|Lúðvík 1.]], konungur Bæjaralands (f. [[1819]]). * [[1. apríl]] - [[Rasoherina]], drottning Madagaskar . * [[1. júní]] - [[James Buchanan]], forseti Bandaríkjanna (f. [[1791]]). * [[26. september]] - [[August Ferdinand Möbius]], þýskur stærðfræðingur (f. [[1790]]). * [[13. nóvember]] - [[Gioacchino Rossini]], ítalskur tónsmiður (f. [[1792]]). [[Flokkur:1868]] ppgrdwjgzu0qbr0zinmyif25vudqw2w 0 2943 1977735 1940492 2026-09-05T20:53:06Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1977735 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1863]]|[[1864]]|[[1865]]|[[1866]]|[[1867]]|[[1868]]|[[1869]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1866''' ('''MDCCCLXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ísafjörður]] hlaut kaupstaðarréttindi. * Oddeyri varð hluti af [[Akureyri|Akureyrarkaupstað]]. <ref>[https://timarit.is/page/2680109#page/n2/mode/2up Akureyri 125 ára - Dagur, 29. ágúst, 1987] Tímarit.is</ref> *[[Lundúnabiblía]], áttunda heildarútgáfa Biblíunnar kom út á íslensku. === Fædd === * [[27. mars]] - [[Lárus H. Bjarnason]], íslenskur lögmaður (d. [[1934]]). * [[22. maí]] - [[Thora Friðriksson]], íslenskur rithöfundur (d. [[1958]]). * [[24. maí]] - [[Jóhann Magnús Bjarnason]], íslenskur rithöfundur (d. [[1945]]). * [[21. júní]] - [[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]], íslenskur biskup (d. [[1942]]). * [[25. júní]] - [[Arinbjörn Sveinbjarnarson]], bókbindari og bæjarfulltrúi (d. [[1932]]). * [[9. september]] - [[Guðmundur Hannesson]], íslenskur læknir (d. [[1946]]). === Dáin === * [[15. apríl]] - [[Magnús Stephensen (f. 1797)|Magnús Stephensen]], sýslumaður. * [[10. júní]] - [[Tómas Tómasson]], skáld, hreppstjóri og handritaskrifari == Erlendis == * [[26. janúar]] - [[Santorini]]-askjan gaus á Grikklandi. * [[31. mars]] - Alger [[tunglmyrkvi]] varð. * [[24. maí]] - [[Paragvæstríðið]]: Tuyutí-orrustan, 16.000 hermenn létu lífið. * [[14. júní]] - [[Stríð Prússlands og Austurríkis]] hófst og stóð í 7 vikur. Lauk með sigri Prússlands. [[Konungsríkið Ítalía]] studdi Prússland. [[Þýska ríkjasambandið]] var lagt niður. * [[22. júní]] - [[Sænska þingið]] var stofnað. * [[1. desember]] - [[Sameinaða danska gufuskipafélagið]] var stofnað. ===Ódagsett=== * [[Lillie Bridge Grounds]]-íþróttaleikvangurinn var byggður í London. * [[Alfred Nobel]] fann upp [[dínamít]]. * The Minneapolis Milling Company, forveri [[General Mills]] var stofnað. * [[Hægriflokkurinn (1848-1866)]] í Danmörku lagðist af. * Skáldsagan ''[[Glæpur og refsing]]'' kom út eftir rússneska rithöfundinn [[Fjodor Dostojevskíj]]. === Fædd === * [[15. janúar]] - [[Nathan Söderblom]],sænskur prestur og erkibiskup Uppsala. * [[19. janúar]] - [[Carl Theodor Zahle]], forsætisráðherra Danmerkur. Einn af stofnendum Róttæka vinstriflokksins. * [[29. janúar]] - [[Romain Rolland]], franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1944]]). * [[25. febrúar]] - [[Benedetto Croce]], ítalskur fagurfræðingur og heimspekingur. * [[13. apríl]] - **[[Butch Cassidy]], bandarískur bankaræningi. ** [[13. apríl]] - [[Aleksandr Úljanov]], rússneskur byltingarmaður og eldri bróðir Vladímírs Lenín. * [[6. maí]] - [[Jóannes Patursson]], færeyskur kóngsbóndi, rithöfundur, skáld og lögþingsmaður. * [[26. júní]] - [[Carnarvon lávarður]], enskur aðalsmaður sem fjármagnaði uppgröftinn sem leiddi í ljós gröf faraósins [[Tútankamon]]s. * [[28. júlí]] - [[Beatrix Potter]], enskur barnabókahöfundur. * [[12. ágúst]] - [[Jacinto Benavente]], spænskt leikskáld (d. [[1954]]). * [[10. september]] - [[Jeppe Aakjær]], danskt ljóðskáld og skáldsagnahöfundur. * [[21. september]] - [[H. G. Wells]], breskur vísindaskáldsögurithöfundur. * [[29. september]] - [[Mykhajlo Hrúsjevskyj]], úkraínskur fræðimaður, stjórnmálamaður og sagnfræðingur. * [[12. október]] - [[Ramsay MacDonald]], leiðtogi Breska verkamannaflokksins og fyrsti forsætisráðherra Bretlands. * [[20. október]] - [[Gustav Cassel]], sænskur hagfræðingur og prófessor í hagfræði. * [[12. nóvember]] - [[Sun Yat-sen]], kínverskur læknir, byltingarmaður og stjórnmálaleiðtogi. === Dáin === * [[7. júní]] - [[Seattle höfðingi]], bandarískur frumbyggjahöfðingi. * [[24. ágúst]] - [[Adolph Tidemand]], norskur listmálari. ==Tilvísanir== [[Flokkur:1866]] hbdie26xhum1juudjsdjkbke6hcftxc 0 5710 1977715 1937244 2026-09-05T16:31:50Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977715 wikitext text/x-wiki {{Heimildir}} '''Kynlífsraskanir''' kallast þeir erfiðleikar og [[Geðröskun|geðraskanir]] sem tengjast [[kynlíf]]i. Flestar kynlífsraskanir falla í eftirfarandi þrjá flokka: # [[Kynhvöt]] # Kynferðisleg örvun # [[Fullnæging]] Kynhvöt er flókið ferli sem felur í sér líffræðilegar, hugrænar og hegðunarlegar breytingar og sem er undir áhrifum frá samfélaginu. Kynferðisleg örvun er örvun einstaklings, líkamlegri og andlegri. Fullnæging er þegar líkamleg örvun nær hámarki, líffræðilegar breytingar verða og losun kynferðislegrar spennu. == Tegundir == Kynlífsröskun er tíð vandamál með kynferðislegan áhuga eða viðbragð sem veldur einstaklingnum vandræðum eða streitu. Lítil kynlöngun einstaklings þarf þess vegna ekki að merkja það að eitthvað sé að. Einstaklingur sem einungis stundar kynlíf einu sinni í mánuði getur verið fullkomlega ánægður með það. Í þess háttar tilfellum er bara vonandi að makinn sé það einnig. Alvarlegri er því ónæg kynferðisleg örvun. Ónæg kynferðisleg örvun birtist meðal annars í því að karlmaður nær ekki nægri stinningu fyrir mök eða getur ekki haldið henni meðan á mökum stendur. Í konum er vandamálið vanalega að konur nái ekki að blotna nægjanlega mikið, fyrir eða á meðan samförum stendur, sem veldur því að samfarir verða erfiðar eða sársaukafullar. Vandræði við ris eða að blotna ekki nægjanlega mikið getur einskorðast við einn aðila en það getur einnig komið fyrir einstaklinginn alltaf. Algengast er að karlinn nái ekki að halda risi í sumum tilfella en möguleiki er að það gerist alltaf. Þessi vandamál aukast yfirleitt með aldrinum. Það að geta ekki haldið reisn er ástæða meiri en helmingi karlmanna sem leita til sérfræðings vegna kynlífsraskana. Kynlífsraskanir geta verið fylgifyllar annarra raskana, s.s. [[þunglyndi]]s eða kvíða. Einnig geta sum [[lyf]] haft áhrif á kynhvöt einstaklinga. Mýmargar ástæður eru fyrir kynlífsröskunum. Orsakarinnar getur verið að finna í persónuleika, uppeldi, skorti á upplýsingum eða ranghugmyndum eða misnotkun. Aðrar ástæður eru m.a. slæmt samband, framhjáhald, skortur á kynlífsreynslu, aldur, streita, kvíði og áfengi eða fíkniefni. Oft er um að ræða persónuleg vandamál, kvíða, skort á hæfni til [[Samskipti|samskipta]] eða einhver vandræði í sjálfu sambandi einstaklingsins. Rannsóknir beinast æ meira að frammistöðukvíða karlmanna. Frammistöðukvíði er þegar karlmaður er hræddur um að frammistaða hans verði ekki fullnægjandi og sá ótti veldur því að hún er það ekki. Fullnæging - bæði kyn geta upplifað vandamál við fullnægingu. Karlar geta upplifað of brátt sáðlát en konan getur átt í erfiðleikum með að fá fullnægingu. Of brátt sáðlát karlmanns er sennilega algengasta form kynlífsraskana. Afleiðing þess fyrir karlmenn geta t.d. verið tilfinning um vanmátt á kynlífssviðinu. Seinkað sáðlát er hins vegar þegar karlmaðurinn á í erfiðleikum með að fá sáðlát. Bæði getur verið um að kenna líffræðilegum þáttum og andlegum. Dæmi um það er ef karlmaðurinn hefur tvíræðar tilfinningar til hins aðilans eða þá að orsakanna getur verið að leita í uppeldi viðkomandi, s.s. ef hann hefur verið alinn upp við að kynlíf sé eitthvað „óheilbrigt“. Helsta röskun kvenna er fullnægingarröskun, þ.e. vandamál við að fá fullnægingu þrátt fyrir kynferðislega spennu. Fyrir konur virðist það algengara að vandræði við að fá fullnægingu sé fyrir lífstíð fremur en að hún sé tímabundin. Það er með öðrum orðum erfitt fyrir konu sem hefur náð að fá eðlilegar fullnægingar að snú því við. Það getur þó gerst, s.s. ef henni hafi verið nauðgað. Annað dæmi um kynlífsröskun er ''dyspareunia'' þar sem einstaklingur finnur fyrir verkjum í kynfærum fyrir, á meðan eða eftir samfarir. Konur geta einnig upplifan ''vaginismum'' þar sem ósjálfráðir kippir í ytri hluta legganga gerir samfarir erfiðar. Þegar hugað er að kynlífsröskunum verður að hafa það í huga að það sem telst eðlilegt fyrir einn aðila getur verið röskun fyrir annan. Fólk upplifir kynlíf á mismunandi hátt og kynlöngun og tími fullnægingar er mismunandi. Einnig verður að hafa það í huga að vandamál í kynlífinu geta verið af öðrum toga en að ofan er getið. Sem dæmi geta geðsjúkdómar, s.s. þunglyndi og kvíði haft mikil, og oft tímabundin, áhrif á frammistöðu einstaklings og er þá að sjálfsögðu ákjósanlegast að beina meðferð að þeim [[Sjúkdómur|sjúkdómum]] áður en ráðist er í kynlífsraskanir. Ef einstaklingur greinist með sjúkdóm á ási I í DSM-IV fær hann enda ekki greiningu á kynlífsröskun. == Meðferð við kynlífsröskunum == Meðferð við kynlífsröskunum byggir yfirleitt á samþættingu sálaraflskenninga, hugrænnar atferlismeðferðar og fjölskyldumeðferðar. Eins og svo oft reynist það mörgum erfitt að leita sér meðferðar við vandamálum í kynlífinu og eru án efa nokkrir þættir sem því valda. Það er án efa erfitt fyrir einstaklinga að viðurkenna að hann eigi við vandamál að stríða á þessu sviði og eins getur einstaklingur kosið að hunsa vandamálið í þeirri von að það lagist. Vegna þessa er það auðvitað mikilvægt að meðferðaraðili hlusti vel á það sem einstaklingurinn segir og sýnir því skilning. Nauðsynlegt er að fá eins ítarlegar upplýsingar og mögulegt er, s.s. um það hvenær vandamálið hófst, hvenær það kemur fyrir, áhrif þess og það hvaða orsakir einstaklingurinn sjálfur telur vera. Meðferð byggir oft á því að par sé saman í meðferð (þar sem um par er að ræða). Ástæða þess er að vandamáli getur átt upptök sín í samskiptum aðilanna, að það er líklegra til að leysast með góðri samvinnu auk þess sem það hefur að sjálfsögðu áhrif á báða aðilana. Þannig er nauðsynlegt að fá viðhorf hins aðilans við vandamálinu, hvaða áhrif það hefur á hann og hvaða orsök hann telur fyrir því. Þó getur stundum verið nauðsynlegt fyrir meðferðaraðila að hitta annan aðilann í einu t.d. til að fá upplýsingar um atriði sem hann getur ekki rætt við þegar hinn er viðstaddur, s.s. framhjáhald eða kynferðisóra. Í sumum tilfellum getur annar aðilinn einnig neitað að taka þátt í meðferð með hinum aðilanum. Meðferð byggir vanalega á því að einstaklingum er kennd samskiptatækni, reynt er að minnka áhyggjur og kvíða þeirra, s.s. frammistöðukvíða og að beina athyglinni að hinum aðilanum og þeirri ánægju sem hægt er að fá út úr kynlífi. == Atferlis- og hugrænar meðferðir == Meðferð [[William Masters og Virginia Johnson|Masters og Johnson]] er ekki svo ólík meðferðum [[atferli]]ssinna. Atferlissinnar búa oft til þrepakerfi þar sem einstaklingnum er leyft að snerta aðeins ákveðna líkamshluta fyrst og svo er fleirum bætt við. Margir atferlissinnar hafa jafnframt tekið upp aðferðir Masters og Johnson og þróað þær áfram innan sinna marka, s.s. með herminámi. Auk þess hafa margir þeirra tekið slökun inn í meðferðir. Merferðaraðilar eru auk þess farnir að taka aðra þætti inn í meðferðir. Dæmi um það eru kynlífsórar manna. Kynlífsórar geta enda gegnt mikilvægu hlutverki í því að örva fólk og gera því ljóst hvað það vill í kynlífinu. == Árangur kynlífsmeðferðar == Þeir rannsakendur sem hafa kannað árangur kynlífsmeðferða hafa fengið afar mismunandi niðurstöður. Vandamálið liggur ekki hvað síst í því að skilgreining á árangri er oft ábótavant of fáar fylgnirannsóknir eru gerðar. Þetta felur að sjálfsögðu í sér að samanburður á meðferðum er varla til staðar og því erfitt að ákvarða hvaða meðferð hentar best. == Kynlífsraskanir == Helsta einkenni þessa flokks er röskun á kynferðislegri virkni. Þetta getur falið í sér vanhæfni til að fá fullnægingu, [[Sársauki|sársauka]] við kynmök, óbeit á kynlífi eða ýkt viðbrögð eða áhugi á kynlífi. Útiloka verður að lyf valdi röskuninni fyrir greiningu og einkennin verða að hafa áhrif á daglega virkni einstaklingsins. Raskanir tendar kynlífslöngun: * Sexual Aversion Disorder ** Einstaklingar með þessa röskun upplifa enga eða skerta kynlífslöngun án annarra mental disorders * Hypoactive Sexual Desire Disorder ** Einstaklingar með þessa röskun upplifa enga eða skerta kynlífslöngun án annarra mental disorders Raskanir tengdar örvun: * Female Sexual Arousal Disorder ** Konur með þessa röskun upplifa litla getu til að fá eða viðhalda bleytu sem annars kemur fram við örvun. * Male Erectile Disorder ** Menn með þessa röskun upplifa litla getu til að ná eða viðhalda nægjanlegri reisn. Fullnægingar röskun: * Fullnægingarröskun kvenna ** Konur með þessa röskun upplifa litla eða enga getu til að fá fullnægingu * Fullnægingarröskun karla ** Karlar með þessa röskun upplifa litla eða enga getu til að fá fullnægingu. * Of brátt sáðlát ** Karlmenn með þessa röskun upplifa fullnægingu með sáðláti fyrir, við eða stuttu eftir að limur þeirra hefur verið settur inn í leggöng og fyrr en þeir bjuggust við því. Raskanir tengdar sársauka: * Dyspareunia ** Karlar og konur með þessa röskun upplifa annars óútskýrða verki í kynfærum fyrir, við eða eftir samfarir. * Vaginismus ** Konur með þessa röskun upplifa annars óútskýrða og endurtekna eða viðvarandi kippi í perineal vöðvum í kringum ytri þriðjung legganga tengdum því að eitthvað fari inn í leggöngin. === Kynlífsröskun vegna almenns læknisfræðilegs ástands === Þegar það eru sannanir fyrir því að almennt læknisfræðilegt ástand er eina lífeðlisfræðilega ástæða kynlífsraskana er þessi greining viðeigandi. Meðal kynlífsraskana vegna almenns læknisfræðilegs ástands eru: * Kynlífsröskun af völdum áfengis eða (eitur)lyfja [[Flokkur:Klínísk sálfræði]] ob23rk86d4psc1veyt8k20mhfs5rmk2 0 5720 1977711 1976597 2026-09-05T16:26:13Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977711 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir|hér þarf að bæta við heimildum fyrir hverja einustu staðhæfingu}} '''Geðklofi''' er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem felur í sér breytingu á [[hugsun]], [[hegðun]] og tilfinningum. Algengi geðklofa er 0,6 - 1% og sjúkdómurinn er jafn algengur hjá báðum kynjum. Þessar tölur merkja að nálægt 50 milljónum manna þjáist af geðklofa í heiminum. Sjúkdómurinn kemur vanalega fyrr fram hjá körlum, jafnvel á unglingsaldri. Fyrstu [[einkenni]] geðklofa geta haft dramatísk áhrif á aðstandendur geðklofans þar sem þau geta vikið algerlega frá fyrri [[persónuleiki|persónuleika]] einstaklingsins. Fólk sem þjáist af geðklofa upplifir oft hræðilegar [[ofskynjanir]] og [[ranghugmyndir]], svo sem að einhver sé að reyna að drepa það. Tal geðklofasjúklinga er oft samhengislaust. Einnig geta líkamseinkenni þeirra verið flöt og svipt öllum tilfinningum. Einkennin gera það oft að verkum að annað fólk hræðist geðklofa og [[fordómar]] í garð geðklofa eru miklir. Oft er hægt að halda sjúkdómnum niðri en flestir þeirra sem greinast með geðklofa þjást þó af honum ævilangt, þó svo að nokkur hluti nái fullum bata. Upprunalegt nafn sjúkdómsins merkir "splundraður hugur" og vísar til alvarlegrar röskunar á hugsunum sem eru helsta einkenni geðklofa. Íslenska nafn sjúkdómsins, geðklofi, veldur oft misskilningi. Algengt er að fólk telji geðklofa fela í sér einhvers konar breytingu á huganum, að einstaklingar sem þjást af geðklofa hafi klofinn huga og geti þannig jafnvel verið margir persónuleikar í einu. Sá sjúkdómur sem fólk á þar við kallast [[dissociative identity disorder]]. Sá sjúkdómur á enda afskaplega fátt sameiginlegt með geðklofa þar sem geðklofi felur langt í frá í sér að einstaklingurinn þrói með sér einhvern annan persónuleika. Rannsóknir manna á sjúkdóminum beinast í æ ríkari mæli að magni [[dópamín]]s í [[mannsheilinn|heila]] og því hvort orsök sjúkdómsins liggi þar. Lyf sem breyta upptöku dópamíns í heila minnka einkenni geðklofa. Einkenni geðklofa eru flokkuð í jákvæð og neikvæð einkenni == Saga geðklofa == Frásagnir af geðklofa má finna allt til ársins 2000 fyrir Krist. Það var hins vegar [[Emil Kraepelin]] sem fyrst skilgreindi geðklofa. Upprunalegt heiti sjúkdómsins var ''dementia praecox'', sem þýða má sem snemmær [[vitglöp]]. Ástæða nafngiftarinnar var sú að Kraepelin beindi rannsóknum sínum helst að ungu fólki sem þjáðist af geðklofa fremur en eldra. Það var svo [[Eugene Bleuler]] sem fyrstur kom fram með hugtakið geðklofi og var hugmyndin sú að vísa í skort á samvirkni milli hugsanaferlis og skynjunar. Bleuler var einnig fyrstur til að lýsa sumum einkennum geðklofa sem neikvæðum. == Einkenni geðklofa == Einkennum geðklofa er skipt í jákvæð og neikvæð einkenni. Ástæða skiptingarinnar hefur ekkert að gera með það hvort einkennin séu jákvæð fyrir einstaklinginn eða ekki heldur er ástæðan sú að [[lyfjameðferð]] gagnast mun betur fyrir einstaklinga sem helst þjást af jákvæðum einkennum heldur en þeirra sem helst þjást af neikvæðum og batahorfur þeirra einstaklinga, svo sem viðbragð við lyfjagjöf, eru mun betri en þeirra sem helst þjást af neikvæðum einkennum. === Jákvæð einkenni === Jákvæð einkenni fela í sér [[frávik]] eða truflun frá eðlilegri virkni, svo sem ofskynjanir (enska: ''hallucinations''), ranghugmyndir (enska: ''delusions''), undarlegt og ruglingslegt tal sem og neikvæð einkenni ([[tilfinningadeyfð]] og [[sinnuleysi]]). [[Ofsóknarbrjálæði]], félagsleg [[hlédrægni]], trúarleg [[þráhyggja]] og hugmyndir um eigið ágæti eru algengar. Eftirfarandi eru dæmi um helstu jákvæð einkenni geðklofa: '''Ofskynjanir:''' Ofskynjanir geta falið í sér heyrnar-, sjón- eða snertiofskynjanir. Það að heyra raddir sem aðrir heyra ekki er eitt algengasta einkenni geðklofa. Efni þeirra getur verið mismunandi, allt frá athugasemdum til þess að vara einstaklinginn við öðru fólki, atburðum eða stöðum ásamt því að skipa einstaklingnum að gera eitthvað. Geðklofar geta heyrt margar mismunandi raddir og þær geta verið frá fólki sem þeir þekkja sem og frá upphugsuðum einstaklingum. Rannsóknir á heila geðklofa, framkvæmdar með [[PET skanni|PET skanna]], sýna að þegar einstaklingur með geðklofa heyrir ímyndaðar raddir þá eru sömu svæði heilans virk og þegar hann heyrir raunverulegt tal. '''Ranghugmyndir:''' Ranghugmyndir eru undarlegar hugmyndir sem víkja frá fyrra hugsanamynstri einstaklingsins og ómóttækileika fyrir upplýsingum sem gefa annað til kynna en það sem einstaklingurinn telur. Ranghugmyndir eiga sér þannig ekki neina raunverulega ástæðu eða sönnun. Ranghugmyndir geta verið mismunandi. Einstaklingurinn getur talið að einhver vilji drepa sig, eða þá að hann getur talið að hann sé í raun og veru einhver frægur. '''Truflun á hugsunum:''' Truflun á hugsunum felur í sér hugsanir sem víkja frá því sem eðililegt getur talist. Hugsanir geta komið og farið skyndilega, að því er virðist án allra tengsla. Einbeitingarskortur getur verið algengur, upp að því marki að einstalingurinn getur ekki haldið athygli sinni á neinu nema í skamma stund. Einnig geta geðklofar átt í vandræðum með að gera sér grein fyrir því hvað er viðeigandi við ákveðnar aðstæður. Allt þetta gerir samtal við geðklofann erfitt og veldur oft félagslegri einangrun. === Neikvæð einkenni === Neikvæð einkenni eru skortur á [[hreyfigeta|hreyfigetu]] eða framkomu, áhrif á athygli og einbeitingu, minni og nám og geta falið í sér félagslega hlédrægni, skerta hreyfigetu og skort á tilfinningum og frumkvæði eða framtakssemi. Oft er einkennum lýst þannig að þau séu flöt eða sljó. [[Andlit]] geðklofa geta verið svipbrigðalaus, rödd hans getur verið eintóna og líkamstjáning hans að því er virðist án allra tilfinninga. Skortur á áhuga, frumkvæði og framtakssemi getur valdið því að geðklofinn geri ekki neitt dögunum saman. Þrátt fyrir að meðferðaraðilar eigi auðvelt að greina á milli geðklofa og multiple personality disorder eiga þeir oft erfitt með að aðgreina hann frá öðrum geðsjúkdómum. Það ræðst af því að einkenni geðklofa skarast oft við einkenni annarra geðsjúkdóma, og þá sérstaklega [[persónuleikaröskun|persónuleikaraskanir]] eða [[áráttu-þráhyggjuröskun]]. Psychotísk einkenni geðklofa geta sést í öðrum röskunum, svo sem [[geðhæð]] og vímuefnamisnotkun og neikvæð einkenni eru mörg hver einnig dæmigerð einkenni [[þunglyndi]]s. Hugtakið [[schizoaffective disorder]] er notað þegar einstaklingur þjáist af þeim hugsanaröskunum sem tengjast geðklofa ásamt persónuleikaröskun, sem fylgja tvískautaröskun eða þunglyndi. Öfugt við flesta aðra sjúkdóma snúa sjúklingar með geðklofa ekki til venjulegs ástands þar sem þeir geta tekið upp fulla virkni sína án þess að þurfa að nota lyf. == Flokkar geðklofa == Geðklofi er flokkaður í fimm undirflokka: === 1. Stjarfageðklofi (e. ''catatonic'') === Þessi flokkur einkennist af truflun á hreyfingu. Sjúklingurinn er hreyfingalaus og bregst ekki við áreiti frá umhverfinu, svo sem leiðbeiningum annarra. Auk þess getur stjarfageðklofi sýnt skyndilega kippi. Stjarfageðklofi getur einnig falið í sér að viðkomandi er kyrr í sömu stöðu í langan tíma. Eitt einkenni sem stundum sést er vaxhreyfanleiki þar sem hægt er að móta stöðu einstaklingsins eftir eigin höfði. Stjarfageðklofi einkennist þannig af líkamlegum einkennum. === 2. Ofsóknargeðklofi (e. ''paranoid'') === Ofsóknargeðklofi er algengari meðal karlmanna en kvenna og upphaf hans er oftast þegar einstaklingurinn er 15 til 34 ára. Ofsóknargeðklofar þjást stöðugt af tilfinningu um að fylgst sé með þeim, þeir séu eltir eða jafnvel ofsóttir. Ofsóknargeðklofar þróa með sér ranghugmyndir þar sem þeir þurfa að verja sig gegn þeim sem ofsækja þá. Í þó nokkrum tilfellum þarf að leggja inn ofsóknargeðklofa. Það er engin lækning til við ofsóknargeðklofa en hægt er að halda honum niðri og draga úr eða koma í veg fyrir ranghugmyndir með lyfjum. Algengt vandamál er að ofsóknargeðklofar neiti að taka lyfin sín sem veldur því að þeir falla aftur í sama farið. Orsakir ofsóknargeðklofa eru ekki ljósar en talið er að sjúkdómurinn gangi í [[erfð]]ir. [[Streita]] veldur ekki ofsóknargeðklofa en hún hefur áhrif á þróun og alvarleika hans. Áður en sjúkdómurinn brýst að fullu fram eru einkenni hans oft ljós fjölskyldumeðlimum geðklofans. Meðal algengra einkenna eru ráðaleysi, [[taugaveiklun]], undarleg hegðun, afskiptaleysi og reiði. === 3. Óreiðugeðklofi (e. disorganized) === Óreiðugeðklofi einkennist af samhengislausu tali, ofskynjunum og ranghugmyndum, undarlegri hegðun, félagslegri einangrun og litlum tilfinningum. Ofskynjanirnar og ranghugmyndirnar geta haft þema en ólíkt því sem á sér stað í ofsóknargeðklofa eru þær yfirleitt samhengislausar. Hegðun þeirra með óreiðugeðklofa er oft lýst sem heimskulegri eða barnalegri. Sjúkdómurinn kemur yfirleitt snemma fram eða fyrir 25 ára aldur. Þunglyndi eða [[psychosis]] í fjölskyldu er talið auka líkur á því að barn greinist síðar með óreiðugeðklofa. === 4. Ósundurgreindur geðklofi (e. undifferentiated) === Í ósundurgreindum geðklofa uppfyllir einstaklingurinn skilgreiningu fyrir geðklofa en fellur þó ekki í þrjá áðurnefnda flokka eða getur mögulega fallið í fleiri en einn án þess að hægt sé að gera á milli þeirra. Nauðsynlegt er að reyna að staðsetja sjúklinga í einhverjum þriggja flokkanna áður en þeir eru skilgreindir með ósundurgreindan geðklofa. === 5. Residual geðklofi === Þá hefur einstaklingurinn verið skilgreindur með geðklofa en er laus við psychotísk einkenni. Einstaklingar í þessum hópi sýna hins vegar oft áfram einhver einkenni svo sem félagslega einangrun og litlar tilfinningar. == Orsakir geðklofa == Það er engin ein ástæða geðklofa. Flestir sjúkdómar eru tilkomnir vegna margra þátta, svo sem [[erfðafræði]]legra, atferlis- og umhverfisþátta og það sama gildir um geðklofa. Talið er að einstaklingar hafa í sér nokkurs konar "auðveldleika" fyrir geðklofa, það er að genafræðilegar ástæður liggi að baki geðklofa. Þó er talið að eitthvað þurfi til að kveikja geðklofann, það er að segja, eitthvað utanaðkomandi þarf að hafa áhrif á einstaklinginn og koma geðklofanum þannig af stað. Þetta getur falið í sér atburði, svo sem dauðsfall ættingja eða ástarsorg eða eitthvað annað. Meðferð við geðklofa byggir á því að minnka einkenni sjúkdómsins og gera þeim sem af honum þjást það kleift að lifa nokkurn veginn eðlilegu lífi. === Arfgengi === Geðklofi er algengur í sumum fjölskyldum. Ættingjar geðklofa eru frekar í hættu á að fá geðklofa en þeir sem ekki eiga ættingja með geðklofa og hættan er meiri eftir því sem einstaklingarnir eru líkari hvor öðrum genalega. Ef annar [[eineggja tvíburi|eineggja tvíbura]] hefur geðklofa eru 40 - 50% líkur á því að hinn hafi einnig geðklofa. Ef annað foreldri þjáist af geðklofa eru um 10% líkur á að barnið hafi einnig geðklofa. Eins og áður segir er algengi geðklofa um eða innan við 1%. Rannsóknir á einstaklingum sem ekki hafa verið aldir upp hjá raunverulegum foreldrum benda einnig til þess að orsökin sé genafræðileg en ekki uppeldisleg. Sú staðreynd að börn geðklofa eru jafn líklegt til að fá geðklofa hvort sem þau alast upp hjá fósturforeldrum eða raunverulegum foreldrum styður þá kenningu enn fremur. Genarannsóknir gefa til kynna að mörg [[gen]] leiki hlutverk í geðklofa. Rannsóknir hafa helst beinst að [[litningur|litningum]] 13 og 6 en þeir hafa ekki verið staðfestir. === Taugafræði === Sú kenning hefur komið fram að geðklofi sé [[taugafræði]]legur sjúkdómur þar sem þróun heilans á meðgöngu valdi sjúkdóminum. Það að sjúkdómurinn komi ekki fram fyrr en eftir kynþroska er þá meðal annars útskýrt með því að [[taugakerfi]] líkamans nái á einhverjum tíma ekki að valda þeirri streitu sem oft er til staðar í lífinu. Til stuðnings þessari kenningu hefur verið sýnt fram á það að vandamál við meðgöngu og fæðingu auki líkurnar á geðklofa tvö- til þrefalt og því meiri, eða fleiri, sem vandamálin eru því meiri líkur eru á að barnið fái geðklofa. [[Veirusýking]] mæðra á meðgöngu hefur einnig verið tengd geðklofa. Það er áhugavert að fleiri börn fæðast með geðklofa seint um vetur eða á vori en á öðrum árstímum. Veirusýkingar eru enda algengari á veturna og rennir það stoðum undir kenninguna. Fræðimenn eru hins vegar flestir á því máli að veirusýking mæðra á meðgöngu sé aðeins ein möguleg orsök geðklofa og sé ábyrg fyrir litlum hluta hjá þeim sem greinast með geðklofa. Formgerð heila sumra geðklofa virðist frábrugðin venjulegum heila og á það jafnt við um konur og karla. Rannsóknir hafa sýnt að þriðja [[heilahol]] geðklofasjúklinga er oft óeðlilega stórt og stærðina er ekki hægt að skýra með þáttum eins og aldri eða meðferð. Ástæðan er talin vera vegna einhvers sem gerist á [[fósturskeið]]i barnsins en hvað er ekki vitað. Þar sem aukin stærð virðist hafa komið fram þegar einkenni geðklofans koma fyrst í ljós er víst að stækkað [[heilahvel]] er ekki afleiðing sjúkdómsins. Athuga verður hins vegar að þessi afbrigðileiki heilauppbyggingar er ekki til staðar hjá öllum geðklofasjúklingum, heldur benda rannsóknir til þess að hún verði aðeins hjá um þriðjungi þeirra. Að sama skapi á hún sér einnig stað hjá einstaklingum sem ekki þjást af geðklofa. Sumir rannsakendur halda því enn fremur fram að hún sé aðallega tengd neikvæðum einkennum geðklofa en sú tilgáta hefur ekki verið sönnuð. Rannsóknir á þessari óvanalegu heilabyggingu líða að nokkru leyti fyrir það að aðeins er hægt að skoða heila geðklofa gaumgæfilega eftir að þeir deyja og því er ekki hægt að rannsaka hana á sama tíma og hegðun og hugsunum geðklofans er könnuð. Ný tækni í heilaskönnun ætti hins vegar að geta varpað mun betra ljósi á þetta atriði sem og önnur. === Taugaboðefni === ==== GABA ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós litla virkni ákveðinna [[heilafruma|heilafrumna]] sem sjá um að framleiða [[boðefni]], sérstaklega [[gammasýra|gammasýru]] (GABA) og hafa m.a. það hlutverk að hamla virkni annarra heilafrumna. Gammasýran tengist stjórnun á móttöku skynupplýsinga heilans. Rannsóknir hafa sýnt að magn þessara taugaboðefna hjá geðklofum er óeðlilega lágt. Því er talið að þessi taugaboðefni geri það að verkum að heili geðklofa bregðist við of mörgum áreitum í umhverfinu og hafi ekki hæfileikann til að útiloka skynáreiti sem ekki eru endilega nauðsynleg honum. ==== Dópamínkenningin ==== Rannsóknir hafa leitt í ljós að geðklofi tengist of miklu magni dópamíns í [[taugamót]]um (þ.e. þar sem tveir [[taugungi|taugungar]] mætast og senda boð á milli). Dópamín eykur næmi taugunga í heila fyrir áreiti. Aukið næmi fyrir utanaðkomandi áreitum kemur að gagni fyrir einstaklinga þegar þeir þurfa að taka vel eftir umhverfinu, svo sem þegar hætta steðjar að þeim. Fyrir geðklofa þá eykur dópamínmagn á truflun þeirra. [[Geðrofslyf]] verka með því að bindast viðtökum fyrir dópamín og óvirkja þá svo dópamín verkar ekki á viðtakann. Með þessu má minnka jákvæði einkenni sjúkdómsins, þ.e. ofskynjanir. Lyf sem verka andstætt við geðrofslyf, til dæmis örvandi efni eins og [[amfetamín]], kalla mörg fram jákvæði einkenni sjúkdómsins, einu nafni nefnd geðrof. Lyfið getur jafnvel ýtt undir geðklofalík einkenni hjá fólki sem ekki þjáist af geðklofa. == Meðferð == === Lyfjameðferð === Lyf hafa verið gefin við geðklofa síðan á sjötta áratugnum og þau hafa til muna bætt líf einstaklinga með geðklofa. Lyfin minnka í flestum tilfellum sturlunar einkenni geðklofa og bæta til muna virkni meirihluta þeirra sem þjást af geðklofa. Lyf lækna þó ekki geðklofa heldur einungis halda þau honum í flestum tilfellum niðri og þá sérstaklega jákvæðum einkennum hans. Lyf við geðklofa hafa hins vegar sýnt takmarkaða virkni á neikvæð einkenni geðklofa. Í auknum mæli er farið að gefa lyf í sprautuformi, sem hafa mun lengri virkni en lyf í töfluformi og gera það að verkum að einstaklingurinn þarf ekki að taka lyfin sín daglega. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem margir geðklofar eiga það til að hætta á lyfjum upp á sitt einsdæmi á einhverjum tíma. Lyfjarannsóknir beinast ekki hvað síst að því að auka líftíma þessara lyfja (þannig að hægt sé að gefa þau sjaldnar með sömu virkni) og að minnka [[aukaverkun|aukaverkanir]] þeirra. Í dag eru margvíslega aðferðir notaðar til að minna geðklofa á lyf og að fylgjast með lyfjatöku þeirra. Pillubox þar sem hver dagur er merktur eru algeng, lyf eru oft gefin með máltíðum og tæki sem láta vita hvenær eigi að taka lyf eru einnig algeng. Ekkert lyf við geðklofa er laust við aukaverkanir þó vissulega séu þær mismiklar eftir lyfjum. Sumar eru tiltölulega meinlausar á meðan aðrar eru alvarlegri. Dæmi um aukaverkanir eru þreyta, eirðarleysi, þyngdaraukning, vöðvakippir og titringur og óskýr sjón. Flest þessara einkenna hverfa ef skammtur er minnkaður eða ef breytt er um lyf. Dæmi um lyf með alvarlega aukaverkun er lyfið clozaril, sem veldur minnkun [[hvítt blóðkorn|hvítra blóðkorna]] í blóði þess sem tekur lyfið og sem merkir að fylgjast þarf vel með sjúklingnum. Annað langtíma einkenni lyfja við geðklofa er [[Tardive dyskinesia]] (TD) sem felur í sér ósjálfráðar taugahreyfingar, oftast kringum og í munni. Tardive dyskinesia á sér stað hjá 15 - 20% þeirra geðklofa sem fengið hafa eldri lyf við geðklofa í mörg ár en getur einnig komið fram hjá þeim sem taka ný lyf við geðklofa, þrátt fyrir að líkurnar til þess séu mun minni. Einkenni tardive dyskinesia eru í flestum tilfellum mild og í sumum tilfellum verður sjúklingurinn sjálfur ekki einu sinni var við þau. Þar sem þunglyndi er algengur fylgifiskur geðklofa þá þurfa margir geðklofar einnig að taka þunglyndislyf. Að sjálfsögðu þarf að gáta þau lyf sem geðklofar taka og velja þunglyndislyf út frá því. Lyf við geðklofa eru ekki líkleg til að verða ávanabindandi. Sá misskilningur er oft ríkjandi að lyf við geðklofa séu einhvers konar "spennitreyja hugans", það er að þau séu notuð til að ná sjúklingnum hálfvegis út úr heiminum. Vissulega má nota lyf við geðklofa á þann hátt en aðeins ef farið er yfir venjulegan skammt. Markmið lyfjanna er að sjálfsögðu að hjálpa geðklofasjúklingnum en ekki að kýla þá kalda með lyfjum. Mismunandi er hversu lengi lyfjameðferð varir. Sumir þurfa aðeins lyf í skamman tíma á meðan aðrir þurfa að taka lyf alla ævi. Algengt er að geðklofar hætti að taka lyfin sín og geta ástæðurnar fyrir því verið margar. Stundum telja sjúklingar ástand sitt ekki það alvarlegt að þeir þurfi að taka lyf. Fyrir kemur að fjölskyldumeðlimir gera sér ekki grein fyrir sjúkdómnum og ráðleggja mönnum að hætta að taka lyfin. Stundum fylgjast læknar ekki nægjanlega vel með því að lyfjagöf sé fylgt eftir eða þá að þeir hlusta ekki nægjanlega vel á kvartanir sjúklingsins og óskir um að prófa ný lyf. Einnig kemur fyrir að geðklofar telji aukaverkanir alvarlegri en sjúkdóminn sjálfan og hætta þess vegna á lyfjunum. Þar sem misnotkun [[vímuefni|vímuefna]] er nokkuð algeng hjá geðklofum er einnig algengt að þau trufli virkni lyfjanna. === Sálfræðilegar meðferðir === Lyf við geðklofa eru nauðsynleg til að minnka einkenni sjúkdómsins en hafa gefið misgóða raun við að kljást við þá hegðun sem fylgir sjúkdóminum. Þrátt fyrir að einkenni geðklofa séu í lágmarki eiga margir geðklofar einstaklega erfitt með samskipti og mynda sambönd við aðra, sýna áhuga á hlutum og sjá um sjálfan sig. Þar sem geðklofi kemur oftast fram á þeim árum sem eru mjög mikilvæg í lífi og mótun einstaklingsins, svo sem þegar hann er í námi, eru geðklofar oft í verri aðstöðu en aðrir þegar kemur að vinnumarkaðinum. Því bætist skortur á menntun og reynslu í atvinnulífinu oft við aðra þætti. Það er í þessum atriðum sem sálfræðileg meðferð kemur ekki hvað síst að gagni. Að sama skapi kemur sálfræðileg meðferð að litlum notum við alvarleg einkenni sjúkdómsins (svo sem ranghugmyndir og ofskynjanir) en getur verið gagnleg við sum vægari einkenni hans. Eins og með aðra sjúkdóma bjóða sálfræðingar upp á mismunandi meðferðarform. Hér verður minnst á þau helstu og sem hafa gefið hvað bestu raunina: === Endurhæfing === Með [[endurhæfing]]u er lögð áhersla á félagslega og verklega þætti til að hjálpa sjúklingum að yfirvinna vandamál sem tengjast þessum sviðum. Endurhæfingaráætlanir geta falið í sér ráðleggingar um störf, starfsnám, lausnir við vandamálum, notkun samgangna og kennslu í því að fara með peninga. Í stuttu máli, flest það sem er nauðsynlegt til að lifa sjálfstæðu lífi meðal fólks utan hins verndaða umhverfis sjúkrahúsa. === Einstaklingsbundnar meðferðir === Einstaklingsbundin meðferð byggir á reglulegum samtölum sjúklings og meðferðaraðila, hvort heldur [[geðlæknir|geðlæknis]], [[sálfræðingur|sálfræðings]] eða [[félagsráðgjafi|félagsráðgjafa]]. Meðferðin getur beinst að vandamálum í lífi sjúklingsins, reynslu hans, hugsunum, tilfinningum eða samböndum. Markmið meðferðarinnar er að einstaklingurinn nái að skilja frekar sjálfan sig og vandamál sín. Rannsóknir sýna að meðferðir sem byggja á stuðningi við sjúklinginn og sem beinast að vandamálum hans gefa góða raun fyrir geðklofa. Einna algengust meðferða er [[hugræn atferlismeðferð]]. Mikilvægt er þó að muna að þess háttar meðferð kemur ekki í staðinn fyrir lyfjameðferðir heldur eru góð viðbót eftir og á meðan lyfjameðferð hefur verið beitt. === Fjölskyldumeðferðir === Geðklofar eru oft settir í umsjá fjölskyldu sinnar eftir að hafa útskrifast af sjúkrahúsum og því er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir læri allt það sem þeir geta um sjúkdóminn og hvaða vandamálum hann veldur. Mikilvægt er að fjölskyldumeðlimir læri það hvernig minnka megi líkurnar á því að sjúklingnum hraki aftur, svo sem með því að gera sér grein fyrir þeim stuðningi sem þeim sjálfum býðst sem og hættunni á því að einstaklingurinn hætti að taka lyfin sín. Kennsla í því hvernig best er að leysa vandamál kemur t.d. að góðum notum og er líklegri til að auðvelda líf sjúklingins. Auk þess er mikilvægt að fjölskyldumeðlimir styrki jákvæða hegðun einstaklingsins og láti hann vita hvað þeim finnst. Líkt og aðrir gera geðklofar sér nefnilega ekki alltaf grein fyrir því hvað er æskileg hegðun. Fjölskyldumeðlimir sem gera sér ekki grein fyrir sjúkdóminum, einkennum hans og því hvernig eigin viðbrögð eru og eiga að vera eru líklegir til að auka á streitu einstaklingsins og því á líkur þess að sjúklingnum hraki. Dæmi eru um að fjölskyldumeðlimir hafi getað spáð fyrir um tímabil geðklofaeinkenna betur en sjúklingurinn sjálfur, svo sem með því að fylgjast með svefnvenjum hans eða breytingum á tali. Slíkt eykur að sjálfsögðu líkurnar á því að hægt verði að koma í veg fyrir tímabil einkenna. === Sjálfshjálparhópar === Sjálfshjálparhópar fyrir geðklofa og fjölskyldur þeirra eru mikilvægir. Hóparnir styrkja samheldni einstaklinga og hjálpa þeim að gera sér grein fyrir því að þeir standi ekki einir, að aðrir séu í sömu sporum. Í sjálfshjálparhópum geta geðklofar og fjölskyldumeðlimir einnig fengið ráð frá öðrum sem hafa verið í sömu sporum. Þrátt fyrir að flestir leiti til sjálfshjálparhópa eftir að þeir hafa útskrifast og eru að fóta sig á ný í lífinu er gagnsemi þeirra ekki eingöngu bundið við það hlutverk. Þeir geta verið mikilvægir þrýstihópar í ýmsum málum og geta unnið að því að breyta viðhorfum fólks til sjúkdóma, sem gerir það því oft auðveldara fyrir fjölskyldumeðlimi ef sjúkdómur bankar upp á hjá þeim. Sjálfshjálparhópar, sem í upphafi hafa ef til vill haft það helst á stefnuskrá sinni að sýna samhyggð og stuðning, geta þannig þróast í það að veita upplýsingar og útrýma fordómum. Stuðningur við geðklofa getur komið úr öðrum áttum en þeim sem minnst er á hér að ofan. Prestar og vinir geta haft sitt að segja þegar kemur að því að sinna eða hjálpa geðklofa. Almennt gildir að því meiri sem stuðningurinn er og því betur sem aðrir skilja sjúkdóminn og það hvað geðklofinn gengur í gegnum, því betri eru horfurnar fyrir hann og því minni líkurnar á því að honum hraki. Þetta breytir því þó ekki að þrátt fyrir að geðklofi fái alla þá meðferð sem hann getur er enn þá hætta á að honum hraki. == Batahorfur == Í um það bil þriðjungi tilfella þjáist sjúklingur af psychotic tímabili í nokkra mánuði og nær sér svo að fullu án meðferðar. Einkenni geðklofa minnka oft síðar á ævinni og tengist það minnkuðu dópamínmagni heilans. Geðklofi er ólæknanlegur en hægt er að meðhöndla hann með antipsychotic lyfjum. Hann er því oft borinn saman við [[sykursýki]], sem er ólæknanleg en hægt er að halda í skefjum með insúlíni. Lyf við geðklofa geta haft óþægilegar aukaverkanir, svo sem truflað hreyfiskyn, og margir sjúklingar hætta að taka lyfin sín. Niðurstöður hafa gefið til kynna að insight-oriented sálaraflsmeðferð, þar sem einstaklingurinn er beðinn að skilja orsakir hugarástands síns, er tilgangslaus og getur jafnvel haft neikvæð áhrif. Batalíkur geðklofa hafa batnað síðustu áratugi. Þrátt fyrir að engin meðferð sé til sem lækni geðklofa er nauðsynlegt að muna það að margir sem fá meðferð geta lifað nokkuð eðlilegu lífi þrátt fyrir sjúkdóminn. Frekari rannsóknir, þróun lyfja og meðferðarform ættu að auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga. Þegar fylgst hefur verið með geðklofum í langan tíma er ljóst að afar mismunandi er hvernig þeir spjara sig. Sumir þættir virðast auka líkurnar á bata geðklofasjúklinga, svo sem ef einstaklingurinn hefur lifað sjálfstæðu lífi í samfélaginu áður og stundað vinnu. Þekking okkar á sjúkdóminum takmarkar hins vegar þær ályktanir sem við getum dregið af þessum staðreyndum. Ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum á þessum sjúkdómi sem hefur svo alvarleg áhrif á líf þeirra sem af honum þjást. Það er há tíðni [[sjálfsvíg]]a meðal geðklofa og flest þeirra eiga sér stað á fyrstu árum eftir greiningu. == Geðklofi og lyf == Tvennt sérstaklega getur "kveikt" geðklofa: Lyf og streita. Þá er átt við að geðklofinn komi fram þegar einstaklingur er undir miklu álagi eða neytir efna í miklum mæli. Lyf sem geta þannig aukið líkur á að geðklofi komi fram eru örvandi lyf (svo sem [[kókaín]] og [[amfetamín]]), ofskynjunarlyf (svo sem [[LSD]]) og jafnvel [[marijúana]]. Það hefur einnig vakið athygli að meirihluti geðklofa reykja. Á meðan algengi reykinga eru um 25% þá er talan hjá geðklofum allt að þrisvar sinnum hærri. Það getur verið sérstaklega erfitt fyrir geðklofa að hætta að reykja, þar sem [[fráhvarfseinkenni]]n geta ýtt undir einkenni geðklofans. Það hefur einnig vakið athygli að geðklofar eru síður líklegri til að deyja úr lungnakrabbameini. Ekki er víst hver ástæðan fyrir því síðara er en hún getur legið í genum einstaklingsins eða í auknum líkum geðklofa á að deyja fyrir aldur fram. == Aðrar kenningar um geðklofa == Á sjöunda áratugnum komu fram kenningar um að geðklofar væru í raun og veru ekki veikir heldur endurspegluðu þeir öfgar fjölbreytileika mannfólksins og það, ásamt því að þeir næðu ekki að aðlagast samfélaginu nægjanlega vel, ylli því að þeim væri komið fyrir á hælum. Þessi nálgun er hluti mun viðameiri spurningar: hvað er heilbrigt og hvað ekki? Á meðan þær spurningar eru þarfar og eiga í flestum tilfellum rétt á sér gera þær lítið fyrir geðklofa í sjálfu sér. Geðklofi er sjúkdómur sem finnst í öllum samfélögum og prósenta þeirra sem taldir eru þjást af geðklofa er sömuleiðis svipuð alls staðar, burtséð frá menningu. Þau rök renna stoðum undir þá staðhæfingu að geðklofi sé í raun sjúkdómur sem gangi, a.m.k. að einhverju leyti, í erfðir. == Ýmislegt == === Geðklofi og sjálfsvíg === Geðklofar eru í sérstaklega mikilli hættu á að fremja sjálfsvíg og talið er að allt að 10% þeirra sem þjást af geðklofa fremji sjálfsvíg, sérstaklega ungir karlmenn sem þjást af geðklofa. Engin ein ástæða er fyrir þessu en mikilvægar ástæður eru án efa sú kvöl sem oft fylgir sjúkdóminum og sú breyting á lífi einstaklinga sem hann hefur í för með sér. === Geta börn verið með geðklofa? === Þar sem geðklofi er líffræðilegur sjúkdómur þá geta börn, strangt til tekið, verið með geðklofa. Sjúkdómurinn kemur hins vegar ekki fram fyrr en síðar. Sumir telja ákveðin persónueinkenni barna, svo sem undarlegt tal, vera merki um geðklofa en afar fá börn upplifa ofskynjanir eða þær óeðlilegu ranghugmyndir sem finnast í geðklofa. === Eru geðklofar vanalega ofbeldisfullir? === Fólk með geðklofa eru ekki alla jafna hættulegir öðrum og hafa rannsóknir sýnt að ofbeldisverknaðir mælast ekki í meira hlutfalli hjá þeim en fólki án geðraskana. Margir geðklofar kjósa enda að halda sig til hlés og blanda ekki geði við aðra. Hins vegar eru nokkrir þættir sem auka líkurnar á því að geðklofar sýna ofbeldishegðun og eru þeir mikilvægustu hvort þeir hafi sýnt ofbeldisfulla hegðun áður en þeir greindust með geðklofa og það hvort þeir misnoti áfengi. Í því tilviki er mikilvægt að muna það að áfengi eykur einnig líkur á ofbeldisverkum þeirra sem ekki hafa greinst með geðklofa. == Skáldsögur og kvikmyndir == * [[A Beautiful Mind]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Ron Howard]]. * [[Englar alheimsins (bók)|Englar alheimsins]]. Skáldsaga. Höfundur [[Einar Már Guðmundsson]]. * [[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]. Kvikmynd. Leikstjóri [[Friðrik Þór Friðriksson]]. * [[Falskur fugl]]. Skáldsaga. Höfundur [[Mikael Torfason]]. == Frekari lesning == * [[Richard Bentall|Bentall, R.]] (2003) ''Madness explained: Psychosis and Human Nature''. London: Penguin Books Ltd. ISBN 0-7139-9249-2 * Green, M.F. (2001) ''Schizophrenia Revealed: From Neurons to Social Interactions''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-70334-7 * [[E. Fuller Torrey|Torey, E.F., M.D.]] (2001) ''Surviving Schizophrenia: A Manual for Families, Consumers, and Providers (4th Edition)''. Quill (HarperCollins Publishers) ISBN 0-06-095919-3 * [[Mark Vonnegut|Vonnegut, M.]] ''The Eden Express''. ISBN 0-553-02755-7. Persónuleg lýsing geðklofasjúklings. * Read, J., Mosher, L.R., Bentall, R. (2004) ''Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia''. ISBN 1-58391-906-6. Lífeðlisfræðilegar- og genafræðilegar kenningar varðandi geðklofa. * Boyle, Mary,([[1993]]), ''Schizophrenia: A Scientific Delusion'', Routledge, ISBN 0-415-09700-2 ([http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/0415097002/qid=1124323679/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl/202-0360381-0565427 Amazon Review]). * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10818864 Keen, T. M. (1999)] ''Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities.'' Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 1999, 6, 415-424. [http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514181634/http://www.psy.dmu.ac.uk/brown/schizophrenia/keen.pdf |date=2005-05-14 }}. Grein um ráðandi kenningar og aðrar kenningar um geðklofa. * Kelly, Evelyn B., [[Ph.D.]] ([[2001]]), ''Coping with Schizophrenia''. * [[Thomas Szasz|Szasz, T.]] (1976) ''Schizophrenia: The Sacred Symbol of Psychiatry''. New York: Basic Books. ISBN 0-465-07222-4 == Tenglar == * [http://de.wikiversity.org/wiki/Bleuler,_Eugen_(1911) Bleuler, Eugen: Dementia praecox oder Gruppe der Schizophrenien. Leipzig und Wien: F. Deuticke 1911] * [http://www.gedhjalp.is Geðhjálp] * [http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 Sálfræðivefurinn persona.is - Hvað er geðklofi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328104137/http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=84&pid=29 |date=2020-03-28 }} * [http://www.barnageð.is Barnageð]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gedheilsa.net Umræðusíða um geðræn vandamál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140205105345/http://gedheilsa.net/ |date=2014-02-05 }} * [http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm Umhverfis áhættuþætti í Geðklofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012212635/http://www.polygenicpathways.co.uk/schizrisk.htm |date=2017-10-12 }} [[Flokkur:Geðraskanir]] 59n8f7h08fnqf7u0g311xskwpxjocnd 0 5842 1977813 1863297 2026-09-06T11:50:43Z Berserkur 10188 1977813 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Azory mapa.png|thumb|Kort.]] [[Mynd:30_ilha_de_s%C3%A3o_jorge%2C_a%C3%A7ores.jpg|thumb|right|Frá eyjunni São Jorge á Asóreyjum.]] <onlyinclude>'''Asóreyjar''' ([[portúgalska]]: '''Ilhas dos Açores''', stuttur '''Açores''') er níu [[eyja]] [[eyjaklasi]] í miðju [[Norður-Atlantshaf]]inu sem tilheyrir [[Portúgal]]. Austasta eyjan er um 1.370 [[kílómetri|kílómetra]] frá [[Lissabon]] en sú vestasta um 1.940 kílómetra frá Nýfundnalandi í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Íbúar voru um 236.000 árið 2021. </onlyinclude> Eyjarnar heita [[Santa Maria]] (austast), [[Sao Miguel]], [[Terceira]], [[Graciosa]], [[Sao Jorge]], [[Pico]], [[Faial]], [[Corvo]] og [[Flores]] (vestast). Þær teljast til Portúgal en njóta sjálfsstjórnar. Þær dreifast á meira en 600 km svæði, sem gerir yfirráðasvæði þeirra yfir 1.1 milljón km². Eldvirkni er á þeim öllum nema Santa Maria. Fjallið [[Pico]] á Picoeyju er hæsta fjall Portúgals, Pico er 2.351 metra hátt. Reyndar eru eyjarnar sjálfar tindar margra hæstu fjalla heims, ef mælt er frá hafsbotni. Þrátt fyrir að margir telji eyjarnar vera nefndar eftir gáshauk (Açor á portúgölsku) hefur fuglinn aldrei átt heima á eyjunum. Sumir telja nafnið eldri mynd af orðinu azures (fleirtalan af orðinu blár) vegna þess að eyjarnar virðast bláar úr fjarska. Asóreyjar fundust árið 1427 og tólf árum síðar hófst landnám þar. Í fyrstu var aðallega um að ræða fólk frá Algarve og Alentejo en síðar fólk utan Portúgals. Eyjarnar hlutu sjálfsstjórn árið 1976 (Região Autónoma dos Açores). Frá því að eyjarnar fengu sjálfstjórn hefur framkvæmdavaldið verið í Ponta Delgada, löggjafarvaldið í Horta og dómsvaldið í Angra do Heroísmo. Núverandi forseti sjálfstjórnarsvæðisins er Vasco Cordeiro. == Fólksfjöldi == {| align=left border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 0; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- ! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=4 |'''Fjólksfjöldi Azoreyjanna''' |- ! style="background:#efefef; border-bottom:2px solid gray; text-align:center" |'''Eyja''' ! style="background:#efefef; border-bottom:2px solid gray; text-align:center" |Fólksfjöldi<br />(2011) ! style="background:#efefef; border-bottom:2px solid gray; text-align:center" |Helsta<br />Borg/Bær ! style="background:#efefef; border-bottom:2px solid gray; text-align:center" |Sveitarfélög |- |[[São Miguel]] | align=right | 137,830 | [[Ponta Delgada]] | align=center | 6 |- |[[Terceira]] | align=right | 56,437 | [[Angra do Heroísmo]] | align=center | 2 |- |[[Faial]] | align=right | 14,994 | [[Horta]] | align=center | 1 |- |[[Pico]] | align=right | 14,148 | [[Madalena]] | align=center | 3 |- |[[São Jorge]] | align=right | 9,171 | [[Velas]] | align=center | 2 |- |[[Santa Maria]] | align=right | 5,552 | [[Vila do Porto]] | align=center | 1 |- |[[Graciosa]] | align=right | 4,391 | [[Santa Cruz da Graciosa]] | align=center | 1 |- |[[Flores, Portugal|Flores]] | align=right | 3,793 | [[Santa Cruz das Flores]] | align=center | 2 |- |[[Corvo]] | align=right | 430 | [[Vila do Corvo]] | align=center | 1 |} [[Flokkur:Portúgalskar eyjar]] [[Flokkur:Asóreyjar]] [[Flokkur:Eyjaklasar]] stfytmshrmtbiwjo44o6ospa0ocm6bs 0 10681 1977766 1746541 2026-09-05T22:33:35Z Berserkur 10188 1977766 wikitext text/x-wiki '''Til hamingju með fallið''' er [[hljómplata]] með [[Megas]]i frá [[1996]]. Upptökustjórn: Pjetur Stefáns. Útsetningar: Megas, Tryggvi Hübner og Pjetur Stefáns == Lagalisti == Lög og ljóð: Megas (nema annað komi fram) <br /> #Kysstu mig (þjóðlag, ljóð: Bjarni Thorarensen) #Kölski og Ýsan #As time goes by (Play it again Sam) #Hlíðarendatafl #Ef heimur eigi (ljóð: Megas, byggt á ljóðum eftir Maxim Gorki) #Minnisrækt (Gleymist svo geymist) #Þyrnirós #Hamingjuhvörf #Griðljóð #Ertu ekki farin að mannast #Ljóma sínum (erlent sálmalag) #Götuvísa #Heimilisfang óþekkt #Vita sínu viti (Aldrei of ung) #Dagur hjólbarðasalans {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1996]] 8c16q52f1p6k08yx5b55lvkpbye6wr1 0 13784 1977709 1969622 2026-09-05T16:05:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977709 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>'''Lífupplýsingafræði''' eða '''lífgagnatækni''' er [[undirgrein]] [[líftækni]]nnar sem snýst um úrvinnslu og framsetningu [[sameindalíffræði]]legra [[gögn|rannsóknagagna]] með aðferðum [[hagnýt stærðfræði|hagnýtrar stærðfræði]], [[gagnatækni]], [[tölfræði]] og [[tölvunarfræði]]. Þeir sem leggja stund á [[vísindagrein|greinina]] kallast '''lífupplýsingafræðingar'''. Meðal helstu viðfangsefna lífupplýsingafræðinga má nefna uppsetningu og viðhald [[gagnabanki|gagnabanka]], hönnun [[algóriþmi|algóriþma]] til sérhæfðrar úrvinnslu á [[raðgreining]]argögnum, sérhæfða tölfræðiúrvinnslu á slíkum gögnum, kortlagningu [[erfðamengi|erfðamengja]], [[samröðun]] [[kirni|kirna-]] eða [[amínósýra|amínósýruraða]] og hönnun þrívíddarlíkana sem sýna byggingu [[prótín]]a eða [[kjarnsýra]].</onlyinclude> == Tenglar == {{Gátt Líftækni}} ===Helstu fagfélög og stofnanir=== * [https://www.embnet.it/ EMBnet] * [https://www.ebi.ac.uk/ Lífgagnatæknistofnun Evrópu] * [https://www.embo.org/ Sameindalíffræðistofnun Evrópu (EMBO)] * [https://www.iscb.org/ Alþjóðlegt félag reiknilegra lífvísinda] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ Lífupplýsingafræðistofnun Bandaríkjanna (NCBI)] * [https://www.nih.gov/ Heilbrigðisvísindastofnun Bandaríkjanna] * [https://www.sib.swiss/ Svissneska lífgagnatæknistofnunin] * [https://www.sanger.ac.uk/ Sanger-stofnunin] ===Helstu tímarit=== * [http://www.almob.org/ ''Algorithms in Molecular Biology'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://academic.oup.com/bioinformatics ''Bioinformatics''] * [https://www.biomedcentral.com/bmcbioinformatics ''BMC Bioinformatics''] * [http://bib.oxfordjournals.org/ ''Briefings in Bioinformatics''] * [https://journals.sagepub.com/home/evb ''Evolutionary Bioinformatics''] * [http://www.genome.org ''Genome Research''] * [https://www.degruyterbrill.com/journal/key/ijb/html ''The International Journal of Biostatistics''] * [https://journals.sagepub.com/home/cpb ''Journal of Computational Biology''] * [https://link.springer.com/journal/44320 ''Molecular Systems Biology''] * [https://journals.plos.org/ploscompbiol/ ''PLoS Computational Biology''] * [https://www.degruyterbrill.com/journal/key/sagmb/html ''Statistical Applications in Genetic and Molecular Biology''] * [https://www.computer.org/tcbb/ ''Transactions on Computational Biology and Bioinformatics - IEEE/ACM''] * [http://www.inderscience.com/browse/index.php?journalcode=ijbra ''International Journal of Bioinformatics Research and Applications''] ===Forrit, reiknirit og verkfæri=== * [https://molbiotools.com/ Molecular Biology Tools] [[Flokkur:Lífupplýsingafræði| ]] [[Flokkur:Líftækni]] f0j7mlppe3t69kod76qlmdc47f2fzfz 0 23632 1977708 1884186 2026-09-05T16:05:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977708 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Emb_logo.png|hægri|thumb|Merki guðspekinnar blandar saman ýmsum gömlum trúartáknum.]] [[Mynd:Theosophical Society.jpg|thumb|Hús lífspekifélagsins í Reykjavík.]] [[Mynd:Helena_Petrovna_Blavatsky.jpg|thumb|Helena Blavatsky, stofnandi guðspekihreyfingunnar.]] '''Lífspekifélagið''' (áður Guðspekifélagið; á [[Enska|ensku]]: ''Theosophical Society'') er alþjóðleg hreyfing sem helgar sig [[dulspeki]]trúnni [[guðspeki]]. Hin rússneska [[Helena Blavatsky]] stofnaði hreyfinguna um guðspeki árið 1875 í [[New York-borg]]. Á þeim tíma voru [[dulspeki]] og [[spíritismi]] vinsælar hreyfingar. Trúarhreyfing hennar hélt því fram að til væri ævafornt bræðralag vitringa sem byggju yfir dulrænum mætti. Vitringarnir væru til um heim allan, en höfuðstöðvar þeirra væru í [[Tíbet]]. Samkvæmt trú guðspekinga vilja vitringarnir deila speki sinni, sem mun einn daginn vera æðri öllum trúarbrögðum. Guðspekingar trúa á [[endurholdgun]] eftir dauðan og [[karma]]. Sjálfir líta guðspekingar ekki á hreyfingu sína sem trúarbrögð. Eftir að Helena Blavatsky lést klofnaði hreyfingin í tvennt. Einn hópur er með höfuðstöðvar í [[Chennai]] á [[Indland]]i, en hinn er með höfuðstöðvar í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Íslandsdeild félagsins tilheyrir þeirri hreyfingu sem er í Indlandi. Guðspekifélagið stofnaði útibú í [[Reykjavík]] 1912 en Íslandsdeild Guðspekifélagsins var formlega stofnuð 1921. Guðspekifélagið á Íslandi breytti um nafn árið 2018 og heitir nú [[Lífspekifélagið á Íslandi]]. == Tenglar == * [https://lifspekifelagid.is/ Heimasíða Lífspekifélagsins á Íslandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224125509/https://lifspekifelagid.is/ |date=2024-12-24 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4363282 Guðspekifélagið 25 ára, Fálkinn, 39. Tölublað (28.09.1945), Blaðsíða 2 ] [[Flokkur:Nýtrúarhreyfingar]] [[Flokkur:Guðspeki]] [[Flokkur:Trúfélög á Íslandi]] {{s|1875}} a4cfmr2rp0m4qv5mdo0wt5zqfsgl8zn 0 24185 1977704 1953971 2026-09-05T13:26:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977704 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bench press.png|thumb|right|Bekkpressa er ein grein kraftlyftinga.]] '''Kraftlyftingar''' eru [[kraftaíþrótt]] sem svipar til [[ólympískar lyftingar|ólympískra lyftinga]], en í báðum [[íþrótt|íþróttum]] er keppst við að lyfta sem mestri þyngd í þremur [[tilraun|tilraunum]]. Í kraftlyftingum eru þrjár [[keppnisgrein|keppnisgreinar]]: [[Bekkpressa]], [[hnébeygja]] og [[réttstöðulyfta]]. == Kraftlyftingar á Íslandi == Kraftlyftingar eru eftir samþykki framkvæmdastjórnar [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands]] (ÍSÍ) og skipan í stjórn fyrstu Kraftlyftinganefndar Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, þann [[24. mars]] [[2009]], hluti af löglegum [[Íþrótt|íþróttum]] á [[Ísland|Íslandi]] þ.e.a.s. íþróttum sem grundvölluð eru á íþróttalögum og þjóðaréttarlegum samningum um íþróttamál m.a. um lyfjaeftirlitsmál í íþróttum sem skuldbinda Ísland að þjóðarétti og gildi hafa að íslenskum landsrétti. == Keppni í kraftlyftingum == ==Keppnisgreinar== ===Hnébeygja=== Hnébeygjan er framkvæmd þannig að farið er undir stöng svo að hægt sé að ýta herðunum upp undir hana. Því næst lyftir viðkomandi stönginni af höldunum með því að rétta alveg úr sér og gengur sem fæst skref frá höldunum. Þar nær hann jafnvægi á þyngdinni. Því næst beygir viðkomandi hnén svo að ofanvert lærið framanvert fari niður fyrir framanvert hnéð og stendur svo aftur upp með þyngdina ef hann kemur því við. ===Bekkpressa=== Bekkpressan er framkvæmd þannig að lagst er á bekk undir stöng sem situr á höldum. Þar kemur viðkomandi sér kyrfilega fyrir, lyftir stönginni af höldunum, fer því næst með hana niður að bringu, bíður örstutta stund og lyftir svo þyngdinni aftur upp og skilar af ef hann getur. Í keppni mega aðstoðarmenn lyfta stönginni af höldunum og setja aftur á höldurnar þegar dómari leyfir. Undanfarin ár hafa verið miklar deilur um notkun útbúnaðar í kraftlyftingakeppnum og hefur sú notkun hérlendis einkum skilað sér í miklum bætingum á bekkpressu í keppni. Þetta ber að hafa í huga þegar metin eru skoðuð. ===Réttstöðulyfta=== Réttstöðulyftan er móðir allra kraftahreyfinga. Stöngin er á gólfinu og þarf að lyfta henni upp þannig að viðkomandi réttir fullkomlega úr sér og axlir eru sperrtar. Ekki má stoppa lyftuna á miðri leið og ekki má jugga henni upp. ==Aldursflokkar== Í kraftlyftingum er keppt í 7 [[aldursflokkur|aldursflokkum]] sem ná frá 14 ára [[aldur|aldri]] og upp úr. Haldin eru sérstök [[mót]] þar sem að aðeins ákveðnir aldursflokkar fá að [[keppa]], t.a.m. [[unglingamót]] eða [[öldungamót]]. Flest kraftlyftingamót eru þó opin fyrir alla aldursflokka. * '''Æskuflokkur''' ([[enska]]: Sub-junior category) er yngsti aldursflokkurinn í kraftlyftingum og inniheldur hann [[barn|börn]] sem náð hafa 14 ára aldri (miðast við [[afmælisdagur|afmælisdag]]) til loka 18. [[almanaksár]]s þeirra. Það er því breytilegt eftir því hvenær viðkomandi á afmæli hve lengi hann er í æskuflokk. Á [[Ísland]]i er oftast talað um [[drengjaflokkur|drengja]]- og [[stúlknaflokkur|stúlknaflokk]] til að aðgreina [[Kyn (líffræði)|kynin]]. * '''Unglingaflokkur''' ([[enska]]: Junior category) tekur við af æskuflokk og hefst við upphaf 19. almanaksárs [[einstaklingur|einstaklings]] og nær til loka þess 23. * '''Opinn flokkur''' ([[enska]]: Open category) inniheldur alla einstaklinga sem náð hafa 14 ára aldri. Opinn flokkur er [[sammengi]] allra aldursflokka. * '''Öldungaflokkur I''' ([[enska]]: Masters I category) spanar 10 ára tímabil sem nær frá upphafi 40. almanaksárs til loka þess 49. * '''Öldungaflokkur II''' ([[enska]]: Masters II category) spanar 10 ára tímabil sem nær frá upphafi 50. almanaksárs til loka þess 59. * '''Öldungaflokkur III''' ([[enska]]: Masters III category) spanar 10 ára tímabil sem nær frá upphafi 60. almanaksárs til loka þess 69. * '''Öldungaflokkur IV''' ([[enska]]: Masters IV category) inniheldur alla einstaklinga sem náð hafa 70 ára aldri. ==Þyngdarflokkar== [[þyngdarflokkur|Þyngdarflokkar]] í kraftlyftingum eru breytilegir eftir aldursflokkum (æsku- og unglingaflokkar innihalda einn auka þyngdarflokk fyrir léttustu keppendurna). Þann [[1. janúar]] [[2011]] tók [[alþjóða kraftlyftingasambandið]] (IPF) upp nýja þyngdarflokka og fækkaði þeim niður í 8 fyrir bæði kyn en áður höfðu þeir verið 11 fyrir karla og 10 fyrir konur. Heiti þyngdarflokka í töflunni hér fyrir neðan tákna mestu þyngd í hverjum flokk, t.d. inniheldur 93 kg flokkur karla þá sem vigtast frá 83,01 kg til 93,00 kg. Undantekningar á þessari reglu eiga við þyngstu flokkana en heiti þeirra táknar þá þyngd sem einstaklingar í flokknum vega yfir, t.d. eru vega einstaklingar í +120 kg flokk karla frá 120,01 kg og upp úr. {| class="wikitable" align="center" style="text-align: right; width: 27em" |+ Þyngdarflokkar í kraftlyftingum |- ! rowspan="2" | Frá 2011 ! Karlar | style="background: yellow" | 59 kg || 66 kg || 74 kg || 83 kg || 93 kg || 105 kg || 120 kg || +120 kg |- ! Konur | style="background: yellow" | 43 kg || 47 kg || 52 kg || 57 kg || 63 kg || 72 kg || 84 kg || +84 kg |- ! rowspan="2" | Fyrir 2011 ! Karlar | style="background: yellow" | 52 kg || 56 kg || 60 kg || 67,5 kg || 75 kg || 82,5 kg || 90 kg || 100 kg || 110 kg || 125 kg || +125 kg |- ! Konur | style="background: yellow" | 44 kg || 48 kg || 52 kg || 56 kg || 60 kg || 67,5 kg || 75 kg || 82,5 kg || 90 kg || +90 kg |- | style="background: yellow; text-align: center" colspan="5" | Aðeins í æsku- og unglingaflokkum |} == Tenglar == * [http://www.vodvafikn.net/ Vöðvafíkn.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824053718/http://www.vodvafikn.net/ |date=2010-08-24 }} - Fréttasíða Sunnu Hlínar þar sem að má finna úrslit móta, viðtöl við keppendur og myndir af mótum * [http://www.powerlifting-ipf.com/ International Powerlifting Federation] - Vefsíða alþjóða kraftlyftingasambandsins (IPF) * [https://www.kraft.is Kraft.is] - Heimasíða [[Kraftlyftingasamband Íslands|Kraftlyftingasambands Íslands]] (KRAFT) * [http://php.internet.is/kraftaheimar/ Kraftaheimar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614154944/http://php.internet.is/kraftaheimar/ |date=2006-06-14 }} - Fréttasíða Kára Elísonar um menningarkima kraftlyftingamanna * [https://www.t-nation.com T-nation] - Erlend vefsíða um lyftingar og matarræði almennt * [https://www.ia.is/kraftlyftingar KRAK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260418040429/https://ia.is/kraftlyftingar/ |date=2026-04-18 }} - Vefsíða [[Kraftlyftingafélag Akraness|Kraftlyftingafélags Akraness]] * [http://www.kfa.is/ KFA] - Vefsíða [[Kraftlyftingafélag Akureyrar|Kraftlyftingafélags Akureyrar]] [[Flokkur:Kraftlyftingar| ]] {{stubbur|kraftlyftingar}} 4s4hfh0uwe3tqwmixkqqsm0z2omoy2q 0 25359 1977809 1905385 2026-09-06T11:46:57Z Berserkur 10188 1977809 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1436]]|[[1437]]|[[1438]]|[[1439]]|[[1440]]|[[1441]]|[[1442]]| [[1421–1430]]|[[1431–1440]]|[[1441–1450]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:Eryk I Pomorski Darłowo.jpg|thumb|right|[[Eiríkur af Pommern]].]] Árið '''1439''' ('''MCDXXXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gozewijn Comhaer]] Skálholtsbiskup hélt [[prestastefna|prestastefnu]] fyrir allt landið, en biskupslaust var þá á Hólum. * [[Sigurður Jónsson (príor)|Sigurður Jónsson]] varð príor í [[Möðruvallaklaustur|Möðruvallaklaustri]]. * [[Hekla]] gaus (líklega). ===Fædd=== * [[Margrét Ólafsdóttir í Hvassafelli|Margrét Ólafsdóttir]] í Hvassafelli, kona [[Bjarni Ólason|Bjarna Ólasonar]]. ===Dáin=== * [[Ásbjörn Vigfússon]], ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Njáll Bárðarson]], ábóti í [[Helgafellsklaustur|Helgafellsklaustri]]. == Erlendis == * [[4. janúar]] - Um vopnahlé var samið milli konungsríkjanna Ungverjalands og Póllands. * [[9. janúar]] - Svíar bældu niður bændauppreisn í [[Finnland]]i. * [[26. mars]] - [[Friðrik 3. (HRR)|Friðrik 3.]], keisari heilaga rómverska ríkisins gerði Evgeníus páfa valdalausan í ríki sínu. * [[12. apríl]] - [[Hertogadæmið Mílanó]] tók yfirráðum yfir [[Garda-vatn]]i frá [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldinu Feneyjum]]. * [[6. júní]] - [[Kirkjuþingið í Flórens]] leiddi til tímabundinnar sameiningar [[Austurkirkjan|Austur]]- og [[Vesturkirkjan|Vesturkirkjunnar]]. * [[23. júní]] - [[Eiríkur af Pommern]] var settur af embætti í [[Danmörk]]u. * [[24. september]] - [[Eiríkur af Pommern]] var settur af embætti í [[Svíþjóð]]. * [[Kristófer af Bæjaralandi]] var valinn sem ríkisstjóri í [[Danmörk]]u af danska aðlinum. * Portúgalir hófu að setjast að á [[Asoreyjar|Asoreyjum]]. * [[Johann Gutenberg]] hóf að þróa [[prentvél]]. ===Fædd=== * [[9. maí]] - [[Píus III]] páfi (d. [[1503]]). ===Dáin=== * [[27. október]] - [[Albert 2. keisari|Albert 2.]] af Þýskalandi, keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. [[1397]]). * [[Elísabet af Bæheimi]], drottning Ungverjalands, Bæheims og Þýskalands (f. [[1409]]). [[Flokkur:1439]] [[Flokkur:1431-1440]] lf94gkferqnvy4m7n2woby08llkp6y3 0 25546 1977701 1905409 2026-09-05T12:19:30Z Berserkur 10188 1977701 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1437]]|[[1438]]|[[1439]]|[[1440]]|[[1441]]|[[1442]]|[[1443]]| [[1421–1430]]|[[1431–1440]]|[[1441–1450]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:Christopher of Bavaria.jpg|thumb|right|[[Kristófer af Bæjaralandi]].]] Árið '''1440''' ('''MCDXL''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ásgeir Pétursson (lögmaður)|Ásgeir Pétursson]] lét af embætti lögmann sunnan og austan. * [[Eldgos]] í eða við [[Hekla|Heklu]]. * [[Gozewijn Comhaer]] Skálholtsbiskup fór úr landi en kom aftur tveimur árum síðar. * [[Jón Bloxwich]] lét af embætti Hólabiskups. * [[Jón Gamlason]] varð ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. ===Fædd=== * (Líklega) [[Andrés Guðmundsson]], sýslumaður (d. [[1508]]) ===Dáin=== * [[Helgi Guðnason]], lögmaður á [[Stóru-Akrar|Stóru-Ökrum]]. == Erlendis == * [[8. mars]] - [[Vladislás 3.]] af Póllandi var kosinn konungur Ungverjalands. Síðar var reynd bylting gegn honum. * [[20. mars]] - [[Sigismund Kęstutaitis]], stórhertogi Litáens, var ráðinn af dögum. * [[9. apríl]] - [[Eiríkur af Pommern]] settur af sem konungur [[Danmörk|Danmerkur]] og [[Kristófer af Bæjaralandi]] tók við. * Apríl - [[Ottómanar]] hófu umsátur um [[Belgrad]] sem stóð í hálft ár og mistókst þeim að ná borginni á sitt vald. * [[29. júní]] - Ítölsku ríkin [[Lýðveldið Feneyjar]], [[Lýðveldið Flórens]] og [[Páfaríkið]] báru sigurorð af [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæminu Mílanó]] í orrustunni við Anghiari í [[Toskana]]. * [[22. október]] - [[Gilles de Rais]], fyrirmyndin að [[Bláskeggur|Bláskeggi]], játaði á sig morð á fjölda barna og var dæmdur til dauða. * [[2. nóvember]] - [[Zürich (fylki)|Kantónan Zürich]] var rekin úr Svissneska ríkjasambandinu og hófst stríð milli hennar og hinna 7 [[kantóna]]nna sem stóð í 5 ár. * [[27. nóvember]] - [[Karl hertogi af Orléans]], nýkominn heim eftir að hafa verið gísl í Englandi í tæpan aldarfjórðung, giftist þriðju konu sinni, [[María af Cleves|Maríu af Cleves]]. * [[Mingveldið]] í Kína hóf átak til að stöðva ólöglega námavinnslu. ===Fædd=== * [[22. janúar]] - [[Ívan mikli]] Rússakeisari (d. [[1505]]). * [[Steinn Sture eldri]], ríkisstjóri Svíþjóðar 1470–1497 og 1501–1503. ===Dáin=== * [[26. október]] - [[Gilles de Rais]], franskur aðalsmaður (hengdur) (f. [[1404]]). * (líklega) - [[Jón Vilhjálmsson Craxton]], biskup á [[Hólabiskupar|Hólum]] og í [[Skálholtsbiskupar|Skálholti]]. [[Flokkur:1440]] [[Flokkur:1431-1440]] 5dl4t1k2t43fstwm45z3ny2heafsfu9 1977720 1977701 2026-09-05T18:07:54Z Berserkur 10188 1977720 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1437]]|[[1438]]|[[1439]]|[[1440]]|[[1441]]|[[1442]]|[[1443]]| [[1421–1430]]|[[1431–1440]]|[[1441–1450]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:Christopher of Bavaria.jpg|thumb|right|[[Kristófer af Bæjaralandi]].]] Árið '''1440''' ('''MCDXL''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ásgeir Pétursson (lögmaður)|Ásgeir Pétursson]] lét af embætti lögmann sunnan og austan. * [[Gozewijn Comhaer]] Skálholtsbiskup fór úr landi en kom aftur tveimur árum síðar. * [[Jón Bloxwich]] lét af embætti Hólabiskups. * [[Jón Gamlason]] varð ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. ===Fædd=== * (Líklega) [[Andrés Guðmundsson]], sýslumaður (d. [[1508]]) ===Dáin=== * [[Helgi Guðnason]], lögmaður á [[Stóru-Akrar|Stóru-Ökrum]]. == Erlendis == * [[8. mars]] - [[Vladislás 3.]] af Póllandi var kosinn konungur Ungverjalands. Síðar var reynd bylting gegn honum. * [[20. mars]] - [[Sigismund Kęstutaitis]], stórhertogi Litáens, var ráðinn af dögum. * [[9. apríl]] - [[Eiríkur af Pommern]] settur af sem konungur [[Danmörk|Danmerkur]] og [[Kristófer af Bæjaralandi]] tók við. * Apríl - [[Ottómanar]] hófu umsátur um [[Belgrad]] sem stóð í hálft ár og mistókst þeim að ná borginni á sitt vald. * [[29. júní]] - Ítölsku ríkin [[Lýðveldið Feneyjar]], [[Lýðveldið Flórens]] og [[Páfaríkið]] báru sigurorð af [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæminu Mílanó]] í orrustunni við Anghiari í [[Toskana]]. * [[22. október]] - [[Gilles de Rais]], fyrirmyndin að [[Bláskeggur|Bláskeggi]], játaði á sig morð á fjölda barna og var dæmdur til dauða. * [[2. nóvember]] - [[Zürich (fylki)|Kantónan Zürich]] var rekin úr Svissneska ríkjasambandinu og hófst stríð milli hennar og hinna 7 [[kantóna]]nna sem stóð í 5 ár. * [[27. nóvember]] - [[Karl hertogi af Orléans]], nýkominn heim eftir að hafa verið gísl í Englandi í tæpan aldarfjórðung, giftist þriðju konu sinni, [[María af Cleves|Maríu af Cleves]]. * [[Mingveldið]] í Kína hóf átak til að stöðva ólöglega námavinnslu. ===Fædd=== * [[22. janúar]] - [[Ívan mikli]] Rússakeisari (d. [[1505]]). * [[Steinn Sture eldri]], ríkisstjóri Svíþjóðar 1470–1497 og 1501–1503. ===Dáin=== * [[26. október]] - [[Gilles de Rais]], franskur aðalsmaður (hengdur) (f. [[1404]]). * (líklega) - [[Jón Vilhjálmsson Craxton]], biskup á [[Hólabiskupar|Hólum]] og í [[Skálholtsbiskupar|Skálholti]]. [[Flokkur:1440]] [[Flokkur:1431-1440]] is50hz71q5tkb1i0oq7g84z1peow673 0 25562 1977751 1976994 2026-09-05T22:00:30Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1977751 wikitext text/x-wiki [[mynd:Megas_og_Spilverki%C3%B0_-_Svart-hv%C3%ADt_mynd_-_730x497_pixel%2C_file_size_72_KB.jpg|thumb|Megas og Spilverk þjóðanna]] '''Á bleikum náttkjólum''' er fjórða breiðskífa [[Megas]]ar, kom hún út árið [[1977]] í samstarfi við [[Spilverk Þjóðanna]]. Hún var endurútgefin á geisladisk 1995 og svo aftur 2002 með 10 aukalögum. Það var [[Jóhann Páll Valdimarsson]] bókaútgefandi sem fékk [[Megas]] til að ganga í eina sæng með [[Spilverk þjóðanna|Spilverki Þjóðanna]] og skapa '''Á bleikum náttkjólum'''. [[Egill Ólafsson]] fékk kjallara á [[Bergstaðastræti]]nu lánaðan hjá tengdaföður sínum til æfinga og þar vörðu hljómlistarmennirnir sumrinu í að stilla saman strengi. Upptökur fóru fram í Hljóðrita í Hafnarfirði og hófust þær yfirleitt seinni part kvölds. Þegar spurðist út hvað væri í gangi, vakti það furðu margra að þessir listamenn störfuðu saman því þeir þóttu nokkuð ólíkir. Ýmsir sem þekktu til birtust í stúdíóinu til að sannreyna orðróminn og gefa góð ráð. Auk Spilverksins komu nokkrir aðrir tónlistarmenn að gerð plötunnar svo sem [[Karl Sighvatsson]]. Útlit plötunnar sá [[Kristján Kristjánsson (myndlistarmaður)|Kristján Kristjánsson]] um. Á framhlið plötunnar er þrívíddar [[collage]] þar sem stuðst er að nokkru við texta plötunnar í táknmyndum en einnig spilar tíðarandinn inn í myndverkið. Þegar platan kom út var gerð sjónvarpsauglýsing sem tekin var upp í [[Iðnó]] en hún var stöðvuð eftir tvær birtingar vegna ósæmilegs innihalds. Einnig kom platan út á snældu og fylgdi þar aukalag sem ekki var á plötunni. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi | headline = Hlið A | title1 = Heilnæm eftirdæmi | length1 = 00:58 | title2 = Saga úr sveitinni | length2 = 03:29 | title3 = Heimspekilegar vangaveltur um þjóðfélagsstöðu | length3 = 03:07 | title4 = Gamli skrjóðurinn | length4 = 02:03 | title5 = Útumholtoghólablús | length5 = 03:40 | title6 = Fátækleg kveðjuorð (til-) | length6 = 01:29 | title7 = Paradísarfuglinn | length7 = 03:44 | title8 = Hugboð um borgarastyrjöld | note8 = aukalag á kassettu 1977 | length8 = 02:11 |total_length = 20:41 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Af Síra Sæma | length1 = 05:35 | title2 = Jón Sívertsen og sjálfstæðisbarningur ísfirskra | length2 = 02:38 | title3 = Orfeus og Evridís | length3 = 04:52 | title4 = Við sem heima sitjum #45 | length4 = 03:54 | title5 = Vögguljóð á tólftu hæð | length5 = 01:47 |total_length = 18:46 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Um raungildisendurmat umframstaðreynda | length1 = 05:11 | title2 = Gamli skrjóðurinn | note2 = orgelsversion | length2 = 02:06 | title3 = Um raungildisendurmat umframstaðreynda | note3 = demó | length3 = 10:03 | title4 = Brúðarnótt | length4 = 04:20 | title5 = Þórdísarstofa | length5 = 02:20 | title6 = Til heiðurs hitaveitunni | length6 = 01:47 | title7 = Tarzan | length7 = 03:19 | title8 = Úr týndum rímnaflokkum Jónasar Hallgrímssonar | length8 = 01:51 | title9 = Huggun | length9 = 03:02 | title10 = Heyri ég hljóm | length10 = 01:15 |total_length = 35:14 }} [[Mynd:Megas_og_Spilverki%C3%B0_%C3%AD_I%C3%B0n%C3%B3_-730x417pixel72kb.jpeg|thumb|Megas og Spilverk þjóðanna - Sjónvarpsauglýsing]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1977]] [[Flokkur:Megas]] 8ivyxx0t20ghftso9952vjln700z8om 0 28840 1977712 1967719 2026-09-05T16:27:02Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977712 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RussianAbortionPoster.jpg|thumb|right|[[Sovétríkin|Sovésk]] veggmynd sem hvetur konur til að láta framkvæma fóstureyðingu á spítala en ekki í heimahúsum]] <!-- Fyrsta setningin hefur farið í gegnum mikla umræðu á ensku WP, áður en ég þýddi hana: The lead sentence has been the topic of much discussion. Please do not edit it without first reviewing the talk page and its archives. --> <!-- Terminology --> '''Þungunarrof''' eða '''fóstureyðing''' kallast lok [[meðganga|meðgöngu]] með brottnámi <!-- eða brottrekstri, Google translate... -->[[fósturvísir|fósturvísis]] eða [[fóstur]]s.<!--{{refn|Til að fá lista yfir skilgreiningar eins og fram kemur í [[fæðingar- og kvensjúkdómalækningum]] (OB/GYN) kennslubækur, orðabækur og aðrar heimildir, sjá ''[[:en:Definitions of abortion|Skilgreiningar á fóstureyðingu]]''. Skilgreining á þungunarrofi er mismunandi eftir heimildum <!- og tungumáli "vary from source to source, and language" -> sem notaðar eru er til að skilgreina það og endurspeglar oft samfélagslegar og pólitískar skoðanir, ekki aðeins vísindalega þekkingu.<ref>{{cite web| url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskey=tygpVh&result=1| title=Abortion|vefsíða=[[Oxford Bibliographies]]|aðgangsdagur=9. apríl 2014| vauthors = Kulczycki A |url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132203/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskeyrestyg= skjaladagur=13. apríl 2014}}</ref>|group=nb}}--><ref>{{cite web |last1=Rao |first1=Radhika |title=Abortion |url=https://oxcon.ouplaw.com/display/10.1093/law :mpeccol/law-mpeccol-e67 |vefsíða=Oxford stjórnarskrárréttur |dagsetning=2016 |útgefandi=Oxford University Press |doi=10.1093/law:mpeccol/e67.013.67 |access-date=27. september 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><!-- Hér stóð áður: er [[læknisfræði]]legt inngrip í [[meðganga|meðgöngu]] þar sem [[fósturvísir]] eða [[fóstur]] er fjarlægt á meðan það er enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. --> Þungunarrof, sem gerist án inngrips, kallast [[fósturlát]] ; það gerist í u.þ.b. 30% til 40% af öllum meðgöngum.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| dagsetning=2012| útgefandi=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| síður=438–439| útgáfa=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=10. september 2017 }}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web | title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage? <!-- |trans-title=Hversu margir eru fyrir áhrifum af eða eru í hættu á að missa meðgöngu eða fósturláti? --> | url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx | website=NICHD | aðgangsdagur=14. mars 2015 | date=15 júlí, 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/ | archive-date=2015-04-02 | access-date=2024-11-27 }}</ref> Þegar vísvitandi ráðstafanir eru gerðar til að binda enda á meðgöngu er það kallað [[framkallað þungunarrof]] <!-- , eða sjaldnar "fósturlát af völdum". Óbreytt orðið ''fóstureyðing'' vísar yfirleitt til fóstureyðingar af völdum-->.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503%20?rskey=TpobDi&result=1 |website=Oxford English Dictionary |access-date=5. apríl 2019 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54 |url-status=live }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Fóstureyðing (nafnorð)| útgefandi=Oxford Living Dictionaries| aðgangsdagur=8. júní 2018| quote=<!-- ''[massanafnorð]'' ''[mass noun]'' --> Viljandi stöðvun á meðgöngu hjá konum<!--mönnum-->, oftast framkvæmd á fyrstu 28 vikum meðgöngu| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28. maí 2018| url-status=dead}}</ref> Algengustu ástæðurnar sem gefnar eru upp fyrir því að fara í þungunarrof eru <!-- til að hafa stjórn á tíma?! birth-timing --> vegna óheppilegs tíma og til að takmarka fjölskyldustærð.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name= „guttmacher“ /> Aðrar ástæður sem greint hefur verið frá eru [[heilbrigði móður]], [[fátækt|of dýrt að eignast barn]], [[heimilisofbeldi]], skortur á stuðningi, fólk telur sig of ungt, vilji til að ljúka [[menntun]] eða efla starfsferil og geta ekki eða viljað ala upp barn sem getið er vegna [[nauðgun]]ar eða [[sifjaspell]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> <!-- An abortion that occurs without intervention is known as a [[miscarriage]] or "spontaneous abortion"; these occur in approximately 30% to 40% of all pregnancies.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| date=2012| publisher=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| pages=438–439| edition=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=September 10, 2017}}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web| title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| website=NICHD |access-date=14 March 2015| date=2013-07-15|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| archive-date=April 2, 2015}}</ref> When deliberate steps are taken to end a pregnancy, it is called an [[#Induced|induced abortion]], or less frequently "induced miscarriage". The unmodified word ''abortion'' generally refers to an induced abortion.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=Oxford English Dictionary |access-date=5 April 2019 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54839DEEFCB6B4A7FEBB47BF4?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F503%3Frskey%3DTpobDi%26result%3D1#eid |url-status=live }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Abortion (noun)| publisher=Oxford Living Dictionaries| access-date=8 June 2018| quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018| url-status=dead}}</ref> The most common reasons given for having an abortion are for birth-timing and limiting family size.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name="guttmacher" /> Other reasons reported include [[maternal health]], [[Poverty|an inability to afford a child]], [[domestic violence]], lack of support, feeling they are too young, wishing to complete education or advance a career, and not being able or willing to raise a child conceived as a result of [[rape]] or [[incest]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> --> Ýmist er gripið inn í með lyfjum eða með aðgerð, við þungunarrof (sem gerist ekki náttúrulega). Á Íslandi er þungunarrof réttur kvenna (og heimild <!-- ekki réttur? --> fyrir stúlkur), en ekki öllum löndum, til að eignast ekki barn, þ.e. fram að lokum 22. viku þungunar (og leyft í undantekningartilfellum síðar), skv. lögum {{lög|43|22. maí|2019}}<ref name="l2019">{{vefheimild|titill = Lög um þungunarrof | url = https://www.althingi.is/altext/stjt/2019.043.html}}</ref> þar um, sem þá tóku gildi. Samkvæmt ísleskum lögum skal þungunarrof ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar. Fóstur er þá enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. Skilgreiningar í núverandi (íslenskum) lögum: Þungunarrof: Lyfjagjöf eða önnur læknisaðgerð sem framkvæmd er að beiðni konu í því skyni að rjúfa þungun. Fósturfækkun: Þegar læknisfræðilegum aðferðum er beitt við að fækka fóstrum hjá konu sem er þunguð af fleiri en einu fóstri. Þungunarrof er umdeilt eða bannað í mörgum löndum, og fylgjendur þess að það sé réttur ''kvenna'' til þungunarrofs (hið minnsta í visst langan tíma; eða ótakmarkað að mati sumra) nota heldur orðið þungunarrof, en andstæðingar nota frekar orðið fóstureyðing, og margir hverjir vilja engar undantekningar (sumir en ekki allir, vilja t.d. engar undantekningar fyrir stúlkur eða eftir nauðgun). Mörg lönd hafa t.d. leyft fóstureyðingar, eða bannað, og t.d. í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] hefur Hæstirétturinn þar bæði leyft þær í öllum ríkjunum (Roe vs Wade) og síðar afnumið þann rétt, eða öllu heldur, ekki bannað (á landsvísu) strangt til tekið heldur látið lög viðkomandi ríkja gilda (aftur, sem þýddi sjálfkrafa bann í mörgum, en ekki öllum ríkjunum). Það er óhætt að segja að þetta sé mjög mikið hitamál á báða bóga í sumum löndum eins og þar, og kosningamál þar fyrir marga (og þar mun róttækari aðgerðir gegn<!-- t.d. að drepa lækna, en enginn á Íslandi?! -->, t.d. kröftug mótmæli), mun fremur en að vera eins áberandi á Íslandi. Í evrópu hefur t.d. lengi verið andstaða gegn í Íslandi og löndum þar sem katólska kirkjan hefur mikið ítök. <!-- Methods and safety -> When done legally in industrialized societies, induced abortion is [[#Safety|one of the safest procedures in medicine]].{{r|lancet-grimes|p=1|q=Unsafe abortion is a persistent, preventable pandemic.{{nbsp}}[...] By contrast, legal abortion in industrialised nations has emerged as one of the safest procedures in contemporary medical practice, with minimum morbidity and a negligible risk of death.}}{{r|Ray2014}} [[Unsafe abortion]]s&mdash;those performed by people lacking the necessary skills, or in inadequately resourced settings&mdash;are responsible for between 5–13% of [[maternal death]]s, especially in the [[developing world]].<ref name="WHO-preventing-unsafe">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |title=Preventing unsafe abortion |publisher=World Health Organization|access-date=6 August 2019 |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823190843/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |url-status=live }}</ref> However, [[medication abortion]]s that are [[Self-managed abortion|self-managed]] are highly effective and safe throughout the [[Trimester (pregnancy)|first trimester]].<ref name="WHO-SHR">{{cite web |date=2021-11-19 |title=Self-management Recommendation 50: Self-management of medical abortion in whole or in part at gestational ages < 12 weeks (3.6.2) - Abortion care guideline |url=https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |access-date=2023-09-21 |website=WHO Department of Sexual and Reproductive Health and Research |language=en-US |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629195513/https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Raifman S, Keefe-Oates B, Filippa S, Motana R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum I, Nmezi S, Zurbriggen R, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Self-managed medication abortion outcomes: results from a prospective pilot study | journal = Reproductive Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 164 | date = October 2020 | pmid = 33109230 | pmc = 7588945 | doi = 10.1186/s12978-020-01016-4 |doi-access=free |issn=1742-4755 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum IA, Nmezi S, Zurbriggen R, Motana R, Bercu C, Carbone S, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Effectiveness of self-managed medication abortion with accompaniment support in Argentina and Nigeria (SAFE): a prospective, observational cohort study and non-inferiority analysis with historical controls | journal = The Lancet. Global Health | volume = 10 | issue = 1 | pages = e105–e113 | date = January 2022 | pmid = 34801131 | doi = 10.1016/S2214-109X(21)00461-7 | pmc = 9359894 }}</ref> Public health data show that making safe abortion legal and accessible reduces maternal deaths.<ref>{{cite journal | vauthors = Faúndes A, Shah IH | title = Evidence supporting broader access to safe legal abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 131 | issue = Suppl 1 | pages = S56–S59 | date = October 2015 | pmid = 26433508 | doi = 10.1016/j.ijgo.2015.03.018 | series = World Report on Women's Health 2015: The unfinished agenda of women's reproductive health | doi-access = free | quote = A strong body of accumulated evidence shows that the simple means to drastically reduce unsafe abortion-related maternal deaths and morbidity is to make abortion legal and institutional termination of pregnancy broadly accessible.{{nbsp}}[...] [C]riminalization of abortion only increases mortality and morbidity without decreasing the incidence of induced abortion, and that decriminalization rapidly reduces abortion-related mortality and does not increase abortion rates. }}</ref><ref>{{cite journal | first1= Su Mon |last1= Latt |first2=Allison |last2= Milner|author-link2= Allison Milner| last3= Kavanagh |first3= Anne | title = Abortion laws reform may reduce maternal mortality: an ecological study in 162 countries | journal = BMC Women's Health | volume = 19 | issue = 1 | pages = 1 | date = January 2019 | pmid = 30611257 | pmc = 6321671 | doi = 10.1186/s12905-018-0705-y |doi-access=free }}</ref> Modern methods use [[medical abortion|medication]] or [[surgical abortion|surgery]] for abortions.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Zhang J, Zhou K, Shan D, Luo X | title = Medical methods for first trimester abortion | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | pages = CD002855 | date = May 2022 | issue = 5 | pmid = 35608608 | pmc = 9128719 | doi = 10.1002/14651858.CD002855.pub5 }}</ref> The drug [[mifepristone]] (aka RU-486) in combination with [[prostaglandin]] appears to be as safe and effective as surgery during the [[first trimester|first]] and [[second trimester]]s of pregnancy.<ref name=":0" /><ref name="Kapp2013" /> The most common surgical technique involves [[Dilation and evacuation|dilating]] the [[cervix]] and using a [[vacuum aspiration|suction device]].<ref>{{cite news |title=Abortion – Women's Health Issues |url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |website=Merck Manuals Consumer Version |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713183550/https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |archive-date=13 July 2018 |url-status=live }}</ref> [[Birth control]], such as [[combined oral contraceptive pill|the pill]] or [[intrauterine device]]s, can be used immediately following abortion.<ref name="Kapp2013">{{cite journal | vauthors = Kapp N, Whyte P, Tang J, Jackson E, Brahmi D | title = A review of evidence for safe abortion care | journal = Contraception | volume = 88 | issue = 3 | pages = 350–363 | date = September 2013 | pmid = 23261233 | doi = 10.1016/j.contraception.2012.10.027 }}</ref> When performed legally and safely on a woman who desires it, induced abortions do not increase the risk of long-term [[mental health|mental]] or physical problems.<ref name="BMJ2014">{{cite journal |vauthors=Lohr PA, Fjerstad M, Desilva U, Lyus R |year=2014 |title=Abortion |journal=BMJ |volume=348 |page=f7553 |doi=10.1136/bmj.f7553 |s2cid=220108457}}</ref> In contrast, [[unsafe abortion]]s performed by unskilled individuals, with hazardous equipment, or in unsanitary facilities cause between 22,000 and 44,000 deaths and 6.9 million hospital admissions each year.<ref>{{cite web |date=2018-03-01 |title=Induced Abortion Worldwide {{!}} Guttmacher Institute |url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301060904/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-date=2018-03-01 |access-date=2023-06-23 |website=Guttmacher.org}}</ref> The [[World Health Organization]] states that "access to legal, safe and comprehensive abortion care, including [[post-abortion care]], is essential for the attainment of the highest possible level of sexual and reproductive health".<ref>{{cite web|title=Abortion| url=https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1| access-date=2021-04-14| website=www.who.int| language=en| archive-date=6 May 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210506092947/https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1}}</ref> [[history of abortion|Historically]], abortions have been attempted using [[abortifacient|herbal medicines]], sharp tools, [[fundal massage|forceful massage]], or other [[traditional medicine|traditional methods]].<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{cite book |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |vauthors=Paul M, Lichtenberg ES, Borgatta L, Grimes DA, Stubblefield PG, Creinin MD, Joffe C |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4443-1293-5 |edition=1st |location=Oxford |chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history |ol=15895486W |chapter-url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119025652/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-date=19 January 2012 |url-status=live}}</ref> <!- Epidemiology -> Around 73 million abortions are performed each year in the world,<ref>{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |access-date=2022-09-21 |website=www.who.int |language=en |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921025025/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |url-status=live }}</ref> with about 45% done unsafely.<ref>{{cite web| title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year| url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|publisher=World Health Organization| access-date=29 September 2017|date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929131145/http://who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/| archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> Abortion rates changed little between 2003 and 2008,<ref name="Sedgh 2012">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Singh S, Shah IH, Ahman E, Henshaw SK, Bankole A | title = Induced abortion: incidence and trends worldwide from 1995 to 2008 | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9816 | pages = 625–632 | date = February 2012 | pmid = 22264435 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61786-8 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | url-status = live | quote = Because few of the abortion estimates were based on studies of random samples of women, and because we did not use a model-based approach to estimate abortion incidence, it was not possible to compute confidence intervals based on standard errors around the estimates. Drawing on the information available on the accuracy and precision of abortion estimates that were used to develop the subregional, regional, and worldwide rates, we computed intervals of certainty around these rates (webappendix). We computed wider intervals for unsafe abortion rates than for safe abortion rates. The basis for these intervals included published and unpublished assessments of abortion reporting in countries with liberal laws, recently published studies of national unsafe abortion, and high and low estimates of the numbers of unsafe abortion developed by WHO. | s2cid = 27378192 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120206043854/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | archive-date = 6 February 2012 }}</ref> before which they decreased for at least two decades as access to [[family planning]] and birth control increased.<ref name="worldtrends2007">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Henshaw SK, Singh S, Bankole A, Drescher J | title = Legal abortion worldwide: incidence and recent trends | journal = International Family Planning Perspectives | volume = 33 | issue = 3 | pages = 106–116 | date = September 2007 | pmid = 17938093 | doi = 10.1363/3310607 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20090819122933/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | archive-date = 19 August 2009 }}</ref> {{as of|2018}}, 37% of the world's women had access to legal abortions without limits as to reason.<ref name=Gutt_2018_fact >{{cite web | url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | title=Induced Abortion Worldwide | work=[[Guttmacher Institute]] | date=2018-03-01 | access-date=2020-02-21 | quote=Of the world's 1.64 billion women of reproductive age, 6% live where abortion is banned outright, and 37% live where it is allowed without restriction as to reason. Most women live in countries with laws that fall between these two extremes. | archive-date=23 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | url-status=live }}</ref> Countries that permit abortions have different limits on how late in pregnancy abortion is allowed.<ref name=IJGO10>{{cite journal | vauthors = Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M, Crane BB | title = Critical gaps in universal access to reproductive health: contraception and prevention of unsafe abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 110 | issue = Suppl | pages = S13–S16 | date = July 2010 | pmid = 20451196 | doi = 10.1016/j.ijgo.2010.04.003 | s2cid = 40586023 }}</ref> Abortion rates are similar between countries that restrict abortion and countries that broadly allow it, though this is partly because countries which restrict abortion tend to have higher [[unintended pregnancy]] rates.<ref>{{cite web|date=2020-05-28| title=Unintended Pregnancy and Abortion Worldwide| url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|access-date=2021-03-09|website=Guttmacher Institute| language=en| archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|url-status=live | quote=Abortion is sought and needed even in settings where it is restricted—that is, in countries where it is prohibited altogether or is allowed only to save the women’s life or to preserve her physical or mental health. Unintended pregnancy rates are highest in countries that restrict abortion access and lowest in countries where abortion is broadly legal. As a result, abortion rates are similar in countries where abortion is restricted and those where the procedure is broadly legal (i.e., where it is available on request or on socioeconomic grounds).}}</ref> <!- society, and culture ->Globally, there has been a widespread trend towards greater legal access to abortion since 1973,<ref>{{cite web |last=Staff |first=F. P. |date=2022-06-24 |title=Roe Abolition Makes U.S. a Global Outlier |url=https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |access-date=2023-10-20 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=24 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624181307/https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |url-status=live }}</ref> but [[Abortion debate|there remains debate]] with regard to moral, religious, ethical, and legal issues.<ref>{{cite book| veditors = Nixon F | vauthors = Paola A, Walker R, LaCivita L |title=Medical ethics and humanities|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA| isbn=978-0-7637-6063-2|page=249|url=https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|archive-date=6 September 2017| ol=13764930W}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Johnstone MJ |title=Bioethics a nursing perspective| journal=Confederation of Australian Critical Care Nurses Journal| volume=3|issue=4|pages=24–30|date=2009| publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Sydney, NSW| isbn=978-0-7295-7873-8|edition=5th| url=https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228| quote=Although abortion has been legal in many countries for several decades now, its moral permissibilities continues to be the subject of heated public debate.| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228|archive-date=6 September 2017| pmid=2129925}}</ref> Those who [[Anti-abortion movements|oppose abortion]] often argue that an embryo or fetus is a person with a [[right to life]], and thus equate abortion with [[murder]].<ref>{{cite news | vauthors = Driscoll M |author-link= Mark Driscoll| title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18 October 2013 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.foxnews.com/opinion/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=31 August 2014 }}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Hansen D |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |work=The Huffington Post |date=18 March 2014 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230359/http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Those who [[Abortion-rights movements|support abortion's legality]] often argue that it is a woman's [[reproductive rights|reproductive right]].<ref>{{cite book| vauthors = Sifris RN |title=Reproductive freedom, torture and international human rights: challenging the masculinisation of torture|date=2013|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken, NJ|isbn=978-1-135-11522-7|oclc=869373168|page=3|url=https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195038/https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=15 October 2015}}</ref> Others favor legal and accessible abortion as a public health measure.<ref>{{cite book| first= Elisabeth |last=Åhman |title=Unsafe abortion: Global and regional estimates of the incidence of unsafe abortion and associated mortality in 2003| date=2007| publisher=World Health Organization| isbn=978-92-4-159612-1| edition=5th| url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/|access-date=24 March 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180407131435/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/| archive-date=7 April 2018| url-status=dead}}</ref> [[Abortion law]]s and views of the procedure are different around the world. In some countries abortion is legal and women have the right to make the choice about abortion.<ref>Fabiola Sanchez, Megan Janetsky, ''[https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de Mexico decriminalizes abortion, extending Latin American trend of widening access to procedure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906235527/https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de |date=6 September 2023 }}'', Associated Press (AP), September 6, 2023</ref> In some areas, abortion is legal only in specific cases such as rape, incest, [[fetal defects]], poverty, and risk to a woman's health.<ref name="Dev98-07">{{cite journal |vauthors=Boland R, Katzive L |date=September 2008 |title=Developments in laws on induced abortion: 1998-2007 |url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |url-status=live |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |doi=10.1363/3411008 |pmid=18957353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007221828/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |archive-date=7 October 2011 |doi-access=free}}</ref> --> Þungunarrof sem fram fer á [[Sjúkrahús|sjúkrahúsum]] eða læknastofum eru mjög áhættulítið,<ref name="lancet-grimes">{{cite journal|last1=Grimes|first1=DA|last2=Benson|first2=J|last3=Singh|first3=S|last4=Romero|first4=M|last5=Ganatra|first5=B|last6=Okonofua|first6=FE|last7=Shah|first7=IH|doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6|title=Unsafe abortion: The preventable pandemic|journal=The Lancet|volume=368|issue=9550|pages=1908–19|year=2006|pmid=17126724|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629040442/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|archivedate=29 June 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ray2014">{{cite journal|last1=Raymond|first1=EG|last2=Grossman|first2=D|last3=Weaver|first3=MA|last4=Toti|first4=S|last5=Winikoff|first5=B|title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States|journal=Contraception|date=November 2014|volume=90|issue=5|pages=476–79|pmid=25152259|doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012}}</ref> þó því fylgi oft [[blæðing]] úr leggöngum og ógleði. Þungunarrof er um 13 sinnum öruggari en barnsfæðing.<ref name="grimes-mortality-2012">{{Cite journal|last1=Raymond|first1=E.G.|last2=Grimes|first2=D.A.|doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923|title=The Comparative Safety of Legal Induced Abortion and Childbirth in the United States|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-02_119_2/page/215|journal=Obstetrics & Gynecology|volume=119|issue=2, Part 1|pages=215–19|year=2012|pmid=22270271|pmc=}}</ref><ref name="grimes-mortality-2006">{{cite journal|author=Grimes DA|title=Estimation of pregnancy-related mortality risk by pregnancy outcome, United States, 1991 to 1999|journal=American Journal of Obstetrics & Gynecology|volume=194|issue=1|pages=92–94|date=January 2006|pmid=16389015|doi=10.1016/j.ajog.2005.06.070|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2006-01_194_1/page/92}}</ref> 56 milljón þungunarrof eru framkvæmd á ári í heiminum,<ref>{{cite journal|last1=Sedgh|first1=Gilda|last2=Bearak|first2=Jonathan|last3=Singh|first3=Susheela|last4=Bankole|first4=Akinrinola|last5=Popinchalk|first5=Anna|last6=Ganatra|first6=Bela|last7=Rossier|first7=Clémentine|last8=Gerdts|first8=Caitlin|last9=Tunçalp|first9=Özge|last10=Johnson|first10=Brooke Ronald|last11=Johnston|first11=Heidi Bart|last12=Alkema|first12=Leontine|title=Abortion incidence between 1990 and 2014: global, regional, and subregional levels and trends|journal=The Lancet|date=May 2016|doi=10.1016/S0140-6736(16)30380-4|pmid=27179755|volume=388|pages=258–67|pmc=5498988}}</ref> nærri því helmingur þeirra er gerður af fólki sem skortir sérkunnáttu eða fylgir ekki hreinlætiskröfum.<ref>{{cite web|title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|website=World Health Organization|accessdate=29 September 2017|date=28 September 2017}}</ref> == Þungunarrof með lyfjum == Ákveðin [[lyf]] geta kallað fram þungunarrof. Fyrstu mánuði meðgöngunnar er algengast að nota mifepristone ásamt prostaglandín-eftirhermu. === Neyðargetnaðarvörn === Neyðargetnaðarvörnin flokkast ekki sem þungunarrof heldur kemur hún í veg fyrir getnað. Hún hindrar [[egglos]], en hefur ekki áhrif eftir að blöðrukímið er búið að festa sig í leginu. Neyðargetnaðarvörnin dregur úr líkum á þungun og virkar best þegar hún er tekin fljótt eftir [[Kynmök|samfarir]]. Virknin er þó ekki fullkomin, vörnin er aðeins 60%–93% sem er mun minni en sem fæst af þeim getnaðarvörnum sem notaðar eru í forvarnarskyni.<ref>[http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1418/PDF/f01.pdf Afgreiðsla á neyðargetnaðarvörnum í apótekum.] Margrét Lilja Heiðarsdóttir, Anna Birna Almarsdóttir, og Reynir Tómas Geirsson. Læknablaðið, 2009.</ref> == Þungunarrof með aðgerð == Fyrstu mánuði meðgöngunnar er hægt að fjarlægja fóstrið með aðgerð þar sem fóstrið er sogað út með þartilgerðum pinnarörum.<ref>{{cite web|author=Healthwise|url=http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp#tw1112|title=Manual and vacuum aspiration for abortion|year=2004|publisher=WebMD|accessdate=5 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070211155626/http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp|archivedate=11 February 2007}}</ref> Eftir þriðja mánuðinn þarf að nota aðrar aðferðir sem krefjast [[Svæfing|svæfingar]] þar sem þá þarf að víkka leggöngin út mun meira, eða þá með því að gera líkt og í keisaraskurði og skera á kviðinn, þó með mun smærri skurði.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=McGee|first=Glenn|authorlink=Glenn McGee|author2=Jon F. Mer]|work=Encarta|title=Abortion|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|accessdate=5 December 2008|publisher=Microsoft|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kvWYG63q?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|archivedate=31 October 2009|url-status = dead|df=dmy}}</ref> == Fósturlát == Stundum deyr fóstur af sjálfu sér. Ef það gerist fyrir 24. viku meðgöngu kallast það fósturlát, eftir það er það kallað að barn [[andvana fæðing|fæðist andvana]].<ref>{{cite book|title=Churchill Livingstone medical dictionary|url=https://archive.org/details/churchilllivings0000unse_h5h1|publisher=Churchill Livingstone Elsevier|location=Edinburgh New York|year=2008|isbn=978-0443104121|quote=The preferred term for unintentional loss of the product of conception prior to 24 weeks' gestation is miscarriage.}}</ref> Ef barn fæðist fyrir 37. viku meðgöngu er barnið kallað fyrirburi.<ref>{{cite book|quote=A preterm birth is defined as one that occurs before the completion of 37 menstrual weeks of gestation, regardless of birth weight.|page=[https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst/page/n664 669]|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=51. Legal and Ethical Issues in Obstetric Practice|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Aðeins 30–50% af fóstrum lifa af fyrstu þrjá mánuði meðgöngu, í flestum tilfellum veit þungaða manneskjan ekki af því að hún sé þunguð.<ref name="Gabbe, Chp 24">{{cite book|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal0000unse_z6w5|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=24. Pregnancy loss|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Eftir að þungun hefur verið staðfest enda þó 15%–30% með fósturláti,<ref>{{cite book|last=Stovall|first=Thomas G.|chapter=17. Early Pregnancy Loss and Ectopic Pregnancy|title=Novak's Gynecology|editor1-last=Berek|editor1-first=Jonathan S.|editor1-link=Jonathan Berek|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2002|edition=13|isbn=978-0781732628}}</ref> langflest á fyrstu þremur mánuðum meðgöngunnar.<ref name="Williams18">{{cite book|editor1-last=Cunningham|editor1-first=F. Gary|editor2-last=Leveno|editor2-first=Kenneth J.|editor3-last=Bloom|editor3-first=Steven L.|editor4-last=Spong|editor4-first=Catherine Y.|editor5-last=Dashe|editor5-first=Jodi S.|editor6-last=Hoffman|editor6-first=Barbara L.|editor7-last=Casey|editor7-first=Brian M.|editor8-last=Sheffield|editor8-first=Jeanne S.|title=Williams Obstetrics|url=https://archive.org/details/williamsobstetri0024unse|edition=24th|year=2014|publisher=McGraw Hill Education|isbn=978-0071798938}}</ref> Algengasta orsök fósturláts eru óeðlilegar [[Litningur|litninga]]<nowiki/>breytingar í fóstrinu.<ref name="Williams Gyn, Chp 6">{{cite book|editor1-last=Schorge|editor1-first=John O.|editor2-first=Joseph I.|editor2-last=Schaffer|editor3-first=Lisa M.|editor3-last=Halvorson|editor4-first=Barbara L.|editor4-last=Hoffman|editor5-first=Karen D.|editor5-last=Bradshaw|editor6-first=F. Gary|editor6-last=Cunningham|year=2008|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_u2n9|edition=1|publisher=McGraw-Hill Medical|isbn=978-0071472579|chapter=6. First-Trimester Abortion}}</ref> Fósturlát getur líka komið fram vegna æðakerfissjúkdóma, [[sykursýki]] og annarra [[Hormón|hormóna]]<nowiki/>sjúkdóma, sýkinga, og brenglana í legi móðurinnar.<ref name="mednet">{{cite web|url=http://www.medicinenet.com/miscarriage/page1.htm|title=Miscarriage (Spontaneous Abortion)|accessdate=7 April 2009|last=Stöppler|first=Melissa Conrad|editor1-first=William C., Jr.|editor1-last=Shiel|work=MedicineNet.com|publisher=WebMD|url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040829013142/http://www.medicinenet.com/Miscarriage/page1.htm|archivedate=29 August 2004}}</ref> Auknar líkur eru á fósturláti eftir því sem móðirin er eldri og ef hún hefur fyrri sögu um fósturlát.<ref name="fetal med 837">{{Cite book|vauthors=Jauniaux E, Kaminopetros P, El-Rafaey H|chapter=Early pregnancy loss|veditors=Whittle MJ, Rodeck CH|title=Fetal medicine: basic science and clinical practice|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|year=1999|url=https://books.google.com/?id=0BY0hx2l5uoC|isbn=978-0443053573|oclc=42792567|page=837}}</ref> Fósturlát getur líka komið til vegna áverka, t.d. í bílslysum.<ref name="Fetal Homicide Laws">{{cite web|url=http://www.ncsl.org/programs/health/fethom.htm|title=Fetal Homicide Laws|accessdate=7 April 2009|publisher=National Conference of State Legislatures|archiveurl=https://archive.today/20120911171355/http://www.ncsl.org/issues-research/health/fetal-homicide-state-laws.aspx|archivedate=September 11, 2012}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == Þungunarrof á Íslandi == [[Image:Abortion Laws.svg|300px|thumb|Lagaleg staða [[fóstureyðing]]a á heimsvísu. Þungunarrof á [[Ísland]]i er bundið svipuðum [[lög|lagalegum]] skilyrðum og í löndum eins og [[Bretland]]i, [[Finnland]]i, [[Indland]]i, [[Japan]], [[Sambía|Sambíu]] en er ekki framkvæmt svo til án skilyrða að ósk móður líkt og í flestum öðrum [[Evrópa|Evrópulönd]]um]] {{aðalgrein|Þungunarrof á Íslandi}} Á Íslandi er löglegt að rjúfa þungum fram að lokum 22. viku þungunar. Eftir lok 22. viku er mögulegt að rjúfa þungun sé lífi þunguðu manneskjunar stefnt í hættu af meðgöngunni eða þá að fóstrið sé ekki lífvænlegt. Þessi lög voru víkkuð árið 2019 en fram að því var þungunarrof aðeins leyft vegna sérstakra aðstæðna: Félagslegar, læknisfræðilegar, eða að þungun hafi borið að með refsiverðu athæfi. Hugtakið „félagslegar ástæður“ var nokkuð vítt og var mjög fátítt að beiðni um þungunarrof væri synjað. == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301203022/www.landlaeknir.is/Uploads/FileGallery/Utgafa/Fostureydingar_2003_lokautg_jan.05.pdf Tölfræði frá Landlæknisembættinu um fóstureyðingar á Íslandi] * [http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 Upplýsingar um fóstureyðingar frá kvennasviði Landspítala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103032027/http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 |date=2006-01-03 }} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Maðurinn]] [[Flokkur:Læknisfræði]] 417unwo9fvd2974545pznahoz3yvnbl 0 30498 1977717 1671048 2026-09-05T17:14:19Z Arnastjarna 114982 1977717 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|[[Tölvuveira|tölvuveiru]]}} {{Taxobox | color = violet | name = Veirur | image = Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg | image_caption = [[Kórónaveirur]] í smásjá. | vírushópar = I - VII | subdivision_ranks = Veiruhópar | subdivision = I: [[dsDNA-veirur]]<br /> II: [[ssDNA-veirur]]<br /> III: [[dsRNA-veirur]]<br /> IV: [[(+)ssRNA-veirur]]<br /> V: [[(-)ssRNA-veirur]]<br /> VI: [[ssRNA-RT-veirur]]<br /> VII: [[dsDNA-RT-veirur]] }} '''Veira''' eða '''vírus''' (af [[latína|latneska]] orðinu ''[[wikt:en:virus#Latin|vīrus]]'' sem þýðir „eitur“) er [[örvera]] sem getur [[smit]]að [[fruma|frumur]] [[lífvera]]. Veirur innihalda erfðaefni sem umlukið er hlífðarskel sem gerð er úr [[prótín]]i. Eitt af því sem einkennir veirur er að þær geta ekki fjölgað sér utan frumunnar sem þær smita. Þar sem veirur geta ekki fjölgað sér á eigin spýtur eru þær ekki taldar vera [[líf|lifandi]]. Engu að síður eru veirur náskyldar lífverum og notast meðal annars við [[kjarnsýra|kjarnsýrur]] til að varðveita erfðaupplýsingar. Veirum er skipt í þrjá flokka eftir því hvaða lífverur þær nota til að fjölga sér. Flokkarnir eru: * [[bakteríuveirur]] * [[dýraveirur]] og * [[plöntuveirur]] ==Tenglar== *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=241 Vísindavefur- Hver er munurinn á bakteríu og veiru?] *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=78938 Vísindavefur - Hvernig eru veirur greindar í mönnum?] *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=79038 Vísindavefur - Sjást veirur í smásjá?] {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Veirur]] h0ziqtmp0qes1nttvb2bk8qtidm0n6b 0 31738 1977772 1956317 2026-09-06T02:35:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977772 wikitext text/x-wiki '''Tcl''' (skammstöfun á „Tool Commanding Language“) er lítið [[Skriftunarmál|skriftunar-]] og [[forritunarmál]]. == Fídusar == * allt er [[skipun]], þar á meðal máleiningar; skipanir hafa formerki. * hægt er að yfirskrifa og breyta flestu á kviklegan hátt * hægt er að vinna með allar gagnagerðir sem strengi og þar á meðal kóða. * Örsmátt sett af málfræðireglum. * Atvika drifinn milliflötur að tengli og skrám. Einnig eru tímadrifinn atvik og notendaskilgreind atvik möguleg. == Halló heimur í Tcl == proc main {} { puts "halló heimur!" } main == Tengill == * [https://wiki.tcl.tk/ Wiki-vefur um Tcl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924134903/http://wiki.tcl.tk/ |date=2018-09-24 }} {{Stubbur|tölvunarfræði}} [[Flokkur:Forritunarmál]] kgcl3zi2b63qu0owxftt7k1hzzs5qfv 0 37602 1977800 1969199 2026-09-06T11:13:05Z Akigka 183 1977800 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Madonna | mynd = MadonnaO2171023 (97 of 133) (53269593787) (cropped).jpg | mynd_texti = Madonna árið 2023 | fæðingarnafn = Madonna Louise Ciccone | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1958|8|16}} | fæðingarstaður = [[Bay City]], [[Michigan]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{Plainlist| * {{g|[[Sean Penn]]<br />|1985|1989}} * Carlos Leon<br />(1995–1997) * {{g|[[Guy Ritchie]]<br />|2000|2008}} }} | börn = 6 | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|dansari|upptökustjóri|leikstjóri|rithöfundur|athafnakona}} | ár = 1979–í dag | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | uppruni = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], BNA | stefna = {{hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[electronica]]|[[Danstónlist|dans]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar}} | útgefandi = {{hlist|[[Sire Records|Sire]]|[[Warner Records|Warner]]|Maverick|[[Interscope Records|Interscope]]}} | áður_meðlimur = {{hlist|Breakfast Club|Emmy}} }} | vefsíða = {{URL|madonna.com}} | undirskrift = Madonna's signature.svg }} '''Madonna Louise Ciccone''' (f. 16. ágúst 1958), þekktust undir nafninu '''Madonna''', er [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, lagahöfundur, dansari og leikkona. Hún hefur verið kölluð „drottning popptónlistarinnar“.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1617227420070416|title=H&M sales boosted by Madonna range, mild weather|publisher=[[Reuters]]|first1=Simon|last1=Johnson|first2=Rebecka|last2=Kihlstrom|date=April 16, 2007|access-date=March 18, 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/madonna-more-clout-than-the-beatles-all-by-herself-and-wearing-heels-bjcfx9mbkx7|title=Madonna: more clout than the Beatles, all by herself . . . and wearing heels|work=[[The Times]]|first=Caitlin|last=Moran|author-link=Caitlin Moran|date=April 22, 2008|access-date=March 18, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/lists/best-madonna-songs/|title=Madonna's 100 Greatest Songs (Critics' Picks)|magazine=Billboard|first1=Joe|last1=Lynch|first2=Andrew|last2=Unterberger|first3=Blanca|last3=Gracle|first4=Nolan|last4=Feeney|first5=Katle|last5=Atkinson|date=March 8, 2023|access-date=March 18, 2023}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Madonna'' (1983) * ''Like a Virgin'' (1984) * ''True Blue'' (1986) * ''Like a Prayer'' (1989) * ''Erotica'' (1992) * ''Bedtime Stories'' (1994) * ''Ray of Light'' (1998) * ''Music'' (2000) * ''American Life'' (2003) * ''Confessions on a Dance Floor'' (2005) * ''[[Hard Candy (Madonna breiðskífa)|Hard Candy]]'' (2008) * ''MDNA'' (2012) * ''Rebel Heart'' (2015) * ''Madame X'' (2019) * ''Confessions II'' (2026){{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{IMDb name}} * {{AllMusic}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{f|1958}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] 7z9h9pxdqeoszfsix9lgh5u11m9xu4n 0 39024 1977719 1377740 2026-09-05T17:55:06Z Arnastjarna 114982 bætti við mynd & smá texta 1977719 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20mm_Cannon_Night_Firing_from_HMS_Cornwall_MOD_45152200.jpg | thumb | hægri | Byssa skítur út glókúlu í næturæfingu.]]'''Glóðarkúla''' öðru nafni '''ferilkúla'''. Glóðarkúla er [[byssukúla]] með litlu ljós- eða reykblysi sem kviknar á þegar hleypt er af. Glóðarkúlan skilur eftir sig ljósrák eða reykjarslóð þannig að [[skytta]]n getur séð feril hennar. Hún er einkum notuð í hernaði. {{stubbur}} [[Flokkur:Vopn]] h9yxketvy04vz086r1xuanhefve910c 0 50456 1977746 1951789 2026-09-05T21:51:35Z ~2026-48294-19 120408 FOKKAÐU ÞÉR BERSERKUR 1977746 wikitext text/x-wiki [[Mynd:DrothemFonster.jpg|thumb|Kirkjugluggi.]][[Mynd:13מוזיאון העיר חיפה.JPG|thumb|Gluggi]]{{um|op á byggingum|text=Til að lesa um glugga í tölvum má fara á greinina um [[Gluggi (tölvur)|tölvuglugga]]}} '''Berserkur er nölli og ekki líf og gerir ekkert nema spyrja 10 ára stelpur perralega spurninga og (laga wipedia my ass) Hann má skeina á mér rassinn (ball knowledge required) og Runka sér til fLatBaKa.''' == Gluggategundir == * ''blindgluggi'' er falskur skrautgluggi á kirkjuveggjum í [[Gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]]. * ''glygg'' er gamalt íslenskt orð sem þýðir gluggi. * ''hverfigluggi'' er lausagluggi, festur á teina um miðjan rammann þannig að hann opnast jafnmikið út að neðan og inn að ofan. * ''ljóri'' er þakgluggi. * ''rennigluggi'' er gluggi sem opnast og lokast með því að rúðunni er rennt til hliðar (eða upp og niður). * ''renniloksgluggi'' er gluggi með renniloki sem er lok sem rennt er fyrir (ekki fellt yfir). * ''skansgluggi'' er gluggi sem myndar bogalaga útskot frá sjálfum veggnum; skansgluggi er oft alsettur mörgum smágluggum. * ''skjágluggi'' er gluggi með gagnsærri himnu í stað glerrúðu. * ''sprógur'' er gamalt íslenskt orð yfir [[vindauga]] eða glugga. * ''stafngluggi'' er gluggi á húsgafli, stafni. * ''súðargluggi'' er gluggi á þaksúð. * ''völtugluggi'' er e.k. hverfigluggi, opnanlegur gluggi sem leikur á tönnum neðst (og opnast inn að ofan). * ''þakgluggi'' er (lítill) gluggi á þaki húss. == Gluggaumgjörð == * ''gluggakista'' er lárétt (tré)sylla innan við og undir gluggarúðu. Einnig nefnt ''gluggasylla'', ''gluggatrog'' eða ''sólbekkur''. * ''gluggafaldur'' er oft skrautlaga listar meðfram gluggum að innan (stundum einnig að utan). * glugghús er gluggagrind, þ.e. bilið frá glugganum út á ytri brún veggjar eða inn á sólbekkjarbrún innan húss; gluggaloft. * ''gluggapóstur'' er lóðréttur stafur (rimill) milli gluggarúðna. * ''krosspóstur'' er póstur í glugga sem myndir kross. * ''skjábulungur'' er umgerð (úr tré) utan um skjáinn, skjágrind. * ''skjár'' er gegnsæ himna í glugga, notuð í stað rúðu (oft haft um allan gluggann) * ''sólborð'' er gluggakarmur. * ''sprausa'' er gamalt orð yfir gluggarúðuramma. * ''sprossi'' er gluggapóstur. * ''sproti'' er mjór póstur í glugga, hafður til að skipta honum í fleiri og smærri rúður. * ''tíglagrind'' er grind í glugga sem myndar tígla og fyllir út í gluggarammann. * ''vatnsbretti'' er skáhöll stein- eða trébrík undir glugga að utanverðu sem veitir vatni frá honum. Hallinn kallast gluggabotn á steinhúsum ef hann nær ekki fram úr vegg. == Glertegundir == * ''blýgreypt gler'' eða ''blýgreyptir gluggar'' eru gluggar, jaðraðir með blýlengjum sem eru bræddar og festa þannig glerin saman. * ''glýjað gler'' er gler sem minnir á hélaða rúðu. * ''skæni'' er [[líknarbelgur]], himna sem notuð var hér áður fyrr fyrir gler í gluggum (aðallega í íslenskum [[torfbær|torfbæjum]]). * ''vírgler'' er gler með innlögðum vírþráðum til styrktar. * ''þolgler'' er öryggisgler. * ''þráðgler'' er öryggisgler með þráðum í. == Sjá einnig == * [[Gluggabjór]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417989&pageSelected=15&lang=0 ''Skjágluggar (Fjaðrafok) ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commons|Window|glugga}} {{stubbur}} [[Flokkur:Byggingar]] qv3vljg5yp2ovj4lhy5qxwi4gykaj91 1977747 1977746 2026-09-05T21:55:28Z NDG 108276 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-48294-19|~2026-48294-19]] ([[User talk:~2026-48294-19|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1951789 wikitext text/x-wiki [[Mynd:DrothemFonster.jpg|thumb|Kirkjugluggi.]][[Mynd:13מוזיאון העיר חיפה.JPG|thumb|Gluggi]]{{um|op á byggingum|text=Til að lesa um glugga í tölvum má fara á greinina um [[Gluggi (tölvur)|tölvuglugga]]}} '''Gluggi''' er op á [[veggur|vegg]] eða [[þak]] [[bygging]]ar, sem stundum er lokað en að auki stundum opið og hleypir inn [[ljós]]i í vistarverunar. Á gluggum geta verið opnanleg fög sem notuð eru til að hleypa inn fersku [[loft]]i eða til að losa um fnyk og ódaun svo greiða leið hans út í andrúmsloftið. Gluggarúður úr gerðar úr [[gler]]i eða [[plexigler]]i. == Gluggategundir == * ''blindgluggi'' er falskur skrautgluggi á kirkjuveggjum í [[Gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]]. * ''glygg'' er gamalt íslenskt orð sem þýðir gluggi. * ''hverfigluggi'' er lausagluggi, festur á teina um miðjan rammann þannig að hann opnast jafnmikið út að neðan og inn að ofan. * ''ljóri'' er þakgluggi. * ''rennigluggi'' er gluggi sem opnast og lokast með því að rúðunni er rennt til hliðar (eða upp og niður). * ''renniloksgluggi'' er gluggi með renniloki sem er lok sem rennt er fyrir (ekki fellt yfir). * ''skansgluggi'' er gluggi sem myndar bogalaga útskot frá sjálfum veggnum; skansgluggi er oft alsettur mörgum smágluggum. * ''skjágluggi'' er gluggi með gagnsærri himnu í stað glerrúðu. * ''sprógur'' er gamalt íslenskt orð yfir [[vindauga]] eða glugga. * ''stafngluggi'' er gluggi á húsgafli, stafni. * ''súðargluggi'' er gluggi á þaksúð. * ''völtugluggi'' er e.k. hverfigluggi, opnanlegur gluggi sem leikur á tönnum neðst (og opnast inn að ofan). * ''þakgluggi'' er (lítill) gluggi á þaki húss. == Gluggaumgjörð == * ''gluggakista'' er lárétt (tré)sylla innan við og undir gluggarúðu. Einnig nefnt ''gluggasylla'', ''gluggatrog'' eða ''sólbekkur''. * ''gluggafaldur'' er oft skrautlaga listar meðfram gluggum að innan (stundum einnig að utan). * glugghús er gluggagrind, þ.e. bilið frá glugganum út á ytri brún veggjar eða inn á sólbekkjarbrún innan húss; gluggaloft. * ''gluggapóstur'' er lóðréttur stafur (rimill) milli gluggarúðna. * ''krosspóstur'' er póstur í glugga sem myndir kross. * ''skjábulungur'' er umgerð (úr tré) utan um skjáinn, skjágrind. * ''skjár'' er gegnsæ himna í glugga, notuð í stað rúðu (oft haft um allan gluggann) * ''sólborð'' er gluggakarmur. * ''sprausa'' er gamalt orð yfir gluggarúðuramma. * ''sprossi'' er gluggapóstur. * ''sproti'' er mjór póstur í glugga, hafður til að skipta honum í fleiri og smærri rúður. * ''tíglagrind'' er grind í glugga sem myndar tígla og fyllir út í gluggarammann. * ''vatnsbretti'' er skáhöll stein- eða trébrík undir glugga að utanverðu sem veitir vatni frá honum. Hallinn kallast gluggabotn á steinhúsum ef hann nær ekki fram úr vegg. == Glertegundir == * ''blýgreypt gler'' eða ''blýgreyptir gluggar'' eru gluggar, jaðraðir með blýlengjum sem eru bræddar og festa þannig glerin saman. * ''glýjað gler'' er gler sem minnir á hélaða rúðu. * ''skæni'' er [[líknarbelgur]], himna sem notuð var hér áður fyrr fyrir gler í gluggum (aðallega í íslenskum [[torfbær|torfbæjum]]). * ''vírgler'' er gler með innlögðum vírþráðum til styrktar. * ''þolgler'' er öryggisgler. * ''þráðgler'' er öryggisgler með þráðum í. == Sjá einnig == * [[Gluggabjór]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417989&pageSelected=15&lang=0 ''Skjágluggar (Fjaðrafok) ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commons|Window|glugga}} {{stubbur}} [[Flokkur:Byggingar]] 10jpxv5kwqgmkdovopujtrgvrzjorey 1977753 1977747 2026-09-05T22:02:58Z ~2026-48430-15 120410 Reyndu bara 1977753 wikitext text/x-wiki [[Mynd:DrothemFonster.jpg|thumb|Kirkjugluggi.]][[Mynd:13מוזיאון העיר חיפה.JPG|thumb|Gluggi]]{{um|op á byggingum|text=Til að lesa um glugga í tölvum má fara á greinina um [[Gluggi (tölvur)|tölvuglugga]]}}Berserkur þú gleymdir að banna mér viltu ekki skeina Eldri borgurum rassin eða réttara sagt bjóða þig Fram til vinnu á leikskóla til að perrast berserkur == Gluggategundir == * ''blindgluggi'' er falskur skrautgluggi á kirkjuveggjum í [[Gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]]. * ''glygg'' er gamalt íslenskt orð sem þýðir gluggi. * ''hverfigluggi'' er lausagluggi, festur á teina um miðjan rammann þannig að hann opnast jafnmikið út að neðan og inn að ofan. * ''ljóri'' er þakgluggi. * ''rennigluggi'' er gluggi sem opnast og lokast með því að rúðunni er rennt til hliðar (eða upp og niður). * ''renniloksgluggi'' er gluggi með renniloki sem er lok sem rennt er fyrir (ekki fellt yfir). * ''skansgluggi'' er gluggi sem myndar bogalaga útskot frá sjálfum veggnum; skansgluggi er oft alsettur mörgum smágluggum. * ''skjágluggi'' er gluggi með gagnsærri himnu í stað glerrúðu. * ''sprógur'' er gamalt íslenskt orð yfir [[vindauga]] eða glugga. * ''stafngluggi'' er gluggi á húsgafli, stafni. * ''súðargluggi'' er gluggi á þaksúð. * ''völtugluggi'' er e.k. hverfigluggi, opnanlegur gluggi sem leikur á tönnum neðst (og opnast inn að ofan). * ''þakgluggi'' er (lítill) gluggi á þaki húss. == Gluggaumgjörð == * ''gluggakista'' er lárétt (tré)sylla innan við og undir gluggarúðu. Einnig nefnt ''gluggasylla'', ''gluggatrog'' eða ''sólbekkur''. * ''gluggafaldur'' er oft skrautlaga listar meðfram gluggum að innan (stundum einnig að utan). * glugghús er gluggagrind, þ.e. bilið frá glugganum út á ytri brún veggjar eða inn á sólbekkjarbrún innan húss; gluggaloft. * ''gluggapóstur'' er lóðréttur stafur (rimill) milli gluggarúðna. * ''krosspóstur'' er póstur í glugga sem myndir kross. * ''skjábulungur'' er umgerð (úr tré) utan um skjáinn, skjágrind. * ''skjár'' er gegnsæ himna í glugga, notuð í stað rúðu (oft haft um allan gluggann) * ''sólborð'' er gluggakarmur. * ''sprausa'' er gamalt orð yfir gluggarúðuramma. * ''sprossi'' er gluggapóstur. * ''sproti'' er mjór póstur í glugga, hafður til að skipta honum í fleiri og smærri rúður. * ''tíglagrind'' er grind í glugga sem myndar tígla og fyllir út í gluggarammann. * ''vatnsbretti'' er skáhöll stein- eða trébrík undir glugga að utanverðu sem veitir vatni frá honum. Hallinn kallast gluggabotn á steinhúsum ef hann nær ekki fram úr vegg. == Glertegundir == * ''blýgreypt gler'' eða ''blýgreyptir gluggar'' eru gluggar, jaðraðir með blýlengjum sem eru bræddar og festa þannig glerin saman. * ''glýjað gler'' er gler sem minnir á hélaða rúðu. * ''skæni'' er [[líknarbelgur]], himna sem notuð var hér áður fyrr fyrir gler í gluggum (aðallega í íslenskum [[torfbær|torfbæjum]]). * ''vírgler'' er gler með innlögðum vírþráðum til styrktar. * ''þolgler'' er öryggisgler. * ''þráðgler'' er öryggisgler með þráðum í. == Sjá einnig == * [[Gluggabjór]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417989&pageSelected=15&lang=0 ''Skjágluggar (Fjaðrafok) ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commons|Window|glugga}} {{stubbur}} [[Flokkur:Byggingar]] okiuks0hjru68gxafbqc061sdddkmmf 1977755 1977753 2026-09-05T22:03:38Z Enbi 114852 Undid edits by [[Special:Contributions/~2026-48430-15|~2026-48430-15]] ([[User talk:~2026-48430-15|talk]]) to last revision by NDG 1977755 wikitext text/x-wiki [[Mynd:DrothemFonster.jpg|thumb|Kirkjugluggi.]][[Mynd:13מוזיאון העיר חיפה.JPG|thumb|Gluggi]]{{um|op á byggingum|text=Til að lesa um glugga í tölvum má fara á greinina um [[Gluggi (tölvur)|tölvuglugga]]}} '''Gluggi''' er op á [[veggur|vegg]] eða [[þak]] [[bygging]]ar, sem stundum er lokað en að auki stundum opið og hleypir inn [[ljós]]i í vistarverunar. Á gluggum geta verið opnanleg fög sem notuð eru til að hleypa inn fersku [[loft]]i eða til að losa um fnyk og ódaun svo greiða leið hans út í andrúmsloftið. Gluggarúður úr gerðar úr [[gler]]i eða [[plexigler]]i. == Gluggategundir == * ''blindgluggi'' er falskur skrautgluggi á kirkjuveggjum í [[Gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]]. * ''glygg'' er gamalt íslenskt orð sem þýðir gluggi. * ''hverfigluggi'' er lausagluggi, festur á teina um miðjan rammann þannig að hann opnast jafnmikið út að neðan og inn að ofan. * ''ljóri'' er þakgluggi. * ''rennigluggi'' er gluggi sem opnast og lokast með því að rúðunni er rennt til hliðar (eða upp og niður). * ''renniloksgluggi'' er gluggi með renniloki sem er lok sem rennt er fyrir (ekki fellt yfir). * ''skansgluggi'' er gluggi sem myndar bogalaga útskot frá sjálfum veggnum; skansgluggi er oft alsettur mörgum smágluggum. * ''skjágluggi'' er gluggi með gagnsærri himnu í stað glerrúðu. * ''sprógur'' er gamalt íslenskt orð yfir [[vindauga]] eða glugga. * ''stafngluggi'' er gluggi á húsgafli, stafni. * ''súðargluggi'' er gluggi á þaksúð. * ''völtugluggi'' er e.k. hverfigluggi, opnanlegur gluggi sem leikur á tönnum neðst (og opnast inn að ofan). * ''þakgluggi'' er (lítill) gluggi á þaki húss. == Gluggaumgjörð == * ''gluggakista'' er lárétt (tré)sylla innan við og undir gluggarúðu. Einnig nefnt ''gluggasylla'', ''gluggatrog'' eða ''sólbekkur''. * ''gluggafaldur'' er oft skrautlaga listar meðfram gluggum að innan (stundum einnig að utan). * glugghús er gluggagrind, þ.e. bilið frá glugganum út á ytri brún veggjar eða inn á sólbekkjarbrún innan húss; gluggaloft. * ''gluggapóstur'' er lóðréttur stafur (rimill) milli gluggarúðna. * ''krosspóstur'' er póstur í glugga sem myndir kross. * ''skjábulungur'' er umgerð (úr tré) utan um skjáinn, skjágrind. * ''skjár'' er gegnsæ himna í glugga, notuð í stað rúðu (oft haft um allan gluggann) * ''sólborð'' er gluggakarmur. * ''sprausa'' er gamalt orð yfir gluggarúðuramma. * ''sprossi'' er gluggapóstur. * ''sproti'' er mjór póstur í glugga, hafður til að skipta honum í fleiri og smærri rúður. * ''tíglagrind'' er grind í glugga sem myndar tígla og fyllir út í gluggarammann. * ''vatnsbretti'' er skáhöll stein- eða trébrík undir glugga að utanverðu sem veitir vatni frá honum. Hallinn kallast gluggabotn á steinhúsum ef hann nær ekki fram úr vegg. == Glertegundir == * ''blýgreypt gler'' eða ''blýgreyptir gluggar'' eru gluggar, jaðraðir með blýlengjum sem eru bræddar og festa þannig glerin saman. * ''glýjað gler'' er gler sem minnir á hélaða rúðu. * ''skæni'' er [[líknarbelgur]], himna sem notuð var hér áður fyrr fyrir gler í gluggum (aðallega í íslenskum [[torfbær|torfbæjum]]). * ''vírgler'' er gler með innlögðum vírþráðum til styrktar. * ''þolgler'' er öryggisgler. * ''þráðgler'' er öryggisgler með þráðum í. == Sjá einnig == * [[Gluggabjór]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417989&pageSelected=15&lang=0 ''Skjágluggar (Fjaðrafok) ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commons|Window|glugga}} {{stubbur}} [[Flokkur:Byggingar]] 10jpxv5kwqgmkdovopujtrgvrzjorey 1977782 1977755 2026-09-06T07:53:53Z MyraMidnight 41218 Breyti aðgreiningartengli 1977782 wikitext text/x-wiki [[Mynd:DrothemFonster.jpg|thumb|Kirkjugluggi.]][[Mynd:13מוזיאון העיר חיפה.JPG|thumb|Gluggi]]{{Aðgreiningartengill1|gluggi|[[Gluggi (tölvur)|glugga í tölvuviðmóti]]}} '''Gluggi''' er op á [[veggur|vegg]] eða [[þak]] [[bygging]]ar, sem stundum er lokað en að auki stundum opið og hleypir inn [[ljós]]i í vistarverunar. Á gluggum geta verið opnanleg fög sem notuð eru til að hleypa inn fersku [[loft]]i eða til að losa um fnyk og ódaun svo greiða leið hans út í andrúmsloftið. Gluggarúður úr gerðar úr [[gler]]i eða [[plexigler]]i. == Gluggategundir == * ''blindgluggi'' er falskur skrautgluggi á kirkjuveggjum í [[Gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]]. * ''glygg'' er gamalt íslenskt orð sem þýðir gluggi. * ''hverfigluggi'' er lausagluggi, festur á teina um miðjan rammann þannig að hann opnast jafnmikið út að neðan og inn að ofan. * ''ljóri'' er þakgluggi. * ''rennigluggi'' er gluggi sem opnast og lokast með því að rúðunni er rennt til hliðar (eða upp og niður). * ''renniloksgluggi'' er gluggi með renniloki sem er lok sem rennt er fyrir (ekki fellt yfir). * ''skansgluggi'' er gluggi sem myndar bogalaga útskot frá sjálfum veggnum; skansgluggi er oft alsettur mörgum smágluggum. * ''skjágluggi'' er gluggi með gagnsærri himnu í stað glerrúðu. * ''sprógur'' er gamalt íslenskt orð yfir [[vindauga]] eða glugga. * ''stafngluggi'' er gluggi á húsgafli, stafni. * ''súðargluggi'' er gluggi á þaksúð. * ''völtugluggi'' er e.k. hverfigluggi, opnanlegur gluggi sem leikur á tönnum neðst (og opnast inn að ofan). * ''þakgluggi'' er (lítill) gluggi á þaki húss. == Gluggaumgjörð == * ''gluggakista'' er lárétt (tré)sylla innan við og undir gluggarúðu. Einnig nefnt ''gluggasylla'', ''gluggatrog'' eða ''sólbekkur''. * ''gluggafaldur'' er oft skrautlaga listar meðfram gluggum að innan (stundum einnig að utan). * glugghús er gluggagrind, þ.e. bilið frá glugganum út á ytri brún veggjar eða inn á sólbekkjarbrún innan húss; gluggaloft. * ''gluggapóstur'' er lóðréttur stafur (rimill) milli gluggarúðna. * ''krosspóstur'' er póstur í glugga sem myndir kross. * ''skjábulungur'' er umgerð (úr tré) utan um skjáinn, skjágrind. * ''skjár'' er gegnsæ himna í glugga, notuð í stað rúðu (oft haft um allan gluggann) * ''sólborð'' er gluggakarmur. * ''sprausa'' er gamalt orð yfir gluggarúðuramma. * ''sprossi'' er gluggapóstur. * ''sproti'' er mjór póstur í glugga, hafður til að skipta honum í fleiri og smærri rúður. * ''tíglagrind'' er grind í glugga sem myndar tígla og fyllir út í gluggarammann. * ''vatnsbretti'' er skáhöll stein- eða trébrík undir glugga að utanverðu sem veitir vatni frá honum. Hallinn kallast gluggabotn á steinhúsum ef hann nær ekki fram úr vegg. == Glertegundir == * ''blýgreypt gler'' eða ''blýgreyptir gluggar'' eru gluggar, jaðraðir með blýlengjum sem eru bræddar og festa þannig glerin saman. * ''glýjað gler'' er gler sem minnir á hélaða rúðu. * ''skæni'' er [[líknarbelgur]], himna sem notuð var hér áður fyrr fyrir gler í gluggum (aðallega í íslenskum [[torfbær|torfbæjum]]). * ''vírgler'' er gler með innlögðum vírþráðum til styrktar. * ''þolgler'' er öryggisgler. * ''þráðgler'' er öryggisgler með þráðum í. == Sjá einnig == * [[Gluggabjór]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417989&pageSelected=15&lang=0 ''Skjágluggar (Fjaðrafok) ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commons|Window|glugga}} {{stubbur}} [[Flokkur:Byggingar]] f1nv68x4oi0e99avc1g87qbl1owa8u1 0 56790 1977724 1958618 2026-09-05T18:22:08Z Arnastjarna 114982 Bætti við mynd sem er á enska wikipedia o.fl. 1977724 wikitext text/x-wiki [[Mynd:ALS Affected neurons and muscles.png|thumb|Skýringarmynd af manneskju sem sýnir svæðin sem hreyfitaugahrörnun herjar á, meðal annars efri og neðri hreyfitaugar, svæði heilans og meðfylgjandi vöðva.]] '''Hreyfitaugungahrörnun''', einnig kallað '''MND''' (e. ''motor neuron disease'') eða '''hreyfitaugasjúkdómur''', er oft banvænn [[sjúkdómur]] sem herjar á [[hreyfitaug]]ar líkamans, sem bera boð til [[vöðvi|vöðvanna]]. Sjúkdómurinn veldur máttleysi og [[lömun]] í höndum, fótum, munni, hálsi og fleiri líkamshlutum. Orsök MND er óþekkt. Eitthvað veldur því að boð berast ekki á milli [[hreyfitaugafruma]] og vöðvinn hreyfist því ekki samkvæmt vilja einstaklingsins. Hreyfitaugafrumurnar visna og deyja og vegna hreyfingarleysis [[rýrna]] vöðvarnir. MND byrjar yfirleitt á einu svæði [[hreyfitaugakerfi]]sins og veldur dauða efri og neðri hreyfitaugunga á því svæði, sem gerir vöðvana sem þeir stjórna kraftminni og rýrari. Svo færist sjúkdómurinn yfir í annan vöðvahóp. Ómögulegt er að sjá fyrir á hvaða vöðvahóp sjúkdómurinn herjar næst því MND fylgir engu ákveðnu mynstri. Þó er algengt að ef sjúkdómurinn herjar t.d. á annan handlegginn þá er hinn handleggurinn líklega næstur í röðinni. MND ágerist yfirleitt hratt. Líftími sjúklinga eftir að þeir fá sjúkdóminn er yfirleitt eitt til sex ár en þó lifa sumir lengur, í allt að tíu ár. MND herjar aðeins á þá vöðva líkamans sem lúta [[viljastýrður|viljastýrðum]] hreyfingum en ekki á vöðva svo sem [[hjarta]], [[nýra|nýru]], [[skynfæri]] og fleiri [[líffæri]] sem starfa óviljastýrt. MND hefur ekki áhrif á vitsmunalegan styrk sjúklingsins. Þegar sjúkdómurinn ágerist getur sjúklingurinn átt í auknum erfiðleikum með daglegar athafnir eins og að lyfta, bera, koma sér milli staða, tala, tyggja og kyngja. Undir lokin á sjúklingurinn erfitt með að anda, þar sem [[þind]]in verður máttlaus og getur ekki þanið út lungun eðlilega. == Mismunandi tegundir MND == Til eru nokkrar tegundir af MND. * '''Ágeng hreyfitaugungahrörnun''' (e. ''primary lateral sclerosis'') er sú tegund þar sem einungis efri hreyfitaugungar eru skaddaðir. * '''Vaxandi vöðvarýrnanir''' (e. ''spinal muscular atrophy'' eða ''progressive muscular atrophy'') kallast það þegar einungis neðri hreyfitaugungar eru skaddaðir. * Ef bæði efri og neðri hreyfitaugungar eru skaddaðir kallast það '''blönduð hreyfitaugahrörnun''' (e. ''amyotrophic lateral sclerosis'' eða ''ALS'') . Þessi tegund er algengasta form sjúkdómsins meðal fullorðinna. == Einkenni == Algeng [[einkenni]] sem einstaklingar með MND finna fyrir eru: * [[þróttleysi]], krampar og/eða kippir í vöðvum, vöðvarýrnun * hægt og óskýrt tal * erfiðleikar við að kyngja, sem getur leitt til þess að mikið [[munnvatn]] safnast fyrir í munni og gerir einstaklinginn líklegri til að slefa, svelgjast á eða [[Hósti|hósta]] * hægar og ósamhæfðar hreyfingar * vanmáttur í stjórn tilfinninga * erfiðleikar við að halda í sér þvagi án þess að um [[þvagfærasýking]]u sé að ræða * [[bólga|bólgur]] á höndum og fótum * kjálkaskjálfti * meltingartruflanir * svefntruflanir * [[þunglyndi]] eða [[kvíði]] * erfiðleikar við að tala * [[andnauð]] Sum þessara einkenna er hægt að meðhöndla til að auka lífsgæði sjúklingsins. Einstaklingar með MND fá ekki allir sömu einkenni og fá ekki endilega öll ofangreind einkenni. Hvert einkenni fyrir sig getur einnig tengst öðrum sjúkdómum og því mikilvægt að útiloka aðra sjúkdóma. == Greining == Ekki er til neitt próf sem getur staðfest hvort einstaklingur sé með MND. [[Sjúkdómsgreining]] er gerð með því að fylgjast með einkennunum í ákveðinn tíma og útiloka aðra sjúkdóma. Einkennin fara versnandi með tímanum. == Tíðni == MND greinist hjá einum til tveimur af hverjum 100.000 íbúum á ári. Á hverjum tíma eru u.þ.b. sex manns með MND af hverja 100.000 íbúa. Á Íslandi eru því á bilinu 15-20 manns með MND á hverjum tíma og árlega greinast um það bil 5 manns á Íslandi með MND. == Hverjir fá MND? == MND getur byrjað hvenær sem er frá tuttugu ára aldri að níræðisaldri. Algengasti aldurinn er þó upp úr fimmtugu. Hjá 90-95% einstaklinga með MND er sjúkdómurinn tilfallandi, þ.e. ekki eru fleiri í fjölskyldunni með sjúkdóminn. Hjá 5-10% einstaklinga með MND eru fleiri í fjölskyldunni með sjúkdóminn og til eru [[ættgengur|ættgeng]] afbrigði af MND. == Meðferð == Engin [[lækning]] er til við MND enn sem komið er en vonir standa til að hægt sé að þróa [[lyf]] sem geti hægt á gangi sjúkdómsins. Sjúklingar geta þó fengið lyf sem hjálpa gegn ákveðnum einkennum, svo sem [[vöðvakrampi|vöðvakrömpum]], [[stífleiki|stífleika]], bráðum [[þvaglát]]um, ýktum hlátri eða gráti og geispa. Sjúklingum bjóðast einnig önnur meðferðarúrræði sem miða að því að auka lífsgæði og hjálpa sjúklingnum að vera sjálfstæðum eins lengi og hægt er. == Heimildir == * [https://www.mnd.is/ MND félagið á Íslandi] * [http://midstodin.blog.is/blog/midstodin// Alþjóðleg miðstöð rannsókna á hreyfitauga sjúkdómum] [[Flokkur:Taugasjúkdómar]] [[de:Amyotrophe Lateralsklerose]] [[en:Motor neurone disease]] [[fr:Sclérose latérale amyotrophique]] [[nl:Amyotrofische laterale sclerose]] [[sv:Amyotrofisk lateralskleros]] [[zh:肌肉萎缩症]] kfdk7lk9y163lz8l2slo8e7bbhxutm7 0 58642 1977706 1975771 2026-09-05T14:10:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977706 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] '''L'Anse aux Meadows''' er á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga [[Nýfundnaland|Nýfundnalands]], í fylkinu [[Nýfundnaland og Labrador]] í [[Kanada]], um einum kílómetra sunnan við samnefnt lítið þorp og um 20 km frá bænum St. Anthony. Árið 1960 fundu norsku fornleifafræðingarnir [[Helge Ingstad]] og [[Anne Stine Ingstad]] fornminjar á L'Anse aux Meadows frá norrænni menningu. [[C-14 aldursgreining|Kolefnisaldursgreiningar]] benda til að minjarnar séu frá tímabilinu 990 til 1050 e.Kr. <ref>Nydal, R. (1989). [https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/652904/1229-1480-1-PB.pdf?sequence=1&isAllowed=y A critical review of radiocarbon dating of a Norse settlement at L'Anse aux Meadows, Newfoundland Canada.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605105845/https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/652904/1229-1480-1-PB.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2024-06-05 }} Radiocarbon, 31(3), 976-985.With an assumed total systematic error of 30 ± 20 years, as a mean for various tree rings, the calibrated age range of L'Anse aux Meadows is AD 975–1020. This agrees well with the assumed historical age of ca AD 1000, a result which has also been recently corroborated by high-precision accelerator dating at the University of Toronto.</ref><ref>Cordell, Linda S.; Lightfoot, Kent; McManamon, Francis; Milner, George (2009). "L'Anse aux Meadows National Historic Site". Archaeology in America: An Encyclopedia. ABC-CLIO. bls. 82. ISBN 978-0-313-02189-3.</ref> og aldursgreining árshringja að tré sem notuð voru í byggingarnar var höggvið 1021,<ref> Ledger, Paul M.; Girdland-Flink, Linus; Forbes, Véronique (15 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341–15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/PNAS.1907986116. eISSN 1091-6490. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231. Modeling results were remarkably consistent, and model A suggests Norse occupation began Cal AD 910–1030..... A weighted mean of twig dates—notwithstanding issues associated with combination of 14C ages from multiple individuals—provided a result of AD 986–1022 </ref><ref> Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M.; Forbes, Véronique; Vermeeren, Caroline (20 October 2021). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8770119/ "Evidence for European presence in the Americas in AD 1021".] Nature. 601 (7893): 388–391. Bibcode:2022Natur.601..388K. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. ISSN 1476-4687. PMC 8770119. PMID 34671168. S2CID 239051036. Our result of AD 1021 for the cutting year constitutes the only secure calendar date for the presence of Europeans across the Atlantic before the voyages of Columbus. Moreover, the fact that our results, on three different trees, converge on the same year is notable and unexpected. This coincidence strongly suggests Norse activity at L'Anse aux Meadows in AD 1021. In addition, our research demonstrates the potential of the AD 993 anomaly in atmospheric 14C concentrations for pinpointing the ages of past migrations and cultural interactions.</ref> og það gerir L'Anse aux Meadows án efa að elsta stað þar sem Evrópubúar komu til landa vestan við [[Grænland]]. Fornleifarnar og tímasettningin koma nokkuð heim og saman við frásögurnar í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Í þessum sögum er sagt frá ferðum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna frá Grænlandi]] til landa sem þeir nefndu [[Helluland]], [[Markland]] og [[Vínland]]. Fornleifarnar benda til þess að byggðin hafi þjónað fremur sem bækistöð fyrir verðmætaöflun sunnar heldur en tilraun til landnáms. <ref>Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> Svæðið nær yfir 31 ferkílómetra, bæði af landi og sjó, þar eru leifar átta bygginga úr [[Torfbær|torfi]] yfir viðargrind. Þar hafa fundist yfir 800 norrænir munir,<ref> Sarolta Anna Takacs; Eric H. Cline (17 July 2015). The Ancient World, Volumes 1–5. Routledge. bls. 272–. ISBN 978-1-317-45839-5.</ref> þar á meðal hlutir úr [[Brons|bronsi]], beinum og steini og [[Gjall|gjallmolar]] og [[Viðarkol|viðarkolaleifar]] benda greinilegar til rauðajárnframleiðslu.<ref> Kirsten Wolf (2004). Daily Life of the Vikings. Greenwood Publishing Group. bls. 139–. ISBN 978-0-313-32269-3. OCLC 253909682.</ref> Staðurinn var útnefndur þjóðminjastaður Kanada árið 1968 og á [[Heimsminjaskrá UNESCO|heimsminjaskrá UNESCO]] árið 1978. ==Saga== ===Frumbyggjar=== Áður en Norðmenn komu til Nýfundnalands eru frumbyggjaþjóða á L'Anse aux Meadows svæðinu fyrir komu norrænna manna þangað, elstu minjarnar eru um 6.000 ára gamlar. Hins vegar virðist þær ekki hafa búið þar samtímis norrænu byggðinni. Mest áberandi minjar um fyrri byggð eru frá svo nefndu [[Dorset-menning|Dorset-fólki]], sem bjuggu á svæðinu um 300 árum á undan norrænu byggðinni. Samkvæmt kolefnisaldursgreiningum hefur fyrsta þjóðin, sem kölluð er Maritime Archaic á ensku, búið frá 4000 f.Kr, þangað til um 1000 f.Kr. Þetta fólk notaði trébáta og lifðu aðallega á veiðum á [[Sjávarspendýr|sjávarspendýrum]]. <ref>James A. Tuck (1998). [https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/maritime-archaic.php Maritime Archaic tradition]. Heritage The Newfoundland and Labrador</ref> Frá 1000 f.Kr. þangað til um 800 – 850 mismunandi Dorset-hópar.<ref>Ralph T. Pastore (1998). [https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/palaeo-eskimo.php Palaeo-Eskimo Peoples]. Heritage The Newfoundland and Labrador</ref> Eftir norrænu byggðina um 1200 og fram til um það bil 1500 e.Kr. bjuggu þar [[Beótúk]] frumbyggjar.<ref>Ralph T. Pastore (1997). [https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/beothuk.php The Beothuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260823205810/https://www.heritage.nf.ca/articles/indigenous/beothuk.php |date=2026-08-23 }}. Heritage The Newfoundland and Labrador</ref> ===Norræn byggð=== Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] [[mynd:L'Anse aux Meadows National Historic Site - features map with labels - 2025.svg|upright=1.4|thumb|Kort af norræna svæðinu á L'Anse aux Meadows<br/> <br/> Norrænar búðatóftir:<br/> '''A''' - Skáli, '''B''' - Hús, '''C''' - Kofi, '''D''' – Skáli, '''E''' - Kofi, '''F''' – Meginskáli, '''G''' - Kofi, '''J''' - Smiðja<br/> <br/> Nýbyggingar:<br/> '''1''' - Tilgátubyggingar A, B, C, og J]] Nú er svæðið að mestu leyti opið graslendi en fyrir 1000 árum var þar skógur sem hefur verið hentugur til að höggva tré til bátasmíði, húsabyggingar og vinnslu á rauðajárni.<ref> : The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse Aux Meadows, Newfoundland. Breakwater Books. ISBN 978-1-55081-158-2.</ref> Tóftir átta bygginga (merktar frá A–J á kortinu) fundust. Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar frumbyggja.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi.</ref> Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Stærsti skálinn (F) var 28,8 m × 15,6 m, og var skipt í nokkur rými.<ref> Wallace, Birgitta (2021). [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/lanse-aux-meadows "L'Anse aux Meadows".] The Canadian Encyclopedia. Historica Canada.</ref> Þrjár minni byggingar (B, C, G) gætu verið vöruskemmur eða verkstæði. Eitt af þeim var smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, samskonar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> (bygging J), annað bygging fyrir smíðar (bygging D), þar fannst meðal annars sundurklipptur hnoðsaumur, tréspónn og aflóga smíðisgripir. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:L'AnseAuxMeadowsModel.jpg|upright=1.4|thumb|Þrívíddarmódel af norrænu byggðinni í L'Anse aux Meadows]]Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Engin leið að vita hversu margt fólk var í búðunum á hverjum tíma, þó að íveruhúsin gætu hýst 30 til 160 manns.<ref> Kolodny, Annette (2012). In Search of First Contact: The Vikings of Vinland, the Peoples of the Dawnland, and the Anglo-American Anxiety of Discovery. Duke University Press. bls. 95. ISBN 978-0-8223-5286-0.</ref> Heildaríbúafjöldi Grænlands á þeim tíma var um 2.500 til 3000, sem þýðir að L'Anse aux Meadows-svæðið var minna en 10 prósent af norrænu byggðunum á Grænlandi.<ref>Richards, J. D. (2005). The Vikings: A Very Short Introduction. Oxford University Press. Bls. 112. doi:10.1093/actrade/9780192806079.003.0011. ISBN 978-0-19-280607-9.</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> Samkvæmt rannsókn frá árinu 2019, sem var birt í vísindatímaritinu PNAS, er mögulegt að norræn umsvif hafi verið í L'Anse aux Meadows í allt að heila öld. <ref>Forbes, Véronique; Girdland-Flink, Linus; Ledger, Paul M. (10 July 2019). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6681721/ "New horizons at L'Anse aux Meadows".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (31): 15341 15343. Bibcode:2019PNAS..11615341L. doi:10.1073/pnas.1907986116. ISSN 0027-8424. PMC 6681721. PMID 31308231.</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands og mögulega enn lengra. Einnig bækistöð þegar aftur var haldið til Grænlands. [[Birgitta Wallace]] taldi að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu væru L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260124001534/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html |date=2026-01-24 }} Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar [[St. Lawrence-fljót]]s og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburflutninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== * [[Helluland]] * [[Markland]] * [[Vínland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Kanada]] [[Flokkur:Nýfundnaland og Labrador]] [[Flokkur:Nýfundnaland]] kz6yq619m1qxtaq1k6jyqa8ulxfn24z 0 60119 1977718 1591101 2026-09-05T17:30:33Z Jonnmann 29875 Added 1 image. 1977718 wikitext text/x-wiki [[File:Plants certifiés Bintje.png|thumb|Bintje]] [[File:Bintje - floraison et feuillage.png|thumb|Blöð og blóm á Bintje]] '''''Bintje''''' er [[kartafla|kartöfluyrki]] sem er eitt það algengasta í [[Evrópa|Evrópu]] og það algengasta í [[Frakkland]]i og [[Belgía|Belgíu]]. ''Bintje'' er notað í hinar frægu belgísku [[franskar kartöflur|frönsku kartöflur]] en henta annars í alla matargerð, ekki síst sem [[bakaðar kartöflur]] vegna stærðarinnar. ''Bintje''-yrkið var upphaflega ræktað af [[Holland|hollenska]] [[grasafræði]]ngnum [[Kornelis Lieuwes de Vries]] árið [[1905]] úr yrkjunum [[Munstersen]] og [[Fransen]]. [[1910]] var hún sett í almenna sölu. ''Bintje''-kartöflur eru ljósgular á hýðið með gult þétt kjöt. Þær eru fremur stórar og egglaga, með grunn augu. Þær eru mjög viðkvæmar fyrir [[kartöflumygla|kartöflumyglu]] og hafa lítið [[frost]]þol. <gallery> File:Bintjepotatis - Ystad 2026.jpg|thumb|Nýuppskornar Bintje kartöflur. </gallery> {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Kartöfluyrki]] 5pbwla86jgytgpygl0rc9zi6ljzxe37 1977723 1977718 2026-09-05T18:21:43Z Jonnmann 29875 1977723 wikitext text/x-wiki [[File:Plants certifiés Bintje.png|thumb|Bintje]] [[File:Bintje - floraison et feuillage.png|thumb|Blöð og blóm á Bintje]] '''''Bintje''''' er [[kartafla|kartöfluyrki]] sem er eitt það algengasta í [[Evrópa|Evrópu]] og það algengasta í [[Frakkland]]i og [[Belgía|Belgíu]]. ''Bintje'' er notað í hinar frægu belgísku [[franskar kartöflur|frönsku kartöflur]] en henta annars í alla matargerð, ekki síst sem [[bakaðar kartöflur]] vegna stærðarinnar. ''Bintje''-yrkið var upphaflega ræktað af [[Holland|hollenska]] [[grasafræði]]ngnum [[Kornelis Lieuwes de Vries]] árið [[1905]] úr yrkjunum [[Munstersen]] og [[Fransen]]. [[1910]] var hún sett í almenna sölu. ''Bintje''-kartöflur eru ljósgular á hýðið með gult þétt kjöt. Þær eru fremur stórar og egglaga, með grunn augu. Þær eru mjög viðkvæmar fyrir [[kartöflumygla|kartöflumyglu]] og hafa lítið [[frost]]þol. <gallery> File:Bintjepotatis - Ystad 2026.jpg|thumb|Nýtínd Bintje kartöflur. </gallery> {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Kartöfluyrki]] 88qml4ud4j4wx2uizdu8n38fsc5pxg6 0 66605 1977784 1976980 2026-09-06T10:27:33Z Cosimoprimo 95895 bætti við efnisgrein um rannsókn Jóns Helgasonar 1977784 wikitext text/x-wiki '''Jón Ólafsson''', nefndur '''Jón Ólafsson úr Grunnavík''' eða '''Jón Grunnvíkingur''' ([[1705]] – [[1779]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[fræðimaður]] sem dvaldist mestan hluta ævinnar í [[Kaupmannahöfn]]. Jón var sonur séra Ólafs Jónssonar prests á [[Staður í Grunnavík|Stað í Grunnavík]] í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] og konu hans Þórunnar Pálsdóttur. Faðir hans lést úr [[Stórabóla|Stórubólu]] [[1707]] og fór Jón nokkru síðar í fóstur til vinar hans, [[Páll Vídalín|Páls Vídalín]], sem ól hann upp, kom honum í [[Hólaskóli|Hólaskóla]] og styrkti hann síðan til náms við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Jón sigldi til Kaupmannahafnar haustið 1726 til þess að gerast skrifari Árna Magnússonar prófessors og var í þjónustu Árna þrjú síðustu æviár hans. Jón tók guðfræðipróf frá Hafnarháskóla 1731 en tók þó ekki embættisvígslu. Hann varð fyrsti styrkþegi Árnasjóðs og vann mestan hluta ævinnar við fræðistörf í Árnasafni í Kaupmannahöfn. Hann var þó á Íslandi árin 1743–1751 og vann þá við skriftir á vegum fyrirmanna. Jón Ólafsson var feykilega afkastamikill skrifari og fræðimaður. Eitt hans fyrsta verk eftir lát Árna Magnússonar var að skrásetja hið mikla safn hans af handritum, bókum og skjölum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni, Gripla 12|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|ár=2001|bls=129}}</ref> Hann safnaði efni í íslensk-latneska orðabók sem varðveitt er í mörgum stórum bindum í eiginhandarriti hans en hefur ekki komið út. Einnig lagði hann drög að íslenskri bókmenntasögu, samdi ævisögur ýmissa íslenskra merkismanna, skrifaði um menntamál og gerði tillögur til biskupa um hvaða bækur væri æskilegt að prenta á Íslandi. Hann samdi merka skýrslu um [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|brunann mikla í Kaupmannahöfn 1728]], skýrði fornan kveðskap og eftir hann liggur fjöldi uppskrifta á fornum ritum.<ref>{{Vefheimild|url=https://grunnvikingur.is/aevi-grunnavikur-jons/|titill=Ævi Grunnavíkur-Jóns|útgefandi=Góðvinir Grunnavíkur-Jóns|ár=2024|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Þá eru varðveittar uppskriftir hans upp úr helstu fréttablöðum sem gefin voru út á dönsku og þýsku í Kaupmannahöfn, sem hann sendi heim til Íslands og fékk í staðinn tíðindi þaðan. Þessir fréttapistlar eru varðveittir í þremur bindum á um það bil fjögur þúsund þéttskrifuðum blaðsíðum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|bls=137}}</ref> Jón er meðal annars þekktur fyrir að hafa skrifað upp [[Heiðarvíga saga|Heiðarvígasögu]] eftir minni, en eina þekkta handrit Heiðarvígasögu varð eldinum að bráð í brunanum í Kaupmannahöfn 1728. Til þess notaðist hann við minnispunkta sína sem voru aðallega [[orðatiltæki]] og [[Orðasamband|orðasambönd]] úr sögunni. Handrit Jóns eru flest varðveitt í [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|Stofnun Árna Magnússonar]] í Reykjavík. Einnig eru handrit hans á Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni, Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn, Bodleian-bókasafninu í Oxford, British Library í Lundúnum og Bibliothèque nationale í París.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=359-364}}</ref> [[Jón Helgason (prófessor)|Jón Helgason]], prófessor, skrifaði doktorsrit sitt um Jón Grunnvíking og gerir þar grein fyrir ævi hans og verkum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Helgason. Jón Ólafsson frá Grunnavík. Kaupmannahöfn 1926.}}</ref> Einnig er hann gagnrýninn á ýmsa þætti í störfum Jóns og persónuleika. Hann bendir á að Jón hafi á fyrri hluta starfsævi sinnar gengið frá nokkrum merkisritum íslenskra bókmennta til útgáfu, þótt þau hafi ekki komist á prent. Á seinni hluta ævinnar hafi hann unnið af "sömu ódrepandi elju sem fyrr" en að allt sem frá honum hafi komið hafi verið "gallað, sumt afleitt". "Hálfsextugur er hann orðinn svo ófær, að eldurinn hefði bezt geymt flest það sem hann samdi eða reyndi að semja úr því." Þrátt fyrir þetta er niðurstaða Jóns Helgasonar sú að Jón Ólafsson hafi látið eftir sig rit sem séu þess eðlis að enginn sem rannsaki sögu 18. aldar, tungu hennar og bókmenntir geti gengið framhjá þeim mikla fróðleik sem þar er geymdur.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=333-334}}</ref> Jón Grunnvíkingur kemur fyrir sem sögupersóna í [[Íslandsklukkan|Íslandsklukkunni]] eftir [[Halldór Laxness]] og nefnist þar ''Jón Grindvicensis'' ([[latína]]: Grindavíkur-Jón). == Útgefin rit == * ''Ritgerð um leiki''. Guðrún Kvaran og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2023. * ''Safn til íslenskrar bókmenntasögu''. Guðrún Ingólfsdóttir og Þórunn Sigurðardóttir gáfu út. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar, 2018. * ''Ævisögur ypparlegra merkismanna''. Guðrún Ása Grímsdóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2013. * ''Náttúrufræði: fiskafræði - steinafræði''. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2007. * ''Relatio af Kaupmannahafnarbrunanum sem skeði í október 1728 og fleiri skrif.'' Sigurgeir Steingrímsson gaf út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2005. * ''Vitjun sína vakta ber. Safn greina eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík''. Guðrún Ingólfsdóttir og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns og Háskólaútgáfan, 1999. * ''Hagþenkir''. Þórunn Sigurðardóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 1996. == Óprentuð rit (úrval) == * AM 413 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0413/0#mode/2up Runologia]. * AM 431 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0431 Um Snorra-Eddu.] * AM 433 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0433-01-02 Íslensk-latnesk orðabók.] * AM 477 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0477/53#page/25v/mode/2up Skrá yfir handrit Árna Magnússonar.] * AM 994 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0994 Fréttir frá Danmörku til Íslands.] * AM 995 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0995/0#mode/2up Fréttir frá Danmörku til Íslands.] * AM 996 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0996/0#mode/2up Sendibréf til Íslands.] * AM 997 II 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-II Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").] * AM 997 III 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-III Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").] * NKS 251 8vo. [https://soeg.kb.dk/discovery/fulldisplay?docid=alma99122384272105763&context=L&vid=45KBDK_KGL:KGL&lang=da&search_scope=MyInst_and_CI&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,nks%20251%20 Dagbók, 1725–1731.] ==Heimildir== * Jón Helgason. ''Jón Ólafsson frá Grunnavík''. (Safn Fræðafjelagsins V.) Kaupmannahöfn, 1926. * ''Úrval bréfaskrifta Jóns Ólafssonar úr Grunnavík frá Kaupmannahöfn til Íslands 1728–1738.'' Guðrún Ása Grímsdóttir bjó til prentunar. * ''Lærður Íslendingur á Turni. Af Jóni Ólafssyni Grunnvíkingi''. Guðrún Ása Grímsdóttir, ''Gripla'' XII (2001), bls. 125–147.  ==Tenglar == * [https://grunnvikingur.is/prentud-rit-jons-olafssonar-ur-grunnvik/ ''Rit Jóns Ólafssonar frá Grunnavík'' - heildarskrá.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1863563 ''Hugleiðingar á hallærisöld''; grein í Morgunblaðinu 1996] * [http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ Runareidsla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726123015/http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ |date=2009-07-26 }} == Tilvísanir== {{reflist}} {{fd|1705|1779}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslendingar á 18. öld]] [[Flokkur:Íslenskir fræðimenn]] o8rt0ja3iuh93sfodianad8qpki6m6l 1977786 1977784 2026-09-06T10:28:58Z Cosimoprimo 95895 /* Tilvísanir */ 1977786 wikitext text/x-wiki '''Jón Ólafsson''', nefndur '''Jón Ólafsson úr Grunnavík''' eða '''Jón Grunnvíkingur''' ([[1705]] – [[1779]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[fræðimaður]] sem dvaldist mestan hluta ævinnar í [[Kaupmannahöfn]]. Jón var sonur séra Ólafs Jónssonar prests á [[Staður í Grunnavík|Stað í Grunnavík]] í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] og konu hans Þórunnar Pálsdóttur. Faðir hans lést úr [[Stórabóla|Stórubólu]] [[1707]] og fór Jón nokkru síðar í fóstur til vinar hans, [[Páll Vídalín|Páls Vídalín]], sem ól hann upp, kom honum í [[Hólaskóli|Hólaskóla]] og styrkti hann síðan til náms við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Jón sigldi til Kaupmannahafnar haustið 1726 til þess að gerast skrifari Árna Magnússonar prófessors og var í þjónustu Árna þrjú síðustu æviár hans. Jón tók guðfræðipróf frá Hafnarháskóla 1731 en tók þó ekki embættisvígslu. Hann varð fyrsti styrkþegi Árnasjóðs og vann mestan hluta ævinnar við fræðistörf í Árnasafni í Kaupmannahöfn. Hann var þó á Íslandi árin 1743–1751 og vann þá við skriftir á vegum fyrirmanna. Jón Ólafsson var feykilega afkastamikill skrifari og fræðimaður. Eitt hans fyrsta verk eftir lát Árna Magnússonar var að skrásetja hið mikla safn hans af handritum, bókum og skjölum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni, Gripla 12|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|ár=2001|bls=129}}</ref> Hann safnaði efni í íslensk-latneska orðabók sem varðveitt er í mörgum stórum bindum í eiginhandarriti hans en hefur ekki komið út. Einnig lagði hann drög að íslenskri bókmenntasögu, samdi ævisögur ýmissa íslenskra merkismanna, skrifaði um menntamál og gerði tillögur til biskupa um hvaða bækur væri æskilegt að prenta á Íslandi. Hann samdi merka skýrslu um [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|brunann mikla í Kaupmannahöfn 1728]], skýrði fornan kveðskap og eftir hann liggur fjöldi uppskrifta á fornum ritum.<ref>{{Vefheimild|url=https://grunnvikingur.is/aevi-grunnavikur-jons/|titill=Ævi Grunnavíkur-Jóns|útgefandi=Góðvinir Grunnavíkur-Jóns|ár=2024|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Þá eru varðveittar uppskriftir hans upp úr helstu fréttablöðum sem gefin voru út á dönsku og þýsku í Kaupmannahöfn, sem hann sendi heim til Íslands og fékk í staðinn tíðindi þaðan. Þessir fréttapistlar eru varðveittir í þremur bindum á um það bil fjögur þúsund þéttskrifuðum blaðsíðum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|bls=137}}</ref> Jón er meðal annars þekktur fyrir að hafa skrifað upp [[Heiðarvíga saga|Heiðarvígasögu]] eftir minni, en eina þekkta handrit Heiðarvígasögu varð eldinum að bráð í brunanum í Kaupmannahöfn 1728. Til þess notaðist hann við minnispunkta sína sem voru aðallega [[orðatiltæki]] og [[Orðasamband|orðasambönd]] úr sögunni. Handrit Jóns eru flest varðveitt í [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|Stofnun Árna Magnússonar]] í Reykjavík. Einnig eru handrit hans á Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni, Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn, Bodleian-bókasafninu í Oxford, British Library í Lundúnum og Bibliothèque nationale í París.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=359-364}}</ref> [[Jón Helgason (prófessor)|Jón Helgason]], prófessor, skrifaði doktorsrit sitt um Jón Grunnvíking og gerir þar grein fyrir ævi hans og verkum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926}}</ref> Einnig er hann gagnrýninn á ýmsa þætti í störfum Jóns og persónuleika. Hann bendir á að Jón hafi á fyrri hluta starfsævi sinnar gengið frá nokkrum merkisritum íslenskra bókmennta til útgáfu, þótt þau hafi ekki komist á prent. Á seinni hluta ævinnar hafi hann unnið af "sömu ódrepandi elju sem fyrr" en að allt sem frá honum hafi komið hafi verið "gallað, sumt afleitt". "Hálfsextugur er hann orðinn svo ófær, að eldurinn hefði bezt geymt flest það sem hann samdi eða reyndi að semja úr því." Þrátt fyrir þetta er niðurstaða Jóns Helgasonar sú að Jón Ólafsson hafi látið eftir sig rit sem séu þess eðlis að enginn sem rannsaki sögu 18. aldar, tungu hennar og bókmenntir geti gengið framhjá þeim mikla fróðleik sem þar er geymdur.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=333-334}}</ref> Jón Grunnvíkingur kemur fyrir sem sögupersóna í [[Íslandsklukkan|Íslandsklukkunni]] eftir [[Halldór Laxness]] og nefnist þar ''Jón Grindvicensis'' ([[latína]]: Grindavíkur-Jón). == Útgefin rit == * ''Ritgerð um leiki''. Guðrún Kvaran og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2023. * ''Safn til íslenskrar bókmenntasögu''. Guðrún Ingólfsdóttir og Þórunn Sigurðardóttir gáfu út. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar, 2018. * ''Ævisögur ypparlegra merkismanna''. Guðrún Ása Grímsdóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2013. * ''Náttúrufræði: fiskafræði - steinafræði''. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2007. * ''Relatio af Kaupmannahafnarbrunanum sem skeði í október 1728 og fleiri skrif.'' Sigurgeir Steingrímsson gaf út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2005. * ''Vitjun sína vakta ber. Safn greina eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík''. Guðrún Ingólfsdóttir og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns og Háskólaútgáfan, 1999. * ''Hagþenkir''. Þórunn Sigurðardóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 1996. == Óprentuð rit (úrval) == * AM 413 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0413/0#mode/2up Runologia]. * AM 431 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0431 Um Snorra-Eddu.] * AM 433 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0433-01-02 Íslensk-latnesk orðabók.] * AM 477 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0477/53#page/25v/mode/2up Skrá yfir handrit Árna Magnússonar.] * AM 994 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0994 Fréttir frá Danmörku til Íslands.] * AM 995 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0995/0#mode/2up Fréttir frá Danmörku til Íslands.] * AM 996 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0996/0#mode/2up Sendibréf til Íslands.] * AM 997 II 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-II Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").] * AM 997 III 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-III Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").] * NKS 251 8vo. [https://soeg.kb.dk/discovery/fulldisplay?docid=alma99122384272105763&context=L&vid=45KBDK_KGL:KGL&lang=da&search_scope=MyInst_and_CI&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,nks%20251%20 Dagbók, 1725–1731.] ==Heimildir== * Jón Helgason. ''Jón Ólafsson frá Grunnavík''. (Safn Fræðafjelagsins V.) Kaupmannahöfn, 1926. * ''Úrval bréfaskrifta Jóns Ólafssonar úr Grunnavík frá Kaupmannahöfn til Íslands 1728–1738.'' Guðrún Ása Grímsdóttir bjó til prentunar. * ''Lærður Íslendingur á Turni. Af Jóni Ólafssyni Grunnvíkingi''. Guðrún Ása Grímsdóttir, ''Gripla'' XII (2001), bls. 125–147.  ==Tenglar == * [https://grunnvikingur.is/prentud-rit-jons-olafssonar-ur-grunnvik/ ''Rit Jóns Ólafssonar frá Grunnavík'' - heildarskrá.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1863563 ''Hugleiðingar á hallærisöld''; grein í Morgunblaðinu 1996] * [http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ Runareidsla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726123015/http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ |date=2009-07-26 }} == Tilvísanir== {{reflist}} {{fd|1705|1779}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslendingar á 18. öld]] [[Flokkur:Íslenskir fræðimenn]] ea25hybayq4w4knspztgbps1rg73aq6 0 82978 1977775 1864582 2026-09-06T03:48:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977775 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = United Airlines | merki = | gerð = Flugfélag | slagorð = | hjáheiti = | stofnað = 6, apríl 1926 | stofnandi = | örlög = | staðsetning = [[Chicago]], [[Illinois]], [[Bandaríkin]] | lykilmenn = Scott Kirby (Forstjóri) | starfsemi = Farþegaflug | heildareignir = US$ 68.2 Milljarðar (2021)<ref>https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/100517/000010051722000009/ual-20211231.htm</ref> | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsmenn = 84,100 (Desember 2021)<ref>https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/100517/000010051722000009/ual-20211231.htm</ref> | vefur = }} [[mynd:Frankfurt Airport United Airlines Boeing 777-322ER N2747U (DSC00794).jpg|thumbnail|United [[Boeing 777]] í lendingu á Frankfurt 2022 ]] '''United Airlines''' (oftast kallað '''United''') er [[Bandaríkin|bandarískt]] [[flugfélag]] með höfuðstöðvar í [[Willis Tower]] í [[Chicago]], [[Illinois]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. United rekur stórt leiðarkerfi í farþegaflugi bæði á innanlandsmarkaði í Bandaríkjunum og í alþjóðaflugi. Leiðarkerfi þess nær til allra helstu borga í Bandaríkjunum og í sex heimsálfum. Ef farið er eftir flotastærð og leiðum sem er flogið er United þriðja stærsta flugfélag heims eftir sameiningu við flugfélagið Continental Airlines árið 2010. <ref>https://www.jonesday.com/en/practices/experience/2010/05/continental-airlines-and-united-merge-in-85-billion-allstock-merger-of-equals</ref> Flugfélagið er með alls 872 flugvélar í rekstri og 342 áfangastaði.<ref>{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/United-Airlines |title=Geymd eintak |access-date=2023-02-10 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329183831/https://www.planespotters.net/airline/United-Airlines |url-status=dead }}</ref> ==Floti== Floti United samanstendur af [[Boeing 737]], [[boeing 757|757]], [[boeing 767|767]], [[boeing 777|777]] og [[Boeing 787|787]] en flugfélagið rekur einnig [[Airbus A320|Airbus A319]] og [[Airbus A320|A320]]. United hafði áður rekið flugvélar af gerðinni [[Boeing 727]] og [[Boeing 747|747]], [[Douglas DC-8]] og [[McDonnell Douglas DC-10]]. ==Heimildir== {{reflist}} {{stubbur|fyrirtæki}} omitn7clghefyca1243f9wzsn2jlj37 0 83352 1977804 1769968 2026-09-06T11:27:16Z Arnastjarna 114982 1977804 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} {{Heimildir}} '''Brjóstakrabbamein''' er [[krabbamein]] sem myndast í [[brjóst]]um. Krabbameinið er algengasta krabbameinið í konum á Íslandi sem og á heimsvísu.<ref>{{Vefheimild|url=https://gco.iarc.fr/today/data/factsheets/populations/900-world-fact-sheets.pdf|titill=Population Fact Sheets|útgefandi=Globocan 2020|mánuðurskoðað=28. maí|árskoðað=2022}}</ref> Myndun brjóstakrabbameins tengist ógrynna af umhverfis- og erfðatengdum þáttum.<ref>{{Cite web|url=https://www.decode.is/brjostakrabbamein/|title=BRJÓSTAKRABBAMEIN|date=2014-07-08|website=ÍSLENSK ERFÐAGREINING|language=en-US|access-date=2022-05-28}}</ref> Margt þarf að fara úrskeiðis á sama tíma; til dæmis [[DNA skemmdir]], mistök við ónæmiseftirlit líkamans, óvanalegir vaxtarþættir og/eða erfðagallar. Um 15-20% þeirra sem fá brjóstakrabbamein hafa ættarsögu um sjúkdóminn — þekktastar eru stökkbreytingar í [[BRCA erfðabreyta|BRCA1 og BRCA2 genunum]] en þau eru bæði æxlisbæligen. Um 230 konur greinast ár hvert með brjóstakrabbamein á Íslandi, og er talið að um 5-10% þeirra hafi meinvaldandi stökkbreytingar í erfðaefni.<ref>{{Cite web|url=https://brca.is/erfdir-og-ahaetta|title=Erfðir og áhætta — BRCA samtökin á Íslandi|website=brca.is|language=is|access-date=2026-09-06}}</ref> Hættulegustu krabbameinin eru þau sem eru án hormónaviðtaka, þau sem hafa dreift sér til eitla í holhönd eða þau sem sýna erfðabreytileika því erfiðara eru að meðhöndla þau. '''Þríneikvæð''' brjóstakrabbamein eru mein sem eru neikvæð fyrir hormónaviðtökum, estrógeni og prógesteróni, og tjá ekki nóg af HER2 próteini.<ref>{{Cite web|url=https://kliniskarrannsoknir.is/sjukdomur/thrineikvaett-brjostakrabbamein/|title=Þríneikvætt brjóstakrabbamein – Yfirlit yfir upplýsingar og klínískar rannsóknir|website=Evrópska Upplýsinganetið um Klínískar Rannsóknir|language=is-IS|access-date=2026-09-06}}</ref> ==Brjóstamiðstöð Landspítala== Brjóstamiðstöð [[Landspítali|Landspítala]] er deild sem tilheyrir krabbameinsþjónustu spítalans. Á deildinni fer fram skimun, greining og að einhverju leiti meðhöndlun bæði góðkynja og illkynja meinum.<ref>{{Cite web|url=https://government.is/news/article/2022-05-10-Brjostamidstod-Landspitala-throun-og-nyskopun-i-gongudeildarthjonustu/|title=Ríkisstjórn Íslands|website=government.is|access-date=2026-09-06}}</ref> Brjóstaskimun fer að miklu leyti fram í Reykjavík en einnig er boðið upp á skimun á [[Sjúkrahúsið á Akureyri|Sjúkrahúsinu á Akureyri]] allan ársins hring, og fara geislafræðingar frá Brjóstamiðstöðinni einnig út á landsbyggðina tvisvar á ári.<ref>{{Cite web|url=https://island.is/s/landspitali/brjostamidstod-landspitala/brjostaskimun|title=Brjóstamiðstöð Landspítala - Panta tíma í brjóstaskimun {{!}} Landspítali|website=island.is|language=is|access-date=2026-09-06}}</ref> Samhæfingarstöð krabbameinsskimana sér um að senda boð til kvenna um að tímabært sé að koma í skimun. Konur fá boð í brjóstaskimun á tveggja ára fresti á aldrinum 40-69 ára og þriggja ára fresti á aldrinum 70-74 ára. <ref>{{Cite web|url=https://island.is/s/hh/samhaefingarstod-krabbameinsskimana/brjostaskimun|title=Samhæfingarstöð krabbameinsskimana - Brjóstaskimun {{!}} Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins|website=island.is|language=is|access-date=2026-09-06}}</ref> ==Bleika slaufan== [[Bleika slaufan]] er árlegt átak krabbameinsfélagins til styrktar og vitundarvakningu til kvenna með krabbamein, þó alla helst brjóstakrabbamein, sem er algengasta krabbamein kvenna. Átakið hófst árið 2000 og varð að árlegu árveknisátaki árið 2002. <ref>{{Cite web|url=https://www.krabb.is/starfid/frettir-og-midlun/bleika-slaufan-25-ara|title=Bleika slaufan 25 ára|date=2024-10-18|website=www.krabb.is|language=is|access-date=2026-09-06}}</ref> == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|135|Af hverju er brjóstakrabbamein kvenna svona algengt og hver eru meðferðarúrræðin?}} * [https://island.is/s/landspitali/brjostamidstod-landspitala Tengill á vefsíðu Brjóstamiðstöðvar Landspítala] * [https://www.krabb.is/krabbamein/tegundir-krabbameina/brjostakrabbamein "Brjóstakrabbamein" ''Krabbameinsfélagið.''] ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Tegundir krabbameins]] amhf0fxv9xpvttjctlveqm2vmmdf1oh 0 83813 1977770 1976873 2026-09-06T01:37:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977770 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} [[Mynd:Hof í Svarfaðardal.jpg|right|thumb|Hof, hér stóð bær Ljótólfs goða, fyrsta landnámsmanns í Svarfaðardal.]] [[Mynd:Grund í Svarfaðardal.jpg|right|thumb|Grund, landnámsjörð Þorsteins svörfuðar.]] '''''Svarfdæla saga''''' (eða '''''Svarfdæla''''') er fornsaga sem telst til [[Íslendingasögurnar|Íslendingasagna]]. Hún segir frá landnámi í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] og deilum og vígaferlum í dalnum á landnámsöld. Þar áttust við [[Ljótólfur goði]] á [[Hof í Svarfaðardal|Hofi]] og [[Þorsteinn svörfuður]] á [[Grund í Svarfaðardal|Grund]] og þeirra menn. Frásögnin er allstórbrotin þar sem [[berserkur]]inn og skáldið [[Klaufi Hafþórsson]] kemur mikið við sögu bæði lífs og liðinn og hin skapmikla [[Yngveldur fagurkinn]]. Þótt margt sé heldur ótrúlegt í frásögninni hafa fornminjar þótt benda til þess að í henni sé sannsögulegur kjarni. Skáldsögur, leikrit og söngvar hafa verið samin upp úr Svarfdælu til dæmis skáldsagan ''Hér liggur skáld'' eftir [[Þórarinn Eldjárn|Þórarin Eldjárn]]. ''Svarfdæla saga'' slapp ekki ósködduð gegn um aldirnar. [[Jónas Kristjánsson (f. 1924)|Jónas Kristjánsson]] rannsakaði söguna, skrifaði formála að útgáfu hennar í [[Hið íslenska fornritafélag|Íslenskum fornritum]]<ref>{{cite book|editor=Jónas Kristjánsson|year=1956|title=Svarfdæla saga|series=Íslensk fornrit|volume=IX|publisher=Hið íslenska fornritafélag}}</ref> og gaf síðar út sérstaklega með efnismiklum formála á vegum [[Árnastofnun|Handritastofnunar]] 1966.<ref>{{cite book|editor=Jónas Kristjánsson|year=1966|title=Svarfdælasaga|series=Rit Handritastofnunar Íslands|volume=II}}</ref> Aðeins eitt blað úr skinni er til af sögunni, sem talið er vera úr skinnbók frá 15. öld. Þau pappírshandrit sem til eru af sögunni eru öll talin runnin frá einu pappírshandriti frá 17. öld sem gert hefur verið eftir illa förnu skinnhandriti. Nokkrir kaflar hafa glatast úr sögunni („eyðan mikla í Svarfdælu“) og auk þess eru nokkrar minni eyður. Minnstu hefur munað að sagan glataðist með öllu. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.snerpa.is/net/isl/svarfd.htm Svarfdæla saga; af heimasíðu Snerpu] * [https://baekur.is/bok/1c545d28-f9d4-480d-9cdc-dbd0ff0218ff Svarfdæla saga og Vallaljóts saga]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, útgáfa frá 1830. {{Íslendingasögur}} {{Stubbur|bókmenntir|Ísland}} [[Flokkur:Íslendingasögur]] [[Flokkur:Svarfdæla saga]] [[Flokkur:Dalvíkurbyggð]] j0t4wofwhw7kpqixa32qg4001a3z4k5 0 100327 1977703 1141748 2026-09-05T13:23:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977703 wikitext text/x-wiki {{Íþróttafélag | Mynd = [[Mynd:ÍA-Akranes.png|150px]] | Fullt nafn = Kraftlyftingafélag Akraness | Skammstöfun = ''KRAK'' | Stofnað = [[24. nóvember]] [[2009]]<ref name="Um KRAK">{{vefheimild|url=http://ia.is/vefiradildarfelog/kraftlyftingar/um-felagid/|titill=Um KRAK|mánuðurskoðað=13. október|árskoðað=2011}}</ref> | Stjórnarformaður = [[Kári Rafn Karlsson]]<ref name="Um KRAK"></ref> | Héraðssamband = [[Íþróttabandalag Akraness]] | Sérsamband = [[Kraftlyftingasamband Íslands]] }} '''Kraftlyftingafélag Akraness''' (KRAK) er aðildarfélag að [[Íþróttabandalag Akraness|Íþróttabandalagi Akraness]] og [[Kraftlyftingasamband Íslands|Kraftlyftingasambandi Íslands]]. Félagið var stofnað [[24. nóvember]] [[2009]].<ref name="Um KRAK"></ref> == Saga == Eftir að samþykkt var að [[Kraftlyftingasamband Íslands]] (KRAFT) mundi sækja um aðild að [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands]] (ÍSÍ) í desember árið [[2008]] hófst stofnun kraftlyftingafélaga á [[Ísland|Íslandi]]. Fljótlega barst til tals að stofna félag á [[Akranes|Akranesi]] innan vébanda [[Íþróttabandalag Akraness|Íþróttabandalags Akraness]] (ÍA) en lítið gerðist í þeim málum. Fyrir íslandsmeistaramótið í [[réttstöðulyfta|réttstöðulyftu]] [[2009]], sem haldið var á [[Selfoss|Selfossi]] [[22. nóvember]] það ár, hugðist [[Kári Rafn Karlsson]] skrá sig í [[Kraftlyftingadeild Breiðabliks]] til að geta keppt á því móti. [[Guðjón Hafliðason]], þáverandi [[formaður]] [[Kraftlyftingadeild Breiðabliks|Kraftlyftingadeildar Breiðabliks]] og varaformaður í [[stjórn]] [[KRAFT]], reið þá á vaðið og hafði samband við vel valda aðila upp á [[Skaginn|Skaga]] um stofnun félags og hjólin fóru loks að snúast. Kári varð fyrstur til að keppa undir merkjum Kraftlyftingafélags Akraness, þó að félagið væri ekki formlega stofnað en stofnfundurinn sjálfur var haldinn tveimur dögum síðar ([[24. nóvember]] [[2009]]). == Tenglar == * [http://ia.is/vefiradildarfelog/kraftlyftingar/ Vefsíða KRAK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809225528/http://www.ia.is/vefiradildarfelog/kraftlyftingar/ |date=2011-08-09 }} {{Íslensk kraftlyftingafélög}} {{Aðildarfélög ÍA}} {{stubbur|kraftlyftingar}} {{S|2009}} [[Flokkur:Íþróttabandalag Akraness]] [[Flokkur:Íslensk kraftlyftingafélög]] == Heimildir == <references/> p69of2989rf8lhlwg7vlxeak9zxqkeh 0 107086 1977811 1829529 2026-09-06T11:49:17Z Akigka 183 1977811 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Curtis Mayfield.png|thumb|Curtis Mayfield í þýska sjónvarpinu 1972.]] '''Curtis Lee Mayfield''' (3. júní 1942 – 26. desember 1999) var bandarískur [[sálartónlist|sálar-]], [[rytmablús|R&B]] og [[fönk]]tónlistar[[söngvari]], [[gítar]]leikari, [[lagahöfundur]] og [[upptökustjóri]]. Hann varð þekktur fyrir texta sem fjölluðu um samfélagslegar aðstæður [[svartir Bandaríkjamenn|þeldökkra Bandaríkjamanna]] á tímum [[mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|mannréttindabaráttu]]. Þessi tónlistarstefna var kölluð [[framsækin sálartónlist]].<ref>{{cite book|editor1=Bogdanov, Vladimir|editor2=Woodstra, Chris|editor3=Erlewine, Stephen Thomas|year=2001|title=All Music Guide: The Definitive Guide to Popular Music|publisher=Backbeat Books/All Media Guide|isbn=9780879306274}}</ref> Hann náði fyrst vinsældum með raddsveitinni [[The Impressions]] á [[1961|-1970|7. áratug 20. aldar]] þar sem hann samdi smellina „Keep On Pushing“ og „People Get Ready“. Árið 1970 hóf hann sólótónlistarferil og gaf út smellinn „Move On Up“. Árið 1972 gaf hann út plötuna ''[[Super Fly (hljómplata)|Super Fly]]'' með lögum úr [[Super Fly (kvikmynd)|samnefndri kvikmynd]]. Þar voru smellir á borð við „Pusherman“, „Freddie's Dead“ og „Superfly“. Tveimur árum síðar samdi hann lög fyrir kvikmyndina ''[[Claudine (kvikmynd)|Claudine]]'' sem [[Gladys Knight & the Pips]] fluttu, þar á meðal smellinn „On And On“. Þann 13. ágúst 1990 féll ljósastæða á hann á tónleikum í [[Brooklyn]] með þeim afleiðingum að hann lamaðist frá hálsi.<ref>{{cite news|author=Phillips, Chuck|date=15. ágúst 1990|title=Curtis Mayfield Injured in Stage Accident|publisher=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-08-15-ca-796-story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101175515/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-08-15-ca-796-story.html|archive-date=November 1, 2019}}</ref> Þrátt fyrir það gaf hann út plötuna ''[[New World Order (hljómplata)|New World Order]]'' árið 1996. Hann hlaut [[Grammy Legend Award]] árið 1994 og [[Grammy Lifetime Achievement Award]] árið 1995.<ref>{{cite news|author=Thurber, Jon|date=December 27, 1999|title=Curtis Mayfield; R&B; Songwriter, Singer, Guitarist With Gospel Roots|publisher=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-dec-27-mn-48071-story.html}}</ref> Hann lést af völdum [[sykursýki 2]], aðeins 57 ára gamall, árið 1999.<ref>{{cite news|author=Leigh, Spencer|date=December 28, 1999|title=Obituary: Curtis Mayfield|publisher=The Independent|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-curtis-mayfield-1134844.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101175522/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-curtis-mayfield-1134844.html|archive-date=November 1, 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Mayfield, Curtis}} {{fd|1942|1999}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir upptökustjórar]] 34d2tch8vt02zc9nth8l2rl9ortfntr 1977812 1977811 2026-09-06T11:49:30Z Akigka 183 1977812 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Curtis Mayfield.png|thumb|Curtis Mayfield í þýska sjónvarpinu 1972.]] '''Curtis Lee Mayfield''' (3. júní 1942 – 26. desember 1999) var bandarískur [[sálartónlist|sálar-]], [[rytmablús|R&B]] og [[fönk]]tónlistar[[söngvari]], [[gítar]]leikari, [[lagahöfundur]] og [[upptökustjóri]]. Hann varð þekktur fyrir texta sem fjölluðu um samfélagslegar aðstæður [[svartir Bandaríkjamenn|þeldökkra Bandaríkjamanna]] á tímum [[mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|mannréttindabaráttu]]. Þessi tónlistarstefna var kölluð [[framsækin sálartónlist]].<ref>{{cite book|editor1=Bogdanov, Vladimir|editor2=Woodstra, Chris|editor3=Erlewine, Stephen Thomas|year=2001|title=All Music Guide: The Definitive Guide to Popular Music|publisher=Backbeat Books/All Media Guide|isbn=9780879306274}}</ref> Hann náði fyrst vinsældum með raddsveitinni [[The Impressions]] á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] þar sem hann samdi smellina „Keep On Pushing“ og „People Get Ready“. Árið 1970 hóf hann sólótónlistarferil og gaf út smellinn „Move On Up“. Árið 1972 gaf hann út plötuna ''[[Super Fly (hljómplata)|Super Fly]]'' með lögum úr [[Super Fly (kvikmynd)|samnefndri kvikmynd]]. Þar voru smellir á borð við „Pusherman“, „Freddie's Dead“ og „Superfly“. Tveimur árum síðar samdi hann lög fyrir kvikmyndina ''[[Claudine (kvikmynd)|Claudine]]'' sem [[Gladys Knight & the Pips]] fluttu, þar á meðal smellinn „On And On“. Þann 13. ágúst 1990 féll ljósastæða á hann á tónleikum í [[Brooklyn]] með þeim afleiðingum að hann lamaðist frá hálsi.<ref>{{cite news|author=Phillips, Chuck|date=15. ágúst 1990|title=Curtis Mayfield Injured in Stage Accident|publisher=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-08-15-ca-796-story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101175515/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-08-15-ca-796-story.html|archive-date=November 1, 2019}}</ref> Þrátt fyrir það gaf hann út plötuna ''[[New World Order (hljómplata)|New World Order]]'' árið 1996. Hann hlaut [[Grammy Legend Award]] árið 1994 og [[Grammy Lifetime Achievement Award]] árið 1995.<ref>{{cite news|author=Thurber, Jon|date=December 27, 1999|title=Curtis Mayfield; R&B; Songwriter, Singer, Guitarist With Gospel Roots|publisher=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-dec-27-mn-48071-story.html}}</ref> Hann lést af völdum [[sykursýki 2]], aðeins 57 ára gamall, árið 1999.<ref>{{cite news|author=Leigh, Spencer|date=December 28, 1999|title=Obituary: Curtis Mayfield|publisher=The Independent|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-curtis-mayfield-1134844.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101175522/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-curtis-mayfield-1134844.html|archive-date=November 1, 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Mayfield, Curtis}} {{fd|1942|1999}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir upptökustjórar]] csq7r3j10t6o8umgsdkq4m5ph2sk8xi 828 129472 1977702 1891517 2026-09-05T12:53:36Z Snævar 16586 lua 5.4 1977702 Scribunto text/plain -- Dagatal, skrifað til að koma í staðinn fyrir snið:dagatal. Sama virkni, bara annar kóði. local p = {} time = require("Module:Tími") function p.main(frame) local pframe = frame:getParent() local args = pframe.args cyear = os.date("%G") if args[1] ~= nil then month = args[1] else month = time._main("F", "1" .. "-" .. math.random(1,12) .. "-" .. cyear) end local start = '<table align="right" class="floatright dagatal-dagur">' local endir = '</table>' local haus = mw.html.create("tr") haus :addClass("dagatal-haus") :tag("td") :attr("colspan", "7") :attr("align", "center") :wikitext("[[" .. monthlink(month, "prev") .. "]] – '''[[" .. monthlink(month) .. "]]''' – [[" .. monthlink(month, "next") .. "]]" ) :done() :done() local haus2 = mw.html.create("tr") haus2 :addClass("dagatal-haus") :tag("td") :wikitext("[[Sunnudagur|Su]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Mánudagur|Má]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Þriðjudagur|Þr]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Miðvikudagur|Mi]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Fimmtudagur|Fi]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Föstudagur|Fö]]") :done() :tag("td") :wikitext("[[Laugardagur|La]]") :allDone() local tr = mw.html.create("tr") tr :css("text-align", "center") :done() local footer = mw.html.create("tr") footer :addClass("dagatal-haus") :tag("td") :attr("colspan", "7") :css("align", "center") :tag("small") :wikitext("[[" .. cyear .. "]]") :done() :tag("br") :done() :wikitext("[[Allir dagar ársins|Allir dagar]]") :allDone() local numdays = time._main("t", month .. cyear) local vikudagur = tonumber(time._main("w", month .. cyear)) local styles = mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = "Module:Dagatal/styles.css" } } return styles .. start .. tostring(haus) .. tostring(haus2) .. dagar(month, numdays, vikudagur) .. tostring(tr) .. tostring(footer) .. endir end function monthlink(arg1, fetch) local cyear = os.date("%G") local lang = mw.language.getContentLanguage() arg1 = lang:ucfirst(arg1) if arg1 ~= nil and fetch ~= nil then if fetch == "prev" then arg1 = time._main("F", arg1 .. " " .. cyear .."-1 months") .. "|" .. lang:ucfirst(time._main("M", arg1 .. " " .. cyear .. "-1 months")) elseif fetch == "next" then arg1 = time._main("F", arg1 .. " " .. cyear .."+1 months") .. "|" .. lang:ucfirst(time._main("M", arg1 .. " " .. cyear .. "+1 months")) end end if arg1 ~= nil and arg1 == "mars|Mar" or arg1 == "Mars" then link = "mars (mánuður)|Mar" else link = arg1 end return link end function dagar(arg1, numdays, vikudagur) local pre = 1 local main = {} table.insert(main, "<tr>") while pre <= vikudagur do table.insert(main, column() ) pre = 1 + pre end if vikudagur == 7 then table.insert(main, row() ) end local day = 1 for day = 1,numdays do table.insert(main, column("[[" .. day .. ". " .. arg1 .. "|" .. day .. "]]") ) if math.fmod(#main, 8) == 0 then table.insert(main, row() ) end day = 1 + day end table.insert(main, "</tr>") return table.concat(main) end function column(text) local td = mw.html.create("td") td :wikitext(text or "") :done() return tostring(td) end function row() local tr = "</tr><tr>" return tr end return p hrucdgz5lv3o68lwotvvbqwc5cois2g 0 130814 1977778 1916199 2026-09-06T06:06:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977778 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Íslamska ríkið<br>{{small|الدولة الإسلامية (ad-Dawlah al-Islāmiyah)}} |mynd =Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg |myndaheiti ={{small|Fáni ISIS með innsigli Múhameðs. Efri línan vísar í [[Trúarjátning múslima|trúarjátningu múslima]]: „Það er enginn guð nema Allah“ og hvíta merkið vísar til innsiglis Múhameðs og textans „Múhameð er sendiboði Allah“.}} |kort =Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png |kortaheiti={{small|Yfirráðasvæði ISIS þegar það var stærst, í júní 2015. Yfirráðasvæði ISIS er í gráum lit.}} |skammstöfun= ISIS eða ISIL |undanfari= [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]] (1999) |stofnun= {{start date and age|1999}} (sem [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]])<br>{{start date and age|2006|10|13}} (stofnun íslamsks ríkis yfirlýst)<br>{{start date and age|2014|6|29}} (stofnun [[kalífadæmi]]s yfirlýst) |höfuðstöðvar=Óvíst (síðan 2019) |staðsetning=[[Sýrland]] og [[Írak]] |stofnandi=[[Abu Musab al-Zarqawi]] {{KIA}} |titill_leiðtoga = Leiðtogi |nafn_leiðtoga = [[Abu Bakr al-Baghdadi]] {{KIA}} (2010-2019)<br>[[Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi]] {{KIA}} (2019-2022)<br>[[Abu al-Hasan al-Hashimi al-Qurashi]] {{KIA}} (2022)<br>[[Abu al-Hussein al-Husseini al-Qurashi]] {{KIA}} (2022-2023)<br>[[Abu Hafs al-Hashimi al-Qurashi]] (2023–) |hugmyndafræði=[[Jihad]]ismi, [[Íslam|íslömsk]] [[bókstafstrú]], [[wahhabismi]] }} [[Mynd:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|right|Kort sem sýnir yfirráðasvæði Íslamska ríkisins (grátt).]] [[Mynd:Coalition Airstrike on ISIL position in Kobane.jpg|thumb|Loftárás á ISIS í kúrdíska bænum Kobane.]] '''Íslamskt ríki í Írak og Austurlöndum nær''' ([[arabíska]]: الدولة الإسلامية في العراق والشام‎ ''ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām'', skammstafað ''Daesh'') eða einfaldlega '''Íslamska ríkið''', oftast kallað '''ISIS''' (''Islamic State of [[Írak|Iraq]] and [[Sýrland|Syria]]'') eða '''ISIL''' (''Islamic State of Iraq and the [[Botnalönd|Levant]]''), oft nefnt „Samtökin sem kenna sig við íslamskt ríki“ í fjölmiðlum á Íslandi, eru hryðjuverkasamtök sunní-múslima sem fylgja [[jihad]] samkvæmt rétttrúnaði ([[Salafismi|salafisma]]) í [[íslam]]. Samtökin komust á legg árið 2012 upp úr mótmælum og andófi gegn ríkisstjórn og forseta Sýrlands í kjölfar þjóðfélagsumróta í Mið-Austurlöndum, sem nefnd hafa verið [[arabíska vorið]]. Samtökin voru virk í [[Uppreisnin í Írak (2003-)|Uppreisninni í Írak]] og [[Sýrlenska borgarastyrjöldin|Sýrlensku borgarastyrjöldinni]]. Á árinu 2014 lýsti Íslamska ríkið yfir stofnun nýs [[kalífadæmi]]s múslima á svæði sem tók yfir stóran hluta Sýrlands og Íraks. ISIS kom á fót [[sharía]]-löggjöf á valdasvæði sínu og stóð fyrir stórtækum ofsóknum, ofbeldisverkum og kúgun. Trúarhópar kristinna, jasída og shía-múslima voru ofsóttir og drepnir í fjöldamorðum. Þúsundir kvenna voru hnepptar í kynlífsþrældóm og seldar á þrælamörkuðum við Persaflóa. Ólýsanleg ofbeldisverk hafa verið framin af vígamönnum Íslamska ríkisins. [[Sameinuðu þjóðirnar]] hafa sakað Íslamska ríkið um [[stríðsglæpir|stríðsglæpi]] og [[mannréttindabrot]] og [[Amnesty International]] hefur talað um [[þjóðernishreinsanir]] á „sögulegum skala“. Fjöldi ríkja, Sameinuðu þjóðirnar og [[Evrópusambandið]] hafa lýst samtökin [[hryðjuverk]]asamtök. Yfir 60 lönd hafa átt beint eða óbeint í stríði við Íslamska ríkið. Vestrænir blaðamenn og hjálparstarfsmenn hafa verið myrtir af samtökunum. ==Upphaf== Í kjölfar innrásar Bandaríkjmanna og Breta í Írak árið 2003 urðu [[súnní-múslimar]], sem voru hluti af ríkjandi valdhöfum, valdalausari og [[shía]]-múslimar fengu aukin völd í Írak. Þetta leiddi til ólgu og meiri róttækni innan súnní-samfélaga. [[Abu Musab Zarqawi]], upprunalega frá [[Jórdanía|Jórdaníu]], var leiðtogi hóps sem rekja má til ársins 1999 og var tengdur [[Al-Kaída]]. Hann gerði árásir á shía-múslima og bandaríska herliðið. Hann sór eið til [[Al-Kaída]] samtakanna. Zarqawi féll í loftárás BNA árið 2006 en eftir dauða hans stofnuðu róttækir uppreisnarmenn súnní-múslima Íslamska ríkið í Írak ([[ISI]]) sem átti að sameina Al-Kaída og aðra hryðjuverkahópa múslima. Leiðtogar þeirra voru drepnir af Bandaríkjaher í árið 2010 og uppreisnarmennirnir hörfuðu og urðu æ einangraðari. Leifar af þessum uppreisnarhópum voru leiddir af Ibrahim Awad al-Badri sem síðar kallaði sig, [[Abu Bakr al-Baghdadi]] eftir [[Abu Bakr]] sem á að hafa verið fyrsti arftaki Múhameðs skv. trúarritum íslams. Baghdadi hafði verið í fangabúðum Bandaríkjahers, [[Camp Bucca]], árið 2004 þar sem hann byggði upp tengsl við aðra róttæka súnní-múslima. Árið 2011 opnaðist fyrir landamærin í Sýrlandi vegna borgarastríðs þar og Baghdadi og fylgismenn nýttu tækifærið og fóru inn í landið. Þar fundu þeir fyrir róttæka súnní-múslima, andstæðinga [[Bashar Al-Assad]]s Sýrlandsforseta, og stofnuðu Al-Nusra samtökin. Bandaríski herinn yfirgaf Írak árið 2011 og undir nýjum forseta [[Nouri al-Maliki]] sem var [[shía]]-múslimi. Fannst súnní-múslimum þeir vera enn meir jaðarsettir. Árið 2013 lýsti Baghdadi yfir að Al-Nusra væri undir sínum væng og stofnaði til Íslamska ríkis Íraks og Sýrland (ISIS). Síðar voru átök milli Al-Nusra og ISIS og sumir úr Al-Nusra gengu yfir í ISIS. Al Kaída höfnuðu ISIS árið 2014 því þeim fannst þeir hafa of ofsafengnar aðferðir.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35695648 Islamic State group: The full story] BBC. Skoðað 14. október, 2016.</ref> ==Hugmyndafræði== Hugmyndafræði og kenningar ISIS koma úr [[bókstafstrú]] í [[íslam]] um [[Jihad]] (arabíska: ''salafiya jihadiyah''), sem krefst þess að allir múslimar taki þátt í „heilögu stríði“ gegn „vantrúuðum“ og „heiðingjum“ (þeim sem ekki eru múslimar). Stríð og árásir ISIS gegn hópum múslima sem teljast hófsamir, eru réttlættar með því að um sé að ræða „hræsnara“ (arabíska: ''takfir'') sem ekki iðka og fylgja súnní-íslamstrú rétt. Takmark ISIS er að sameina alla múslima í eitt ríki, „[[Kalífat]]“, undir stjórn eins drottnara, „kalífa“ og að ná loks öllum heiminum undir vald múslima og lögmál íslams („[[sharía]]“).<ref>Dr. Lawrence A. Franklin, Post-Caliphate ISIS, Gatestone Institute, 19.2.2019, https://www.gatestoneinstitute.org/13750/post-caliphate-isis</ref><ref>ISIS’s Ideology and Vision, and their Implementation, Crethi Plethi, 21.2.2019, http://www.crethiplethi.com/isis-s-ideology-and-vision-and-their-implementation/islamic-countries/syria-islamic-countries/2015/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106210448/http://www.crethiplethi.com/isis-s-ideology-and-vision-and-their-implementation/islamic-countries/syria-islamic-countries/2015/ |date=2020-01-06 }}</ref> ==2014-2019== ISIS-liðar náðu stórum hluta Sýrlands og Íraks á sitt vald í júní árið 2014 og lýstu yfir stofnun Íslamska ríkisins sem nýs kalifats múslima á svæðinu með [[Abu Bakr al-Baghdadi]] sem æðsta valdhafa eða „[[Kalífi|kalífa]]“ (arabíska: ''khalīfah'', þýðir „arftaki“ [Múhameðs]). ISIS kom á fót sharía-löggjöf og stóð fyrir stórtækum ofsóknum og ofbeldisverkum á svæðinu allt frá stofnun þess. Trúarhópar [[Kristni|kristinna]], [[Jasídar|jasída]] og [[sjía]]-múslima hafa verið ofsóttir og drepnir. Þúsundir kvenna og stúlkna hafa verið hnepptar í kynlífsþrældóm og seldar á þrælamörkuðum múslima við Persaflóa. Ólýsanleg ofbeldisverk voru framin af vígamönnum Íslamska ríkisins, t. d. þar sem óléttum konum og nýfæddum börnum var nauðgað og þau drepin. Þegar kom fram á árið 2017 höfðu yfir 300.000 manns verið drepnir í Sýrlandi og margar milljónir höfðu flúið heimili sín. Tugum þúsunda fólks af trúarhópum jasída í Írak hefur verið útrýmt af vígamönnum ISIS.<ref>Muhammad Jambaz, Sarah Sirgany, Bodies of 1,500 Yazidis found in northern Iraq since 2015, CNN, 12.4.2017, https://edition.cnn.com/2017/04/12/middleeast/iraq-yazidi-mass-graves-isis/</ref> <ref>UN: ISIS genocide of Yazidis in Iraq ongoing, CBS News, 3.8.2016, https://www.cbsnews.com/news/united-nations-says-isis-yazidi-genocide-ongoing-in-iraq/</ref> Í janúar 2014 náðu ISIS undir sig [[Fallujah]] og í júní [[Mósúl]], annarri stærstu borg Íraks. Samtökin komust yfir vopnabúr íraska hersins í Mósúl sem styrkti stöðu þeirra heilmikið. Síðar fóru niður Tígris dal og náðu undir sig borginni Tikrit og smærri bæjum. Shí-múslimar voru teknir af lífi. Í Sýrlandi höfðu ISIS lagt undir sig borgina Rakka ([[Al-Raqqah]]). Síðar héldu þeir norður til Kúrdahéraða, og á svæði [[Jasídar|Jasída]], borginni [[Sinjar]]. Karlmenn jasída sem náðu ekki að flýja voru drepnir. Konur og börn voru tekin föngnum, sumar konur í kynlífsþrælkun. Liðsmenn ISIS sátu um kúrdísku borgina [[Kobane]] í september 2014. Umsátrið varði lengi og borgin var illa farin eftir átökin. Bandaríkjamenn blönduðu sér inn í átökin og sprengdu svæði ISIS í borginni. [[Ramadi]], höfuðborg Anbar héraðs, var endurheimt í lok 2015 eftir talsvert umsátur og eyðileggingu. Samtökin höfðu um mitt ár 2016 tapað um þriðjung af svæði sínu þegar að var umfangsmest. Haustið 2016 var réðst íraski stjórnarherinn í [[Mósúl]], Írak, en borgin var frelsuð í júlí 2017. Einnig réðust Kúrdar og fleiri á borgina [[Al-Raqqah]], Sýrlandi, sem talið var höfuðvígi ISIS. Í desember 2017 hafði ISIS misst megnið að svæði sínu og réðu aðeins 2% af því svæði sem þeir höfðu á hámarki veldis síns. Forsætisráðherra Íraks, [[Haider al-Abadi]] sagði þá samtökin hafa verið upprætt í landinu. ISIS réði þá aðeins yfir litlu svæði í Sýrlandi. Í febrúar árið 2019 hafði veldi ISIS í Sýrlandi verið brotið á bak aftur. Þá sátu kúrdískar hersveitir ([[Lýðræðissveitir Sýrlands]] eða SDF) með stuðningi frá hersveitum og lofther Bandaríkjanna um nokkur hundruð vígamenn og fjölskyldur ISIS sem höfðu hreiðrað um sig í bænum [[Baghuz]] á bökkum Efratsfljótsins. Herforingi Kúrda sagði vígamenn ISIS þá að mestu samanstanda af múslimum frá Frakklandi, Írak, Rússlandi, Úkraínu, Kanada og Mið-Asíu. Margir meðlimir ISIS reyndu að flýja af vígvellinum, en voru þá skotnir af ISIS liðum sjálfum. Talið var að foringi samtakanna, Abu Bakr al-Bagdadi, hefði þá verið flúinn til [[Afganistan]] eða [[Pakistan]] og að margir ISIS-liðar myndu fylgja honum þangað.<ref>Martin Chulov, Isis fighters firing at escaping family members, says coalition, The Guardian, 14.2.2019, https://www.theguardian.com/world/2019/feb/14/isis-fighters-shot-escaping-family-members-says-coalition</ref><ref>Dr. Lawrence A. Franklin, Post-Caliphate ISIS, Gatestone Institute, 19.2.2019, https://www.gatestoneinstitute.org/13750/post-caliphate-isis</ref> Sameinuðu þjóðirnar vöruðu þá við því að þó samtökin (ISIS) væru að mestu sigruð hernaðarlega, hefðu þau yfir að ráða meira en 230 milljónum sterlingspunda, sem geymd væru í ýmsum löndum til að fjármagna hryðjuverk og árásir þegar tækifæri gæfust til.<ref>Jacob Dirnhuber, Desperate ISIS terror fanatics have stashed away MILLIONS, The Sun, 12.2.2019, https://www.thesun.co.uk/news/8408606/isis-stashed-millions-fun-attack-britain-west/</ref><ref>[http://www.visir.is/g/2019190229909 Fjölskyldur fluttar á brott úr síðasta ferkílómetra ISIS] Vísir, skoðað 22. feb. 2019.</ref> Síðasta vígi Íslamska ríkisins í Baghuz féll svo þann 21. mars. Síðustu vígamennirnir gáfust þá upp, en vikurnar áður höfðu um 60.000 liðsmenn þess flúið átökin. Flestir höfðu verið handteknir og var haldið í fangabúðum kúrdískra hersveita, sem höfðu farið fram á aðstoð Bandaríkjamanna við að setja upp dómstóla til að ákæra og rétta yfir fylgismönnum Íslamska ríkisins. Á hátindi íslamska ríkisins í Sýrlandi og Írak stjórnaði það yfir um 8 milljónum manna.<ref>Benjamin Hall, ''ISIS caliphate has crumbled and last stronghold liberated'', Fox News Network, 21.3.2019, https://www.foxnews.com/world/isis-has-officially-crumbled-and-last-stronghold-liberated-fox-news-has-learned</ref><ref>''Lýsa yfir sigri á Ríki íslams '', mbl.is, 23.3.2019, https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/23/lysa_yfir_sigri_a_riki_islams/</ref> ==Eftir fall kalífadæmisins (2019–)== Abu Bakr al-Baghdadi, leiðtogi ISIS, sprengdi sjálfan sig í loft upp þann 27. október árið 2019 til að forðast handtöku þegar sérsveit Bandaríkjahers réðst á fylgsni hans í Sýrlandi.<ref>{{Vefheimild|titill=Leiðtogi Rík­is íslams sprengdi sig í loft upp|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/10/27/leidtogi_rikis_islams_sprengdi_sig_i_loft_upp/|útgefandi=mbl.is|mánuður=27. október|ár=2019|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=27. október|höfundur=}}</ref> Maður að nafni [[Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi]] tók við af Baghdadi sem leiðtogi og „kalífi“ samtakanna.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/31/islamic-state-new-leader-abu-bakr-al-baghdadi-abu-ibrahim-al-hashimi-al-qurayshi|title=Islamic State names new leader after death of Abu Bakr al-Baghdadi|last=Chulov|first=Martin|date=2019-10-31|work=The Guardian|access-date=2019-10-31|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031162013/https://www.theguardian.com/world/2019/oct/31/islamic-state-new-leader-abu-bakr-al-baghdadi-abu-ibrahim-al-hashimi-al-qurayshi|archive-date=2019-10-31|url-status=live}}</ref> Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi var einnig drepinn í árás Bandaríkjahers þann 3. febrúar 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Leið­togi ISIS-sam­takanna drepinn í að­gerð Banda­ríkja­hers|url=https://www.visir.is/g/20222217534d/leid-togi-isis-sam-takanna-drepinn-i-ad-gerd-banda-rikja-hers|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuður=3. febrúar|ár=2019|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. febrúar|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Eftir dauða hans var [[Abu al-Hasan al-Hashimi al-Qurashi]] skipaður nýr kalífi samtakanna, en hann er eldri bróðir Abu Bakr al-Baghdadi.<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr leið­togi Íslamska ríkisins bróðir stofnandans|url=https://www.visir.is/g/20222233740d/nyr-leid-togi-islamska-rikisins-brodir-stofnandans|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuður=11. mars|ár=2022|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=3. mars|höfundur=Árni Sæberg}}</ref> Sá var einnig drepinn í lok nóvember sama ár, líklega af hermönnum [[Hayat Tahrir al-Sham]] í [[Idlibhérað]]i í Sýrlandi..<ref>{{Vefheimild|titill=Enn einn leiðtogi ISIS er fallinn|url=https://www.visir.is/g/20222346005d/enn-einn-leidtogi-isis-er-fallinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=30. nóvember 2022|skoðað=30. nóvember 2022|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Næsti leiðtogi ISIS var [[Abu al-Hussein al-Husseini al-Qurashi]] en hann var drepinn af tyrknesku leyniþjónustunni í apríl 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir Tyrki hafa fellt leið­toga ISIS|url=https://www.visir.is/g/20232409072d/segir-tyrki-hafa-fellt-leid-toga-isis|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=30. apríl 2023|skoðað=1. maí 2023|höfundur=Árni Sæberg }}</ref> ==ISIS í öðrum löndum== Skæruliðar í Líbíu voru fyrstir til að sverja hollustu við samtökin árið 2014 og stuttu eftir í [[Egyptaland]]i, nánar tiltekið [[Sínaískagi|Sinaískaga]]. [[Boko Haram]] í [[Nígería|Nígeríu]] fylgdi fordæminu árið 2015. Hópar frá [[Jemen]] og [[Afganistan]] hafa einnig lýst yfir stuðningi við ISIS. Samtökin [[ISIS-K|Íslamska ríkið í Khorasan]] (ISIS-K eða IS-KP) hafa framið fjölda árása í Afganistan á síðari árum,<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Hver eru Isis-K hryðjuverkasamtökin?|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/08/26/hver_eru_isis_k_hrydjuverkasamtokin/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=26. ágúst 2021|skoðað=28. mars 2024}}</ref> auk þess sem samtökin lýstu yfir ábyrgð á mannskæðri [[Hryðjuverkaárásin á Crocus City Hall|hryðjuverkaárás í Moskvu]] í mars 2024.<ref>{{Vefheimild|titill=Hverjir eru ISKP? Skæðasti angi Íslamska ríkisins teygir anga sína til Moskvu|url=https://www.visir.is/g/20242548334d/hverjir-eru-isis-k-skaedasti-angi-islamska-rikisins-teygir-anga-sina-til-moskvu|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=26. mars 2024|skoðað=28. mars 2024|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> ==Áróður== ISIS gefur út vefritið [[Dabiq]] þar sem hugmyndafræði og áróðri er dreift. Undir stjórn ISIS þarf fólk að fara eftir ákveðnum reglum um klæðaburð og háttvísi: konur þurfa að klæðast blæju og karlmenn að safna skeggi. Tónlist, kaffihús, sjónvarp og farsímar eru bannaðir. Siðalögregla fer um svæði; vaktar og leitar að brotamönnum. Þeir sem búa á svæði samtakanna en aðhyllast ekki íslam þurfa að borga skatt, ellegar snúast til íslams eða verða líflátnir ella. Aðgerðir sínar og hugmyndafræði réttlæta ISIS-liðar nánar með áróðri og tilvísunum í Kóraninn og aðra trúartexta íslams. Fjöldinn allur af múslimum frá Vesturlöndum hefur gengið til liðs við ISIS. Stærsti hópur vígamanna ISIS hefur komið frá Sádi-Arabíu.<ref>Christine Williams, “More citizens of Saudi Arabia have joined the Islamic State than from any other country”, Jihad Watch, 11.3.2017, https://www.jihadwatch.org/2017/03/more-citizens-of-saudi-arabia-have-joined-the-islamic-state-than-from-any-other-country {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203152646/https://www.jihadwatch.org/2017/03/more-citizens-of-saudi-arabia-have-joined-the-islamic-state-than-from-any-other-country |date=2018-12-03 }}</ref> Um 6000 sjálfboðaliða frá [[Túnis]] hafa gengið til liðs við samtökin. Íslamska ríkið sendi út ákall og hvatningu árið 2014, og fleiri síðar, til múslima á Vesturlöndum um að ráðast á og drepa fólk sem ekki er múslimar með öllum tiltækum ráðum. Þar voru múslimar hvattir til þess að drepa fólk með grjóti, hnífaárásum, keyra yfir fólk á bílum, kasta fólki ofan af byggingum, eitra fyrir þeim og kyrkja.<ref>Yara Bayoumy, “Isis urges more attacks on Western ‘disbelievers’”, Independent, http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-urges-more-attacks-on-western-disbelievers-9749512.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224195316/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-urges-more-attacks-on-western-disbelievers-9749512.html |date=2018-12-24 }}</ref><ref>"Normandy terrorists pledged allegiance to ISIS", Arutz Sheva, 28.7.2016, http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/215645</ref><ref>Greg Myre, "A Mass Shooter Pledges Allegiance To ISIS", National Public Radio, 13.6.2016, https://www.npr.org/sections/parallels/2016/06/13/481284054/a-mass-shooter-pledges-allegiance-to-isis-what-does-this-mean?t=1551470806557</ref><ref>Alice Foster, "Terror attacks timeline: From Paris and Brussels", Express, 18.8.2017, https://www.express.co.uk/news/world/693421/Terror-attacks-timeline-France-Brussels-Europe-ISIS-killings-Germany-dates-terrorism</ref> Árið 2016 sendi Íslamska ríkið frá sér yfirlýsingu þar sem segir að stríð þeirra gegn Vesturlöndum sé trúarlegt að fyrirskipun og uppskrift Kóranins og að þeir muni hata hin kristnu Vesturlönd þar til þau taki upp íslam. Í sömu yfirlýsingu var einnig hæðst að ummælum [[Frans páfi|Frans páfa]] Kaþólsku kirkjunnar, sem hafði áður lýsti því yfir að „rétt túlkun á Kóraninum hafnaði öllu ofbeldi“.<ref>Theresa Giarratano, ISIS To Pope Francis: This Is A Religious War Between The Muslim Nation And The Nations Of Disbelief, American Military News, 3.8.2016, https://americanmilitarynews.com/2016/08/isis-to-pope-francis-this-is-a-religious-war-between-the-muslim-nation-and-the-nations-of-disbelief/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719183212/https://americanmilitarynews.com/2016/08/isis-to-pope-francis-this-is-a-religious-war-between-the-muslim-nation-and-the-nations-of-disbelief/ |date=2019-07-19 }}</ref> ==Fjármögnun== ISIS hefur fjármagnað starfssemi sína m.a. með því að selja olíu og með fjárkúgunum. Auðugir einstaklingar hafa einnig styrkt samtökin.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29052144 What is 'Islamic State'?] BBC. Skoðað 14. október, 2016</ref> Samtökin hafa einnig selt fornminjar ásamt því að eyðileggja þær. ISIS hefur eyðilagt hluta af fornu borginni [[Palmýra]], einni elstu borg í heimi. ==Hryðjuverk og fjöldamorð== Haustið 2015 voru framin hryðjuverk þar sem gjörningsmennirnir sögðust hafa framið þau fyrir samtökin ISIS. Í Egyptalandi var flugvél sprengd í miðju lofti þar sem meira en 200 létust og í París [[Hryðjuverkaárásirnar í París nóvember 2015|drápu byssumenn um 130 manns]]. Bandaríkjamenn höfðu gert loftárásir á samtökin fram að þessu en Frakkar skárust í leikinn tímabundið. Rússland einnig en þeir ráðast auk þess á aðra andstæðinga Assads forseta Sýrlands. Í júnímánuði árið 2017 lýsti neðri deild austurríska þingsins (þýska: Nationalrat) því yfir að Íslamska ríkið hefði framið þjóðarmorð gegn kristnu fólki í Mið-Austurlöndum. Þar var því lýst hvernig Íslamska ríkið hafði hálshöggvið og grýtt kristið fólk til bana, börn kristins fólks höfðu verið pyntuð og hálfhöggvin fyrir framan foreldra sína fyrir að neita að taka íslam, börnum kristinna hafði verið nauðgað og þau brennd lifandi og að heilu þorpum kristinna hefði verið eytt.<ref>Stoyan Zaimov, “Austria Among First Nations to Recognize ISIS' Genocide Against Christians“, The Christian Post, 21.6.2017, http://www.christianpost.com/news/austria-among-first-nations-recognize-isis-genocide-against-christians-188925/</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{s|1999}} [[Flokkur:Íslamska ríkið| ]] [[Flokkur:Íslömsk hryðjuverkasamtök]] 5ovxh4oz3x7sfxb26n64rj1rzzt6332 0 131138 1977765 1977564 2026-09-05T22:28:20Z Berserkur 10188 1977765 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.300 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 76u21izm8uplbkzdsnqglegwspoffus 0 131945 1977779 1775319 2026-09-06T06:24:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977779 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flickr_-_Israel_Defense_Forces_-_13th_Battalion_of_the_Golani_Brigade_Holds_Drill_at_Golan_Heights_(22).jpg|thumb|right|Ísraelskir hermenn á Gólanhæðum árið 2012.]] '''Ísraelsher''' ([[hebreska]]: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, bókstl. „varnarher Ísraels“) er [[her]] [[Ísrael]]s og skiptist í [[ísraelski landherinn|landher]], [[ísraelski flugherinn|flugher]] og [[ísraelski flotinn|flota]]. Yfirmaður heraflans heyrir undir [[varnarmálaráðherra Ísraels]]. Herinn var upphaflega stofnaður af [[David Ben-Gurion]] árið [[1948]]. Kjarninn í honum kom úr vopnuðum uppreisnar og hryðjuverkahópum gyðinga í [[Palestína|Palestínu]]: [[Haganah]], [[Irgun]] og [[Lehi]]. Frá stofnun hefur herinn tekið þátt í fjölda styrjalda og býr því yfir einu reyndasta herliði heims. Upphaflega átti Ísraelsher í samstarfi við [[Frakkland|Frakka]] um kaup á hergögnum og þjálfun en frá [[Sex daga stríðið|Sex daga stríðinu]] 1967 hafa [[Bandaríkin]] átt í víðtæku hernaðarsamstarfi við Ísrael. [[Herskylda]] er almenn í Ísrael frá 18 ára aldri. Karlmenn eru þrjú ár í hernum en konur tvö ár. == Ólögmæt dráp == Ísraelsher hefur margoft verið ásakaður um ólögmæt morð Palestínumanna. Ísraelsher hefur svarað mótmælum Palestínumanna með skothríð. Í Mars árið 2018 byrjuðu svokölluðu Mótmælin miklu fyrir endurkomu(e.Great March of Return). Þann 27.desember sama ár var Ísraelsher búinn að drepa samtals 215 Palestínubúa. Af þeim voru fjörutíu og sjö börn, fjórir sjúkraliðar og tveir blaðamenn.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|title=Everything you need to know about human rights in Israel and Occupied Palestinian Territories|website=www.amnesty.org|language=en|access-date=2020-11-02}}</ref> Mótmælin gengu út á að Palestínumenn heimta að fá að snúa aftur til landsins sem hersveitir Síonista hröktu forfeður þeirra frá árið 1948. <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/3/30/gazas-great-march-of-return-protests-explained|title=Gaza’s Great March of Return protests explained|last=Fayyad|first=Huthifa|website=www.aljazeera.com|language=en|access-date=2020-11-02}}</ref> Ísraelsher hefur orð á sér fyrir að ráðast á palestínska skóla. Árið 2014 réðst Ísraelsher á þrjá grunnskóla með stuttu millibili. Árásirnar tóku líf 45 manns, 17 af þeim voru börn. Ísraelsher vissi að þeir væru að ráðast á skóla og að fjöldi af fólki væri að nota þá sem skýli. <blockquote><blockquote>„Við vorum að undirbúa brottför og ég var að hafa fjölskylduna tilbúna. Ég var fyrir utan hliðið að bíða eftir leigubíl til að sækja okkur og fara til Jabalya. Allt í einu gerðist það,og ég heyrði í sprengingum. Ég fór inn [í skólagarðinn] og sá mikið af særðu fólki og marga aðra drepna. Ég sá 10 börn, og á milli 50 og 60 mannfalla. Ég trúði ekki að þetta væri raunverulegt. Öllum blæddi og líkamar þeirra voru fullir af sprengjubrotum.“ <ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2014/09/11/israel-depth-look-gaza-school-attacks|title=Israel: In-Depth Look at Gaza School Attacks|date=2014-09-11|website=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-11-02}}</ref>Eftirlifandi árásar á grunnskóla. </blockquote></blockquote> == Handtökur barna == Á hverju ári handtekur og lögsækir ísraelsher á bilinu 500 til 700 börn. Algengasta ákæran gagnvart börnunum er að kasta steinum. <ref>{{Cite web|url=https://www.dci-palestine.org/children_in_israeli_detention|title=Number of Palestinian Children (12-17) in Israeli Military Detention|website=Defense for Children Palestine|access-date=2020-11-02|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011006/https://www.dci-palestine.org/children_in_israeli_detention|url-status=dead}}</ref> Saknæmisaldurinn fyrir Palestínubúa undir hernámi er 12 ára. Samt sem áður hefur ísraelsher handtekið ennþá yngri börn. Ísraelskir mættu í tilteknu atviki í Palestínskan grunnskóla og handtóku Zein Idris, 9 ára dreng. Þeir ásökuðu drenginn um að kasta steinum í ísraelska landnema í Hebron. Einn af hermönnunum sagði að aldur drengsins skipti ekki máli vegna þess að hann hafi kastað steinum. <ref>{{Citation|title=Israeli soldiers arrest Palestinian boy in school - CNN Video|url=https://www.cnn.com/videos/world/2019/03/31/israeli-soldiers-arrest-palestinian-boy-in-school-mh-orig.cnn|access-date=2020-11-02}}</ref> == Heimildir == <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Ísrael]] [[Flokkur:Herir]] nyf7dulja0oq5ri36199tn5f5pt6032 0 144643 1977776 1935503 2026-09-06T05:23:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977776 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} [[Mynd:Xcas.png|alt=Xcas|thumb|Xcas]] [[Mynd:Xcas kann Differentialgleichungen lösen.png|thumb|Xcas getur leyst mismunarjöfnur]] '''Xcas''' er notendaviðmót fyrir ''Giac'', sem er [[opinn hugbúnaður]]<ref name="R1">{{Cite web |title=Giac/Xcas and Pari/GP |url=https://pari.math.u-bordeaux.fr/Events/PARI2016/talks/Parisse.pdf}}</ref> og algebruforrit (CAS) fyrir [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]] og [[Linux]]. Xcas er skrifað á [[C++]].<ref name="R2">{{Cite web |title=Elsevier Enhanced Reader |url=https://reader.elsevier.com/reader/sd/pii/S2095034915302142?token=BE1FC741327E0877498CD798CFA7B4FBC7930B3B1AAC9B95F3BCC54C4AD39121EBA4DA737B4F42F988AF2ACBE0B0D1CB&originRegion=eu-west-1&originCreation=20220608080827 |access-date=2022-06-08 |website=reader.elsevier.com |language=en}}</ref> == Saga == Xcas og Giac eru opnir hugbúnaðir sem voru búnar til og skrifaðar af {{ill|Bernard Parisse|fr}} og Renée De Graeve hjá þáverandi Joseph Fourier háskólanum í [[Grenoble]] (sem breytti nafninu í [[Grenoble Alpes háskólinn]]),<ref name="R16">{{Cite web|title=Planète MATHS - Liste des ressources par niveau|url=http://www.ac-grenoble.fr/disciplines/maths/pages/PM/Affichage/FicheNiveau.php?niveau=9|access-date=2022-01-03|website=www.ac-grenoble.fr|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103152125/http://www.ac-grenoble.fr/disciplines/maths/pages/PM/Affichage/FicheNiveau.php?niveau=9|url-status=dead}}</ref> [[Frakklandi]] síðan 2000.<ref name="University of Mons">{{cite conference |last1=Fekih |first1=Lassaad Ben |last2=Verlinden |first2=Olivier |last3=Kouroussis |first3=Georges |date=2011 |title=Development of a user-friendly and open-source multibody framework with the help of symbolic tools |conference=4th International Congress Design and Modelling of Mechanical Systems |location=Sousse (Tunisia)}}</ref> Xcas og Giac eru byggðar á reynslunni af fyrra verkefni Parisse, [[Erable]].<ref name="R17">{{cite journal |last1=MacCallum |first1=Malcolm A. H. |title=Computer algebra in gravity research |journal=Living Reviews in Relativity |date=December 2018 |volume=21 |issue=1 |pages=6 |doi=10.1007/s41114-018-0015-6 |pmid=30174551 |pmc=6105178 |bibcode=2018LRR....21....6M }}</ref> == Tengill == http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622031057/http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac.html |date=2018-06-22 }} == Tilvísanir == *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Xcas|mánuðurskoðað=23. maí|árskoðað=2024}} {{reflist}} [[Flokkur:Opinn Hugbúnaður]] diemos3iiwxvcygdjc9jnnhuhfj8bns 0 145253 1977710 1976990 2026-09-05T16:25:37Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1977710 wikitext text/x-wiki '''Millilending''' er önnur breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1975]]. Platan var endurútgefin [[2002]]. Upptökur fóru fram í Hljóðrita Hf, Hafnarfirði. Meðlimir úr hljómsveitinni Júdas sáu um undirspil. Demant gaf út. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi | headline = Hlið A | title1 = Jónas Ólafur Jóhannesson frá Hriflu | length1 = 03:40 | title2 = Súlnareki | length2 = 02:32 | title3 = Ég hef ekki tölu | length3 = 03:35 | title4 = Erfðaskrá | length4 = 03:34 | title5 = Ég á mig sjálf (söngurinn hennar Diddu) | length5 = 04:30 | total_length = 17:51 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title6 = Ragnheiður biskupsdóttir | length6 = 02:45 | title7 = Sennilega það síðasta (sem víkingurinn mælti um & eftir fráfall sitt) | length7 = 03:48 | title8 = Fjögurmilljóndollara&níutíu&níusenta) mannúðarmálfræði | length8 = 08:11 | title9 = Silfurskotturnar hafa sungið fyrir mig | length9 = 04:55 | total_length = 19:39 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Þín miskunn ó guð | length1 = 01:18 | title2 = Passíusálmur #51 | length2 = 02:59 | title3 = Passíusálmur #52 | length3 = 02:04 | title4 = Bjargið alda | length4 = 03:01 |total_length= 09:22 }} == Hljóðfæraleikur == *Magnús Kjartansson: Píanó, orgel og ARP synthesizer *Vignir Bergmann: Hljómgítar og rafmagnsgítar *Finnbogi Kjartansson: Bassi *Hrólfur Gunnarsson: Trommur og tambúrín (Ofangreindir hljóðfæraleikarar úr hljómsveitinni Júdas) *Kristján Möndull: Hljómgítar *Magnús Eiríksson: Munnharpa *Rúnar Georgsson: Þverflauta *Kristinn Sigmarsson og Sæbjörn Jónsson: Trompetar *Reynir Sigurðsson: Víbrafónn og pákur *Jónas R. Jónasson: Sírena *Megas: Söngur *Ljósmynd á framhlið umslags: Árni Páll *Ljósmynd á bakhlið: Björgvin Pálsson *Lög og textar og allar útsetningar: Megas Gratias maximas agimus: Jónasi R., Tony Cook og Óttari Felix [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1975]] [[Flokkur:Megas]] r3ekq454rp0grxru98b18p6jlcxx2we 0 145268 1977750 1976992 2026-09-05T21:58:28Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1977750 wikitext text/x-wiki '''Fram og aftur blindgötuna''' er þriðja breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1976]]. Platan var endurútgefin á geisladisk 1995 og aftur 2002 með tíu aukalögum, og sem vínyll árið 2020. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi (nema annað komi fram) | headline = Hlið A | title1 = Sút fló í brjóstið inn | length1 = 05:12 | title2 = Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin | length2 = 05:48 | title3 = Napóleon Bekk | note3 = upprunalegur texti: Kristinn Einarsson | length3 = 03:37 | title4 = Vinaminni | length4 = 04:04 | title5 = Jólanáttburður | length5 = 01:14 | total_length = 19:55 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Gamla gasstöðin við Hlemm | length1 = 03:48 | title2 = Skírnin | length2 = 02:31 | title3 = Í speglasalinn | length3 = 05:48 | title4 = Enn (að minnsta kosti) | length4 = 05:57 | total_length = 18:04 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Spáðu í mig | note1 = 7" | length1 = 03:51 | title2 = Komdu og skoðaðu í kistuna mína | length2 = 04:54 | note2 = 7" | title3 = Þraut og þrá | length3 = 01:09 | title4 = Kadúkíkvæði | length4 = 01:17 | title5 = Ekkert er andstyggilegra | length5 = 04:39 | title6 = Hann á afmæli í dag | length6 = 02:37 | title7 = Umræður um leiklist og leikritun | length7 = 01:25 | title8 = Með gati | length8 = 08:18 | title9 = Sönglausi næturgalinn | length9 = 03:51 | title10 = Aldrei kemstu þó að því... | length10 = 08:47 |total_length= 40:48 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur (í öllum lögum), munnharpa (í Napóleon Bekk) *Sigurður Karlsson: Trommur (í öllum lögum nema Jólanáttburður), marimba (í Jólanáttburður og Í speglasalinn), conga (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Jólanáttburður), tambúrín (í Jólanáttburður og Skírnin), maracas (í Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn) *Þorsteinn Magnússon: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Birgir Guðmundsson: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Pálmi Gunnarsson: Bassi (í öllum lögum), tambúrín (í Í speglasalinn), tambúrín og conga(í Sút fló í brjóstið inn) *Lárus H. Grímsson: Píanó (í Sút fló í brjóstið inn, Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin, Napóleon Bekk, Vinaminni og Í speglasalinn), orgel (í Vinaminni, Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn), flauta (í Jólanáttburður og Enn (að minnsta kosti)) *Aagot Óskarsdóttir: Píanó (í Enn (að minnsta kosti)) *Þorleifur Gíslason: Saxófónn (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Vinaminni) *Hönnun umslags: Megas og Hrím hf *Ljósmyndir: Ragnar Th. Sigurðsson *Upptökumaður: Tony Cook *Hljóðblöndun: Pálmi Gunnarsson, Sigurður Karlsson, Megas og Tony Cook Platan var upprunalega gefin út af Hrím hf. [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1976]] 3j45tbcbfjvv5kpmufptp4f94tgxggf 0 146524 1977716 1958785 2026-09-05T16:46:12Z Nipas2 54688 1977716 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=2 |núverandi meistarar={{Lið Valur}} (2022) |sigursælasta lið= |heimasíða=[https://www.ksi.is www.ksi.is] }} '''Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu''' er útsláttarkeppni í [[knattspyrna|knattspyrnu]] kvenna á [[Ísland]]i á vegum KSÍ. ==Sigurvegarar== {| class="wikitable" !style="background:silver;" | Ár !style="background:silver;" | Sigurvegari !style="background:silver;" | Úrslit !style="background:silver;" | 2. sæti |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-3 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]]||{{Lið Breiðablik}}|| 4-2 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1994|1994]]||{{Lið KR}}|| 3-1 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1995|1995]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]]||{{Lið Breiðablik}}|| 3-0 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]]||{{Lið KR}}|| 3-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]]||{{Lið KR}}|| 1-4 ||{{Lið Breiðablik}} |- || 1999 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2000 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2001 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2002 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]]||{{Lið KR}}|| 1-3 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]]||{{Lið KR}}|| 1-2 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]]||{{Lið Valur}}|| 10-0 ||{{Lið ÍBV}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]]||{{Lið Breiðablik}}|| 5-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2007|2007]]||{{Lið Valur}}|| 8-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2008|2008]]||{{Lið Valur}}|| 2-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2009|2009]]||{{Lið Valur}}|| 2-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]||{{Lið Valur}}|| 4-0 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2011|2011]]||{{Lið Valur}}|| 3-1 ||{{Lið Þór/KA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||{{Lið Stjarnan}}|| 3-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||{{Lið Þór/KA}}|| 0-0 (4-1) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||{{Lið Stjarnan}}|| 0-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||{{Lið Stjarnan}}|| 4-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-0 (4-3) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||{{Lið Stjarnan}}|| 0-3 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||{{Lið Þór/KA}}|| 3-0 ||{{Lið ÍBV}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||{{Lið Breiðablik}}|| 5-0 ||{{Lið Þór/KA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]]||{{Lið Valur}}|| 1-2 ||{{Lið Selfoss}} |- || 2021 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||{{Lið Valur}}|| 0-0 (4-2) ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||{{Lið Valur}}|| 0-0 (3-4) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||{{Lið Valur}}|| 1-1 (4-5) ||{{Lið Víkingur R.}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]||{{Lið Breiðablik}}|| 3-1 ||{{Lið FH}} |} == Flestir sigrar == ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]. {| class="wikitable" |- ! Félag ! Titlar ! Ár |- | {{Lið Breiðablik}} | 10 | 1993, 1996, 1998, 2003, 2006, 2014, 2016, 2017, 2019, 2026 |- | {{Lið Valur}} | 9 | 2004, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2022, 2025 |- | {{Lið Stjarnan}} | 3 | 2012, 2015, 2023 |- | {{Lið KR}} | 3 | 1994, 1995, 1997 |- | {{Lið Þór/KA}} | 2 | 2013, 2018 |- | {{Lið ÍA}} | 1 | 1992 |- | {{Lið Selfoss}} | 1 | 2020 |- | {{Lið Víkingur R.}} | 1 | 2024 |} == Heimildaskrá == {{reflist|2}} == Heimild == *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=13205|title=Meistarakeppni kvenna 1992|work=KSÍ|accessdate=17. september 2018}} *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=373673|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=17. september 2018}} {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] osycuvazlhk89sh8wug79ql6o955tzo 10 146525 1977749 1976311 2026-09-05T21:57:17Z Nipas2 54688 1977749 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] • Lið í [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu meistarakeppni kvenna (1992-2026)'''&nbsp;|Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1972 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; ''1999'' &bull; ''2000'' &bull; ''2001'' <br/> ''2002'' &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; ''2021'' <br/> [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] <br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> ela2n7l12otk9tl1blxcya3zl2pbvxt 2 147926 1977738 1946242 2026-09-05T20:56:03Z TKSnaevarr 53243 1977738 wikitext text/x-wiki {{Kassar byrja|Notandaupplýsingar}} {{#babel:is|en-4|fr-3|da-2}}{{notandi sagnfræði}}{{Notandi bókmenntir}}{{Notandi kvikmynd}}{{Notandi fyrri heimsstyrjöldin}}{{Notandi seinni heimsstyrjöldin}}{{Notandi kalda stríðið}}{{Notandi kattareign}}{{Notandi heiðni}}{{Möppudýr}} {{Kassar enda}} Ég skrifa aðallega um sagnfræði og stjórnmál hér, en fer stundum inn á bókmennta- eða menningartengdar greinar. ==Greinar á döfinni== ===Atburðir=== * [[Chaco-stríðið]] * [[Febrúarbyltingin]] * [[Framhaldsstríðið]] * [[Morðið á George Floyd]] * [[Morðið á Olof Palme]] * [[Rússneska byltingin 1905]] * [[Stríð Bandaríkjanna og Filippseyja]] ===Greinar tengdar Úkraínu=== * [[Alþýðulýðveldið Úkraína]] * [[Evrómajdan]] * [[Úkraínska rétttrúnaðarkirkjan]] ===Bókmenntir=== * [[Fávitinn]] * [[Makbeð]] * [[Vesturferðin]] iwtav52ddhwwmgwwce8ijbppqx2atj9 0 162616 1977713 1713235 2026-09-05T16:27:36Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977713 wikitext text/x-wiki '''Meðgöngueitrun''' (pre-eclampsia) er [[meðganga|meðgöngu]]tengdur [[sjúkdómur]] sem einkennist af nýtilkomnum [[háþrýstingur|háþrýstingi]] ásamt einkennum líffæraskemmda eftir 20 vikna meðgöngu. Tíðni meðgöngueitrunar er um 3-5% allra þungana á heimsvísu og sjúkdómurinn er enn meðal algengustu orsaka mæðradauða í heiminum. <ref>{{Cite journal|last=Mol|first=Ben W. J.|last2=Roberts|first2=Claire T.|last3=Thangaratinam|first3=Shakila|last4=Magee|first4=Laura A.|last5=de Groot|first5=Christianne J. M.|last6=Hofmeyr|first6=G. Justus|date=2016-03-05|title=Pre-eclampsia|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26342729/|journal=Lancet (London, England)|volume=387|issue=10022|pages=999–1011|doi=10.1016/S0140-6736(15)00070-7|issn=1474-547X|pmid=26342729}}</ref> Konur í yfirþyngd, eldri mæður og frumbyrjur eru í aukinni áhættu á að þróa með sér sjúkdóminn en mest er áhættan hjá konum sem fengið hafa háþrýstingssjúkdóm á fyrri meðgöngu, eru með krónískan háþrýsting eða þjáist af krónískum sjúkdómi s.s. nýrnasjúkdómi, [[sykursýki]] eða sjálfsofnæmissjúkdómi. Konur sem fengið hafa meðgöngueitrun eru í aukinni hættu á að þróa með sér [[hjarta]] og æðasjúkdóma síðar á ævinni. <ref>{{Cite journal|last=Lisonkova|first=Sarka|last2=Joseph|first2=K. S.|date=2013-12|title=Incidence of preeclampsia: risk factors and outcomes associated with early- versus late-onset disease|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23973398/|journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology|volume=209|issue=6|pages=544.e1–544.e12|doi=10.1016/j.ajog.2013.08.019|issn=1097-6868|pmid=23973398}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://click.endnote.com/viewer?doi=10.1016%2Fj.ahj.2008.06.042&token=WzI5Mzk5NDksIjEwLjEwMTYvai5haGouMjAwOC4wNi4wNDIiXQ.l2ruW1yQqAp14TPROVY0Fu-pPCQ|title=Cardiovascular sequelae of preeclampsia/eclampsia: A systematic review and meta-analyses {{!}} EndNote Click|last=al|first=S. D. Mcdonald et|website=click.endnote.com|language=en|doi=10.1016/j.ahj.2008.06.042&token=wzi5mzk5ndksijewljewmtyvai5hagoumjawoc4wni4wndiixq.l2ruw1yqqap14tprovy0fu-ppcq|access-date=2021-03-18}}</ref> ==Tilvísanir== [[Flokkur:Sjúkdómar]] 9vw1oz6w9rc7jbz9pwovdw6lec4crab 0 166906 1977773 1953798 2026-09-06T02:43:47Z Fernando Archuby 120417 Image added 1977773 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = orange | name = Argentínskur smokkfiskur | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author1=Barratt, I.|author2=Allcock, L. |year=2011 |url=https://www.iucnredlist.org/species/163246/989453 |title=Illex argentinus |access-date=13 January 2012}}</ref> | image = Illex argentinus illustration by Mariana Gramigna 03.png | image_width = 250px | image_caption = (''Argentínskur smokkfiskur(Illex argentinus)'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''mollusca'') | subphylum = [[Krabbadýr]] (''Crustacea'') | classis = [[Smokkfiskar]] (''Cephalopoda'') | ordo = '''''[[Oegopsida]]''''' | familia = '''''[[Ommastrephidae]]''''' | genus = '''''[[Illex]]''''' | species = '''''I.Argentinus'''' | binomial = ''Illex argentinus'' | binomial_authority = [[Castellanos]], 1960}} '''Argentínskur smokkfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Illex argentinus'') er [[smokkfiskur]] sem tilheyrir ([[fræðiheiti]]: ''Ommastrepidae'') ætt. ==Argentínskur smokkfiskur== Argentínskur smokkfiskur (fræðiheiti: Illex argentinus) kemur af Ommastrepidae frá suðvestur Atlantshafi. Smokkfiskurinn er að 30 cm lengd eða minni og getur möttullinn verið 22 cm, líkami er rörlaga og langur og er hausinn yst. Argentínskur smokkfiskur getur lifað allt frá yfirborði sjávar niður í allt að 800 metra dýpi. Þeir fjölga sér með innri frjóvgun en karlkyns fiskurinn kemur sæðinu fyrir í kvennfisknum og drepst hann svo fljótlega eftir það. Kvensmokkfiskurinn getur verpt allt að 750 þúsund eggjum og eftir að hún hefur komið eggjunum fyrir á sjávarbotni drepst hún skömmu síðar. Argentínskur smokkfiskur hefur hraðan lífsferil og geta þeir aðeins lifað í um 1-2 ár. Á þessum stutta tíma vex fiskurinn frá því að vera seiði í full vaxinn smokkfisk eða frá einum millimetra í 30 cm. Eggin vaxa mishratt svo þau klekjast ekki öll út á sama tíma<ref>Oceana. (e.d.). Argentine Shortfin Squid, Illex argentinus. https://oceana.org/marine-life/argentine-shortfin-squid/</ref> ==Veiðar== Argentínskur smokkfiskur er vinsæl veiðitegund og frá árinu 1982- 2002 hafa smokkfiskaveiðar verið á bilinu 1.1 – 2.6 milljón tonna á ári og einkennast þær veiðar aðallega af argentínskum smokkfisk(Illex argentinus) og japönskum smokkfisk (Todarodes pacificus). Hann er einn af þeim smokkfiskategundum sem er mikið veitt af og var veitt 511.087 tonn árið 2002 eða 23,3% af öllum smokkfiskategundum. Sama ár voru 75% af 2,18 milljónum tonna smokkfiskaafli en sá afli hefur aukist á heimsvísu og voru þessar tvær tegundir Illex argentinus og Todarodes pacificus 46% af smokkfiskaafla heims <ref>FAO. (2005). World squid resources. https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2</ref> Argentínskur smokkfiskur er með hraðan vöxt og stuttan líftíma en stærsti smokkfiskurinn hefur náð hámarki 400 mm þegar þeir eru fullvaxnir. Líftíminn er aðeins eitt ár en á þeim tíma eru þeir mikið á ferðinni á milli hryggninga svæða og í leit að fæðu. Seiði sem hafa ekki náð fullum þroska halda sig á 3-20 m frá botni á daginn en færa sig svo upp í 5-20 m á nóttunni. Fullþroska smokkfiskur heldur sig á hafsbotni á nóttunni eða um 500-900m og færir sig svo upp í 200-300 m yfir daginn. Til að auðvelda veiðarnnar þá notast þeir við ljós á nóttunni til að smokkfiskurinn færi sig ofar og fanga hann svo í stórt net <ref>Rodhouse, Paul G.K. (21.oktober. 2013). Illex argentinus, Argentine shortfin squid. NERC. Open Researh Archive. https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/21025/</ref>[[Mynd:Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd frá árinu 1950-2019.png|thumb|Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd frá árinu 1950-2019]] Við veiðar á argentínskum smokkfisk er notast við línubáta. Þá slaka þeir línu niður og eru með beitu á og ljós sem laðar smokkfiskin að. Það eru reglur um notkun á ljósum en lítil skip mega nota einn lampa á meðan stóru skipin eru með leyfi fyrir töluvert fleirum. Lamparnir gefa að mestu frá sér hvítt ljós en stundum eru hafði lampar með sem gefa frá sér grænann lit <ref>FAO. (2005). World squid resources. https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2</ref> ==Útbreiðsla== Argentínskur smokkfiskur dreifir sér meðfram strönd Argentínu, Úrúgvæ og Brasilíu. Erlendir flotar frá Japan, Kína, Taívan, Kóreu og Spáni starfa löglega á úthafinu, við það að veiða argentínskan smokkfisk sem er dreifður um strandir Argentínu (SFP,2021). Meira en 2 milljónir tonna af smokkfiski er landað árlega um allan heim. Það eru til margar tegundir af smokkfisk en það eru tvær tegundir sem eru sérstaklega veiddar og er það Japanskur smokkfiskur (Todarodes pacificus) og Argentínskur smokkfiskur (Illex argentinus). Árið 2003 voru 49.654 tonn af smokkfiski flutt til Bandaríkjanna frá þrjátíu mismunandi löndum. Það eru til upplýsingar um svæðisbundinn fiskveiðar á smokkfiskum en lítið er til af upplýsingum um svæðisbundna löndun af smokkfiskategundum. Þegar smokkfiskur þvælist með sem meðafli er ekki nauðsynlegt að tilkynna smokkfiksategundina sem kemur með aflanum en aftur á móti þarf að tilkynna magnið sem kemur til Matvælastofnuna (FAO) og á hvaða svæði aflinn kom. Ástæðan fyrir því að tilkynna þarf meðafla er að lífsferill smokkfiska er stuttur eða um eitt ár. Þess vegna er mikilvægt að halda utan um þær upplýsingar sem til eru og passa að ofveiða ekki smokkfiskastofninn<ref>Mazurek.R. (2006). International Squid. https://www.seachoice.org/wp-content/uploads/2011/12/MBA_SeafoodWatch_InternationalSquidReport.pdf</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Smokkfiskur]] [[Flokkur:Smokkfiskur]] rhm52y50mb8gkvgrjk9dc4lywnkn89h 1977783 1977773 2026-09-06T10:26:23Z Akigka 183 1977783 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Argentínskur smokkfiskur | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author1=Barratt, I.|author2=Allcock, L. |year=2011 |url=https://www.iucnredlist.org/species/163246/989453 |title=Illex argentinus |access-date=13 January 2012}}</ref> | image = Illex argentinus illustration by Mariana Gramigna 03.png | image_caption = (''Argentínskur smokkfiskur(Illex argentinus)'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''mollusca'') | subphylum = [[Krabbadýr]] (''Crustacea'') | classis = [[Smokkfiskar]] (''Cephalopoda'') | ordo = '''''[[Oegopsida]]''''' | familia = '''''[[Ommastrephidae]]''''' | genus = '''''[[Illex]]''''' | species = '''''I.Argentinus'''' | binomial = ''Illex argentinus'' | binomial_authority = [[Castellanos]], 1960}} '''Argentínskur smokkfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Illex argentinus'') er [[smokkfiskur]] sem tilheyrir ættinni ''[[Ommastrepidae]]''. Argentínskur smokkfiskur lifir í Suðvestur-Atlantshafi. Smokkfiskurinn er að 30 cm lengd eða minni og getur möttullinn verið 22 cm. Líkaminn er rörlaga og langur og er hausinn yst. Argentínskur smokkfiskur getur lifað allt frá yfirborði sjávar niður í allt að 800 metra dýpi. Þeir fjölga sér með innri frjóvgun en karlkyns fiskurinn kemur sæðinu fyrir í kvenfisknum og drepst fljótlega eftir það. Kvensmokkfiskurinn getur verpt allt að 750 þúsund eggjum og eftir að hún hefur komið eggjunum fyrir á sjávarbotni drepst hún. Argentínskur smokkfiskur hefur hraðan lífsferil og lifir aðeins í 1-2 ár. Á þessum stutta tíma vex fiskurinn frá því að vera seiði í fullvaxinn smokkfisk, eða frá einum millimetra í 30 cm. Eggin vaxa mishratt svo þau klekjast ekki öll út á sama tíma.<ref>{{cite web|website=Oceana|title=Argentine Shortfin Squid, Illex argentinus|url=https://oceana.org/marine-life/argentine-shortfin-squid/}}</ref> ==Veiðar== [[Mynd:Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd frá árinu 1950-2019.png|thumb|Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd árin 1950-2019.]] Argentínskur smokkfiskur er vinsæl veiðitegund og frá 1982 til 2002 voru smokkfiskaveiðar á bilinu 1,1–2,6 milljónir tonna á ári. Veiðarnar snúast aðallega um argentínskan smokkfisk og [[japanskur smokkfiskur|japanskan smokkfisk]] (''Todarodes pacificus''). Argentínskur smokkfiskur er einn af þeim smokkfiskategundum sem er mikið veitt af. Heildaraflinn var 511.087 tonn árið 2002 eða 23,3% af öllum veiddum smokkfiskategundum. Sama ár voru 75% af 2,18 milljónum tonna sjávarafla smokkfiskaafli, en sá afli hefur aukist á heimsvísu. Þessar tvær tegundir, ''Illex argentinus'' og ''Todarodes pacificus'', voru 46% af smokkfiskaafla heims.<ref>{{cite web|website=FAO|date=2005|title=World squid resources|url=https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2}}</ref> Argentínskur smokkfiskur vex hratt og hefur stuttan líftíma, en þeir stærstu verða 400 mm þegar þeir eru fullvaxnir. Líftíminn er aðeins eitt, ár en á þeim tíma eru þeir mikið á ferðinni á milli hrygningarsvæða og í leit að fæðu. Seiði sem hafa ekki náð fullum þroska halda sig 3-20 metra frá botni á daginn, en færa sig svo upp í 5-20 metra dýpi á nóttunni. Fullþroska smokkfiskur heldur sig á hafsbotni á nóttunni, eða á um 500-900 metra dýpi og færir sig svo upp í 200-300 metra dýpi yfir daginn. Til að auðvelda veiðarnnar er notast við ljós á nóttunni til að smokkfiskurinn færi sig ofar þar sem hann er fangaður í stór net.<ref>{{cite web|author=Rodhouse, Paul G.K.|date=21. október. 2013|title=Illex argentinus, Argentine shortfin squid|website=NERC|publisher=Open Researh Archive|url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/21025/}}</ref> Við veiðar á argentínskum smokkfiski er notast við línubáta. Þá slaka þeir línu niður með beitu á og ljós sem laðar smokkfiskin að. Það eru reglur um notkun á ljósum, en lítil skip mega nota einn lampa á meðan stór skip eru með leyfi fyrir töluvert fleirum. Lamparnir gefa að mestu frá sér hvítt ljós, en stundum eru hafði lampar með sem gefa frá sér grænan lit. <ref>{{cite web|website=FAO|date=2005|title=World squid resources|url=https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2}}</ref> ==Útbreiðsla== Argentínskur smokkfiskur lifir dreift meðfram strönd Argentínu, Úrúgvæ og Brasilíu. Erlendir flotar frá Japan, Kína, Taívan, Kóreu og Spáni starfa löglega á úthafinu við það að veiða argentínskan smokkfisk undan landhelgi Argentínu (SFP,2021). Meira en 2 milljónum tonna af smokkfiski er landað árlega um allan heim. Árið 2003 voru 49.654 tonn af smokkfiski flutt til Bandaríkjanna frá þrjátíu mismunandi löndum. Til eru upplýsingar um svæðisbundnar veiðar á smokkfiskum, en lítið er vitað um svæðisbundna löndun smokkfiskategunda. Þegar smokkfiskur þvælist með sem meðafli er ekki nauðsynlegt að tilkynna smokkfiksategundina sem kemur með aflanum, en aftur á móti þarf að tilkynna magnið til [[Alþjóðamatvælastofnunin|Alþjóðamatvælastofnunarinnar]] (FAO) og frá hvaða svæði aflinn kom. Ástæðan fyrir því að tilkynna þarf meðafla er að lífsferill smokkfiska er stuttur eða um eitt ár. Þess vegna er mikilvægt að halda utan um þær upplýsingar sem til eru og gæta þess að ofnýta ekki stofninn.<ref>{{cite report|author=Mazurek.R.|year=2006|title=International Squid|publisher=SeaFoodWatch|url=https://www.seachoice.org/wp-content/uploads/2011/12/MBA_SeafoodWatch_InternationalSquidReport.pdf}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Smokkfiskar]] e3d47j9obwaoci6f9doag74z2e3xr4z 1977785 1977783 2026-09-06T10:28:13Z Akigka 183 1977785 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Argentínskur smokkfiskur | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author1=Barratt, I.|author2=Allcock, L. |year=2011 |url=https://www.iucnredlist.org/species/163246/989453 |title=Illex argentinus |access-date=13 January 2012}}</ref> | image = Illex argentinus illustration by Mariana Gramigna 03.png | image_caption = (''Argentínskur smokkfiskur(Illex argentinus)'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''mollusca'') | subphylum = [[Krabbadýr]] (''Crustacea'') | classis = [[Smokkfiskar]] (''Cephalopoda'') | ordo = [[Skutlar]] (''Oegopsida'') | familia = ''[[Ommastrephidae]]'' | genus = ''[[Illex]]'' | species = '''''I.Argentinus'''' | binomial = ''Illex argentinus'' | binomial_authority = [[Castellanos]], 1960}} '''Argentínskur smokkfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Illex argentinus'') er [[smokkfiskur]] sem tilheyrir ættinni ''[[Ommastrepidae]]''. Argentínskur smokkfiskur lifir í Suðvestur-Atlantshafi. Smokkfiskurinn er að 30 cm lengd eða minni og getur möttullinn verið 22 cm. Líkaminn er rörlaga og langur og er hausinn yst. Argentínskur smokkfiskur getur lifað allt frá yfirborði sjávar niður í allt að 800 metra dýpi. Þeir fjölga sér með innri frjóvgun en karlkyns fiskurinn kemur sæðinu fyrir í kvenfisknum og drepst fljótlega eftir það. Kvensmokkfiskurinn getur verpt allt að 750 þúsund eggjum og eftir að hún hefur komið eggjunum fyrir á sjávarbotni drepst hún. Argentínskur smokkfiskur hefur hraðan lífsferil og lifir aðeins í 1-2 ár. Á þessum stutta tíma vex fiskurinn frá því að vera seiði í fullvaxinn smokkfisk, eða frá einum millimetra í 30 cm. Eggin vaxa mishratt svo þau klekjast ekki öll út á sama tíma.<ref>{{cite web|website=Oceana|title=Argentine Shortfin Squid, Illex argentinus|url=https://oceana.org/marine-life/argentine-shortfin-squid/}}</ref> ==Veiðar== [[Mynd:Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd frá árinu 1950-2019.png|thumb|Afli 10 stærstu veiðiþjóða, plús önnur lönd árin 1950-2019.]] Argentínskur smokkfiskur er vinsæl veiðitegund og frá 1982 til 2002 voru smokkfiskaveiðar á bilinu 1,1–2,6 milljónir tonna á ári. Veiðarnar snúast aðallega um argentínskan smokkfisk og [[japanskur smokkfiskur|japanskan smokkfisk]] (''Todarodes pacificus''). Argentínskur smokkfiskur er einn af þeim smokkfiskategundum sem er mikið veitt af. Heildaraflinn var 511.087 tonn árið 2002 eða 23,3% af öllum veiddum smokkfiskategundum. Sama ár voru 75% af 2,18 milljónum tonna sjávarafla smokkfiskaafli, en sá afli hefur aukist á heimsvísu. Þessar tvær tegundir, ''Illex argentinus'' og ''Todarodes pacificus'', voru 46% af smokkfiskaafla heims.<ref>{{cite web|website=FAO|date=2005|title=World squid resources|url=https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2}}</ref> Argentínskur smokkfiskur vex hratt og hefur stuttan líftíma, en þeir stærstu verða 400 mm þegar þeir eru fullvaxnir. Líftíminn er aðeins eitt, ár en á þeim tíma eru þeir mikið á ferðinni á milli hrygningarsvæða og í leit að fæðu. Seiði sem hafa ekki náð fullum þroska halda sig 3-20 metra frá botni á daginn, en færa sig svo upp í 5-20 metra dýpi á nóttunni. Fullþroska smokkfiskur heldur sig á hafsbotni á nóttunni, eða á um 500-900 metra dýpi og færir sig svo upp í 200-300 metra dýpi yfir daginn. Til að auðvelda veiðarnnar er notast við ljós á nóttunni til að smokkfiskurinn færi sig ofar þar sem hann er fangaður í stór net.<ref>{{cite web|author=Rodhouse, Paul G.K.|date=21. október. 2013|title=Illex argentinus, Argentine shortfin squid|website=NERC|publisher=Open Researh Archive|url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/21025/}}</ref> Við veiðar á argentínskum smokkfiski er notast við línubáta. Þá slaka þeir línu niður með beitu á og ljós sem laðar smokkfiskin að. Það eru reglur um notkun á ljósum, en lítil skip mega nota einn lampa á meðan stór skip eru með leyfi fyrir töluvert fleirum. Lamparnir gefa að mestu frá sér hvítt ljós, en stundum eru hafði lampar með sem gefa frá sér grænan lit. <ref>{{cite web|website=FAO|date=2005|title=World squid resources|url=https://www.fao.org/3/y5852e/Y5852E08.htm#ch3.2}}</ref> ==Útbreiðsla== Argentínskur smokkfiskur lifir dreift meðfram strönd Argentínu, Úrúgvæ og Brasilíu. Erlendir flotar frá Japan, Kína, Taívan, Kóreu og Spáni starfa löglega á úthafinu við það að veiða argentínskan smokkfisk undan landhelgi Argentínu (SFP,2021). Meira en 2 milljónum tonna af smokkfiski er landað árlega um allan heim. Árið 2003 voru 49.654 tonn af smokkfiski flutt til Bandaríkjanna frá þrjátíu mismunandi löndum. Til eru upplýsingar um svæðisbundnar veiðar á smokkfiskum, en lítið er vitað um svæðisbundna löndun smokkfiskategunda. Þegar smokkfiskur þvælist með sem meðafli er ekki nauðsynlegt að tilkynna smokkfiksategundina sem kemur með aflanum, en aftur á móti þarf að tilkynna magnið til [[Alþjóðamatvælastofnunin|Alþjóðamatvælastofnunarinnar]] (FAO) og frá hvaða svæði aflinn kom. Ástæðan fyrir því að tilkynna þarf meðafla er að lífsferill smokkfiska er stuttur eða um eitt ár. Þess vegna er mikilvægt að halda utan um þær upplýsingar sem til eru og gæta þess að ofnýta ekki stofninn.<ref>{{cite report|author=Mazurek.R.|year=2006|title=International Squid|publisher=SeaFoodWatch|url=https://www.seachoice.org/wp-content/uploads/2011/12/MBA_SeafoodWatch_InternationalSquidReport.pdf}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Smokkfiskar]] 44e6jghpge7lv7tymszh9fu956jb24z 0 167618 1977714 1766183 2026-09-05T16:28:00Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1977714 wikitext text/x-wiki '''Sjónhimna''' (einnig nefnd sjóna og nethimna sem er bein þýðing á ensk-latneska heitinu sbr. nútíma-ítalska -''rete'', net) er ljósnæm himna í innanverðu [[auga]], með ljósnæmar frumur, keilur og stafi, sem skynja rafsegulbylgjur ljóss og breyta þeim í rafboð sem berast eftir sjóntaug til [[Heili|heila]]. Af röskunum sem hent geta sjónhimnuna má nefna sjónhimnuskemmdir (af völdum [[sykursýki]]) og [[sjónhimnulos]]. [[Flokkur:Augað]] jdlz26iu8ngnmcflg1ygpu027yj36pq 0 169081 1977721 1976275 2026-09-05T18:13:36Z Friðþjófur 104929 /* 30px Tindastóll */ 1977721 wikitext text/x-wiki '''Stærstu deildarsigrar og töp íslenskra kvennaliða í knattspyrnu''' er tafla yfir metsigra og -tapleiki íslenskra kvennaliða í knattspyrnu. Taldar eru viðureignir liðanna í deildarkeppni [[Íslenska knattspyrnusambandið|KSÍ]]. ==A-deild== === [[Mynd:Breidablik.png|30px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðablik]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:UMFS.png|20px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfossi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] * Stærsta tap: 1:8 gegn [[Mynd:Ibv-logo.png|20px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] === [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|30px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] === * Stærsti sigur: 19:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|A-deild 1976]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|A-deild 2005]] === [[Mynd:Þróttur_R..png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Draupni, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:8 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|A-deild 1972]] === [[Mynd:Stjarnan.png|30px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:19 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|A-deild 1978]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Fram]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987|B-deild 1987]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|A-deild 1988]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Víkingur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] === * Stærsti sigur: 7:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1985|B-deild 1985]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] === [[Mynd:Valur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Valur]] === * Stærstu sigrar: 15:0 gegn [[Mynd:Leiknir.svg|20px]] [[Íþróttafélagið Leiknir|Leikni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] 15:0 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] === [[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|30px]] [[Þór/KA]] === * Stærstu sigrar: 10:0 gegn [[Mynd:Leiftur.png|20px]] [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|B-deild 1994]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2000]] === [[Mynd:Ibv-logo.png|30px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] 11:0 gegn Tindastóli/Neista, B-deild 2009 11:0 gegn [[Mynd:Höttur.svg|20px]] [[Höttur|Hetti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|A-deild 1995]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Mynd:Njarðvík.jpg|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] / [[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]] === * Stærsti sigur: 8:0 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], B-deild 2025 * Stærsta tap: 0:5 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], A-deild 2026 1:6 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], A-deild 2026 ==B-deild== === [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] === * Stærstu sigrar: 10:1 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], B-deild 2003 9:0 gegn [[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni Fáskrúðsfirði]],B-deild 2002 * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], B-deild 2026 === [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|30px]][[Mynd:Höttur.svg|30px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|30px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] === * Stærsti sigur: 24:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 1:9 gegn [[Mynd:Augnablik_félag.svg|20px]] [[Augnablik|Augnabliki]], C-deild 2018 0:8 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|20px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], C-deild 2018 === [[Mynd:Fylkir.png|30px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] === * Stærsti sigur: 15:1 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|A-deild 2006]] === [[Mynd:Keflavik ÍF.gif|30px]] [[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] === * Stærsti sigur: 22:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], B-deild 2004 * Stærstu töp: 1:12 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|A-deild 1985]] 0:11 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|A-deild 2009]] 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]], B-deild 2013 === [[Mynd:UMFA.png|30px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfuss|UMFH]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1984|B-deild 1984]] * Stærsta tap: 1:15 gegn [[Mynd:Fylkir.png|20px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] === [[Mynd:KR Reykjavík.png|30px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|A-deild 1992]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar]] === * Stærsti sigur: 15:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] === [[Mynd:Grótta.png|30px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] === * Stærsti sigur: 10:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] 10:0 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], B-deild 2026 * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|B-deild 2016]] === [[Mynd:HK-K.png|30px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs]] === * Stærsti sigur: 8:0 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], B-deild 2026 * Stærsta tap: 1:6 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2021|B-deild 2021]] === [[Mynd:ÍA-Akranes.png|30px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]]/[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2004|B-deild 2004]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2004]] ==C-deild== === [[Mynd:Fjölnir.png|30px]] [[Ungmennafélagið Fjölnir]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær Reykjavík|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993|B-deild 1993]] 0:12 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] 0:12 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] === [[Mynd: ÍR.png|30px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 14:1 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]]/[[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006|B-deild 2006]] 13:0 gegn [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víði]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|B-deild 2005]] * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti R.]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2002|B-deild 2002]] === [[Mynd:Völsungur.gif|30px]] [[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Hamrarnir|Hömrunum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2007|B-deild 2007]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] === [[Mynd:UMFS.png|30px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Smára, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|C-deild 2025]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] === [[Mynd:Einherji.png|30px]] [[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] === * Stærsti sigur: 12:0 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]], C-deild 2026 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:ÞrótturN.png|20px]] [[Þróttur Neskaupsstað|Þrótti Neskaupstað]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1990|B-deild 1990]] === [[Mynd:UMF_Sindri.jpg|30px]] [[UMF Sindri|Sindri, Höfn]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn Neista Djúpavogi, B-deild 1995 * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Íþróttafélag_Hafnarfjarðar.JPG|20px]] [[Íþróttafélag Hafnarfjarðar|ÍH]], C-deild 2024 ==Lið sem hætt hafa starfsemi== === [[Mynd:Augnablik_félag.svg|30px]] [[Augnablik]] === * Stærstu sigrar: 9:1 gegn [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|20px]][[Mynd:Höttur.svg|20px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur|Hetti]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni]], C-deild 2018 8:0 gegn [[Mynd:Grótta.png|20px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Gróttu]], B-deild 2016 8:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], B-deild 2017 * Stærstu töp: 0:7 [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], B-deild 2023 0:7 [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]], B-deild 2023 [[Flokkur:knattspyrna á Íslandi]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015|B-deild 2015]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] 2r6oheb1teud6p55kr42wp0en9k64rt 0 171932 1977801 1847162 2026-09-06T11:15:14Z Akigka 183 1977801 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sonora in Mexico (location map scheme).svg|thumb|Sonora á korti.]] '''Sonora''' er fylki í Norðvestur-[[Mexíkó]] og er um 185.000 ferkílómetrar að stærð. Íbúar eru tæpar 3 milljónir og er höfuðborgin og stærsta borgin [[Hermosillo]]. Sonora á landamæri að mexíkósku fylkjunum [[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]], [[Baja California (fylki)|Baja California]] og [[Sinaloa]]. Í norðri eru [[Arisóna]] og [[Nýja-Mexíkó]] Bandaríkjamegin. [[Sierra Madre Occidental]]-fjallgarðurinn er í austurhluta Sonora og er [[Kaliforníuflói]] í vestri. Loftslag er þurrt utan fjalllendis. {{stubbur}} {{Fylki Mexíkó}} [[Flokkur:Fylki Mexíkó]] dz6eanku1lsab0dt0vzcb9kyd4zypy8 0 175125 1977774 1970065 2026-09-06T03:32:53Z Juan09000 105739 . 1977774 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Club Atlético San Lorenzo de Almagro | Mynd = [[Mynd:San lorenzo almagro logo.svg|120px]] | Gælunafn = Los Santos (Dýrlingarnir); Los Cuervos (Krákurnar); El Ciclón (Fellibylurinn); Azulgrana (Bláir og rauðir); Los Matadores (Drápararnir); Gauchos de Boedo (Boedo-pjakkarnir) | Stytt nafn =San Lorenzo | Stofnað = 1. apríl 1908 | Leikvöllur = [[Estadio Pedro Bidegain]], [[Búenos Aíres]] | Stærð = 47.964 | Knattspyrnustjóri = [[Rubén Darío Insúa]] | Deild = [[Primera División (Argentína)]] | Tímabil =2025 | Staðsetning = 7. sæti |pattern_la1 = _slorenzo2122h |pattern_b1 = _slorenzo2122h |pattern_ra1 = _slorenzo2122h |pattern_sh1 = _sl2021h |pattern_so1 = _sl2021h |leftarm1 = 000040 |body1 = 000040 |rightarm1 = 000040 |shorts1 = 000040 |socks1 = 000040 |pattern_la2 = _slorenzo2122a |pattern_b2 = _slorenzo2122a |pattern_ra2 = _slorenzo2122a |pattern_sh2 = _sl2021a |pattern_so2 = _sl2021a |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = _nikeparkderby3bg |pattern_b3 = _nikeparkderby3bg |pattern_ra3 = _nikeparkderby3bg |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 }} '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' , oftast þekkt sem '''San Lorenzo''', er argentínskt knattspyrnufélag með aðsetur í [[Buenos Aires]]. River Plater er sigursælt félag með 15 deildarmeistaratitla og 1 [[Copa Libertadores]]-titil. == Titlar == === Deildarmeistarar (15) === * 1923 AAm, 1924 AAm, 1927, 1933 LAF, 1936 (Copa de Honor), 1946, 1959, 1968 Metropolitano, 1972 Metropolitano, 1972 Nacional, 1974 Nacional, 1995 Clausura, 2001 Clausura, 2007 Clausura, 2013 Inicial === [[Copa Libertadores]] (1)=== *2014 === [[Copa Sudamericana]] (1)=== *2002 === [[Copa Mercosur]] (1)=== *2001 {{stubbur|knattspyrna}} {{S|1908}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] in7tk4o183lbd9w7mlxre618smxtnvb 10 176483 1977752 1902384 2026-09-05T22:02:18Z Nipas2 54688 1977752 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Knattspyrna á Íslandi 2021 | title = Knattspyrna á Íslandi 2021 | above = | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = Deildarkeppnir | list1 = {{Navbox|child |group2 = Karlar |list2= [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2021|Pepsimaxdeild]] · [[Inkassodeild karla í knattspyrnu 2021|Inkassodeild]] · [[2. deild karla í knattspyrnu 2021|2. deild]] · [[3. deild karla í knattspyrnu 2021|3. deild]] · [[4. deild karla í knattspyrnu 2021|4. deild]] |group3= Konur |list3 = [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|Pepsimaxdeild]] · [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2021|Lengjudeild]] · [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2021|2. deild]] }} | group2 = Bikarkeppnir | list2 = {{Navbox|child |group1 = Mjólkurbikarinn |list1 = [[Úrslitaleikur Mjólkurbikars karla 2021|Mjólkurbikar karla]] · [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|Mjólkurbikar kvenna]] |group2 = Lengjubikarinn |list2 = [[Lengjubikar karla í knattspyrnu 2021|Lengjubikar karla]] · [[Lengjubikar kvenna í knattspyrnu 2021|Lengjubikar kvenna]] |group3 = Meistarakeppni KSÍ |list3 = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2021|Meistarakeppni karla]] · ''Meistarakeppni kvenna (ekki keppt vegna COVID-19) }} | group3 | list3 = {{Navbox|child |above = '''Félagslið''' |group1 = Pepsi Max deild karla |list1 = [[Breiðablik]] · [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] · [[Íþróttafélagið Fylkir]] · [[Handknattleiksfélag Kópavogs]] · [[Knattspyrnufélag ÍA]] · [[Knattspyrnufélag Akureyrar]] · [[Keflavík, íþrótta- og ungmennafélag]] · [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]] · [[Íþróttafélagið Leiknir]] · [[Ungmennafélagið Stjarnan]] · [[Knattspyrnufélagið Valur]] · [[Knattspyrnufélagið Víkingur]] |group2 = Pepsi Max deild kvenna |list2 = [[Breiðablik]] · [[Íþróttafélagið Fylkir]] · [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja]] · [[Keflavík, íþrótta- og ungmennafélag]] · [[Ungmennafélag Selfoss]] · [[Ungmennafélagið Stjarnan]] · [[Ungmennafélagið Tindastóll]] · [[Knattspyrnufélagið Valur]] · [[Þór Akureyri|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] · [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] | group4 | list4 = {{Navbox|child |above = '''[[Snið:Knattspyrna á Íslandi 2020|2020]]''' <-- '''·''' --> '''[[Snið:Knattspyrna á Íslandi 2022|2022]]''' }} }} }} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> q5367hdd8290bsuzh3ymhpkgz4zdmse 0 182431 1977777 1948966 2026-09-06T05:34:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977777 wikitext text/x-wiki {{Formúlu 1 ökumaður |name = Yuki Tsunoda |image = File:2021 US GP, Tsunoda.jpg |image_size = |alt = |caption = Tsunoda árið 2021 |birth_name = |birth_date = {{birth date and age|2000|5|11|df=y}} |birth_place = [[Sagamihara]], [[Kanagawa]], [[Japan]] |death_date = |death_place = |relatives = |nationality = {{flagicon|Japan}} Japanskur |years = [[Formúla 1 2021|2021]]-[[Formúla 1 2025|2025]] |teams = AlphaTauri, [[Racing Bulls]], [[Red Bull Racing|Red Bull]] |2026 Team = |car_number = 22 |races = {{F1stat|TSU|entries}} ({{F1stat|TSU|starts}} ræsingar) |championships = 0 |wins = {{F1stat|TSU|wins}} |podiums = {{F1stat|TSU|podiums}} |points = {{F1stat|TSU|careerpoints}} |poles = {{F1stat|TSU|poles}} |fastest_laps = {{F1stat|TSU|fastestlaps}} |first_race = Barein kappaksturinn 2021 |first_win = |last_win = |last_race = {{F1stat|TSU|lastgp}} |last_season = [[Formúla 1 2025|2025]] sæti |last_position = 17. (33 stig) | prev series = {{plainlist| * [[Formúla 2|FIA Formúla 2]] * Toyota Racing Series * FIA Formúla 3 * Euroformula Open * F4 Japanese * JAF Japan F4 * Super FJ }} | prev series years= {{plainlist| * 2020 * 2020 * 2019 * 2019 * 2016-2018 * 2017 * 2016 }} |titles = {{plainlist| * F4 Japanese Championship * JAF Japan F4 - East Series * Super FJ All-Japan Final }} | title years = {{plainlist| * 2018 * 2017 * 2016 }} |website = {{URL|https://www.yukitsunoda.com/}} |signature = |signature_size = |module = |module2 = |module3 = |module4 = |module5 = |updated = }} '''Yuki Tsunoda''' (f.11. maí, 2000) er japanskur ökuþór sem er varaökumaður fyrir [[Red Bull Racing]] og [[Racing Bulls]] í [[Formúla 1|Formúlu 1]]. Árið 2021 fékk Tsunoda samning hjá [[Racing Bulls|AlphaTauri]] liðinu og keppti sína fyrstu keppni í Barein kappakstrinum. [[Racing Bulls|AlphaTauri]] breytti um nafn árið 2024 yfir í RB (seinna í Racing Bulls). Eftir fyrstu tvær keppnir 2025 tímabilsins var skipt [[Liam Lawson]] frá [[Red Bull Racing|Red Bull]] yfir til [[Racing Bulls]] og Tsunoda fór þá yfir til Red Bull.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-tsunoda-to-replace-lawson-at-red-bull-from-japanese-gp-as-new.49qawI5Q4YYPhhMJpHqUiO|titill=Tsunoda to replace Lawson at Red Bull from Japanese GP as New Zealander drops down to Racing Bulls|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=27. mars 2025|vefsíða=formula1.com|skoðað=27. mars 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> ==Yngri ferillinn== Þegar Yuki Tsunoda var 10 ára gamall hóf hann að keppa í JAF unglingameistaramótaröðinni í karting(JAF Junior Karting Championship). 6 árum seinna þegar hann var á 16. aldursári árið 2016 útskrifaðist hann í Honda Suzuka kappaksturbrauta skólanum(Honda’s Suzuka Circuit Racing School) eftir það sama ár fór hann að keppa í japönsku Formúlu 4.<ref>{{Vefheimild|titill=Everything to know about Yuki Tsunoda's F1 career amid the Red Bull driver swap|url=https://www.motorsport.com/f1/news/everything-to-know-about-yuki-tsunodas-career-amid-the-red-bull-driver-swap/10707253/|útgefandi=[[Motorsport]]|dags=27. mars 2025|skoðað=29. mars 2025|höfundur=Selleck, Emily}}</ref> Það stóð tæpt að Tsunoda hefði ekki komist inn í mótaröðina þar sem honum gekk ekki nógu vel í loka kappakstri skólans og var langt á eftir fyrstu mönnum. En Satoru Nakajima sem var þá skólastjóri Honda Suzuka kappaksturbrauta skólans og fyrrum Formúlu 1 keppandi gaf Tsunoda meðmæli sem gerði það að verkum að Tsunoda komst inn. Tsunoda var í 2 ár í japönsku Formúlu 4 árin 2017 og 2018. Fyrra tímabilið endaði hann í 3. sæti í heildina og vann þrjár keppnir. Fyrsti sigur hans var í Okayama í annarri umferðinni sem gerði hann þá að yngsta sigurvegara í sögu japönsku Formúlu 4 mótaraðarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Yuki Tsunoda, Who Has Broken Several Records as The Youngest Formula 1 Driver And Is Now Facing New Challenges, Talks About “What Motivates Him to Pursue His Dreams”|url=https://global.honda/en/stories/094.html|útgefandi=[[Honda]]|dags=23. október 2023|skoðað=21. apríl 2025}}</ref> Árið 2018 varð Tsunoda meistari með 245 stig og sjö sigra. Árið 2019 fór Yuki Tsunoda að keppa í Formúlu 3 með Jenzer Motorsport liðinu og þá var hann einnig á samningi hjá Red Bull yngra liðinu(Red Bull junior team) sem var komið í samstarf við Honda sem er einn helsti styrktaraðili Tsunoda í kappakstri. Tsunoda var aðeins í 1 ár í Formúlu 3 og endaði 9. sæti í heildina í mótaröðinni. Árið 2020 keppti Tsunoda í Formúlu 2 með Carlin liðinu og endaði í 3. sæti í mótaröðinni þá 15 stigum á eftir Mick Schumacher sem varð meistari. Tsunoda hefði hæglega geta orðið meistari sem nýliði ef Bahrain kappaksturinn hefði gengið betur samkvæmt stjóra Carlin liðsins Trevor Carlin.<ref>{{Vefheimild|titill=Carlin convinced Tsunoda could have won 2020 F2 title|url=https://formulascout.com/carlin-convinced-tsunoda-could-have-won-2020-f2-title/74094|útgefandi=[[Formula Scout]]|dags=17. janúar 2021|skoðað=21. apríl 2025|höfundur=Wood, Ida}}</ref> ==Formúla 1== ===AlphaTauri/Racing Bulls (2021–2025)=== ====2021==== Árið 2021 fékk Yuki Tsunoda samning hjá [[Racing Bulls|AlphaTauri]] liðinu í Formúlu 1 og tók sætið af Daniil Kvyat. Pierre Gasly varð liðsfélagi Tsunoda það tímabil.<ref>{{Vefheimild|titill=Yuki Tsunoda confirmed by AlphaTauri to replace Daniil Kvyat for F1 2021|url=https://www.skysports.com/f1/news/36795/12163866/yuki-tsunoda-confirmed-by-alphatauri-to-replce-daniil-kvyat-for-f1-2021|útgefandi=[[Sky Sports]]|dags=11. febrúar 2021|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Galloway, James}}</ref> Tsunoda náði stigi í sinni fyrstu keppni í Bahrain þegar hann endaði í 9.sæti. Tímabilið byrjaði þó nokkuð brösulega því hann klessti bílnum sínum á öryggisvegg þrisvar sinnum í fyrstu sjö tímatökum tímabilsins.<ref>{{Vefheimild|titill=Þriðja klessan í sjö tímatökum|url=https://www.mbl.is/sport/formula/2021/06/20/thridja_klessan_i_sjo_timatokum/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=20. júní 2021|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Tímabilið endaði þó á góðum nótum fyrir Tsunoda sem náði í 4. sæti í Abú Dabí sem var besti árangur Tsunoda til þessa í Formúlu 1. Tsunoda endaði í 14. sæti í heimsmeistaramótinu með 32 stig.<ref>{{Vefheimild|titill=Tsunoda ends year on career-high P4 after last-lap pass on Bottas|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/tsunoda-ends-year-on-career-high-p4-after-last-lap-pass-on-bottas.71b28vUs1gHGBbrCojk87g|útgefandi=[[Formula 1]]|dags=13. desember 2021|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> ====2022==== Árið 2022 var Tsunoda áfram í [[Racing Bulls|AlphaTauri]] sem og einnig [[Pierre Gasly]]. Tsunoda endaði Bahrain kappaksturinn í 8. sæti. En svo kom að Sádi-Arabíu kappakstrinum og Tsunoda gat ekki keppt í kappakstrinum vegna vélavandræða í bílnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Tsunoda out ahead of Saudi Arabian GP on nightmare weekend|url=https://racingnews365.com/tsunoda-out-ahead-of-saudi-arabian-gp-on-nightmare-weekend|útgefandi=[[RacingNews365]]|dags=27. mars 2022|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Þrátt fyrir það náði hann í stig í þremur af fyrstu sex keppnum tímabilsins. Eftir það náði hann bara í stig í Bandaríska kappakstrinum í Texas þegar endaði keppnina í 10. sæti. Í september var staðfest að Tsunoda yrði áfram í [[Racing Bulls|AlphaTauri]] árið 2023. <ref>{{Vefheimild|titill=Japaninn framlengir til 2023|url=https://www.mbl.is/sport/formula/2022/09/24/japaninn_framlengir_til_2023/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=24. september 2022|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Hann endaði tímabilið í 17. sæti með 12 stig en Gasly endaði tímabilið í 14. sæti. ====2023==== [[Pierre Gasly]] fór til Alpine árið 2023 og fékk Tsunoda þá nýjan liðsfélaga í [[Nyck De Vries]]. Í fyrstu fimm keppnum tímabilsins endaði Tsunoda þrisvar sinnum í 11. sæti og tvisvar sinnum í 10. Sæti. Næstu keppnir gengu brösulega hjá Tsunoda en hann náði í 10. sæti í Belgíska kappakstrinum sem voru hans fyrstu stig síðan í Aserbaídsjan. Tímabilið gekk ekki vel [[Nyck De Vries]] sem var látinn fara eftir 10. keppnir og [[Daniel Ricciardo]] tók við sæti hans.<ref>{{Vefheimild|titill=Tekur sætið af nýliðanum|url=https://www.mbl.is/sport/formula/2023/07/12/tekur_saetid_af_nylidanum/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=12. júlí 2023|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Sævar Breki Einarsson}}</ref> Ricciardo var aðeins búinn að keppa tvær keppnir þegar hann braut á sér hendina á æfingu fyrir hollenska kappaksturinn.<ref>{{Vefheimild|titill=Daniel Ricciardo breaks wrist in all-Australian crash at Dutch GP|url=https://www.theguardian.com/sport/2023/aug/26/daniel-ricciardo-breaks-wrist-in-all-australian-crash-at-dutch-gp|útgefandi=[[The Guardian]]|dags=26. ágúst 2023|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Australian Associated Press}}</ref> Tsunoda fékk þá sinn þriðja liðsfélaga á tímabilinu í Liam Lawson. Eftir Belgíska kappaksturinn fékk Tsunoda ekki stig í næstu fimm keppnum tímabilsins og lenti m.a. í vélarbilun á upphitunarhring ítalska kappaksturins.<ref>{{Vefheimild|titill=F1 News: Yuki Tsunoda Out Of Italian GP On Formation Lap|url=https://www.si.com/fannation/racing/f1briefings/news/f1-news-yuki-tsunoda-out-of-italian-gp-on-formation-lap-lm22|útgefandi=[[SI]]|dags=3. september 2023|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Mee, Lydia}}</ref> Ricciardo sneri aftur eftir handabrotið í Bandaríska kappakstrinum í Texas og þar endaði Tsunoda í 8. sæti meðan Ricciardo endaði í 15. sæti. Tsunoda kláraði í stigasæti í tveimur af síðustu fjórum keppnum tímabilsins. Í held endaði Tsunoda í 14. sæti í heimsmeistaramótinu með 17. stig. ====2024==== Árið 2024 breytti [[Racing Bulls|AlphaTauri]] um nafn og varð að Visa Cash App RB.<ref>{{Vefheimild|titill=AlphaTauri's new name: F1 team rebrands as Visa Cash App RB in big change ahead of 2024 season|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13054847/alphatauris-new-name-f1-team-rebrands-as-visa-cash-app-rb-in-big-change-ahead-of-2024-season|útgefandi=[[Sky Sports]]|dags=24. janúar 2024|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Tsunoda var en með liðinu eins og Ricciardo. Tsunoda byrjaði tímabilið vel og náði í stigasæti í fimm keppnum af fyrstu átta, m.a. náði hann tvisvar sinnum 7. sæti í Ástralíu og Miami. Tsunoda náði ekki í stig í Kanada, Spáni né Austurríki. Tsunoda endaði í 10. sæti í breska kappakstrinum og því níunda í Ungverjalandi. Tsunoda sagði í júlí að hann ætti skilið sætið hjá [[Red Bull Racing]] ef [[Sergio Pérez]] yrði látinn fara frá liðinu og fyndist það skrítið ef [[Liam Lawson]] fengi það sæti.<ref>{{Vefheimild|titill=Red Bull: Yuki Tsunoda says he deserves seat at F1 champions if change made amid Sergio Perez pressure|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13180261/red-bull-yuki-tsunoda-says-he-deserves-seat-at-f1-champions-if-change-made-amid-sergio-perez-pressure|útgefandi=[[Sky Sports]]|dags=18. júlí 2024|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Í næstu 7 keppnum tímabilsins skoraði Tsunoda ekki stig og datt úr keppni í þremur þeirra. Í millitíðinni fyrir Bandaríska kappaksturinn í Texas var Ricciardo látinn fara frá Racing Bulls og Liam Lawson varð þá aftur orðinn liðsfélagi Yuki Tsunoda.<ref>{{Vefheimild|titill=Red Bull lætur Ricciardo róa|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/2024/09/30/red_bull_laetur_ricciardo_roa/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=30. september 2024|skoðað=26. apríl 2025}}</ref> Tsunoda náði í stig í bæði í Brasilíu og Las Vegas og það voru hans síðustu stig það tímabilið. Hann endaði tímabilið í 12. sæti í heimsmeistaramótinu með 30 stig sem var hans besti árangur í Formúlu 1 til þessa fyrir heilt tímabil. ====2025==== Fyrir tímabilið 2025 var Tsunoda en í Visa Cash App Racing Bulls. [[Liam Lawson]] var staðfestur í Red Bull Racing sem liðsfélagi [[Max Verstappen]].<ref>{{Vefheimild|titill=Meistarinn með nýjan fé­laga eftir að Perez var sparkað|url=https://www.visir.is/g/20242666010d/meistarinn-med-nyjan-felaga-eftir-ad-perez-var-sparkad|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)]]|dags=19. desember 2024|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Sindri Sverrisson}}</ref> Tsunoda fékk því nýjan liðsfélaga í [[Isack Hadjar]]. Tsunoda endaði í 12. Sæti í Bahrain og 16. sæti í Kína. En aðeins eftir tvær keppnir var Liam Lawson látinn skipta við Yuki Tsunoda þar sem Lawson var færður aftur í Racing Bull og Tsunoda fékk sætið í [[Red Bull Racing]].<ref>{{Vefheimild|titill=Red Bull búið að gefast upp á Lawson|url=https://www.visir.is/g/20252706338d/red-bull-buid-ad-gefast-upp-a-lawson|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)]]|dags=26. mars 2025|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Ingvi Þór Sæmundsson}}</ref> ===Red Bull Racing (2025–áfram)=== Yuki Tsunoda fékk [[Red Bull Racing]] sætið fyrir japanska kappaksturinn. Sagt var frá því að Honda hafi boðið Red Bull um 10 milljón bandaríkjadollara ef Tsunoda fengi sætið fyrir Japanska kappaksturinn.<ref>{{Vefheimild|titill=Tsunoda's Red Bull promotion will define his F1 career|url=https://www.espn.com/racing/f1/story/_/id/44503733/yuki-tsunoda-red-bull-promotion-define-f1-career|útgefandi=[[ESPN]]|dags=3. apríl 2025|skoðað=26. apríl 2025|höfundur=Saunders; Nate}}</ref> Tsunoda endaði í 12. sæti í japanska kappakstrinum. ==Heimildir== *[https://www.formula1.com/en/drivers/yuki-tsunoda Yuki Tsunoda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007214943/https://www.formula1.com/en/drivers/yuki-tsunoda |date=2024-10-07 }} á formula1.com {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Tsunoda, Yuki}} {{f|2000}} [[Flokkur:Formúlu 1 ökumenn]] [[Flokkur:Japanskir akstursíþróttamenn]] owm4mzcmhl51qgqk5cc29mgsz9biijo 0 184583 1977759 1907923 2026-09-05T22:17:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1977759 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Saara Kuugongelwa | mynd = 2020 Saara Kuugongelwa-Amadhila (cropped).jpg | myndatexti1 = Saara Kuugongelwa árið 2020. | titill= Forsætisráðherra Namibíu | stjórnartíð_start = [[21. mars]] [[2015]] | stjórnartíð_end = [[21. mars]] [[2025]] | forseti = [[Hage Geingob]]<br>[[Nangolo Mbumba]] | forveri = [[Hage Geingob]] | eftirmaður = [[Elijah Ngurare]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1967|10|12}} | fæðingarstaður = [[Otamanzi]], [[Suðvestur-Afríka|Suðvestur-Afríku]] (nú [[Namibía|Namibíu]]) | þjóderni = [[Namibía|Namibísk]] | stjórnmálaflokkur = [[SWAPO]] | háskóli = [[Lincoln-háskóli]] }} '''Saara Kuugongelwa-Amadhila''' (f. 12. október 1967) er [[Namibía|namibísk]] stjórnmálakona sem var forsætisráðherra Namibíu frá árinu 2015 til ársins 2025. Hún er meðlimur í [[SWAPO|Alþýðusamtökum Suðvestur-Afríku]] (SWAPO) og hefur átt sæti á namibíska þinginu frá árinu 1995. Hún var fjármálaráðherra landsins frá 2003 til 2015.<ref>{{Cite web |title=Kuugongelwa-Amadhila, Saara |url=https://www.parliament.na/dt_team/kuugongelwa-amadhila-saara/ |access-date=2023-02-24 |website=Namibian Parliament |language=en-US}}</ref> Kuugongelwa er fyrsti kvenforsætisráðherra Namibíu. Kuugongelwa er með heiðursdoktorsgráðu í opinberum fjármálum og MSC-gráðu í fjármálahagfræði. Hún var hagfræðingur hjá namibíska forsetaembættinu árið 1995 og framkvæmdastjóri ríkisáætlananefndar frá 1995 til 2003.<ref>{{Cite web |title=Saara Kuugongelwa-Amadhila |url=https://www.weforum.org/people/saara-kuugongelwa-amadhila/ |access-date=2023-02-24 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref> Þann 21. mars 2024 var Kuugongelwa-Amadhila kjörinn forseti namibíska þingsins til fimm ára. Hún er fyrsta konan til að gegna embætti þingforseta Namibíu.<ref name="speaker"/> ==Æska og menntun== Saara Kuugongelwa fæddist 12. október 1967 í [[Otamanzi]] í [[Suðvestur-Afríka|Suðvestur-Afríku]] (nú [[Namibía|Namibíu]]). Hún fór í útlegð ásamt öðrum meðlimum [[SWAPO]] árið 1980 þegar hún var þrettán ára og hélt til [[Síerra Leóne]] árið 1982, aðeins 15 ára gömul.<ref>{{cite web|title=THE PRIME MINISTER OF REPUBLIC OF NAMIBIA|url=http://www.opm.gov.na/prime-minister|website=OPM.gov.na|access-date=6 February 2017|archive-date=6 júlí 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706163501/http://www.opm.gov.na/prime-minister|url-status=dead}}</ref> Hún gekk í stúlknaskólann í Koidu frá 1982 til 1984 og í Framhaldsskóla Heilags Jósefs frá 1984 til 1987. Frá 1991 til 1994 gekk hún í [[Lincoln-háskóli|Lincoln-háskóla]] í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og útskrifaðist með MSc-gráðu í fjármálahagfræði.<ref name=NID>Graham Hopwood:[http://www.nid.org.na/view_book_entry.php?book_id=101 Who's Who, Kuugongelwa-Amadhila, Saara - Swapo] Namibian Institute for Democracy {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611173411/http://www.nid.org.na/view_book_entry.php?book_id=101 |date=June 11, 2011 }}</ref><ref name=parliament>{{Cite web | url=https://www.parliament.na/dt_team/kuugongelwa-amadhila-saara/ | title=Kuugongelwa-Amadhila, Saara | publisher=[[Ríkisstjórn Namibíu]] | accessdate=19 June 2022}}</ref> ==Stjórnmálaferill== Kuugongelwa-Amadhila sneri heim til [[Namibía|Namibíu]] eftir útskrift hennar úr Lincoln-háskóla og var ráðin sem hagfræðingur hjá skrifstofu forsetaembættisins í stjórnartíð [[Sam Nujoma|Sams Nujoma]]. Árið 1995, eftir aðeins fáeina mánuði í því starfi og þegar hún var 27 ára, útnefndi Nujoma hana í sæti á namibíska þinginu og skipaði hana framkvæmdastjóra ríkisáætlananefndar Namibíu,<ref name=NID/> sem er embætti með tignarstöðu ráðherra. Árið 2003 hækkaði Nujoma hana í tign og gerði hana fjármálaráðherra.<ref name=profile>{{Cite news | title=Profile: Saara Kuugongelwa-Amadhila | newspaper=[[New Era (Namibia)|New Era]] | date=12 March 2015 | url=https://www.newera.com.na/2015/03/12/profile-saara-kuugongelwa-amadhila/ | access-date=9 July 2016 | archive-date=4 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304013454/https://www.newera.com.na/2015/03/12/profile-saara-kuugongelwa-amadhila/ | url-status=dead }}</ref><ref name=throne>{{Cite news | title=Kuugongelwa-Amadhila eyes presidential throne | last1=Mongudhi | first1=Tileni | last2=Smith | first2=Sonja | newspaper=[[The Namibian]] | date=17 June 2022 | pages=1, 6 | url=https://www.newera.com.na/2015/03/12/profile-saara-kuugongelwa-amadhila/ | access-date=9 July 2016 | archive-date=4 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304013454/https://www.newera.com.na/2015/03/12/profile-saara-kuugongelwa-amadhila/ | url-status=dead }}</ref> Þegar [[Hage Geingob]] varð forseti Namibíu þann 21. mars 2015 tók Kuugongelwa við embætti forsætisráðherra Namibíu.<ref>Shinovene Immanuel and Theresia Tjihenuna, [https://www.namibian.com.na/135036/archive-read/Emotional-transition "Emotional transition"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018073930/https://www.namibian.com.na/135036/archive-read/Emotional-transition |date=2022-10-18 }}, ''The Namibian'', 23. mars 2015.</ref> Hún er fyrsta konan sem gegnir því embætti.<ref name=profile/> Í maí 2016 tók hún þátt í málþingi undir heitinu „Spjall við hina háttvirtu Söru Kuugongelwa-Amadhila, forsætisráðherra Lýðveldisins Namibíu“ á vegum [[Woodrow Wilson International Center for Scholars|Wilson-miðstöðvarinnar]].<ref>{{cite web|title=A Conversation with The Right Honourable Saara Kuugongelwa-Amadhila, Prime Minister of the Republic of Namibia|url=https://www.wilsoncenter.org/event/conversation-the-right-honourable-saara-kuugongelwa-amadhila-prime-minister-the-republic|website=WilsonCenter.org|access-date=6 February 2017}}</ref> Hún hefur oft tjáð sig um jafnrétti kynjanna, meðal annars í heimsókn malíska forsætisráðherrans [[Modibo Keita (f. 1942)|Modibo Keita]] til Namibíu og í ræðu (sem lesin var af Christine Hoebes í nafni hennar) þar sem hún lýsti því yfir að það myndi taka 70 ár að uppræta [[Kyndbundinn launamunur|kynbundinn launamun]] í Afríku.<ref>{{cite news | title=Gender equity vital to sustained growth | url=https://economist.com.na/18942/general-news/gender-equity-vital-to-sustained-growth/ | newspaper=[[Namibia Economist]] | date=19 August 2016 | archive-date=27 nóvember 2024 | access-date=25 janúar 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241127051955/https://economist.com.na/18942/general-news/gender-equity-vital-to-sustained-growth/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | last=Kahiurika | first=Ndanki | title=70 years to close gender gap – PM | url=http://www.namibian.com.na/154423/archive-read/70-years-to-close-gender-gap-%E2%80%93-PM | newspaper=[[The Namibian]] | date=15 August 2016 | page=1}}</ref> Kuugongelwa-Amadhila bauð sig fram í leiðtogakjöri SWAPO á landsþingi flokksins árið 2022 en tapaði fyrir [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]], sem varð frambjóðandi flokksins í forsetakosningum Namibíu árið 2024. Þann 21. mars 2025 var Kuugongelwa-Amadhila kjörin forseti namibíska þingsins, fyrst kvenna, með 55 atkvæðum gegn 40 atkvæðum fyrir [[Bernadus Swartbooi]] úr [[Alþýðuhreyfing hinna landlausu|Alþýðuhreyfingu hinna landlausu]].<ref name="speaker">{{Cite web |date=20 March 2025 |title=Kuugongelwa-Amadhila elected as first woman National Assembly speaker after decade as prime minister |url=https://www.namibian.com.na/kuugongelwa-amadhila-elected-as-first-woman-national-assembly-speaker-after-decade-as-prime-minister/ |access-date=21 March 2025 |website=The Namibian |language=en-GB}}</ref> ==Einkahagir== Kuugongelwa er gift viðskiptamanninum Onesmus Tobias Amadhila.<ref name=throne/> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{erfðatafla | titill = Forsætisráðherra Namibíu | frá = [[20. mars]] [[2015]] | til = [[21. mars]] [[2025]] | fyrir = [[Hage Geingob]] | eftir = [[Elijah Ngurare]] }} {{töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Kuugongelwa, Saara}} {{f|1967}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Namibíu]] 4cbvom9jk16ncrdxs1igbkr1c3jzs3i 0 186775 1977771 1921435 2026-09-06T02:12:26Z ~2026-48258-73 120415 Ekki bara hljómborð, einnig hnappar. 1977771 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Italian_Button_Accordion_QM_r.jpg|thumb|right|Ítölsk hnappanikka frá miðri 20. öld.]] '''Harmonikka''', '''harmónikka''' eða '''harmóníka''' (oft stytt sem '''nikka''') er [[blásturshljóðfæri]] í kassa með [[hljómborðshljóðfæri|hljómborði]] eða hnöppum, knúið af [[fýsibelgur|fýsibelg]] sem hljóðfæraleikarinn stýrir með höndum. Hljóðið myndast í málmfjöðrum sem takkarnir stýra loftflæðinu til. Harmonikkan er talin vera fundin upp í Þýskalandi á fyrri hluta 19. aldar.<ref>{{cite web|url=https://www.henrydoktorski.com/free-reed/essays/dillner_interview.html|title=Interview with Fredrik Dillner - The Owner of What May Be the World's Oldest Accordion|author=Henry Doktorski|website=The Free-Reed Journal|date=22. júní 2006}}</ref> Á sama tíma þróaðist [[konsertína]]n í Englandi og [[munnharpa]]n í Frakklandi, en þetta eru helstu [[tónfjöður]]hljóðfærin sem urðu til í Evrópu, undir áhrifum frá kínverskum hljóðfærum eins og [[sheng]].<ref>{{cite thesis|url=https://skemman.is/bitstream/1946/5738/1/Lokaritgerd.pdf|title=Harmonikan: Saga, samsetning og menning|author=Helga Kristbjörg Guðmundsdóttir|date=30.4.2010|publisher=Listaháskóli Íslands}}</ref> Helstu gerðir harmonikka eru píanónikkur og hnappanikkur, eftir því hvort hljómborðið þar sem laglínan er leikin er eins og á [[píanó]]i eða með hringlaga hnöppum. Hinn helmingur harmonikkunnar er með hnappa sem mynda bassatóna eða fyrirfram stillta [[hljómur|hljóma]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Hljómborðshljóðfæri]] [[Flokkur:Tónfjöðurhljóðfæri]] p4aghg06shxk6b89awd7r9craq57lr6 0 188558 1977744 1977693 2026-09-05T21:47:44Z MyraMidnight 41218 fluttir í Fjörður 1977744 wikitext text/x-wiki '''Bókasafn Hafnarfjarðar''' er [[almenningsbókasafn]] Hafnfirðinga. Það tók til starfa 18. október 1922 í gamla barnaskólanum við Suðurgötu og átti [[Gunnlaugur Kristmundsson]] mesta aðkomu að stofnun safnsins. Frá 1938 til 1958 var safnið staðsett í austurálmu [[Flensborgarskóli|Flensborgarskóla]]. Eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimstyrjöldina]] stækkaði bókasafnið hratt og var nýtt bókasafn við Mjósund 12 vígt við hátíðlega athöfn þann 31. maí 1958, þar sem það stóð lengst af. Þann 20. apríl 2002 flutti safnið síðan að Strandgötu 1.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bokasafnhafnarfjardar.is/bokasafnid/saga-bokasafnsins/|title=Saga bókasafnsins {{!}} Bókasafn Hafnarfjarðar|last=avista|date=2024-09-09|language=is|access-date=2025-11-11}}</ref> Bókasafnið flutti í nýtt rými í verslunarmiðstöðinni [[Fjörður (verslunarmiðstöð)|Fjörður]] þann 5. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|url=https://bokasafnhafnarfjardar.is/nyr-kafli-i-sogu-bokasafns-hafnarfjardar/|titill=Nýr kafli í sögu Bókasafns Hafnafjarðar|útgefandi=Bókasafn Hafnarfjarðar|mánuður=22. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=5. september|árskoðað=2026}}</ref> == Friðriksdeildin == Tónlistardeildin þeirra var nefnd Friðriksdeildin til heiðurs [[Friðrik Bjarnason|Friðriki Bjarnasyni]] tónskáldi sem gaf bókasafninu allt tónlistarsafnið sitt til varðveislu. Þeim var afhent safnið hans árið 1960, en þau hjónin Friðrik og Guðlaug Pétursdóttir höfðu talað við þáverandi yfirbókavörð um málið fyrst árið 1958. Deildin er ein af stærstu tónlistardeildum á almenningssafni á Íslandi, og er þar að finna bækur, nótur og tónlistarblöð sem eru ófinnanleg annars staðar.<ref name=":0" /> == Heimildir == [[Flokkur:Íslensk bókasöfn]] <references /> [[Flokkur:Hafnarfjörður]] [[Flokkur:Stofnað 1922]] t4swkrjx3f0tggau0ke9brqhojgl5qr 1977745 1977744 2026-09-05T21:48:30Z MyraMidnight 41218 opnað fyrir almenningi 1977745 wikitext text/x-wiki '''Bókasafn Hafnarfjarðar''' er [[almenningsbókasafn]] Hafnfirðinga. Það tók til starfa 18. október 1922 í gamla barnaskólanum við Suðurgötu og átti [[Gunnlaugur Kristmundsson]] mesta aðkomu að stofnun safnsins. Frá 1938 til 1958 var safnið staðsett í austurálmu [[Flensborgarskóli|Flensborgarskóla]]. Eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimstyrjöldina]] stækkaði bókasafnið hratt og var nýtt bókasafn við Mjósund 12 vígt við hátíðlega athöfn þann 31. maí 1958, þar sem það stóð lengst af. Þann 20. apríl 2002 flutti safnið síðan að Strandgötu 1.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bokasafnhafnarfjardar.is/bokasafnid/saga-bokasafnsins/|title=Saga bókasafnsins {{!}} Bókasafn Hafnarfjarðar|last=avista|date=2024-09-09|language=is|access-date=2025-11-11}}</ref> Bókasafnið flutti í nýtt rými í verslunarmiðstöðinni [[Fjörður (verslunarmiðstöð)|Fjörður]], sem var opnað fyrir almenningi þann 5. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|url=https://bokasafnhafnarfjardar.is/nyr-kafli-i-sogu-bokasafns-hafnarfjardar/|titill=Nýr kafli í sögu Bókasafns Hafnafjarðar|útgefandi=Bókasafn Hafnarfjarðar|mánuður=22. júlí|ár=2026|mánuðurskoðað=5. september|árskoðað=2026}}</ref> == Friðriksdeildin == Tónlistardeildin þeirra var nefnd Friðriksdeildin til heiðurs [[Friðrik Bjarnason|Friðriki Bjarnasyni]] tónskáldi sem gaf bókasafninu allt tónlistarsafnið sitt til varðveislu. Þeim var afhent safnið hans árið 1960, en þau hjónin Friðrik og Guðlaug Pétursdóttir höfðu talað við þáverandi yfirbókavörð um málið fyrst árið 1958. Deildin er ein af stærstu tónlistardeildum á almenningssafni á Íslandi, og er þar að finna bækur, nótur og tónlistarblöð sem eru ófinnanleg annars staðar.<ref name=":0" /> == Heimildir == [[Flokkur:Íslensk bókasöfn]] <references /> [[Flokkur:Hafnarfjörður]] [[Flokkur:Stofnað 1922]] 1d6qcizrw8jimr54yejp4oaz48z00ng 2 190473 1977787 1958637 2026-09-06T10:32:21Z Arnastjarna 114982 1977787 wikitext text/x-wiki {{Kassar byrja|Notandaupplýsingar}} {{#babel:is|en-3|sv-2}}{{notandi rvk}}{{notandi háskólanemi}}{{snið: Læknisfræði}} {{Kassar enda}}Ég er fædd og uppalin í Reykjavík, fyrir utan að búa nokkur ár í Svíþjóð. Er háskólanemi með áhuga á öllu helsta tengt mannslíkamanum, sjúkdómum o.s.frv. 23ed202okxs6ngyng4ara0b582yzccr 0 190924 1977780 1962907 2026-09-06T06:44:48Z Masae 538 1977780 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Markland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Markland var sunnan við Helluland en norðan við Vínland. Ekki er vitað með vissu hvar það landsvæði sem nefnt var Markland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið suðurhluti [[Labrador]] og mögulega einnig [[Nýfundnaland]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> Það hlýtur þó að hafa verið fyrir sunnan Groswater-flóa ([[enska]]: Groswater Bay; [[Inúktitút|Inuttitut]]: Kangerliorsoak) á miðri vesturströnd Labrador, þar fyrir norðan er skóglaust [[Freðmýri|túndru]]<nowiki/>landslag. Suðurhluti Labrador og Nýfundnalands eru hinsvegar í [[Barrskógabeltið|barrskógabeltinu]].<ref> Ellen Jakubowski (2025). [ https://wwf.ca/stories/native-plants-newfoundland-labrador/ NATIVE PLANTS OF NEWFOUNDLAND AND LABRADOR: RUGGED, USEFUL — SOMETIMES CARNIVOROUS] WWF</ref> Fyrsti hluti nafnsins er fornnorræna orðið ''mǫrk'' sem þýðir skógur.<ref>[https://ordsifjabok.arnastofnun.is/faersla/12894 Íslansk orðsifjabók]</ref> == Fundur Marklands== Einu heimildirnar sem fjalla nokkuð ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000 eru [[Grænlendinga saga]] og [[Eiríks saga rauða]]. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en ber einnig á milli um margt. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af þessum landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af för föður hans til Grænlands og ákveður að fylgja eftir. Hann viltist í þoku á leiðinni en sér síðar til lands. Bjarni taldi þetta ekki vera vera [[Grænland]] og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smáar hæðir á landinu. Hann sigldi síðan áfram og sá þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sá hann síðar þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á og sáu að það var eyland og tók síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu að Leifur sonur Eiríks rauða hafi frétt af siglingu Bjarna og kaupir skipið af honum. Sigldi hann síðan í haf með samfylgdarmönnum sínum og fundu fyrst það land sem Bjarni fann síðast. Leist Leifi ekki á landið og kallaði Helluland. „''Eftir þetta sigla þeir í haf og fundu land annað, sigla enn að landi og kasta akkerum, skjóta síðan báti og ganga á landið. Það land var slétt og skógi vaxið og sandar hvítir víða þar sem þeir fóru og ósæbratt'' "<nowiki>[Giskað hefur verið á að hér sé um að ræða 65 km langa hvíta sandströnd sem er suður af skaganum Cape Porcupine á Labrador-strönd.]</nowiki> "Þá mælti Leifur: „''Af kostum skal þessu landi nafn gefa og kalla Markland''." <ref> https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga] Snerpa</ref> Sigla þeir síðan áfram í landaleit. Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða segir frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyggð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland'.'' ''Þá sigldu þeir norðan veður tvö dægur og var þá land fyrir þeim og var á skógur mikill og dýr mörg. Ey lá í landsuður undan landinu og fundu þeir þar bjarndýr og kölluðu Bjarney en landið kölluðu þeir Markland. Þar er skógurinn'''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Sigldu þeir síðan áfram suður. Í sögu Eiríks rauða er sagt að Markland sé sunnan við Helluland, norðan við Vínland undan Kjalarnesi, norðvestur af eyju sem kallast Bjarney, og að sögn Skrælingjanna sem Karlsefni tók væri [[Hvítramannaland]] „''öðrumegin gagnvart sínu landi''.“ <ref>Fitzhugh, William W, et al.(2000) Vikings : The North Atlantic Saga. Smithsonian Institution Press in association with the National Museum of Natural History. ISBN : 1560989955</ref> ===Marckalada=== Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum utan [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] Galvano Fiamma, f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Í Cronica universalis skrifar Fiamma svo um Island, Grænland og Markland: „''Lengra norður er úthafið, haf með mörgum eyjum þar sem er mikið af förufálkum og hvítfálkum. Þessar eyjar eru svo langt norður að pólstjarnan er sunnan við þig. Sjómenn sem sigla um höf Danmerkur og Noregs segja að norður yfir, handan Noregs, sé Yslandia'' <nowiki>[Ísland]</nowiki>; e''nn lengra er eyja sem heitir Grolandia'' <nowiki>[Græland]</nowiki>;, … ''. Landstjóri þessarar eyju er biskup. Í þessu landi er hvorki hveiti né vín né ávextir; fólk lifir á mjólk, kjöti og fiski. Það býr í jarðarhúsum og þorir ekki að tala hátt eða gera neinn hávaða, af ótta við að villidýr heyri í þeim og éti þau. Þar búa risavaxnir hvítir birnir, sem synda í sjónum og flytja skipbrotna sjómenn upp að ströndinni. Þar búa hvítir fálkar, sem geta flogið mikið, sem eru sendir til keisarans í Katai'' <nowiki>[Kína]</nowiki>. ''Lengra í vestur er annað land, sem heitir Marckalada'' <nowiki>[Markland]</nowiki>; ''þar búa risar. Í þessu landi eru byggingar úr svo stórum steinhellum að enginn mundi hafa getað byggt með þeim nema miklir risar. Þar eru líka græn tré, dýr og mikill fjöldi fugla. Hins vegar hefur enginn sjómaður nokkurn tíma getað sagt neitt með vissu um þetta land eða um einkenni þess. Af öllum þessum staðreyndum er þó ljóst að það eru byggðir á norðurslóðum.''“<ref> Postea versus tramontanam est mare occeanum, ubi sunt insule multe in quibus nascuntur falcones peregrini et gyrifalchi in maxima quantitate. Et iste insule sunt tantum versus tramontanam quod stella tramontana remanet a tergo versus meridiem. Et dicunt marinarii qui conversantur in mari Datie et Norvegye quod ultra Norvegiam versus tramontanam est Yslandia. Et inde est insula dicta Grolandia …, ubi unus episcopus dominatur. Ibi non est granum nec vinum nec fructus, sed vivunt de lacte et carnibus et piscibus. Habent domus subterraneas in quibus habitant, nec audent clamare vel aliquem rumorem facere ne bestie eos audirent et devorarent. Ibi sunt ursi albi magni nimis, qui natant per mare et naufragos ad litus conducunt; ubi nascuntur falcones albi magni volatus qui mittuntur ad imperatorem Tartarorum de Kata. Inde versus occidens est terra quedam que dicitur Marckalada, ubi gigantes habitant et sunt hedifitia habentia lapides saxeos tam grandes quod nullus homo posset in hedifitio collocare nisi essent gygantes maximi. Ibi sunt arbores virides et animalia et aves multe nimis. Nec umquam fuit aliquis marinarius qui de ista terra nec de eius condictionibus aliquid scire potuerit pro certo. Ex his omnibus apparet quod sub pollo artico est habitatio. Paolo Chiesa, [https://www.academia.edu/46553332/_Summa_cronicarum_Un_opera_incompiuta_e_perduta_di_Galvano_Fiamma_in_Filologia_mediolatina_24_2017_pp_305_321 “Summa cronicarum. Un’opera incompiuta e perduta di Galvano Fiamma”.] Filologia mediolatina. Rivista della Fondazione Ezio Franceschini, Volume: 24 (2017), bls. 305–21.</ref> Áður en handritið af ''Cronica universalis'' fannst árið 2021 höfðu engar heimildir verið um þekkingu utan Norðurlanda um lönd handan Atlanthafs fyrir ferð Kólumbusar árið 1492. Paolo Chiesa, prófessor í miðalda latneskum bókmenntum við Háskólann í Mílanó, telur að Fiamma hafi frétt af Nýja heiminum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ==Marklandsviður== [[Mynd:Nature's Autumn Palette on Newfoundland's Humber River in 2007.jpg|thumb|alt=Haustlitir á Nýfundnalandi|Haustlitir á Nýfundnalandi]] Í Grænlendingasögu er sagt Leifur hafi látið höggva farm á skipið áður en þeir sigla heim til Grænlands eftir dvöl á Marklandi eða Vínlandi. Einnig er þess getið að Karlefni hafi haft með sér húsasnotru<ref> útskorið gaflskraut á húsi’ https://ordsifjabok.arnastofnun.is/faersla/18321 Húsasnotra Íslensk oðabók</ref> úr mösurtré frá Grænlandi til Noregs og selt þar. Líklegt er að norrænir Grænlendingar hafi haldið áfram að fara til landana handan við Labradorhaf bæði til rostungaveiða og mögulegra skiptiverslunar við frumbyggja<ref>E.J. Ruiz- Puerta, G. Jarrett 3*, M. L. McCarthy, S. En Pan, X. Keighley, M. Aiken, G. Zampirolo, M. J. J. E. Loonen, A. B Gotfredsen, L. R. Howse, P. Szpak, Snæbjörn Pálsson, S Rufolo, Hilmar J. Malmquist, S. P. A. Desjardins, M. T. Olsen, P. D. Jordan (2024). [https://www.science.org/doi/epdf/10.1126/sciadv.adq4127 Greenland Norse walrus exploitation deep into the Arctic] Science Advances Volume 10, Issue 39 Sep 2024. [https://doi.org/10.1126/sciadv.adq4127 https://doi.org/10.1126/sciadv.adq4127]</ref> á þeim nærri 500 sem byggðin stóð á Grænlandi. ===1347=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annál]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för á Íslandi, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Islands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ===Viðargreining=== [[Mynd:LabradorCurrentus-coastguard.jpg|alt=Hafstraumar við Grænland, Baffinseyju, Labrador og Nýfundnaland|thumb|Hafstraumar við Grænland, Baffinseyju, Labrador og Nýfundnaland]] Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum þar, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]] (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku, kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus) Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], og [[Nýfundnaland]]s og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta getur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}</ref><ref>Lasse Biørnstad (2023). [https://www.forskning.no/arkeologi-gronland-middelalderen/vikingene-pa-gronland-importerte-traer-fra-nord-amerika-ifolge-forsker/2187729 Vikingene på Grønland importerte trær fra Nord-Amerika, ifølge forsker]. Tímaritið Forskning.no, 25.04.2023</ref> === Sjá einnig === * [[Helluland]] * [[Vínland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] rbowoebm2tj36zp1gp27y5smbx5ntvm 0 192561 1977754 1977499 2026-09-05T22:03:05Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1977754 wikitext text/x-wiki '''Í góðri trú''' er sjöunda breiðskífa [[Megas]]ar og kom hún út árið 1986. Hún var endurútgefin á geisladisk 1996 og aftur 2002 með níu aukalögum. Platan var endurkoma Megasar eftir talsvert hlé frá útgáfu. Síðasta plata hans þar á undan var platan [[Nú er ég klæddur og kominn á ról]] (1978) og tónleikaplatan [[Drög að sjálfsmorði]] (1979). Nokkur lög komu út á plötum með öðrum listamönnum í millitíðinni; [[Fingraför_(breiðskífa)|Fingraför]] [[Bubbi Morthens|Bubba Morthens]] (1983) og á tveimur plötum með [[Íkarus_(hljómsveit)|Íkarus]]; The boys from Chicago (1983) og Rás 5-20 (1984). == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi | headline = Hlið A | title1 = Lóa Lóa           | length1 = 03:27 | title2 = Helmingurinn lygi | length2 = 02:34 | title3 = Þú bíður (allavegana) eftir mér | length3 = 03:43 | title4 = Löng eru þau lík | length4 = 05:05 | title5 = Þú & ég | length5 = 03:45 | title6 = Lítill fjólublár skódablús | length6 = 03:06 |total_length = 21:40 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Undir rós | length1 = 03:25 | title2 = Birta | length2 = 05:19 | title3 = Fríða fríða | length3 = 04:39 | title4 = Táraborg | length4 = 04:56 | title5 = Árstíð | length5 = 03:21 |total_length = 21:40 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Lóa Lóa | length1 = 03:31 | title2 = Helmingurinn lygi | length2 = 02:44 | title3 = Löng eru þau lík | length3 = 04:49 | title4 = Þú og ég | length4 = 03:35 | title5 = Lítill fjólublár skódablús | length5 = 03:01 | title6 = Undir rós | length6 = 04:44 | title7 = Birta | length7 = 04:50 | title8 = Fríða Fríða | length8 = 04:43 | title9 = Helmingurinn lygi | length9 = 03:29 |total_length = 35:26 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Tómas Tómasson: Bassi, hljómborð *Sigtryggur Baldursson: Trommur *Þorsteinn Magnússon: Gítar *Guðmundur Ingólfsson: Píanó, orgel [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]] [[Flokkur:Megas]] b0e0q7kfg7dsbcx30culsefol5or5z9 0 192697 1977722 2026-09-05T18:18:54Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 3. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. Mjólku...“ 1977722 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 3. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 3. apríl 2025''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[3. apríl]] [[2025]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Valur}} |skýrsla= [http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/?Leikur=385066 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{mark|27}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sveinn Arnarsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] | eftir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190357&banner-tab=matches-and-results&toggle=results|title=Meistarakeppni kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2025}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 0cc1ivojngoa5gcrlyysq8dwmphhzq6 1977725 1977722 2026-09-05T18:25:17Z Nipas2 54688 1977725 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 11. apríl 2025''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[11. apríl]] [[2025]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Valur}} |skýrsla= [http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/?Leikur=385066 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{mark|27}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sveinn Arnarsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] | eftir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=632547|title=Meistarakeppni kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2025}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 3hj9m4lfk6ch4rkokwwvzdnv9qqe24r 1977727 1977725 2026-09-05T18:52:07Z Nipas2 54688 1977727 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 11. apríl 2025''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[11. apríl]] [[2025]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Valur}} |skýrsla= [http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/?Leikur=385066 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{mark|27}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sveinn Arnarsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] | eftir = [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=632547|title=Meistarakeppni kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2025}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] h0lv6iwz0u4ybv9if5xzkxl5pipk7ve 1977729 1977727 2026-09-05T18:55:26Z Nipas2 54688 /* Fróðleikur */ 1977729 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 11. apríl 2025''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[11. apríl]] [[2025]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Valur}} |skýrsla= [http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/?Leikur=385066 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{mark|27}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sveinn Arnarsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=632547|title=Meistarakeppni kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2025}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] jo1f5l873tdpqocp1y66egr88ezvosc 0 192698 1977726 2026-09-05T18:26:54Z Arnastjarna 114982 Bjó til síðu með „{{Taxobox | image = Norovirus EM PHIL 2172 lores.jpg | image_caption = Nóróveira í [[rafeindasmásjá]]. | image2 = Norovirus virion 3D NIH 21350 white background.jpg | image2_caption = Tölvugerð mynd af nóróveiru. | domain = ''[[Riboviria]]'' | regnum = ''[[Orthornavirae]]'' | phylum = ''[[Pisuviricota]]'' | classis = ''[[Pisoniviricetes]]'' | ordo = ''[[Picornavirales]]'' | familia = ''[[Caliciviridae]]'' | genus = '''''Norovirus''''' }} '''Nóróveirur'...“ 1977726 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Norovirus EM PHIL 2172 lores.jpg | image_caption = Nóróveira í [[rafeindasmásjá]]. | image2 = Norovirus virion 3D NIH 21350 white background.jpg | image2_caption = Tölvugerð mynd af nóróveiru. | domain = ''[[Riboviria]]'' | regnum = ''[[Orthornavirae]]'' | phylum = ''[[Pisuviricota]]'' | classis = ''[[Pisoniviricetes]]'' | ordo = ''[[Picornavirales]]'' | familia = ''[[Caliciviridae]]'' | genus = '''''Norovirus''''' }} '''Nóróveirur''', ættkvísl veira í ættinni Caliciviridae, eru algeng orsök sem [[Iðrarkvef|iðrarkvefs]], betur þekkt sem magapest.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1314|titill=Geta veirusýkingar fylgt mat? Hverjar eru þær helstu og afleiðingar þeirra?|höfundur=Guðmundur Pétursson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=febrúar|ár=2001|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Algengustu einkenni nóróveirusýkingar eru uppköst og/eða niðurgangur. Því getur fylgt verkir í kvið og höfði, beinverkir og stundum vægur hiti. <ref>{{Cite web|url=https://island.is/frett/noroveira-er-algeng-orsoek-magakveisu|title=Nóróveira er algeng orsök magakveisu {{!}} Ísland.is|website=island.is|language=is|access-date=2026-09-05}}</ref> [[Flokkur:Veirur]] aovviymdlfc4ui2wl3alofs8vf9xiyh 1977728 1977726 2026-09-05T18:52:26Z Berserkur 10188 1977728 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Norovirus EM PHIL 2172 lores.jpg | image_caption = Nóróveira í [[rafeindasmásjá]]. | image2 = Norovirus virion 3D NIH 21350 white background.jpg | image2_caption = Tölvugerð mynd af nóróveiru. | domain = ''[[Riboviria]]'' | regnum = ''[[Orthornavirae]]'' | phylum = ''[[Pisuviricota]]'' | classis = ''[[Pisoniviricetes]]'' | ordo = ''[[Picornavirales]]'' | familia = ''[[Caliciviridae]]'' | genus = '''''Norovirus''''' }} '''Nóróveirur''', ættkvísl veira í ættinni Caliciviridae, eru algeng orsök sem [[Iðrarkvef|iðrarkvefs]], betur þekkt sem magapest.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1314|titill=Geta veirusýkingar fylgt mat? Hverjar eru þær helstu og afleiðingar þeirra?|höfundur=Guðmundur Pétursson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=febrúar|ár=2001|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Algengustu einkenni nóróveirusýkingar eru uppköst og/eða niðurgangur. Því getur fylgt verkir í kvið og höfði, beinverkir og stundum vægur hiti. <ref>{{Cite web|url=https://island.is/frett/noroveira-er-algeng-orsoek-magakveisu|title=Nóróveira er algeng orsök magakveisu {{!}} Ísland.is|website=island.is|language=is|access-date=2026-09-05}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Veirur]] 4aqpb7gdhrh7agg57sn4dd1zuuj5d81 0 192699 1977730 2026-09-05T18:57:21Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=31 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2026) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(10)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2027|2027]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2026''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 3. apríl 2026 á Kópavogsvöllur...“ 1977730 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=31 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2026) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(10)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2027|2027]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2026''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 3. apríl 2026 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|Bikarmeistarar]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 3. apríl 2026''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[3. apríl]] [[2026]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7079915&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Barbára Sól Gísladóttir|B.S. Gísladóttir]] {{mark|6}}<nowiki></nowiki>[[Hrafnhildur Ása Halldórsdóttir|H.Á. Halldórsdóttir]] {{mark|14}}<br>[[Agla María Albertsdóttir|A.M. Albertsdóttir]] {{mark|58}} |mörk2=[[Nia Raisa Christopher|N.R. Christopher]] {{mark|80}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Freyr Róbertsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2027|2027]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7079915&banner-tab=overview|title=Meistarakeppni kvenna 2026|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2026}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] e08z8g720i77jmy8v4jt7h8wqf4ky9i 0 192700 1977731 2026-09-05T20:13:11Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=29 |núverandi meistarar= {{Lið Víkingur}} (2024) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2024''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á Valsvöllur|N1-vö...“ 1977731 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=29 |núverandi meistarar= {{Lið Víkingur}} (2024) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2024''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|íslandsmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 16. apríl 2024''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[16. apríl]] [[2024]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |úrslit= 1 – 1<br><br>(4 - 5 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162&banner-tab=report Leikskýrsla]<br><br> [https://it.soccerway.com/partita/valur-6uzoFoRA/vikingur-reykjavik-KvZNTkJ5/?mid=noMA8jQu Leikskýrsla 2] |mörk1= <br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{mark|52}} |mörk2= <br>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Þórður Þorsteinsson Þórðarson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Katherine Amanda Cousins|K.A. Cousins]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Anna Björk Kristjánsdóttir|A.B. Kristjánsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir|R.Þ. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hailey Whitaker|H. Whitaker]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>4 - 4<br>4 - 5 |víti2 = [[Erna Guðrún Magnúsdóttir|E.G. Magnúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Selma Dögg Björgvinsdóttir|S.D. Björgvinsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Birta Birgisdóttir|B. Birgisdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Tara Jónsdóttir|T. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Gígja Valgerður Harðardóttir|G.V. Harðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162|title=Meistarakeppni kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2024}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 1qv8po093nvsx2hvtcab6hc2mus960t 1977733 1977731 2026-09-05T20:19:01Z Nipas2 54688 1977733 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=29 |núverandi meistarar= {{Lið Víkingur}} (2024) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2024''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2024 á [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|íslandsmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 16. apríl 2024''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[16. apríl]] [[2024]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |úrslit= 1 – 1<br><br>(4 - 5 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162&banner-tab=report Leikskýrsla]<br><br> [https://it.soccerway.com/partita/valur-6uzoFoRA/vikingur-reykjavik-KvZNTkJ5/?mid=noMA8jQu Leikskýrsla 2] |mörk1= <br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{mark|52}} |mörk2= <br>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Þórður Þorsteinsson Þórðarson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Katherine Amanda Cousins|K.A. Cousins]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Anna Björk Kristjánsdóttir|A.B. Kristjánsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir|R.Þ. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hailey Whitaker|H. Whitaker]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>4 - 4<br>4 - 5 |víti2 = [[Erna Guðrún Magnúsdóttir|E.G. Magnúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Selma Dögg Björgvinsdóttir|S.D. Björgvinsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Birta Birgisdóttir|B. Birgisdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Tara Jónsdóttir|T. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Gígja Valgerður Harðardóttir|G.V. Harðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162|title=Meistarakeppni kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2024}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 3ojagjbsxcbpjxi19rywl020ia1sadl 2 192701 1977732 2026-09-05T20:17:17Z Axel Örn Heimisson 120400 Bjó til síðu með „== Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða s...“ 1977732 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]] s53olvubmxhm9nnjqg7ai3gcj07kjwr 1977788 1977732 2026-09-06T10:34:40Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hyman Minsky */ 1977788 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“ 0ijyycfna6dtzadtqscopwk2nwbsnwv 1977789 1977788 2026-09-06T10:39:25Z ~2026-48329-84 120427 test 1977789 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“ test lr4ya1rcv4cgizwx22yeaur5z1melsv 1977790 1977789 2026-09-06T10:39:58Z ~2026-48329-84 120427 test 1977790 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“ 0ijyycfna6dtzadtqscopwk2nwbsnwv 1977791 1977790 2026-09-06T10:42:19Z Manielvartraustason 120058 test 1977791 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“ test lr4ya1rcv4cgizwx22yeaur5z1melsv 1977792 1977791 2026-09-06T10:42:28Z Enbi 114852 Undid edits by [[Special:Contributions/Manielvartraustason|Manielvartraustason]] ([[User talk:Manielvartraustason|talk]]) to last revision by ~2026-48329-84: test edit, please use the [[Wikipedia:Sandkassinn|sandbox]] 1977792 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og post-keyníska nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“ 0ijyycfna6dtzadtqscopwk2nwbsnwv 1977793 1977792 2026-09-06T10:42:30Z Axel Örn Heimisson 120400 1977793 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. lof1qgn5x193t0x8trkcmshn5lkzl3z 1977794 1977793 2026-09-06T10:43:37Z Manielvartraustason 120058 test 1977794 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn. == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á sósílískan fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í Lima, [[Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. test n890s5jgsk1wv7l92x7pa2wbvqkhckx 1977796 1977794 2026-09-06T10:57:01Z Axel Örn Heimisson 120400 1977796 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref>{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Heimildir == <references /> q45pd1h7z0m4b08n93xfxpd0pc8f2eh 1977797 1977796 2026-09-06T11:00:36Z Axel Örn Heimisson 120400 1977797 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref>{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Heimildir == <references /> 4fn8kf02qvajq2wpqjkwjx0rq62cxa7 1977798 1977797 2026-09-06T11:07:03Z Axel Örn Heimisson 120400 1977798 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref>{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Heimildir == <references /> cb1os50eenn998pzxz34pdws8es1gng 1977799 1977798 2026-09-06T11:12:29Z Axel Örn Heimisson 120400 1977799 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldasetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref>{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið doktorsprófi fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu^[1]. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans^[1]. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu^[1]. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla^[1]. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996^[1]. == Heimildir == <references /> isjoful0i66x1lzd6svwv5mrncvh30g 1977802 1977799 2026-09-06T11:19:49Z Axel Örn Heimisson 120400 1977802 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið doktorsprófi fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Heimildir == <references /> jeatujzsvt0kz63d9xpjfm9uqtrx8zl 1977803 1977802 2026-09-06T11:27:08Z Axel Örn Heimisson 120400 1977803 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Heimildir == <references /> 3ghj32vap5u7omjp0384a6ylbsrtt5q 1977805 1977803 2026-09-06T11:33:25Z Axel Örn Heimisson 120400 1977805 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment). == Heimildir == <references /> 5xeps6cwrfzktibh2rz0a58um0oq55b 1977806 1977805 2026-09-06T11:33:49Z ~2026-48364-25 120429 1977806 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment). == Notkun á kenningum == Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> fplmpap8xcmz2vrtxu2wv54m77g1rgd 1977807 1977806 2026-09-06T11:39:38Z Axel Örn Heimisson 120400 1977807 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]). == Notkun á kenningum == Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> m5i9xllwh0juu8ubncfmort6ke626fs 1977808 1977807 2026-09-06T11:43:07Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977808 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]). Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> n285hx339h1fsrdpzsw7aicwwkapyzb 1977810 1977808 2026-09-06T11:47:28Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977810 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> 9xy63c3vn07fgimpfkz3up6tv7l6d2y 1977814 1977810 2026-09-06T11:58:02Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977814 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiðir til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> jsyq0bjb73smjegdqo3ovq0lzendxa1 0 192702 1977734 2026-09-05T20:51:13Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Infobox military conflict | conflict = Paragvæstríðið | partof = | image = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png | image_size = 300px | caption = Að ofan, frá vinstri: Orrustan við Riachuelo (1865), orrustan við Tuyutí (1866), orrustan við Curupayty (1866), orrustan við Avay (1868), orrustan við Lomas Valentinas (1868), orrustan við Acosta Ñu (1869), Palacio de los López|Forsetahöll Para...“ 1977734 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Paragvæstríðið | partof = | image = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png | image_size = 300px | caption = Að ofan, frá vinstri: Orrustan við Riachuelo (1865), orrustan við Tuyutí (1866), orrustan við Curupayty (1866), orrustan við Avay (1868), orrustan við Lomas Valentinas (1868), orrustan við Acosta Ñu (1869), [[Palacio de los López|Forsetahöll Paragvæ]] í hernámi Asúnsjón (1869) og paragvæskir stríðsfangar ({{circa}} 1870) | date = 13. nóvember 1864{{sfn|Whigham|2002|pp=161, 446 n.87}} – 8. apríl 1870<br>({{age in years, months, weeks and days|1864|11|13|1870|4|8}}) | place = [[Suður-Ameríka]]; [[Paragvæ]], [[Brasilía]] og [[Argentína]] | territory = Paragvæ glatar endanlega tilkalli til landsvæðis sem nemur tæpum 40% af svæðinu sem landið gerði tilkall til fyrir stríð. * Brasilía innlimar landsvæði norðan við [[Apafljót]], sem nú er hluti af fylkinu [[Mato Grosso do Sul]]. * Argentína innlimar hið umdeilda [[Misiones-hérað]] og öll umdeildu landsvæðin sunnan við [[Pilcomayo-fljót]] sem nú mynda [[Formosa-hérað]]. | result = Sigur bandamanna<br>{{bulleted list|Þríveldasamningurinn líður undir lok|[[Loizaga–Cotegipe-samningurinn]] milli Brasilíu og Paragvæ|[[Machaín-Irigoyen-samningurinn]] milli Argentínu og Paragvæ|Siglingafrelsi um [[Río de la Plata]] tryggt|Bandamenn hernema Paragvæ}} | combatant1 = {{plainlist| * {{flag|Brasilía|1870}} {{tree list}} * {{flag|Argentína}} ** {{Flagicon|Paragvæ}} [[Paragvæska hersveitin]] * {{flag|Úrúgvæ}} (frá 1865) ** {{Flagicon image|Flag of Colorado Party (Uruguay).svg}} [[Rauði flokkurinn (Úrúgvæ)|Rauða fylkingin]] (1864–1865) {{tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|Paragvæ|1842}} * {{flagicon|Úrúgvæ}} {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Úrúgvæ]] ([[Þjóðernisflokkurinn (Úrúgvæ)|Hvíta fylkingin]], 1864–1865) }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Pétur 2. Brasilíukeisari|Pétur 2. keisari]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Luís Alves de Lima e Silva, hertogi af Caxias|Hertoginn af Caxias]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Gaston, greifi af Eu|Greifinn af Eu]] * {{nowrap|{{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim Marques Lisboa, markgreifi af Tamandaré|Markgreifinn af Tamandaré]]}} * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim José Inácio, vísigreifinn af Inhaúma|Vísigreifinn af Inhaúma]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Luís Osório, markgreifi af Erval|Markgreifinn af Herval]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Marques de Sousa, greifi af Porto Alegre|Greifinn af Porto Alegre]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Polidoro Jordão, vísigreifi af Santa Teresa|Polidoro Jordão]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Bartolomé Mitre]] * {{nowrap|{{flagdeco|Argentina}} [[Domingo F. Sarmiento]]}} * {{flagdeco|Argentina}} [[Juan Andrés Gelly y Obes|Juan Gelly y Obes]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Wenceslao Paunero (hershöfðingi)|Wenceslao Paunero]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Venancio Flores]]{{KIA}} * {{flagdeco|Uruguay}} [[Lorenzo Batlle y Grau]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Enrique Castro (hershöfðingi)|Enrique Castro]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Solano López|F. Solano López]]{{KIA}} * {{nowrap|{{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Domingo Francisco Sánchez|Domingo F. Sánchez]]{{KIA}}}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José E. Díaz]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Ignacio Meza|Ignacio Meza]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Elizardo Aquino]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Wenceslao Robles]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Vicente Barrios]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José María Bruguez|José M. Bruguez]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Bernardino Caballero|B. Caballero]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Isidoro Resquín|F. I. Resquín]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Antonio de la Cruz Estigarribia|A. Estigarribia]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Duarte (hershöfðingi)|Pedro Duarte]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[George Thompson (verkfræðingur)|George Thompson]] * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Atanasio Aguirre]] }} | strength1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} ~139.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=483}} * {{flagdeco|Argentina}} ~30.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * {{flagdeco|Uruguay}} 5.583{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * Total: ~175.000 }} | strength2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} 300.000<ref name="Dere">{{Cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm |title=Las mayores guerras y genocidios del siglo XIXs|access-date=15 May 2013|website=Victimario Histórico Militar|publisher=De Re Militari|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412081700/http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|archive-date=12 April 2018}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} 50.000 hermenn * 50.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Argentina}} 18.000 hermenn * 13.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Uruguay}} 10.000 * '''Alls''': Óvíst, eitthvað á bilinu 50.000–200.000<ref>{{cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|title=De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios|website=remilitari.com}}</ref> }} | casualties2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} Óvíst, líklega 175.000–300.000 hermenn og borgarar * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties3 = '''Alls: 150.000–500.000 látin''' }} '''Paragvæstríðið''' (spænska: ''Guerra del Paraguay'', portúgalska: ''Guerra do Paraguai''), einnig kallað '''þríveldastríðið''' (spænska: ''Guerra de la Triple Alianza'', portúgalska: ''Guerra da Tríplice Aliança'') var stríð sem var háð í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] frá 1864 til 1870. Í stríðinu barðist [[Paragvæ]] gegn svokölluðu þríveldabandalagi [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Úrúgvæ]]. Stríðið var mannskæðasti milliríkjaófriður í sögu [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Mannfall Paragvæ var gríðarlegt en engin samstaða er meðal fræðimanna um nákvæmlega hve margir fórust. Eftir að Paragvæjar báðu ósigur í hefðbundnum hernaði héldu þeir áfram andspyrnu með [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] sem leiddi til enn frekari eyðileggingar paragvæska hersins og fjöldadauða almennra borgara. Stór hluti íbúa Paragvæ fórst vegna átaka, hungursneyðar og sjúkdóma. Skæruhernaðurinn varði í 14 mánuði, þar til [[Francisco Solano López]] forseti féll í valinn í bardaga gegn Brasilíumönnum við Cerro Corá þann 1. mars 1870. Argentínskir og brasilískir hermenn héldu uppi hernámi í Paragvæ til ársins 1876. == Aðdragandi stríðsins == Árið 1864 bjó Paragvæ yfir stærsta fastaher í Suður-Ameríku, sem taldi til sín um 30.000 menn þrátt fyrir að heildaríbúafjöldi Paragvæ næmi aðeins um 450.000 manns. Paragvæski herinn var jafnframt vel vopnum búinn og vel þjálfaður. Pólitísk áhrif ríkisins í Suður-Ameríku jukust í takt við hervald þess og nágrannaríkjunum [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Argentína|Argentínu]] stóð stuggur af því. Ríkin tvö, sem saman töldu til sín um 11 milljónir íbúa, stýrðu öllum verslunarleiðum til Paragvæ, sem gat því ekki vænst þess að hafa næg hergögn eða birgðir ef til stríðs kæmi. Þegar Brasilía hóf í september 1864 afskipti af innanríkismálum [[Úrúgvæ]] með því að styðja [[Úrúgvæstríðið|uppreisnarhreyfingu í landinu]] leit forseti Paragvæ, [[Francisco Solano López]], á það sem tilraun til að hrófla við valdajafnvæginu í Suður-Ameríku. Solano López ákvað að senda paragvæska hermenn til Úrúgvæ til að koma á röð og reglu. Hann bjóst við því að Argentína myndi viðhalda hlutleysi eða styðja hann en Argentínumenn höfðu í raun veitt leynilegt samþykki fyrir inngripi Brasilíumanna í Úrúgvæ. Hvorugt landið vildi að Paragvæ == Gangur stríðsins == Solano López krafðist þess að Brasilía hætti stuðningi við uppreisnina í Úrúgvæ en þegar ekkert svar barst lýsti Solano López yfir stríði í nóvember 1864. Stríðið hófst með áhlaupi Paragvæja í [[Mato Grosso]] meðfram [[Paragvæfljót]]inu. Í mars 1865 hertóku Paragvæjar fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]]. Þar með höfðu hermenn Solano López lagt undir sig landsvæði sem var næstum jafnstórt og allt Paragvæ. === Innkoma Argentínu === Næst vildi Solano López bjarga ríkisstjórn Úrúgvæ. Til þess að komast til Úrúgvæ varð paragvæski herinn hins vegar að fara yfir [[Corrientes-hérað]] í Argentínu. Þegar argentínski forsetinn [[Bartolomé Mitre]] neitaði að leyfa Paragvæjum að fara yfir argentínskt landsvæði lýsti Solano López yfir stríði gegn Argentínu þann 18. mars 1865. Daginn eftir gerðu paragvæskir hermenn innrás í landamærahéruðin Corrientes og [[Entre Ríos]]. Solano López hafði vonast eftir stuðningi frá héraðsstjóranum [[Justo José de Urquiza]], sem var þekktur sem einn svæsnasti gagnrýnandi Mitre forseta, en hann tilkynnti Solano López að þótt hann styddi ekki stjórn Mitre myndi hann ekki hörfa af argentísku landsvæði. Á sama tíma höfðu uppreisnarmennirnir í Úrúgvæ sigrað undir forystu [[Venancio Florés]] og gengið frá bandalagssamningi við Brasilíu og Argentínu. Þar með var stofnað svokallað þríveldabandalag. Í leynilegu ákvæði samningsins skuldbundu ríkin sig til að semja ekki um frið fyrr en paragvæsku ríkisstjórninni hefði verið steypt af stóli. [[Mynd:Batalha riachuelo victor meirelles.jpg|thumb|left|Orrustan við Riachuelo.]] Brasilísk flotadeild með einni freigátu, fjórum korvettum og fjórum fallbyssubátum undir forystu [[Francisco Manuel Barroso|Francisco Manuel Barrosos]] flotaforingja sigldi upp [[Paraná-fljót]]ið til að styðja herflutninga bandamanna. Solano López forseti brást við með því að gera út tvær korvettur, sjö gufuskip og sjö birgðaskip undir forystu Pedri Ignacio Meza flotaforingja til að mæta þeim. Þann 11. júní 1865 mættust flotarnir í orrustunni við Riachuelo. Meza flotaforingi hafði ætlað að gera árás í dögun en vegna vélarbilunar komst flotinn ekki á vettvang fyrr en eftir að birta tók. Í fyrstu gekk orrustan vel fyrir Paragvæja en að endingu bar brasilíski flotinn þá ofurliði. Paragvæjar misstu þrjú skip en Brasilíumenn aðeins eitt. Paragvæski flotinn neyddist til að hörfa og þar með höfðu bandamenn náð stjórn á mikilvægri siglingaleið. Ósigur Paragvæja í bardaganum leiddi til þess að sóknin gegn Argentínu fjaraði út. Þrátt fyrir þessar ófarir hélt Paragvæ áfram sókn sinni gegn Brasilíu og Úrúgvæ. Um 10.000 manna paragvæskur her réðst inn í [[Rio Grande do Sul]] og lagði undir sig bæina [[São Borja]] og [[Uruguaiana]]. Á sama tíma hélt um 3.200 manna paragvæskur her inn í Úrúgvæ en var sigraður í bardaga við Jataí þann 17. ágúst. Ósigurinn neyddi paragvæsku herina til að yfirgefa hernámssvæðin og hörfa til þess að verja heimalandið. === Innrásin í Paragvæ === [[Mynd:Tuyuti.jpg|thumb|left|Orrustan við Tuyutí.]] Undir lok ársins stóðu bandamenn í sókn með rúmlega 50.000 manna her. Paragvæski herinn tók sér varnarstöðu við mót Paraná- og Paragvæfljótanna. Bandamenn voru engu að síður sigurvissir. Þann 24. maí 1866 lenti herjunum þremur saman í [[Orrustan við Tuyutí|orrustunni við Tuyutí]]. Þar börðust 23.000 paragvæskir hermenn gegn 34.000 manna her bandamanna. Orrustan var sú stærsta í Suður-Ameríku frá falli [[Inkaveldið|Inkaveldisins]] árið 1533 og henni lauk með afgerandi ósigri Paragvæja, sem misstu um 13.000 menn. Mannfall bandamanna var hins vegar einnig mikið og því gátu þeir ekki fylgt sigrinum eftir. Bandamenn héldu áfram sókninni en voru sigraðir af paragvæskum her undir stjórn [[José E. Díaz]] í orrustunni við Curupaity, þar sem bandamenn misstu 5.000 hermenn á einum degi. Þetta reyndist hins vegar síðasti meiriháttar sigur Paragvæja í stríðinu. Ósigurinn leiddi til þess að ríki þríveldabandalagsins endurskipulögðu heri sína. Meðal annars var hinn frækni [[Luís Alves de Lima, hertogi af Caxias|Luís Alves de Lima]] (síðar þekktur sem hertoginn af Caxias) skipaðir nýr leiðtogi brasilíska hersins. Frá og með haustinu 1867 léku Brasilíumenn stærsta hlutverkið í sameiginlegum hernaðaraðgerðum bandalagsins. Eftir þetta syrti í álinn fyrir Solano López. Í febrúar 1867 lést José E. Díaz og óánægja landsmanna með stríðið jókst. Paragvæ hafði misst meira en helming herafla síns og stjórn Solano López var æ einangraðari. Í janúar 1868 var de Lima hershöfðingi skipaður leiðtogi sameinaðs herafla bandamanna. Honum tókst fljótt að sveigja fylkingararm í kringum varnir Paragvæja og gerði árás aftan að örmagna hermönnum Solano López. Bandamenn tóku hverja varnarstöðu Paragvæja af fætur annarri og þúsundir paragvæska hermanna gerðust liðhlaupar eða gáfust upp án átaka. Solano López tókst að hægja á sókn bandamanna en neyddist til að yfirgefa höfuðborgina [[Asúnsjón]], sem var hertekin á nýársdag 1869. Bandamenn kröfðust þess að Solano López gæfist upp en hann neitaði og flúði upp í fjöll með lítinn hóp stuðningsmanna sinna til að halda áfram baráttunni. Síðasta ár stríðsins var Paragvæ lagt í rúst. Solano López reyndi að nýta sér hrottaskap bandamanna til að egna paragvæsku þjóðina til uppreisnar gegn hernámsliðinu. Að endingu var Solano López drepinn í [[Orrustan við Cerro Corá|orrustunni við Cerro Corá]] þann 1. mars 1870 og þar með var stríðinu lokið. Bandamenn héldu uppi hernámi í Paragvæ næstu sex árin. == Afleiðingar == Stríðið var reiðarslag fyrir Paragvæ. Um það bil helmingur allra íbúa landsins fórst í stríðinu og í harðindunum sem fylgdu í kjölfarið. Landið neyddist til að afsala sér um helmingi landsvæðis síns til Argentínu og missti þar með stóran hluta íbúafjölda síns. Í manntali árið 1871 voru landsmenn 221.000 talsins og aðeins 28.000 þeirra voru karlmenn. Nánast eingöngu konur, börn og eldri borgarar lifðu því af stríðið. Við lá að Paragvæ væri leyst upp sem sjálfstætt ríki eftir stríðið þar sem argentínski forsetinn Mitre bauð Brasilíu að innlima það sem eftir var af Paragvæ eftir að Argentína hafði innlimað stóran hluta landsins. Brasilíumenn afþökkuðu boðið þar sem þeir vildu frekar hafa Paragvæ sem hlutlaust svæði milli sín og Argentínu. Paragvæ var gjaldþrota og í rústum etir stríðið og fór í gegnum langt tímabil efnahagslegrar stöðvunar, spillingar, fátæktar og pólitísks óstöðugleika. Ekki komst aftur á stöðugleiki í landinu fyrr en með valdatöku [[Alfredo Stroessner]]s árið 1954, sem hóf 35 ára langa herforingjastjórn. Landið endurheimti aldrei fyrri hernaðarmátt og áhrif í Suður-Ameríku. Brasilía leið einnig fyrir stríðið. Landið hafði neyðst til að taka himinhá lán til að fjármagna hernaðinn, sem kom illa niður á efnahagi landsins. Því er gjarnan litið á stríðið sem upphafið af endalokum [[Brasilíska keisaradæmið|brasilíska keisaradæmisins]], sem var leyst upp árið 1889 í kjölfar versnandi efnahagsástands og pólitískra deilna innanlands. Argentína mátti heita mesti sigurvegari stríðsins. Þar sem Paragvæ hafði verið knésett og Brasilía var að þrotum komin var Argentína eitt voldugasta ríki álfunnar fram á fjórða áratug 20. aldar. Argentínumenn komust sér í lagi í áhrifastöðu gagnvart Úrúgvæ, sem var lengi stýrt af ríkisstjórnum sem voru hliðhollar Argentínu. ==Heimildir== *{{cite book |last=Doratioto |first=Francisco |year=2022 |title=Maldita Guerra: Nova história da Guerra do Paraguai |publisher=Companhia das Letras |location=São Paulo |isbn=978-65-5921-286-6 |language=pt |edition=3 }} * {{cite book | last1 = Whigham | first1 = Thomas L. | year = 2002 | title = The Paraguayan War: Causes and Early Conduct | volume = 1 | publisher = University of Nebraska Press | location = Lincoln | isbn = 978-0-8032-4786-4 }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Argentínu]] [[Flokkur:Saga Brasilíu]] [[Flokkur:Saga Paragvæ]] [[Flokkur:Saga Úrúgvæ]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] 42r01uyai33819a96s8hk5cjj9q1zi1 1977743 1977734 2026-09-05T21:03:22Z TKSnaevarr 53243 1977743 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Paragvæstríðið | partof = | image = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png | image_size = 300px | caption = Að ofan, frá vinstri: Orrustan við Riachuelo (1865), orrustan við Tuyutí (1866), orrustan við Curupayty (1866), orrustan við Avay (1868), orrustan við Lomas Valentinas (1868), orrustan við Acosta Ñu (1869), [[Palacio de los López|Forsetahöll Paragvæ]] í hernámi Asúnsjón (1869) og paragvæskir stríðsfangar ({{circa}} 1870) | date = 13. nóvember 1864{{sfn|Whigham|2002|pp=161, 446 n.87}} – 8. apríl 1870<br>({{age in years, months, weeks and days|1864|11|13|1870|4|8}}) | place = [[Suður-Ameríka]]; [[Paragvæ]], [[Brasilía]] og [[Argentína]] | territory = Paragvæ glatar endanlega tilkalli til landsvæðis sem nemur tæpum 40% af svæðinu sem landið gerði tilkall til fyrir stríð. * Brasilía innlimar landsvæði norðan við [[Apafljót]], sem nú er hluti af fylkinu [[Mato Grosso do Sul]]. * Argentína innlimar hið umdeilda [[Misiones-hérað]] og öll umdeildu landsvæðin sunnan við [[Pilcomayo-fljót]] sem nú mynda [[Formosa-hérað]]. | result = Sigur bandamanna<br>{{bulleted list|Þríveldasamningurinn líður undir lok|[[Loizaga–Cotegipe-samningurinn]] milli Brasilíu og Paragvæ|[[Machaín-Irigoyen-samningurinn]] milli Argentínu og Paragvæ|Siglingafrelsi um [[Río de la Plata]] tryggt|Bandamenn hernema Paragvæ}} | combatant1 = {{plainlist| * {{flag|Brasilía|1870}} {{tree list}} * {{flag|Argentína}} ** {{Flagicon|Paragvæ}} [[Paragvæska hersveitin]] * {{flag|Úrúgvæ}} (frá 1865) ** {{Flagicon image|Flag of Colorado Party (Uruguay).svg}} [[Rauði flokkurinn (Úrúgvæ)|Rauða fylkingin]] (1864–1865) {{tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|Paragvæ|1842}} * {{flagicon|Úrúgvæ}} {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Úrúgvæ]] ([[Þjóðernisflokkurinn (Úrúgvæ)|Hvíta fylkingin]], 1864–1865) }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Pétur 2. Brasilíukeisari|Pétur 2. keisari]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Luís Alves de Lima e Silva, hertogi af Caxias|Hertoginn af Caxias]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Gaston, greifi af Eu|Greifinn af Eu]] * {{nowrap|{{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim Marques Lisboa, markgreifi af Tamandaré|Markgreifinn af Tamandaré]]}} * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim José Inácio, vísigreifinn af Inhaúma|Vísigreifinn af Inhaúma]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Luís Osório, markgreifi af Erval|Markgreifinn af Herval]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Marques de Sousa, greifi af Porto Alegre|Greifinn af Porto Alegre]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Polidoro Jordão, vísigreifi af Santa Teresa|Polidoro Jordão]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Bartolomé Mitre]] * {{nowrap|{{flagdeco|Argentina}} [[Domingo F. Sarmiento]]}} * {{flagdeco|Argentina}} [[Juan Andrés Gelly y Obes|Juan Gelly y Obes]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Wenceslao Paunero (hershöfðingi)|Wenceslao Paunero]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Venancio Flores]]{{KIA}} * {{flagdeco|Uruguay}} [[Lorenzo Batlle y Grau]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Enrique Castro (hershöfðingi)|Enrique Castro]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Solano López|F. Solano López]]{{KIA}} * {{nowrap|{{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Domingo Francisco Sánchez|Domingo F. Sánchez]]{{KIA}}}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José E. Díaz]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Ignacio Meza|Ignacio Meza]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Elizardo Aquino]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Wenceslao Robles]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Vicente Barrios]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José María Bruguez|José M. Bruguez]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Bernardino Caballero|B. Caballero]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Isidoro Resquín|F. I. Resquín]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Antonio de la Cruz Estigarribia|A. Estigarribia]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Duarte (hershöfðingi)|Pedro Duarte]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[George Thompson (verkfræðingur)|George Thompson]] * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Atanasio Aguirre]] }} | strength1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} ~139.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=483}} * {{flagdeco|Argentina}} ~30.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * {{flagdeco|Uruguay}} 5.583{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * Total: ~175.000 }} | strength2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} 300.000<ref name="Dere">{{Cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm |title=Las mayores guerras y genocidios del siglo XIXs|access-date=15 May 2013|website=Victimario Histórico Militar|publisher=De Re Militari|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412081700/http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|archive-date=12 April 2018}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} 50.000 hermenn * 50.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Argentina}} 18.000 hermenn * 13.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Uruguay}} 10.000 * '''Alls''': Óvíst, eitthvað á bilinu 50.000–200.000<ref>{{cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|title=De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios|website=remilitari.com}}</ref> }} | casualties2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} Óvíst, líklega 175.000–300.000 hermenn og borgarar * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties3 = '''Alls: 150.000–500.000 látin''' }} '''Paragvæstríðið''' (spænska: ''Guerra del Paraguay'', portúgalska: ''Guerra do Paraguai''), einnig kallað '''þríveldastríðið''' (spænska: ''Guerra de la Triple Alianza'', portúgalska: ''Guerra da Tríplice Aliança'') var stríð sem var háð í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] frá 1864 til 1870. Í stríðinu barðist [[Paragvæ]] gegn svokölluðu þríveldabandalagi [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Úrúgvæ]]. Stríðið var mannskæðasti milliríkjaófriður í sögu [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Mannfall Paragvæ var gríðarlegt en engin samstaða er meðal fræðimanna um nákvæmlega hve margir fórust. Eftir að Paragvæjar báðu ósigur í hefðbundnum hernaði héldu þeir áfram andspyrnu með [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] sem leiddi til enn frekari eyðileggingar paragvæska hersins og fjöldadauða almennra borgara. Stór hluti íbúa Paragvæ fórst vegna átaka, hungursneyðar og sjúkdóma. Skæruhernaðurinn varði í 14 mánuði, þar til [[Francisco Solano López]] forseti féll í valinn í bardaga gegn Brasilíumönnum við Cerro Corá þann 1. mars 1870. Argentínskir og brasilískir hermenn héldu uppi hernámi í Paragvæ til ársins 1876. == Aðdragandi stríðsins == Árið 1864 bjó Paragvæ yfir stærsta fastaher í Suður-Ameríku, sem taldi til sín um 30.000 menn þrátt fyrir að heildaríbúafjöldi Paragvæ næmi aðeins um 450.000 manns. Paragvæski herinn var jafnframt vel vopnum búinn og vel þjálfaður. Pólitísk áhrif ríkisins í Suður-Ameríku jukust í takt við hervald þess og nágrannaríkjunum [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Argentína|Argentínu]] stóð stuggur af því. Ríkin tvö, sem saman töldu til sín um 11 milljónir íbúa, stýrðu öllum verslunarleiðum til Paragvæ, sem gat því ekki vænst þess að hafa næg hergögn eða birgðir ef til stríðs kæmi. Þegar Brasilía hóf í september 1864 afskipti af innanríkismálum [[Úrúgvæ]] með því að styðja [[Úrúgvæstríðið|uppreisnarhreyfingu í landinu]] leit forseti Paragvæ, [[Francisco Solano López]], á það sem tilraun til að hrófla við valdajafnvæginu í Suður-Ameríku. López ákvað að senda paragvæska hermenn til Úrúgvæ til að koma á röð og reglu. Hann bjóst við því að Argentína myndi viðhalda hlutleysi eða styðja hann en Argentínumenn höfðu í raun veitt leynilegt samþykki fyrir inngripi Brasilíumanna í Úrúgvæ. Hvorugt landið vildi að Paragvæ == Gangur stríðsins == López krafðist þess að Brasilía hætti stuðningi við uppreisnina í Úrúgvæ en þegar ekkert svar barst lýsti López yfir stríði í nóvember 1864. Stríðið hófst með áhlaupi Paragvæja í [[Mato Grosso]] meðfram [[Paragvæfljót]]inu. Í mars 1865 hertóku Paragvæjar fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]]. Þar með höfðu hermenn López lagt undir sig landsvæði sem var næstum jafnstórt og allt Paragvæ. === Innkoma Argentínu === Næst vildi López bjarga ríkisstjórn Úrúgvæ. Til þess að komast til Úrúgvæ varð paragvæski herinn hins vegar að fara yfir [[Corrientes-hérað]] í Argentínu. Þegar argentínski forsetinn [[Bartolomé Mitre]] neitaði að leyfa Paragvæjum að fara yfir argentínskt landsvæði lýsti López yfir stríði gegn Argentínu þann 18. mars 1865. Daginn eftir gerðu paragvæskir hermenn innrás í landamærahéruðin Corrientes og [[Entre Ríos]]. López hafði vonast eftir stuðningi frá héraðsstjóranum [[Justo José de Urquiza]], sem var þekktur sem einn svæsnasti gagnrýnandi Mitre forseta, en hann tilkynnti López að þótt hann styddi ekki stjórn Mitre myndi hann ekki hörfa af argentísku landsvæði. Á sama tíma höfðu uppreisnarmennirnir í Úrúgvæ sigrað undir forystu [[Venancio Florés]] og gengið frá bandalagssamningi við Brasilíu og Argentínu. Þar með var stofnað svokallað þríveldabandalag. Í leynilegu ákvæði samningsins skuldbundu ríkin sig til að semja ekki um frið fyrr en paragvæsku ríkisstjórninni hefði verið steypt af stóli. [[Mynd:Batalha riachuelo victor meirelles.jpg|thumb|left|Orrustan við Riachuelo.]] Brasilísk flotadeild með einni freigátu, fjórum korvettum og fjórum fallbyssubátum undir forystu [[Francisco Manuel Barroso|Francisco Manuel Barrosos]] flotaforingja sigldi upp [[Paraná-fljót]]ið til að styðja herflutninga bandamanna. López forseti brást við með því að gera út tvær korvettur, sjö gufuskip og sjö birgðaskip undir forystu Pedri Ignacio Meza flotaforingja til að mæta þeim. Þann 11. júní 1865 mættust flotarnir í orrustunni við Riachuelo. Meza flotaforingi hafði ætlað að gera árás í dögun en vegna vélarbilunar komst flotinn ekki á vettvang fyrr en eftir að birta tók. Í fyrstu gekk orrustan vel fyrir Paragvæja en að endingu bar brasilíski flotinn þá ofurliði. Paragvæjar misstu þrjú skip en Brasilíumenn aðeins eitt. Paragvæski flotinn neyddist til að hörfa og þar með höfðu bandamenn náð stjórn á mikilvægri siglingaleið. Ósigur Paragvæja í bardaganum leiddi til þess að sóknin gegn Argentínu fjaraði út. Þrátt fyrir þessar ófarir hélt Paragvæ áfram sókn sinni gegn Brasilíu og Úrúgvæ. Um 10.000 manna paragvæskur her réðst inn í [[Rio Grande do Sul]] og lagði undir sig bæina [[São Borja]] og [[Uruguaiana]]. Á sama tíma hélt um 3.200 manna paragvæskur her inn í Úrúgvæ en var sigraður í bardaga við Jataí þann 17. ágúst. Ósigurinn neyddi paragvæsku herina til að yfirgefa hernámssvæðin og hörfa til þess að verja heimalandið. === Innrásin í Paragvæ === [[Mynd:Tuyuti.jpg|thumb|left|Orrustan við Tuyutí.]] Undir lok ársins stóðu bandamenn í sókn með rúmlega 50.000 manna her. Paragvæski herinn tók sér varnarstöðu við mót Paraná- og Paragvæfljótanna. Bandamenn voru engu að síður sigurvissir. Þann 24. maí 1866 lenti herjunum þremur saman í [[Orrustan við Tuyutí|orrustunni við Tuyutí]]. Þar börðust 23.000 paragvæskir hermenn gegn 34.000 manna her bandamanna. Orrustan var sú stærsta í Suður-Ameríku frá falli [[Inkaveldið|Inkaveldisins]] árið 1533 og henni lauk með afgerandi ósigri Paragvæja, sem misstu um 13.000 menn. Mannfall bandamanna var hins vegar einnig mikið og því gátu þeir ekki fylgt sigrinum eftir. Bandamenn héldu áfram sókninni en voru sigraðir af paragvæskum her undir stjórn [[José E. Díaz]] í orrustunni við Curupaity, þar sem bandamenn misstu 5.000 hermenn á einum degi. Þetta reyndist hins vegar síðasti meiriháttar sigur Paragvæja í stríðinu. Ósigurinn leiddi til þess að ríki þríveldabandalagsins endurskipulögðu heri sína. Meðal annars var hinn frækni [[Luís Alves de Lima, hertogi af Caxias|Luís Alves de Lima]] (síðar þekktur sem hertoginn af Caxias) skipaðir nýr leiðtogi brasilíska hersins. Frá og með haustinu 1867 léku Brasilíumenn stærsta hlutverkið í sameiginlegum hernaðaraðgerðum bandalagsins. Eftir þetta syrti í álinn fyrir López. Í febrúar 1867 lést José E. Díaz og óánægja landsmanna með stríðið jókst. Paragvæ hafði misst meira en helming herafla síns og stjórn López var æ einangraðari. Í janúar 1868 var de Lima hershöfðingi skipaður leiðtogi sameinaðs herafla bandamanna. Honum tókst fljótt að sveigja fylkingararm í kringum varnir Paragvæja og gerði árás aftan að örmagna hermönnum López. Bandamenn tóku hverja varnarstöðu Paragvæja af fætur annarri og þúsundir paragvæska hermanna gerðust liðhlaupar eða gáfust upp án átaka. López tókst að hægja á sókn bandamanna en neyddist til að yfirgefa höfuðborgina [[Asúnsjón]], sem var hertekin á nýársdag 1869. Bandamenn kröfðust þess að López gæfist upp en hann neitaði og flúði upp í fjöll með lítinn hóp stuðningsmanna sinna til að halda áfram baráttunni. Síðasta ár stríðsins var Paragvæ lagt í rúst. López reyndi að nýta sér hrottaskap bandamanna til að egna paragvæsku þjóðina til uppreisnar gegn hernámsliðinu. Að endingu var López drepinn í [[Orrustan við Cerro Corá|orrustunni við Cerro Corá]] þann 1. mars 1870 og þar með var stríðinu lokið. Bandamenn héldu uppi hernámi í Paragvæ næstu sex árin. == Afleiðingar == Stríðið var reiðarslag fyrir Paragvæ. Um það bil helmingur allra íbúa landsins fórst í stríðinu og í harðindunum sem fylgdu í kjölfarið. Landið neyddist til að afsala sér um helmingi landsvæðis síns til Argentínu og missti þar með stóran hluta íbúafjölda síns. Í manntali árið 1871 voru landsmenn 221.000 talsins og aðeins 28.000 þeirra voru karlmenn. Nánast eingöngu konur, börn og eldri borgarar lifðu því af stríðið. Við lá að Paragvæ væri leyst upp sem sjálfstætt ríki eftir stríðið þar sem argentínski forsetinn Mitre bauð Brasilíu að innlima það sem eftir var af Paragvæ eftir að Argentína hafði innlimað stóran hluta landsins. Brasilíumenn afþökkuðu boðið þar sem þeir vildu frekar hafa Paragvæ sem hlutlaust svæði milli sín og Argentínu. Paragvæ var gjaldþrota og í rústum etir stríðið og fór í gegnum langt tímabil efnahagslegrar stöðvunar, spillingar, fátæktar og pólitísks óstöðugleika. Ekki komst aftur á stöðugleiki í landinu fyrr en með valdatöku [[Alfredo Stroessner]]s árið 1954, sem hóf 35 ára langa herforingjastjórn. Landið endurheimti aldrei fyrri hernaðarmátt og áhrif í Suður-Ameríku. Brasilía leið einnig fyrir stríðið. Landið hafði neyðst til að taka himinhá lán til að fjármagna hernaðinn, sem kom illa niður á efnahagi landsins. Því er gjarnan litið á stríðið sem upphafið af endalokum [[Brasilíska keisaradæmið|brasilíska keisaradæmisins]], sem var leyst upp árið 1889 í kjölfar versnandi efnahagsástands og pólitískra deilna innanlands. Argentína mátti heita mesti sigurvegari stríðsins. Þar sem Paragvæ hafði verið knésett og Brasilía var að þrotum komin var Argentína eitt voldugasta ríki álfunnar fram á fjórða áratug 20. aldar. Argentínumenn komust sér í lagi í áhrifastöðu gagnvart Úrúgvæ, sem var lengi stýrt af ríkisstjórnum sem voru hliðhollar Argentínu. ==Heimildir== *{{cite book |last=Doratioto |first=Francisco |year=2022 |title=Maldita Guerra: Nova história da Guerra do Paraguai |publisher=Companhia das Letras |location=São Paulo |isbn=978-65-5921-286-6 |language=pt |edition=3 }} * {{cite book | last1 = Whigham | first1 = Thomas L. | year = 2002 | title = The Paraguayan War: Causes and Early Conduct | volume = 1 | publisher = University of Nebraska Press | location = Lincoln | isbn = 978-0-8032-4786-4 }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Argentínu]] [[Flokkur:Saga Brasilíu]] [[Flokkur:Saga Paragvæ]] [[Flokkur:Saga Úrúgvæ]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] ivd9o42r1r6jypu2b2f5vs2vb8pjsn3 0 192703 1977736 2026-09-05T20:53:22Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=28 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2023) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2023''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 17. apríl 2023 á Vodafonevöllur|Ori...“ 1977736 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=28 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2023) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2023''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 17. apríl 2023 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ì og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2022|Besta deild (2. sæti)]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 17. apríl 2023''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[17. apríl]] [[2023]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> [https://it.soccerway.com/partita/stjarnan-xl7KnfeN/valur-6uzoFoRA/?mid=6LiC8ykM Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0<br>(3 - 4 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Stjarnan}} |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Jóhann Ingi Jónsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Bryndís Arna Níelsdóttir|B.A. Níelsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Anna Rakel Pétursdóttir|A.R. Pétursdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Elísa Viðarsdóttir|E. Viðarsdóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Málfríður Anna Eiríksdóttir|M.A. Eiríksdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ásdís Karen Halldórsdóttir|Á.K. Halldórsdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 3<br>3 - 4<br>3 - 4 |víti2 = [[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{vítmark}}<br>[[Aníta Ýr Þorvaldsdóttir|A.Ý. Þorvaldsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Andrea Mist Pálsdóttir|A.M. Pálsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ólína Ágústa Valdimarsdóttir|Ó.Á. Valdimarsdóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776|title=Meistarakeppni kvenna 2023|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2023}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] l6lp5gtzhqpk9otnahvxjkhblmmk6mt 1 192704 1977737 2026-09-05T20:54:21Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Trippelallianskriget |tungumál=59629194 |id=sv }}“ 1977737 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Trippelallianskriget |tungumál=59629194 |id=sv }} 6xyl96h56rq7y7g5qcymu2103gimqgg 14 192705 1977739 2026-09-05T20:56:50Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Paragvæ]] [[Flokkur:Saga eftir löndum|Paragvæ]]“ 1977739 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Paragvæ]] [[Flokkur:Saga eftir löndum|Paragvæ]] p1l32qylysbgdufxgulwk4jdl43sou4 14 192706 1977740 2026-09-05T20:57:44Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Saga eftir löndum|Úrúgvæ]] [[Flokkur:Úrúgvæ]]“ 1977740 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Saga eftir löndum|Úrúgvæ]] [[Flokkur:Úrúgvæ]] kw8y0tkqjk1tz1i198xivgimkt38m7w 0 192707 1977748 2026-09-05T21:55:33Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=27 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2022) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2022''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 18. apríl 2022 á Vodafonevöllur|Origo...“ 1977748 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=27 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2022) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2022''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 18. apríl 2022 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|íslandsmeistarar]] '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Mánudagur 18. apríl 2022''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[18. apríl]] [[2022]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753765&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://www.soccerdonna.de/en/valur-reykjavik_breiablik-kopavogur/index/spielbericht_91717.html Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0<br>(4 - 2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Oddur Hafliðason }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Mist Edvardsdóttir|M. Edvardsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásdís Karen Halldórsdóttir|Á.K. Halldórsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ída Marín Hermannsdóttir|Í.M. Hermannsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Elín Metta Jensen|E.M. Jensen]] {{vítmark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 2<br>4 - 2 |víti2 = [[Alexandra Soree|A. Soree]] {{vítmark}}<br>[[Taylor Marie Ziemer|T.M. Ziemer]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Helena Ósk Hálfdánardóttir|H.Ó. Hálfdánardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hildur Antonsdóttir|H. Antonsdóttir]] {{vítekkimark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753765|title=Meistarakeppni kvenna 2022|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2022}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] r3uqmpq82zizmn04qkyf33qc1rlruk7 0 192708 1977760 2026-09-05T22:20:50Z Torfifagri 33930 Bjó til síðuna og setti inn lagalista sem töflu ásamt lengd laga. 1977760 wikitext text/x-wiki Hljómsveit og Glæpakvendið Stella er ellefta breiðskífa Megasar og kom út árið 1990 á tvöföldum vínyl og geisladisk. Platan var endurútgefin á geisladisk 2006 með aukadiski (Óspillt Stella ung og stök) sem innihélt 17 lög, þar af eitt áður óútgefið. {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 04:02 | title2 = Furstinn | length2 = 04:14 | title3 = Greip & eplasafi | length3 = 04:44 | title4 = Rauðar rútur | length4 = 04:36 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 02:58 |total_length = 20:34 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Ekki heiti ég Elísabet | length1 = 04:49 | title2 = Marta smarta | length2 = 03:09 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:55 | title4 = Keflavíkurkajablús | length4 = 03:06 |total_length = 15:59 }} {{Lagalisti | headline = Hlið C | title1 = Styrjaldarminni | length1 = 03:08 | title2 = Hafmeyjarblús | length2 = 05:40 | title3 = Svefn er allt sem þarf | length3 = 04:41 | title4 = Partí/Elskhuginn | length4 = 04:02 |total_length = 17:31 }} {{Lagalisti | headline = Hlið D | title1 = Ekkert hefur skeð | length1 = 04:22 | title2 = Hríðin | length2 = 05:24 | title3 = Dansleikur | length3 = 07:56 | title4 = Söngur um ekkert/ekkineitt | length4 = 04:22 |total_length = 22:04 }} {{Lagalisti | headline = Óspillt Stella ung og stök (demó) | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 02:55 | title2 = Svefn er allt sem þarf | length2 = 04:54 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:35 | title4 = Partí | length4 = 02:50 | title5 = Hafmeyjarblús | length5 = 04:36 | title6 = Rauðar rútur | length6 = 04:38 | title7 = Furstinn | length7 = 05:48 | title8 = Ekki heiti ég Elísabet | length8 = 04:01 | title9 = Marta smarta | length9 = 03:15 | title10 = Styrjaldarminni | length10 = 02:18 | title11 = Keflavíkurkajablús | length11 = 02:42 | title12 = Hríðin | length12 = 05:12 | title13 = Afmælissöngur | note13 = áður óútgefið | length13 = 01:27 | title14 = Greip og eplasafi | length14 = 03:59 | title15 = Dansleikur | length15 = 07:39 | title16 = Söngur um ekki neitt | length16 = 10:15 | title17 = Elskhuginn | length17 = 02:52 |total_length = 73:56 }} dlyg1a7tin7eil2kplmjxf6brj3n84u 1977762 1977760 2026-09-05T22:21:57Z Torfifagri 33930 1977762 wikitext text/x-wiki Hljómsveit og Glæpakvendið Stella er ellefta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1990]] á tvöföldum vínyl og geisladisk. Platan var endurútgefin á geisladisk [[2006]] með aukadiski ('''Óspillt Stella ung og stök''') sem innihélt 17 lög, þar af eitt áður óútgefið. {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 04:02 | title2 = Furstinn | length2 = 04:14 | title3 = Greip & eplasafi | length3 = 04:44 | title4 = Rauðar rútur | length4 = 04:36 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 02:58 |total_length = 20:34 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Ekki heiti ég Elísabet | length1 = 04:49 | title2 = Marta smarta | length2 = 03:09 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:55 | title4 = Keflavíkurkajablús | length4 = 03:06 |total_length = 15:59 }} {{Lagalisti | headline = Hlið C | title1 = Styrjaldarminni | length1 = 03:08 | title2 = Hafmeyjarblús | length2 = 05:40 | title3 = Svefn er allt sem þarf | length3 = 04:41 | title4 = Partí/Elskhuginn | length4 = 04:02 |total_length = 17:31 }} {{Lagalisti | headline = Hlið D | title1 = Ekkert hefur skeð | length1 = 04:22 | title2 = Hríðin | length2 = 05:24 | title3 = Dansleikur | length3 = 07:56 | title4 = Söngur um ekkert/ekkineitt | length4 = 04:22 |total_length = 22:04 }} {{Lagalisti | headline = Óspillt Stella ung og stök (demó) | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 02:55 | title2 = Svefn er allt sem þarf | length2 = 04:54 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:35 | title4 = Partí | length4 = 02:50 | title5 = Hafmeyjarblús | length5 = 04:36 | title6 = Rauðar rútur | length6 = 04:38 | title7 = Furstinn | length7 = 05:48 | title8 = Ekki heiti ég Elísabet | length8 = 04:01 | title9 = Marta smarta | length9 = 03:15 | title10 = Styrjaldarminni | length10 = 02:18 | title11 = Keflavíkurkajablús | length11 = 02:42 | title12 = Hríðin | length12 = 05:12 | title13 = Afmælissöngur | note13 = áður óútgefið | length13 = 01:27 | title14 = Greip og eplasafi | length14 = 03:59 | title15 = Dansleikur | length15 = 07:39 | title16 = Söngur um ekki neitt | length16 = 10:15 | title17 = Elskhuginn | length17 = 02:52 |total_length = 73:56 }} 41hhij4yor59hpmvdyfd365nu1spjix 1977764 1977762 2026-09-05T22:23:06Z Torfifagri 33930 1977764 wikitext text/x-wiki Hljómsveit og Glæpakvendið Stella er ellefta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1990]] á tvöföldum vínyl og geisladisk. Platan kom út í 2999 tölusettum eintökum, en 3000 eintök þurfti til að plata teldist vera gullplata á þeim árum. Platan var endurútgefin á geisladisk [[2006]] með aukadiski ('''Óspillt Stella ung og stök''') sem innihélt 17 lög, þar af eitt áður óútgefið. {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 04:02 | title2 = Furstinn | length2 = 04:14 | title3 = Greip & eplasafi | length3 = 04:44 | title4 = Rauðar rútur | length4 = 04:36 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 02:58 |total_length = 20:34 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Ekki heiti ég Elísabet | length1 = 04:49 | title2 = Marta smarta | length2 = 03:09 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:55 | title4 = Keflavíkurkajablús | length4 = 03:06 |total_length = 15:59 }} {{Lagalisti | headline = Hlið C | title1 = Styrjaldarminni | length1 = 03:08 | title2 = Hafmeyjarblús | length2 = 05:40 | title3 = Svefn er allt sem þarf | length3 = 04:41 | title4 = Partí/Elskhuginn | length4 = 04:02 |total_length = 17:31 }} {{Lagalisti | headline = Hlið D | title1 = Ekkert hefur skeð | length1 = 04:22 | title2 = Hríðin | length2 = 05:24 | title3 = Dansleikur | length3 = 07:56 | title4 = Söngur um ekkert/ekkineitt | length4 = 04:22 |total_length = 22:04 }} {{Lagalisti | headline = Óspillt Stella ung og stök (demó) | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 02:55 | title2 = Svefn er allt sem þarf | length2 = 04:54 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:35 | title4 = Partí | length4 = 02:50 | title5 = Hafmeyjarblús | length5 = 04:36 | title6 = Rauðar rútur | length6 = 04:38 | title7 = Furstinn | length7 = 05:48 | title8 = Ekki heiti ég Elísabet | length8 = 04:01 | title9 = Marta smarta | length9 = 03:15 | title10 = Styrjaldarminni | length10 = 02:18 | title11 = Keflavíkurkajablús | length11 = 02:42 | title12 = Hríðin | length12 = 05:12 | title13 = Afmælissöngur | note13 = áður óútgefið | length13 = 01:27 | title14 = Greip og eplasafi | length14 = 03:59 | title15 = Dansleikur | length15 = 07:39 | title16 = Söngur um ekki neitt | length16 = 10:15 | title17 = Elskhuginn | length17 = 02:52 |total_length = 73:56 }} acth5mvwvn38gj12dbt4m6uzr8dvhs1 1977767 1977764 2026-09-05T22:34:36Z Berserkur 10188 1977767 wikitext text/x-wiki '''Hljómsveit og Glæpakvendið Stella''' er ellefta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1990]] á tvöföldum vínyl og geisladisk. Platan kom út í 2999 tölusettum eintökum, en 3000 eintök þurfti til að plata teldist vera gullplata á þeim árum. Platan var endurútgefin á geisladisk [[2006]] með aukadiski ('''Óspillt Stella ung og stök''') sem innihélt 17 lög, þar af eitt áður óútgefið. {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 04:02 | title2 = Furstinn | length2 = 04:14 | title3 = Greip & eplasafi | length3 = 04:44 | title4 = Rauðar rútur | length4 = 04:36 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 02:58 |total_length = 20:34 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Ekki heiti ég Elísabet | length1 = 04:49 | title2 = Marta smarta | length2 = 03:09 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:55 | title4 = Keflavíkurkajablús | length4 = 03:06 |total_length = 15:59 }} {{Lagalisti | headline = Hlið C | title1 = Styrjaldarminni | length1 = 03:08 | title2 = Hafmeyjarblús | length2 = 05:40 | title3 = Svefn er allt sem þarf | length3 = 04:41 | title4 = Partí/Elskhuginn | length4 = 04:02 |total_length = 17:31 }} {{Lagalisti | headline = Hlið D | title1 = Ekkert hefur skeð | length1 = 04:22 | title2 = Hríðin | length2 = 05:24 | title3 = Dansleikur | length3 = 07:56 | title4 = Söngur um ekkert/ekkineitt | length4 = 04:22 |total_length = 22:04 }} {{Lagalisti | headline = Óspillt Stella ung og stök (demó) | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 02:55 | title2 = Svefn er allt sem þarf | length2 = 04:54 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:35 | title4 = Partí | length4 = 02:50 | title5 = Hafmeyjarblús | length5 = 04:36 | title6 = Rauðar rútur | length6 = 04:38 | title7 = Furstinn | length7 = 05:48 | title8 = Ekki heiti ég Elísabet | length8 = 04:01 | title9 = Marta smarta | length9 = 03:15 | title10 = Styrjaldarminni | length10 = 02:18 | title11 = Keflavíkurkajablús | length11 = 02:42 | title12 = Hríðin | length12 = 05:12 | title13 = Afmælissöngur | note13 = áður óútgefið | length13 = 01:27 | title14 = Greip og eplasafi | length14 = 03:59 | title15 = Dansleikur | length15 = 07:39 | title16 = Söngur um ekki neitt | length16 = 10:15 | title17 = Elskhuginn | length17 = 02:52 |total_length = 73:56 }} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1990]] 12kgjq484uu0aw1nkffg6ulwtvj7yhw 0 192709 1977761 2026-09-05T22:21:12Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Paragvæstríðið]] 1977761 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Paragvæstríðið]] irgvwvgfh9lta1rn7ykx9etul6eriof 0 192710 1977763 2026-09-05T22:22:14Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=26 |núverandi meistarar= {{Lið Selfoss}} (2020) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2020''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 6. júní 2020 á Vodafonevöllur|Origo...“ 1977763 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=26 |núverandi meistarar= {{Lið Selfoss}} (2020) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2020''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 6. júní 2020 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]''' ì og [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|íslandsmeistarar]] '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Laugardagur 6. júní 2020''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[6. júní]] [[2020]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753687&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> |úrslit= 1 – 2 |lið2= {{Lið Selfoss}} |mörk1= <br>[[Elín Metta Jensen|E.M. Jensen]] {{mark|37}} |mörk2= <br>[[Tiffany Janea Mc Carty|T.J. Mc Carty]] {{mark|52}}<nowiki></nowiki>[[Anna María Friðgeirsdóttir|A.M. Friðgeirsdóttir]] {{mark|80}} |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Einar Ingi Jóhannsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753687|title=Meistarakeppni kvenna 2020|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2020}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 5m76c1f3exwrj4dzgitjqzkv3p83mme 0 192711 1977768 2026-09-05T22:46:04Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=25 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2019) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2019''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 25. apríl 2019 á [[Kórinn]]. Mj...“ 1977768 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=25 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2019) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2019''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 25. apríl 2019 á [[Kórinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|Pepsideild (2. sæti)]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 25. apríl 2019''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[25. apríl]] [[2019]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= [[Breiðablik]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=729042&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> |úrslit= 5 – 0 |lið2= [[Þór/KA]] |mörk1= <br>[[Áslaug Munda Gunnlaugsdóttir|Á.M. Gunnlaugsdóttir]] {{mark|63}}<nowiki></nowiki>[[Áslaug Munda Gunnlaugsdóttir|Á.M. Gunnlaugsdóttir]] {{mark|65}}<nowiki></nowiki><br>[[Hildur Antonsdóttir|H. Antonsdóttir]] {{mark|68}}<nowiki></nowiki><br>[[Sólveig Jóhannesdóttir Larsen|S.J. Larsen]] {{mark|77}}<nowiki></nowiki><br>[[Sólveig Jóhannesdóttir Larsen|S.J. Larsen]] {{mark|86}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[Kórinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Jóhann Ingi Jónsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=729042|title=Meistarakeppni kvenna 2019|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2019}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] k51ita939cholsj7715950z6yiyyou1 0 192712 1977769 2026-09-05T23:19:07Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar= {{Lið Þór/KA}} (2018) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2018''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 29. apríl 2018 á [[KA-völlur]]. Mj...“ 1977769 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar= {{Lið Þór/KA}} (2018) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2018''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 29. apríl 2018 á [[KA-völlur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|Bikarmeistarar]] '''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|Pepsideild (2. sæti)]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 29. apríl 2018''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[29. apríl]] [[2018]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573 Leikskýrsla]<br> |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið ÍBV}} |mörk1= <br>[[Sandra Stephany Mayor Gutierrez|S.S. Mayor Gutierrez]] {{mark|29}}<nowiki></nowiki>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki><br>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|63}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[KA-völlur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Bjarni Hrannar Héðinsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2018}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] buog2qwcmvni8b7ij74wn0d9ed8dj5d 0 192714 1977795 2026-09-06T10:56:52Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | image = Elgin Baylor Night program-(cropped).jpg | caption = Baylor með [[Los Angeles Lakers]] árið 1969 | width = 240 | height_cm = 196 | weight_kg = 102 | birth_date = {{fæðingardagur|1934|09|16}} | birth_place = [[Washington, D.C.]],Bandaríkin | death_date = {{Dánardagur og aldur|2021|03|22|1934|09|16}} | death_place = [[Los Angeles]], [[Kalifornía]], Bandaríkin | college = * College of Idaho (1954–1955) * Seattle Un...“ 1977795 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | image = Elgin Baylor Night program-(cropped).jpg | caption = Baylor með [[Los Angeles Lakers]] árið 1969 | width = 240 | height_cm = 196 | weight_kg = 102 | birth_date = {{fæðingardagur|1934|09|16}} | birth_place = [[Washington, D.C.]],Bandaríkin | death_date = {{Dánardagur og aldur|2021|03|22|1934|09|16}} | death_place = [[Los Angeles]], [[Kalifornía]], Bandaríkin | college = * College of Idaho (1954–1955) * Seattle University (1956–1958) | draft_year = 1958 | draft_round = 1 | draft_pick = 1 | draft_team = [[Minneapolis Lakers]] | career_start = 1958 | career_end = 1971 | career_position = Framherji | career_number = 22 | coach_start = 1974 | coach_end = 1979 | years1 = 1958–1971 | team1 = [[Los Angeles Lakers|Minneapolis / Los Angeles Lakers]] | cyears1 = 1974–1976 | cteam1 = [[Utah Jazz|New Orleans Jazz]] (aðstoðarþj.) | cyears2 = 1974 | cteam2 = New Orleans Jazz (tímab.) | cyears3 = 1976–1979 | cteam3 = New Orleans Jazz | stat1label = Stig | stat1value = 23.149 (27,4) | stat2label = Fráköst | stat2value = 11.463 (13,5) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 3.650 (4,3) | HOF_player = elgin-baylor }} '''Elgin Gay Baylor''' (16. september 1934 – 22. mars 2021) var bandarískur körfuknattleiksmaður, þjálfari og stjórnandi. Hann er almennt talinn einn fremsti körfuknattleiksmaður sinnar kynslóðar og lék allan sinn feril í [[NBA|NBA-deildinni]] með [[Los Angeles Lakers|Minneapolis/Los Angeles Lakers]]. Baylor fæddist í Washington, D.C. og lék háskólakörfuknattleik með Idaho háskólanum og seinna Seattle háskóla. Árið 1958 valdi Minneapolis Lakers hann með fyrsta valrétti í [[Nýliðaval NBA|nýliðavali NBA]]. Hann vakti þegar mikla athygli fyrir leik sinn og var valinn nýliði ársins í NBA árið 1959.<ref name="britannica"/> Baylor var þekktur fyrir fjölhæfan og kraftmikinn leikstíl og var meðal fyrstu stórstjarna NBA sem nýttu stökkkraft og leikni í loftinu sem stóran hluta sóknarleiks síns. Hann var ellefu sinnum valinn í [[Stjörnuleikur NBA-deildarinnar|Stjörnulið NBA]] og tíu sinnum í fyrsta úrvalslið deildarinnar. Á ferlinum skoraði hann að meðaltali 27,4 stig og tók 13,5 fráköst í leik.<ref>{{Cite news |date=2021-03-22 |title=Lakers Star Elgin Baylor Dies at Age 86 |url=https://www.wsj.com/sports/basketball/lakers-star-elgin-baylor-dies-at-age-86-11616439766 |access-date=2026-09-06 |work=Associated Press |publisher=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Meðal eftirminnilegustu afreka Baylor var 71 stigs leikur hans gegn New York Knicks árið 1960. Hann skoraði einnig 61 stig í einum leik í úrslitaeinvígi NBA árið 1962, sem enn er met yfir flest stig einstaklings í einum úrslitaleik NBA.<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/classic/biography/s/Baylor_Elgin.html|title=Before Michael, there was Elgin|author=Larry Schwartz|website=www.espn.com|access-date=2026-09-06}}</ref> Baylor lauk leikmannaferlinum árið 1971 og starfaði síðar sem þjálfari [[Utah Jazz|New Orleans Jazz]] og lengi sem stjórnandi [[Los Angeles Clippers]], eða 22 ár. Hann var valinn stjórnandi ársins í NBA árið 2006. Hann var tekinn inn í Naismith heiðurshöllina árið 1977 og var síðar valinn í 50 ára og 75 ára afmælislið NBA. Baylor lést 22. mars 2021, 86 ára að aldri.<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Elgin-Baylor|title=Elgin Baylor {{!}} Biography, Stats, & Facts {{!}} Britannica|date=2026-08-15|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-06}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{fd|1934|2021}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:NBA þjálfarar]] 79c8opc4odc4xjwcs65d7rawvbaisla