Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 6 1977948 1969149 2026-09-07T09:21:44Z ~2026-48489-39 120462 /* Saga */ Bætt úr: vantaði tengiorð til að halda samhengi í setningunni. 1977948 wikitext text/x-wiki {{Um|höfuðborg Íslands|aðrar merkingar orðsins}} {{Sveitarfélagstafla | nafn = Reykjavíkurborg | nafn_í_eignarfalli = Reykjavíkurborgar | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] og [[Sveitarfélög Íslands|sveitarfélag]] | mynd = Reykjavik Main Image.jpg | mynd_texti = Myndir af Reykjavík: [[Hallgrímskirkja]], [[Miðborg Reykjavíkur|Miðbærinn]], [[Tjörnin]], [[Fríkirkjan í Reykjavík|Fríkirkjan]]. | fáni = Flag of Reykjavik, Iceland.svg | skjaldarmerki = ISL Reykjavik COA.svg | skjaldarmerki_hlekkur = Merki Reykjavíkurborgar | skjaldarmerki_stærð = 50px | kort = Reykjavíkurborg frá 2017 kort.png | hnit = {{hnit|64|08|48|N|21|56|24|W|display=inline}} | kjördæmi = [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] | kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] | þéttbýli = {{Ubl|Reykjavík|[[Grundarhverfi]]}} | sveitarstjóri_titill = [[Borgarstjóri Reykjavíkur|Borgarstjóri]] | sveitarstjóri = [[Hildur Björnsdóttir]] {{LB|D}} | póstnúmer = 101–155 | sveitarfélagsnúmer = 0000 | vefsíða = {{URL|reykjavik.is}} }} '''Reykjavík''' ({{IPAc-is|r|eiː|c|a|v|iː|k}}) er [[höfuðborg]] [[Ísland]]s, fjölmennasta [[sveitarfélag]] landsins og eina [[borg]]in. Þannig er Reykjavík efnahagsleg, menningarleg og stjórnarfarsleg þungamiðja landsins. Í Reykjavík búa 147.625 manns júní 2026.) Þar af er um fjórðungur innflytjendur, eða 35.000 íbúar.<ref>{{vefheimild|titill=Innflytjendur eftir kyni og sveitarfélagi 1. janúar 1996-2023|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__3_bakgrunnur__Uppruni/MAN43005.px/table/tableViewLayout2/|vefsíða=Hagstofan}}</ref> (Íbúar [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðisins]] eru um 264 þúsund í sjö sveitarfélögum). <ref>[https://www.skra.is/um-okkur/frettir/frett/2026/06/04/Fjoldi-ibua-eftir-sveitarfelogum-1.-juni-2026/ Fjöldi íbúa eftir sveitarfélögum 1. júní 2026] Þjóðskrá, sótt 26.6 2026 </ref> Opinbert heiti sveitarfélagsins Reykjavíkur er Reykjavíkurborg.<ref>[https://www.althingi.is/altext/148/s/0558.html Þingskjal 558 — 270. mál.] Alþingi</ref> Í ''[[Landnáma|Landnámu]]'' er [[Ingólfur Arnarson]] sagður vera fyrsti [[landnám Íslands|landnámsmaður Íslands]]. Hann er þar sagður hafa sett bæ sinn niður í Reykjavík. Nýlegir fornleifafundir í [[miðborg Reykjavíkur]], einkum í [[Aðalstræti]], [[Suðurgata|Suðurgötu]] og [[Kirkjustræti]] hafa leitt í ljós mannvistarleifar frá um [[870]]. Sagan segir að Ingólfur hafi gefið bæ sínum nafnið vegna reykjarstróka úr [[hver]]um í grenndinni. [[Víkurkirkja (Reykjavík)|Víkurkirkja]] var reist við Reykjavíkurbæinn eftir kristnitöku og klaustur var stofnað í [[Viðey]] á 13. öld. Á 17. öld varð Reykjavík konungsjörð og á 18. öld tók að myndast þar lítið þorp og verslunarstaður. [[Landsnefndin fyrri]] stakk upp á því að gera Reykjavík að höfuðstað Íslands og eftir [[Móðuharðindin]] voru biskupsstólarnir fluttir þangað og [[Dómkirkjan í Reykjavík]] reist. Bærinn óx smátt og smátt alla 19. öldina og ákveðið var að flytja þangað endurreist [[Alþingi]], auk annarrar stjórnsýslu landsins. Hafnarstæðið þótti lengi ófullnægjandi og 1913 til 1917 var [[Reykjavíkurhöfn]] byggð. Borgin óx hratt eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] og þar bjó um fimmtungur landsmanna árið 1921. [[Reykjavíkurflugvöllur]] var reistur af breska setuliðinu í Reykjavík í [[síðari heimsstyrjöld]]. [[Braggahverfi]] einkenndu borgina lengi eftir stríð. [[Hitaveita Reykjavíkur]] var stofnuð 1946 og árið 1970 voru yfir 90% húsa í Reykjavík tengd henni. Þá voru íbúar Reykjavíkur orðnir 40% landsmanna. Á síðari hluta 20. aldar stækkaði borgin hratt með nýjum íbúðahverfum í Breiðholti, Árbæ og Grafarvogi. [[Húsnæðiskreppa]] hefur reglulega komið upp í tengslum við fólksfjölgun í borginni, meðal annars á 21. öld. Samkvæmt lífsgæðavísitölu tímaritsins ''[[The Economist]]'' árið 2023 var Reykjavík í 47. sæti af 167 borgum og neðst af höfuðborgum Norðurlandanna.<ref>{{vefheimild|url=https://samstodin.is/2023/08/reykjavik-med-lokustu-lifsgaedi-hofudborga-nordurlanda/|titill=Reykjavík með lökustu lífsgæði höfuðborga Norðurlandanna|höfundur=Gunnar Smári Egilsson|dags=19. ágúst 2023|vefsíða=Samstöðin}}</ref> Reykjavík er vinsæll áfangastaður ferðafólks og hefur oft verið ofarlega á listum yfir öryggi og sjálfbærni.<ref>{{cite news | first = Sun | last = Yunlong | title = Reykjavík rated cleanest city in Nordic and Baltic countries | date = 23 December 2007 | url = http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | work = Xinhua News Agency | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304040328/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | archive-date = 4 March 2016 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = 15 Green Cities | date = 20 July 2007 | url = http://grist.org/article/cities3/ | work = Grist | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130923035957/http://grist.org/article/cities3/ | archive-date = 23 September 2013 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news | title = Iceland among Top 10 safest countries and Reykjavík is the winner of Tripadvisor Awards | date = 20 May 2010 | url = http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | work = TRAVELIO.net | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | archive-date = 21 February 2014 | url-status = live }}</ref> == Saga == {{aðalgrein|Saga Reykjavíkur}} [[Mynd:Reykjavik population graph 1889-2016.svg|thumb|Íbúaþróun í Reykjavík.]] Samkvæmt [[Íslendingabók]] nam [[Ingólfur Arnarson]] allt suðvesturhorn landsins og byggði bæ sinn í Reykjavík. Með tíð og tíma byggðust fleiri bæir í kring og má þar helst nefna [[Laugarnes]] og [[Nes við Seltjörn]]. Árið [[1226]] hófst byggð í [[Viðey]] þegar munkar af [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]] stofnuðu þar klaustur. [[Víkurkirkja (Reykjavík)|Víkurkirkja]] stóð við Reykjavíkurbæinn að minnsta kosti frá 1200. Ekki fór að myndast þéttbýli að ráði í Reykjavík fyrr en á [[18. öldin|18. öld]], en fram að því lágu býli af ýmsum stærðum á víð og dreif um svæðið þar sem borgin stendur nú. Danakonungur keypti Reykjavíkurjörðina af ekkju Narfa Ormssonar sýslumanns 17. júlí 1613. Samkvæmt [[Jarðabókin]]ni 1703 tilheyrðu jörðinni átta hjáleigur: [[Landakot]], Götuhús, [[Grjótaþorp|Grjóti]], [[Melshús]], Hólakot, Skálholtskot, [[Stöðlakot]] og Suðurbær alveg við Reykjavíkurbæinn.<ref>{{cite journal|journal=Morgunblaðið II|volume=48|number=184|author=Árni Óla|title=Kvörn guðanna malar hægt|year=1961|url=https://timarit.is/page/1337470|page=7}}</ref> Á [[18. öld]] var gerð tilraun til að reka ullariðnað í Reykjavík. Þessi tilraun var þekkt sem [[Innréttingarnar]], og markaði hún þáttaskil í þróun svæðisins, sem í kjölfarið fór að taka á sig einhverja þorpsmynd. Danska konungsvaldið studdi þessar tilraunir til uppbyggingar með því að gefa jarðir sem það átti í Reykjavík og [[Örfirisey]]. Sextán hús voru byggð í Reykjavík vegna Innréttinganna, sem hefur verið mikil fjölgun á þeim tíma, merki um tvö þeirra má enn sjá. Þá var fyrsta fangelsi landsins byggt á árunum [[1761|1761–]][[1771|71]], stæðilegt steinhús sem í dag er [[Stjórnarráð Íslands]] við [[Lækjargata|Lækjargötu]]. [[Mynd:Reykjavik 1860s.jpg|thumb|left|Tjörnin í Reykjavík á sjöunda áratug 19. aldar.]] Í tillögum [[Landsnefndin fyrri|Landsnefndarinnar fyrri]] 1774 var mælt með því að gera Reykjavík að höfuðstað landsins. Þá var stungið upp á því að nefna bæinn „Kristjánsvík“ til heiðurs [[Kristján 7.|Kristjáni 7.]]<ref>{{cite journal|journal=Vísbending|author=Ásgeir Jónsson|title=Af hverju er Reykjavík höfuðborg Íslands?|url=https://timarit.is/gegnir/991003883799706886|volume=49|number=24|year=2006|pages=30-31}}</ref> Að tillögu [[Landsnefndin síðari|Landsnefndarinnar síðari]] var ákveðið að flytja biskupsstólinn frá [[Skálholt]]i til Reykjavíkur og reisa þar nýja [[Dómkirkjan í Reykjavík|dómkirkju]]. Reykjavík fékk [[kaupstaðarréttindi]] árið [[1786]], í kjölfar afnáms [[einokunarverslun]]ar í landinu, og sama ár var [[Hólavallaskóli]] stofnaður þar. Á nítjándu öld mynduðust þéttar þyrpingar lítilla húsa eða kofa sjómanna í bænum. [[Alþingi]] var endurreist í Reykjavík árið [[1845]]. Ári síðar var [[Menntaskólinn í Reykjavík]] fluttur frá [[Bessastaðir|Bessastöðum]] í miðbæinn. Árið [[1881]] var [[Alþingishúsið]] fullbúið. [[Stýrimannaskólinn]] tók til starfa [[1891]] eftir að [[þilskipaöldin|þilskip]] voru komin til landsins. Árið [[1898]] var [[Miðbæjarskólinn]] við [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] fullbúinn. Hann var þó ekki tekinn í notkun fyrr en haustið 1908 og þá hófu tæplega þrjú hundruð grunnskólabörn nám þar. Í nóvember [[1906]] kom upp [[taugaveiki]]sfaraldur í [[Skuggahverfi]]nu.<ref>[http://efling.is/efling/frettir/?cat_id=22679&ew_0_a_id=352550 Vatnsveitan 100 ára]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Fyrsti bæjarstjóri Reykjavíkur, [[Páll Einarsson]], tók til starfa [[1908]] og [[Kvennaframboð í Reykjavík 1908-1916|fyrstu konurnar sem settust í bæjarstjórn á Íslandi]] voru kjörnar af kvennalistum sem buðu fram til [[Bæjarstjórnarkosningar í Reykjavík|bæjarstjórnarkosninga í Reykjavík]] í janúar árið 1908. [[Vatnsveita Reykjavíkur]] tók til starfa [[1909]]. [[Gasstöð Reykjavíkur]] við [[Hlemmur|Hlemm]] var tekin í gagnið árið 1910. Gasstöðin starfaði til [[1956]]. [[Reykjavíkurhöfn|Reykjavíkurhafnir]] voru byggðar í áföngum á árunum [[1913|1913–]][[1917|17]] og bættu mjög skipaaðstöðu. Þaðan af gátu hafskip lagst að bryggju en áður fyrr þurfti að ferja fólk og varning á milli smærri bryggja og hafskipa sem lágu úti fyrir. Veturinn 1917–1918, nefndur [[Frostaveturinn mikli 1917-18|Frostaveturinn mikli]], var sá kaldasti sem mælst hefur; þá lá hafís í Reykjavíkurhöfn og hitastigið fór niður í -24,5 °C. Í október 1918 barst [[spænska veikin]], sem geysaði víðar í heiminum, til Íslands með skipum frá [[Kaupmannahöfn]] og er talið að um þriðjungur bæjarbúa hafi veikst á örfáum vikum. [[Elliðaárvirkjun]] var byggð [[1921]] til þess að sjá ört stækkandi borginni fyrir rafmagni. Heims[[kreppan mikla]] hafði slæm áhrif um allan heim. Á Íslandi náðu þau hámarki í [[Gúttóslagurinn|Gúttóslagnum]] árið [[1932]] þegar þunnskipuð lögregla þurfti að berjast við verkamenn fyrir utan [[Góðtemplarahús Reykjavíkur]], þar sem haldinn var bæjarstjórnarfundur þar sem lækka átti laun í atvinnubótavinnu á vegum bæjarins. Einu sinni hafði áður skorist alvarlega í odda á milli lögreglunnar og annarra hópa, en það var í [[Hvíta stríðið|Hvíta stríðinu]] svokallaða rúmum áratugi fyrr. Í mars 1937 var [[Sundhöll Reykjavíkur]] vígð. Þann [[10. maí]] [[1940]] gengu breskir hermenn á land í Reykjavík og [[Ísland í seinni heimsstyrjöldinni|hernámu Ísland]]. Á meðan veru þeirra stóð hófu þeir byggingu varanlegs [[Reykjavíkurflugvöllur|flugvallar í Reykjavík]]. Bandaríkjamenn tóku við af Bretunum rúmu ári seinna og fóru ekki fyrr en að stríðinu loknu, [[8. apríl]] [[1947]]. == Landafræði == [[Mynd:Reykjavik Esja.jpg|thumb|right|Esjan í bakgrunni.]] Reykjavík er á suðvesturhorni landsins. Strandlína Reykjavíkur einkennist af nesjum, fjörðum, skerjum og eyjum. Fjallið [[Esja]] (914 m) er þekkt kennileiti í Reykjavík. [[Elliðaár]] sem renna í gegnum [[Elliðaárdalur|Elliðaárdal]] eru virkjaðar. Stærsta eyjan sem liggur nærri Reykjavík er [[Viðey]], þar á eftir eru [[Engey (Kollafirði)|Engey]] og [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] í [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafirði]]. Í Reykjavík hafa verið gerðar samfelldar [[veðurathugun|veðurathuganir]] frá [[1920]], en elstu skráðu veðurathuganir eru frá fyrri hluta [[19. öld|19. aldar]]. Þann [[3. janúar]] [[1841]] mældist [[loftþrýstingur]]inn í Reykjavík 1058,5 [[hektópaskal|hPa]], sem er sá mesti sem mælst hefur á Íslandi. Meðal opinna og grænna svæða í Reykjavík má nefna [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarðinn]], [[Miklatún|Klambratún]], [[Öskjuhlíð]] og [[Elliðaárdalur|Elliðaárdal]]. Reykjarvík er 2 886 km frá norðurpólnum og 7116 km frá miðbaug. === Veðurfar === [[Golfstraumurinn]] gerir veðurfar í Reykjavík mun hlýrra og jafnara á ársmælikvarða en á flestum öðrum stöðum á sömu [[breiddargráða|breiddargráðu]]. [[Hiti|Hitastig]] að [[Vetur|vetrarlagi]] fer sjaldan undir -10 °[[Celsius|C]]. Lega borgarinnar á suðvesturströnd Íslands ber með sér fremur [[Vindur|vindasamt]] [[veður]] og eru [[rok]] algeng, sérlega að vetrarlagi. [[Sumar|Sumur]] eru svöl, hitastig venjulega á bilinu 10 °C til 15 °C og fer einstaka sinnum upp undir 20 °C. Þó svo að úrkoma sé ekki mjög mikil í Reykjavík mælist þó [[úrkoma]] að meðaltali 213 daga á ári. Lengri þurrkatímar eru sjaldgæfir. Vorið er að öllu jöfnu sólríkast og þá helst [[maí]]mánuður. Árlegir sólartímar mælast um 1.300 sem er sambærilegt við stóran hluta norðurhluta [[Evrópa|Evrópu]]. Hitamet í borginni var sett 30. júlí 2008 og mældist hiti þá 25 7 °C.<ref>[https://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1060 Hæsti hiti í Reykjavík]Veður.is</ref>Kaldast var 21. janúar 1918 og mældist hiti þá -24,5 °C. '''Veðuryfirlit''' <ref>{{Cite web |url=http://worldweather.wmo.int/097/c00189.htm |title=World Weather Information Service - Reykjavik |access-date=2010-03-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191012/http://worldweather.wmo.int/097/c00189.htm |url-status=dead }}</ref> {{veðurlag| |hmjan=3.2 |hmfeb=2.8 |hmmar=3.2 |hmapr=6 |hmmaj=9.7 |hmjun=12 |hmjul=13.7 |hmaug=13.3 |hmsep=10.4 |hmokt=7.1 |hmnov=3.7 |hmdec=2.9 |lmjan=-3.0 |lmfeb=-2.1 |lmmar=-2.0 |lmapr=0.4 |lmmaj=3.9 |lmjun=7 |lmjul=8.7 |lmaug=8.1 |lmsep=5.3 |lmokt=2.5 |lmnov=-1 |lmdec=-2.5 |nbjan=75.6 |nbfeb=71.8 |nbmar=81.8 |nbapr=58.3 |nbmaj=43.8 |nbjun=50.0 |nbjul=51.8 |nbaug=61.8 |nbsep=66.5 |nbokt=85.6 |nbnov=72.5 |nbdec=78.5 }} == Stjórnsýsla == === Borgarstjórn === {{aðalgrein|Borgarstjórn Reykjavíkur}} Í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] sitja 23 fulltrúar sem kjörnir eru hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti. Frá árinu [[1908]] til dagsins í dag hafa 22 einstaklingar, þar af 18 karlmenn og fjórar konur, setið sem [[Listi yfir borgarstjóra Reykjavíkur|borgarstjórar Reykjavíkur]]. Síðast var kosið til borgarstjórnar í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|sveitarstjórnarkosningum]] [[14. maí]] [[2022]]. Borgarstjórn kýs sér borgarstjóra, sem er framkvæmdastjóri borgarinnar. Síðan 2026 hefur [[Hildur Björnsdóttir]] verið borgarstjóri. Eftir kosningarnar 2026 mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn, Viðreisn og Framsóknarflokkurinn, Píratar og Viðreisn meirihluta í borgarstjórn. === Ráð og nefndir === Borgarráð er framkvæmdastjórn borgarinnar. Þar sitja sjö borgarfulltrúar kosnir af borgarstjórn og sjö til vara, ásamt borgarstjóra. Önnur ráð borgarinnar skipuð kjörnum fulltrúum (árið 2022) eru mannréttinda- og ofbeldisvarnarráð, menningar-, íþrótta- og tómstundaráð, skóla- og frístundaráð, velferðarráð, umhverfis- og skipulagsráð og stafrænt ráð. Meðan nefnda borgarinnar eru almannavarnanefnd, barnaverndarnefnd, fjölmenningarráð og öldungaráð. Borgin skipar fulltrúa í stjórnir fyrirtækja sem eru í hennar eigu að hluta eða heild: [[Brú lífeyrissjóður|Brú lífeyrissjóðs]], [[Faxaflóahafnir|Faxaflóahafna]], [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]], [[Strætó]], [[Sorpa|Sorpu]], [[Slökkvilið Höfuðborgarsvæðisins]], [[Malbikunarstöðin Höfði|Malbikunarstöðvarinnar Höfða]], [[Félagsbústaðir|Félagsbústaða]] og [[Betri samgöngur|Betri samgangna]]. === Svið === Starfsemi borgarinnar skiptist á átta fagsvið; íþrótta- og tómstundasvið, skóla- og frístundasvið, menningar- og ferðamálasvið, velferðarsvið, mannauðs- og starfsumhverfissvið, fjármála- og áhættustýringarsvið og þjónustu- og nýsköpunarsvið. == Hverfaskipting == <!--[[Mynd:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju 6.JPG|thumb|right|Reykjavík séð úr Hallgrímskirkjuturni]]--> Samkvæmt samþykkt borgarráðs Reykjavíkur frá júní 2003 skiptist Reykjavík í tíu hverfi, hvert með sínu hverfisráði.<ref>[http://www.reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/skjol/stjornkerfi/samthykktir/Sam_ykkt_um_skiptingu_Reykjav_kurborgar___hverfi.pdf Samþykkt um skiptingu Reykjavíkur í hverfi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617054337/http://www.reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/skjol/stjornkerfi/samthykktir/Sam_ykkt_um_skiptingu_Reykjav_kurborgar___hverfi.pdf |date=2012-06-17 }} (staðfest af borgarráði 16. júní 2003)</ref> Þau eru (með tilheyrandi hverfahlutum): [[Mynd:Administrative map of Reykjavík.png|thumb|upright=1.5]] {| class="wikitable sortable" |- ! Nr. !! Hverfi !! Stærð<br />(km²) !! Íbúar<br />(2023) !! Hverfahlutar |- | 1 || [[Vesturbær]] || align="right"| 2,9 || align="right"| 17.161 || [[Gamli Vesturbærinn]], [[Grandahverfi]], [[Örfirisey]], [[Hagahverfi]], [[Melahverfi]], [[Skjól]], [[Skildinganes]] og [[Litli Skerjafjörður]] |- | 2 || [[Miðborg Reykjavíkur|Miðborg]] || align="right"| 3,6 || align="right"| 11.498 || [[Háskóli Íslands|Háskólahverfi]], [[Kvosin]], [[Skuggahverfi]], [[Þingholt]] |- | 3|| [[Hlíðar]] || align="right"| 3,3 || align="right"| 12.178 || [[Norðurmýri]], [[Hlíðahverfi]], [[Hlíðarendahverfi]], [[Hlemmur]], [[Holt (hverfi)|Holt]] og [[Öskjuhlíð]] |- | 4|| [[Laugardalur (hverfi)|Laugardalur]] || align="right"| 6,4 || align="right"| 18.730 || [[Tún (hverfi)|Tún]], [[Teigar]], [[Lækir]], [[Laugarnes]], [[Laugarás (hverfi)|Laugarás]], [[Sundahöfn]], [[Sund (hverfi)|Sund]], [[Heimar]], [[Vogahverfi]], [[Skeifan]] og [[Merkur (hverfi)|Merkur]] |- | 5|| [[Háaleiti og Bústaðir]] || align="right"| 4,3 || align="right"| 16.345 || [[Mýrar og Múlar]], [[Kringlan (hverfahluti)|Kringlan]], [[Leiti]], [[Gerði]] og [[Fossvogur]] |- | 6|| [[Breiðholt]] || align="right"| 5,5 || align="right"| 22.798 || [[Hólar (hverfi)|Hólar]], [[Fellahverfi|Fell]], [[Berg (Reykjavík)|Berg]], [[Seljahverfi]], [[Bakkar]], [[Stekkir]] og [[Mjódd]] |- | 7|| [[Árbær]] || align="right"| 6,1 || align="right"| 11.974 || [[Selás]], [[Árbær]], [[Ártúnsholt]], [[Hálsahverfi]] og [[Norðlingaholt]] |- | 8|| [[Grafarvogur]] || align="right"| 14,0 || align="right"| 18.237 || [[Hamrahverfi|Hamrar]], [[Foldahverfi|Foldir]], [[Hús (hverfi)|Hús]], [[Rimahverfi|Rimar]], [[Flatir]], [[Leynar]], [[Borgir]], [[Víkur (hverfi)|Víkur]], [[Engjahverfi]], [[Staðir (hverfi)|Staðir]], [[Höfðar]], [[Bryggjuhverfi]] og [[Gufunes]] |- | 9|| [[Kjalarnes]] || align="right"| 61,7 || align="right"| 1.031 || [[Grundarhverfi]] og [[Álfsnes]] |- | 10|| [[Grafarholt og Úlfarsárdalur]] || align="right"| 22,5 || align="right"| 8.280 || [[Grafarholt]] og [[Úlfarsárdalur]] |- | -|| Óstaðsettir || align="right"| - || align="right"| 1.646 || &nbsp; |- |-style="background: #DDD;" | class="sortbottom" | &nbsp; || Alls || align="right"| 274,5 || align="right"| 143.558 || &nbsp; |} == Samgöngur == [[Mynd:Reykjavik Airport aerial.jpg|thumb|right|Loftmynd sem sýnir Reykjavíkurflugvöll.]] Einka[[bíll]]inn er algengur samgöngumáti í Reykjavík sem og leigubílar. Strætisvagnar [[Strætó bs.]] ganga um allan bæinn og tengja út fyrir borgarmörkin til [[Akranes]]s, [[Borgarfjörður|Borgarfjarðar]], [[Akureyri|Akureyrar]] og víðar. Á undanförnum árum hafa fleiri og fleiri hjólreiðastígar verið lagðir til þess að gera [[hjólreiðar]] að raunhæfari samgöngumáta og stefnt er að umbótum í almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu með [[Hraðvagn|hraðvagnakerfi]] sem nefnt er [[Borgarlína]]. Helsti innanlandsflugvöllur Íslands, [[Reykjavíkurflugvöllur]], er í [[Vatnsmýri]] í Reykjavík. Skiptar skoðanir eru um hvort færa eigi hann annað. Þann [[17. mars]] [[2001]] var haldin atkvæðagreiðsla meðal borgarbúa þar sem naumur meirihluti var fyrir því að flytja flugvöllinn burt. Hins vegar tóku aðeins 37% þátt þannig að kosningin var ekki bindandi. Tvær stórar hafnir eru í Reykjavík, annars vegar [[Reykjavíkurhöfn]] norðan við Kvosina í [[miðborg Reykjavíkur]], og hins vegar [[Sundahöfn]] í [[Vogar (hverfi)|Vogum]]. Reykjavíkurhöfn er stór uppskipunarhöfn og ferjuhöfn fyrir farþegaskip og minni skemmtiferðaskip, en Sundahöfn er aðallega gámahöfn fyrir flutningaskip og viðleguhöfn fyrir stærri skemmtiferðaskip. == Menning == === Söfn === Í Reykjavík eru flest söfn á Íslandi. Elsta listasafnið er [[Listasafn Einars Jónssonar]]. Í borginni er einnig að finna [[Listasafn Íslands]] og [[Listasafn Reykjavíkur]] sem hefur aðstöðu bæði í miðbæ Reykjavíkur og við Miklatún. [[Ásmundarsafn|Listasafn Ásmundar Sveinssonar]] tilheyrir einnig Listasafni Reykjavíkur. [[Borgarbókasafn Reykjavíkur]] er með útibú í sex af hverfum borgarinnar. [[Þjóðminjasafn Íslands]], [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn]] og [[Árnastofnun]] eru nærri miðbænum við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. [[Borgarsögusafn]] rekur meðal annars [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og [[Árbæjarsafn]] þar sem hægt er að skoða gömul hús sem þangað hafa verið færð og torfbæinn Árbæ sem safnið dregur nafn sitt af, en hann hefur verið þar frá upphafi. [[Reðursafnið]] hefur verið vinsælt hjá ferðamönnum. === Hátíðir === [[Listahátíð í Reykjavík]] er gamalgróin hátíð sem rekja má til 1970. [[Hinsegin dagar]] hafa verið haldnir í ágúst frá 1999. [[Menningarnótt]] er eins konar bæjarhátíð Reykjavíkur og hefur verið haldin frá aldamótum 2000. [[Jazzhátíð Reykjavíkur]] á rætur að rekja til Norrænna útvarpsjazzdaga í maí 1990 og [[Innipúkinn]] hefur verið haldin um verslunarmannahelgi frá því árið 2001 (að undanskildum árunum 2020 og 2021 þegar hátíðin var felld niður vegna [[COVID-19]]). Aðrar tónlistarhátíðir eru til dæmis [[Iceland Airwaves]] um haustið og [[Myrkir músíkdagar]] um vorið. Hátíðir í júní eru [[Sjómannadagurinn]] og [[Þjóðhátíðardagur Íslendinga|17. júní]]. == Skipulagsmál == Í Reykjavík er í gildi [[aðalskipulag]] fyrir tímabilið 2010-2030 sem samþykkt var árið 2013. Vinna við endurskoðun aðalskipulagsins hófst árið 2007 og hefur Haraldur Sigurðsson skipulagsfræðingur haft umsjón með endurskoðun og breytingum aðalskipulagsins. Sviðsstjóri Umhverfis- og skipulagssviðs við endurskoðun var Ólöf Örvarsdóttir. Formaður umhverfis- og skipulagsráðs við samþykkt áætlunarinnar var Páll Hjaltason arkitekt og fullltrúi [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Borgarstjórn. Aðalskipulag Reykjavíkur 2010-2030 (AR 2010-30) markaði breytingar á áherslum í skipulagi borgarinnar með aukinni áherslu á þéttingu byggðar í stað uppbyggingar nýrra hverfa utan marka byggðar. == Systraborgir/Vinabæir == Reykjavík viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {{div col|colwidth="20em"}} *{{AZE}} [[Bakú]], Aserbaísjan *{{VEN}} [[Karakas]], Venesúela *{{DNK}} [[Kaupmannahöfn]], Danmörku *{{FIN}} [[Helsinki]], Finnlandi *{{UK}} [[Kingston upon Hull]], Bretlandi<ref name="sister_cities">{{Cite journal |url = http://static.hullcc.gov.uk/hullinprint/archive/dec2006/christmas_around_the_world.php |title = Christmas around the world |journal = Hull in print |date = December 2006 |publisher = Hull City Council }} </ref> *{{BOL}} [[La Paz]], Bólivíu *{{MEX}} [[Mexíkóborg]], Mexíkó<ref name="Mexico-Islandia">{{cite web|title=Convenio de amistad entre Ciudad de México y Reykjavík|publisher=Innanríkisráðuneyti Mexíkó|language=spænska|url=http://embamex.sre.gob.mx/dinamarca/index.php/relaciones-con-dinamarca-islandia-noruega|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140804013504/http://embamex.sre.gob.mx/dinamarca/index.php/relaciones-con-dinamarca-islandia-noruega|archivedate=2014-08-04|df=}}</ref> *{{UKR}} [[Lvív]], Úkraínu *{{GRL}} [[Nuuk]], Grænlandi *{{NOR}} [[Ósló]], Noregi *{{USA}} [[Seattle]], Bandaríkjunum (frá 1986)<ref>{{cite web|url=https://www.seattle.gov/oir/sister-cities/seattles-21-sister-cities/reykjavik|title=Reykjavík, Iceland - Sister Cities|accessdate=4 March 2015}}</ref> *{{SWE}} [[Stokkhólmur|Stokkhólm]], Svíþjóð *{{MKD}} [[Strumitsa]], [[Norður-Makedónía]] *{{FRO}} [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]], Færeyjum<ref>{{cite web|url=http://www.torshavn.fo/Default.aspx?pageid=204|title=Vinarbýir - Tórshavnar kommuna|work=torshavn.fo|access-date=2019-04-01|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006160307/http://www.torshavn.fo/Default.aspx?pageid=204|url-status=dead}}</ref> *{{LTU}} [[Vilníus]], Litháen *{{CAN}} [[Winnipeg]], Kanada *{{POL}} [[Wrocław]], Póllandi<ref>{{cite web|url=http://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,wroclaw-bedzie-mial-nowe-miasto-partnerskie,wia5-3266-32500.html|title=Wrocław będzie miał nowe miasto partnerskie|work=tuwroclaw.com}}</ref> *{{NLD}} [[Zevenaar]], Hollandi {{div col end}} Í júlí árið 2013 lagði [[Jón Gnarr]] borgarstjóri til að samstarfssamningur Reykjavíkur og Moskvu yrði endurskoðaður vegna lagasetninga sem beindust gegn mál­efn­um sam­kyn­hneigðra, tví­kyn­hneigðra og trans­fólks í Rússlandi.<ref name=rferl>{{Vefheimild|titill=End­urskoða sam­starfið við Moskvu|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/08/23/endurskoda_samstarfid_vid_moskvu/|útgefandi=[[mbl.is]] |árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. apríl|ár=2013|mánuður=23. júlí}}</ref> [[Lvív]] í Úkraínu kom í stað Moskvu árið [[2023]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wikiorðabók|Reykjavík}} * [https://reykjavik.is Reykjavik.is], opinber vefur Reykjavíkurborgar * [http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/ Saga Reykjavíkur á vef Árbæjarsafnsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928101111/http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/ |date=2007-09-28 }} * [https://timarit.is/page/6531415?iabr=on#page/n43/mode/1up/search/sigurður%20s%C3%ADvertsen Reykjavík - upphaf höfuðstaðar;] Lýður Björnsson, Skírnir janúar 1979, bls. 42&ndash;63. === Skipulag Reykjavíkur === * [http://www.timarit.is/?issueID=418731&pageSelected=0&lang=0 ''Þáttaskil í byggingarsögu Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=8&lang=0 ''Skipulag Reykjavíkur fyrr og síðar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024327/http://timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=8&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=0&lang=0 Lesbók Morgunblaðsins; um Reykjavík og skipulag hennar; 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436254&pageSelected=4&lang=0 ''Framtíðarsýn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024119/http://timarit.is/?issueID=436254&pageSelected=4&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=437140&pageSelected=4&lang=0 ''Reykjavík árið 2000''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024346/http://timarit.is/?issueID=437140&pageSelected=4&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [https://timarit.is/page/3312692 ''Skipulag í eina öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] * [http://www.timarit.is/?issueID=435345&pageSelected=1&lang=0 ''Þyrnirósasvefn í heila öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024145/http://timarit.is/?issueID=435345&pageSelected=1&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420729&pageSelected=1&lang=0 ''Verður gamla Reykjavík reist á eiðinu í Viðey''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416272&pageSelected=0&lang=0 ''Hverfi Reykjavíkur''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416273&pageSelected=0&lang=0 ''Hverfi Reykjavíkur''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417167&pageSelected=0&lang=0 ''Byggingarnefnd Reykjavíkur 100 ára''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1940]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435259&pageSelected=1&lang=0 ''Vanþróunarsvipurinn á Miðbæ Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Reykjavík}} {{Sveitarfélög Íslands}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{SSH}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Reykjavík| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] egorwmcccyz31h00jx50e5xt9jfc2gq 0 2294 1977985 1959597 2026-09-07T11:32:39Z TKSnaevarr 53243 1977985 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|janúar}} '''29. janúar''' er 29. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 336 dagar (337 á [[hlaupár]]i) eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[904]] - [[Sergíus 3.]] varð páfi. * [[1676]] - [[Fjodor 3.]] varð Rússakeisari. * [[1730]] - [[Anna Ivanovna]] varð keisaraynja [[Rússland]]s við lát frænda síns, [[Pétur 2. Rússakeisari|Péturs 2.]] * [[1820]] - [[Georg 4.]] varð formlega konungur Bretlands við lát föður síns en hafði áður verið ríkisstjóri um langt skeið. * [[1845]] - ''[[Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]] kom fyrst út á prenti í dagblaðinu [[New York Evening Mirror]]. * [[1861]] - [[Kansas]] varð 34. fylki Bandaríkjanna. * [[1886]] - [[Karl Benz]] fékk einkaleyfi á fyrsta bensíndrifna [[Bíll|bílinn]]. * [[1905]] - [[Jarðskjálfti]] varð á suðvesturlandi með upptök við [[Kleifarvatn]], 5,5 á [[Richter skalinn|Richter]]. * [[1906]] - [[Friðrik 8.]] varð konungur Danmerkur. * [[1928]] - [[Slysavarnafélag Íslands]] var stofnað. * [[1950]] - [[sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1950|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar á Íslandi. * [[1961]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[1975]] - [[Weather Underground]] gerði sprengjuárás á [[utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna]]. * [[1976]] - [[IRA]] stóð fyrir tólf sprengjutilræðum í [[West End (London)|West End]] í London. * [[1979]] - [[Brenda Ann Spencer]], þá sextán ára, hóf skothríð í grunnskóla í [[San Diego]] með þeim afleiðingum að tveir starfsmenn létust og nokkrir nemendur særðust. Ástæðan sem hún gaf var að henni líkaði ekki við mánudaga, sem varð til þess að írska hljómsveitin [[The Boomtown Rats]] gerði lagið „[[I Don't Like Mondays]]“ skömmu síðar. * [[1987]] - [[William J. Casey]] lét af störfum sem yfirmaður [[Bandaríska leyniþjónustan|Bandarísku leyniþjónustunnar]]. <onlyinclude> * [[1991]] - [[Ali Mahdi Muhammad]] tók við völdum í Sómalíu. * [[1991]] - [[Nelson Mandela]] frá [[Afríski kongressflokkurinn|Afríska kongressflokknum]] og [[Mangosuthu Buthelezi]] frá [[Inkatha-hreyfingin|Inkatha-hreyfingunni]] gerðu friðarsamkomulag til að binda enda á ofbeldi stuðningsmanna flokkanna. * [[1996]] - Tölvuleikurinn ''[[Duke Nukem 3D]]'' kom út. * [[1996]] - Óperuhúsið [[La Fenice]] í Feneyjum eyðilagðist í eldi. * [[2000]] - [[Vísindavefurinn]] var opnaður af forseta Íslands, [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]]. * [[2009]] - [[Framsóknarflokkurinn]] gaf það út að hann styddi minnihlutastjórn [[Samfylkingin|Samfylkingar]] og [[Vinstri-grænir|Vinstri-grænna]] gegn því að þeir samþykktu að boða til [[stjórnlagaþing]]s. * [[2014]] - [[Úkraínukreppan]]: Ríkisstjórnin sagði af sér og aflétti neyðarlögum. * [[2017]] - 6 létust og 29 særðust þegar maður hóf [[skotárásin í Québec 2017|skotárás í mosku]] í Québec í Kanada.</onlyinclude> == Fædd == * [[1499]] - [[Katharina von Bora]], eiginkona [[Marteinn Lúther|Marteins Lúthers]] (d. [[1552]]). * [[1584]] - [[Friðrik af Óraníu]], ríkisstjóri Hollands (d. [[1647]]). * [[1688]] - [[Emanuel Swedenborg]], sænskur guðspekingur (d. [[1772]]). * [[1732]] - [[Magnús Ketilsson]], sýslumaður og útgefandi (d. [[1803]]). * [[1737]] - [[Thomas Paine]], bandarískur rithöfundur (d. [[1809]]). * [[1749]] - [[Kristján 7.]], Danakonungur (d. [[1808]]). * [[1841]] - [[Henry Morton Stanley]], bandarískur blaðamaður og landkönnuður (d. [[1904]]). * [[1843]] - [[William McKinley]], Bandaríkjaforseti (d. [[1901]]). * [[1866]] - [[Romain Rolland]], franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1944]]). * [[1874]] - [[John D. Rockefeller Jr.]], bandarískur athafnamaður (d. [[1960]]). * [[1880]] - [[W.C. Fields]], bandarískur leikari (d. [[1946]]). * [[1884]] - [[Rickard Sandler]], sænskur stjórnmálamaður (d. [[1964]]). * [[1890]] - [[Boris Pasternak]], rússneskur rithöfundur (d. [[1960]]). * [[1911]] - [[Peter von Siemens]], þýskur iðnrekandi (d. [[1986]]). * [[1939]] - [[Germaine Greer]], ástralskur bókmenntafræðingur. * [[1945]] - [[Ibrahim Boubacar Keïta]], forseti Malí (d. [[2022]]). * [[1951]] - [[Stefán Ólafsson (prófessor)|Stefán Ólafsson]], íslenskur félagsfræðingur. * [[1954]] - [[Oprah Winfrey]], bandarísk sjónvarpskona. * [[1962]] - [[Olga Tokarczuk]], pólskur rithöfundur. * [[1968]] - [[Edward Burns]], bandarískur leikari. * [[1969]] - [[Wagner Lopes]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Motohiro Yamaguchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1970]] - [[Paul Ryan]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[1976]] - [[Saúl Martínez]], hondúrískur knattspyrnumaður. * [[1980]] - [[Óttar M. Norðfjörð]], íslenskur rithöfundur. * [[1980]] - [[Ingimundur Ingimundarson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[1990]] - [[Daisuke Suzuki]], japanskur knattspyrnumaður. * [[2002]] - [[Andri Lucas Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1676]] - [[Alexis 1.]] Rússakeisari (f. [[1629]]). * [[1730]] - [[Pétur 2. Rússakeisari]] (f. [[1715]]). * [[1756]] - [[Snorri Jónsson (prestur á Helgafelli)|Snorri Jónsson]], prestur á Helgafelli (f. [[1683]]). * [[1820]] - [[Georg 3.]] konungur Bretlands (f. [[1738]]). * [[1820]] - [[Þorkell Ólafsson (stiftprófastur)|Þorkell Ólafsson]], íslenskur prestur (f. [[1738]]). * [[1906]] - [[Kristján 9.]] Danakonungur (f. [[1818]]). * [[1928]] - [[Douglas Haig]], breskur herforingi (f. 1861) * [[1955]] - [[Hans Hedtoft]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1903]]). * [[1965]] - [[Nína Sæmundsson]], íslenskur myndhöggvari (f. [[1892]]). * [[1992]] - [[Jón Sigurðsson (í bankanum)]], íslenskur textahöfundur (f. [[1925]]). * [[1994]] - [[Jakobína Sigurðardóttir]], íslenskur rithöfundur (f. [[1918]]). * [[1999]] - [[Hilmar Þorbjörnsson]], íslenskur frjálsíþróttamaður (f. [[1934]]). * [[2002]] - [[R.M. Hare]], enskur siðfræðingur (f. [[1919]]). * [[2003]] - [[Lee Yoo-hyung]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1911]]). * [[2006]] - [[Paik Nam-june]], [[Suður-Kórea|suðurkóreskur]] listamaður, oft talinn upphafsmaður svokallaðrar myndbandslistar (f. [[1932]]). * [[2007]] - [[Edward Robert Harrison]], enskur heimsfræðingur (f. [[1919]]). * [[2015]] - [[Colleen McCullough]], ástralskur rithöfundur (f. [[1937]]). * [[2016]] - [[Ragnhildur Helgadóttir]], íslensk stjórnmálakona (f. [[1930]]). * [[2020]] - [[Sigurbergur Sigsteinsson]], íslenskur íþróttamaður (f. [[1948]]). == {{Hátíðisdagar}} == {{commons|Category:29 January}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Janúar]] d84ypr3pji5yoj3ff57e2r3hhsoaqnr 0 2295 1977986 1816565 2026-09-07T11:32:57Z TKSnaevarr 53243 1977986 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|janúar}} '''30. janúar''' er 30. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 335 dagar (336 á [[hlaupár]]i) eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[330 f.Kr.]] - [[Alexander mikli]] hélt inn í [[Persepólis]]. * [[1465]] - Samið var um frið milli biskupanna og [[Karl Knútsson Bonde|Karls Knútssonar]] og hann sagði af sér sem ríkisstjóri [[Svíþjóð]]ar. Ketill Karlsson tók við en dó sama ár. * [[1592]] - Ippolito Brandini varð [[Klemens 8.]] páfi. * [[1595]] - Leikrit Shakespeares, ''[[Rómeó og Júlía]]'', var flutt í fyrsta skipti. * [[1648]] - Sjálfstæði [[Holland]]s var viðurkennt með friðarsamningum í [[Münster]] sem bundu enda á [[Áttatíu ára stríðið]]. * [[1649]] - [[Enska borgarastyrjöldin]]: [[Karl 1. Englandskonungur]] var hálshöggvinn. * [[1649]] - [[Karl 2. Englandskonungur|Karl Stúart]], sonur Karls 1. í útlegð í [[Haag]], lýsti sjálfan sig Englandskonung. * [[1661]] - Lík [[Oliver Cromwell|Olivers Cromwells]], [[John Bradshaw|Johns Bradshaw]] og [[Henry Ireton|Henrys Ireton]] voru grafin upp og hálshöggvin. * [[1790]] - Fyrsti björgunarbáturinn var prófaður á [[Tyne-á]]nni í Englandi. * [[1893]] - [[Stefanía Guðmundsdóttir]] steig fyrst á svið í smáleikritunum ''Á þriðja sal'' og ''Betzy''. * [[1933]] - [[Adolf Hitler]] var settur í embætti [[Kanslari Þýskalands|kanslara Þýskalands]]. * [[1938]] - [[sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1938|Sveitarstjórnarkosningar]] á Íslandi. * [[1945]] - Mannskæðasta skipstap sögunnar varð þegar sovéskur [[kafbátur]] sökkti þýska skipinu ''[[Wilhelm Gustloff (skip)|Wilhelm Gustloff]]'' þar sem 9.343 fórust. * [[1959]] - Danska skipið ''[[MS Hans Hedtoft]]'' fórst í jómfrúarferð sinni til Grænlands. * [[1968]] - [[Víetnamstríðið]]: [[Fyrsta orrustan um Sægon]] hófst. * [[1969]] - [[Bítlarnir]] spiluðu í síðasta sinn opinberlega. * [[1971]] - [[Frost]] mældist 19,7° í [[Reykjavík]] sem var það kaldasta síðan [[1918]]. * [[1972]] - [[Blóðugi sunnudagurinn 1972]] þegar 26 mótmælendur og áhorfendur voru skotnir af [[breski herinn|breska hernum]] í [[Derry]] á [[Norður-Írland]]i. * [[1972]] - [[Pakistan]] sagði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[1974]] - [[G. Gordon Liddy]] var dæmdur sekur í Watergate-málinu. * [[1975]] - Fyrsta [[frímerki]]ð kom út í [[Færeyjar|Færeyjum]]. * [[1982]] - Fyrsti tölvuvírusinn, [[Elk Cloner]], var uppgötvaður. * [[1988]] - [[Listasafn Íslands]] var opnað í gamla íshúsinu við Tjörnina í Reykjavík. * [[1992]] - [[Stórréttarhöldin í Palermó]]: Áfrýjunardómstóll í Róm staðfesti dóma yfir 360 af 474 ákærðum í samtals 2.665 ára fangelsisvist. * [[2000]] - 169 fórust þegar [[Kenya Airways flug 431]] hrapaði í Atlantshafið. * [[2002]] - [[George W. Bush]] kallaði [[Íran]], [[Írak]] og [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] „[[öxulveldi hins illa]]“ í [[ræða um stöðu ríkisins|ræðu um stöðu ríkisins]]. * [[2003]] - [[Belgía]] lögleiddi giftingar [[samkynhneigð]]ra. * [[2005]] - Fyrstu frjálsu þingkosningarnar frá [[1958]] voru haldnar í [[Írak]]. <onlyinclude> * [[2006]] - Snjór féll í [[Lissabon]] í fyrsta skipti í 52 ár. * [[2006]] - Íslenska stuttmyndin ''[[Síðasti bærinn]]'' var tilnefnd til [[Óskarsverðlaun]]a. * [[2007]] - [[Windows Vista]]-stýrikerfið frá [[Microsoft]] kom út. * [[2008]] - Yfir 100 fórust þegar ferja sökk á [[Tanganjikavatn]]i. * [[2010]] - Kona lést og 7 ára drengur slasaðist er þau féllu í sprungu á [[Langjökull|Langjökli]]. * [[2011]] - [[Kraftlyftingafélag Garðabæjar - Heiðrún]] var stofnað. * [[2017]] - [[Marokkó]] gerðist aðili að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]]. * [[2020]] – [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]] lýsti yfir alþjóðlegu neyðarástandi vegna [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–2021|faraldurs]] [[Kórónaveira|kórónaveirunnar]] [[SARS-CoV-2|2019-nCoV]] frá [[Wuhan]] í Kína. * [[2022]] - [[Sósíalistaflokkurinn (Portúgal)|Sósíalistaflokkurinn]] í Portúgal undir forystu [[António Costa]] vann óvænt meirihluta þingsæta í þingkosningum.</onlyinclude> == Fædd == * [[1661]] - [[Charles Rollin]], franskur sagnfræðingur (d. [[1741]]). * [[1779]] - [[Lauritz Knudsen]], danskur kaupmaður (d. [[1828]]). * [[1841]] - [[Félix Faure]], franskur stjórnmálamaður (d. [[1899]]). * [[1846]] - [[Francis Herbert Bradley]], breskur heimspekingur (d. [[1924]]). * [[1874]] - [[Björg Caritas Þorláksson]], íslenskur lífeðlisfræðingur (d. [[1934]]). * [[1877]] - [[Sigfús Einarsson]], íslenskt tónskáld (d. [[1939]]). * [[1882]] - [[Franklin D. Roosevelt]], forseti Bandaríkjanna (d. [[1945]]). * [[1894]] - [[Boris 3.]] Búlgaríukonungur (d. [[1943]]). * [[1899]] - [[Björn Bjarnason (f. 1899)|Björn Bjarnason]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1984]]). * [[1908]] - [[Þórleifur Bjarnason]], íslenskur rithöfundur (d. [[1981]]). * [[1915]] - [[Ármann Kr. Einarsson]], íslenskur rithöfundur (d. [[1999]]). * [[1927]] - [[Olof Palme]], forsætisráðherra Svíþjóðar (d. [[1986]]). * [[1930]] - [[Gene Hackman]], bandarískur leikari. * [[1936]] - [[Koji Sasaki]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1937]] - [[Boris Spasskíj]], rússneskur skákmaður. * [[1938]] - [[Islam Karimov]], forseti Úsbekistans (d. [[2016]]). * [[1940]] - [[Steina Vasulka]], íslensk myndlistarkona. * [[1941]] - [[Dick Cheney]], fyrrum varaforseti Bandaríkjanna. * [[1951]] - [[Phil Collins]], enskur tónlistarmaður. * [[1961]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[1962]] - [[Abdúlla 2. Jórdaníukonungur]]. * [[1968]] - [[Filippus 6. Spánarkonungur]]. * [[1970]] - [[Louise Lombard]], bresk leikkona. * [[1972]] - [[Jennifer Hale]], bandarísk leikkona. * [[1974]] - [[Christian Bale]], velskur leikari. * [[1981]] - [[Dimitar Berbatov]], búlgarskur knattspyrnumaður. * [[1981]] - [[Peter Crouch]], enskur knattspyrnumaður. * [[1982]] - [[Nádson Rodrigues de Souza]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1982]] - [[Daiki Iwamasa]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1987]] - [[Phil Lester]], breskur vídeóbloggari. == Dáin == * [[1629]] - [[Carlo Maderno]], svissneskur arkitekt (f. [[1556]]). * [[1649]] - [[Karl 1. Englandskonungur]] (f. [[1600]]). * [[1730]] - [[Pétur 2. Rússakeisari]] (f. [[1715]]). * [[1844]] - [[Johan Carl Thuerecht von Castenschiold]], stiftamtmaður á Íslandi (f. [[1787]]). * [[1923]] - [[Kinnaird lávarður]], breskur knattspyrnumaður (f. [[1847]]). * [[1928]] - [[Johannes Andreas Grib Fibiger]], danskur læknir (f. [[1867]]). * [[1948]] - [[Mohandas Gandhi]], pólitískur leiðtogi Indverja (f. [[1869]]). * [[1951]] - [[Ferdinand Porsche]], austurrískur bílasmiður (f. [[1875]]). * [[1968]] - [[Ágúst Jósefsson]], íslenskur verkalýðsleiðtogi (f. [[1874]]). * [[1969]] - [[Dominique Pire]], belgískur prestur (f. [[1910]]). * [[1991]] - [[John Bardeen]], tvöfaldur Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði (f. [[1908]]). * [[1992]] - [[Nanna Ólafsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur (f. [[1915]]). * [[1994]] - [[Pierre Boulle]], franskur rithöfundur (f. [[1912]]). * [[2006]] - [[Wendy Wasserstein]], bandarískt leikskáld (f. [[1950]]). * [[2006]] - [[Coretta Scott King]], ekkja blökkumannaleiðtogans [[Martin Luther King|Martins Luthers Kings]]. * [[2007]] - [[Sidney Sheldon]], bandarískur rithöfundur (f. [[1917]]). * [[2011]] - [[John Barry]], enskt tónskáld (f. [[1933]]). * [[2013]] - [[Haraldur Guðbergsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1930]]). * [[2013]] - [[Þorkell Sigurbjörnsson]], íslenskt tónskáld (f. [[1938]]). * [[2016]] - [[Hallmar Sigurðsson]], íslenskur leikari (f. [[1952]]). * [[2017]] - [[Eiður Svanberg Guðnason]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1939]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Janúar]] 518wcpfh7eld5akc49nnlgsczfu87kj 0 2403 1977905 1977742 2026-09-06T22:43:39Z TKSnaevarr 53243 /* Erlendis */ 1977905 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]|[[1872]]|[[1873]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1870''' ('''MDCCCLXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gránufélagið]], verslunarfélag á Norðurlandi, var stofnað. * [[William Morris]] ferðaðist til Íslands í fyrsta skipti. * [[Elliðaármálin]] hófust; deilur vegna veiðiréttinda í [[Elliðaár|Elliðaám]]. === Fædd === * [[5. september]] - [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]], íslensk kvenréttindakona (d. [[1931]]). * [[15. október]]: [[Árni Thorsteinson (tónskáld)|Árni Thorsteinson]], tónskáld og ljósmyndari (d. [[1962]]). === Dáin === == Erlendis == * [[25. febrúar]] - Fyrsti blökkumaðurinn fór á Bandaríkjaþing. * [[26. febrúar]] - [[Commerzbank]] í [[Hamborg]] stofnaður. * [[1. mars]] - [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk með dauða [[Francisco Solano López]] forseta í [[Orrustan við Cero Corá|orrustunni við Cerro Corá]]. * [[9. apríl]] - [[Deutsche Bank]] hóf rekstur í [[Berlín]]. * [[15. júlí]] - [[Manitoba]] varð fylki í [[Kanada]]. * [[19. júlí]] - [[Fransk-prússneska stríðið]] hófst með stríðsyfirlýsingu [[Frakkland]]s á hendur [[Prússland]]i. * [[1. september]] - [[Orrustan við Sedan|Orrustunni við Sedan]] lauk með sigri Prússa á Frökkum. * [[2. september]] - [[Napóleon 3.]] Frakkakeisari tekinn til fanga af Prússum. * [[4. september]] - [[Síðara franska keisaradæmið]] leið undir lok eftir [[fransk-prússneska stríðið]]. [[Þriðja franska lýðveldið]] var stofnað í kjölfarið. * [[20. september]] - [[Rómaborg]] sameinaðist [[Ítalía|Ítalíu]]. * [[28. desember]] - [[Juan Prim]], forsætisráðherra Spánar var skotinn og dó hann tveimur dögum síðar. * Leifar [[Trója|Tróju]] fundust og hófst þar fornleifauppgröftur. * [[Japan]]ska [[jen]]ið sett á fót. * [[Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna]] var stofnað. * [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokkurinn]] var stofnaður í Þýskalandi. * Danski stjórnmálaflokkurinn [[Venstre]] var stofnaður. === Fædd === * [[6. janúar]] - [[Gustav Bauer]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1944]]). * [[8. janúar]] - [[Miguel Primo de Rivera]], spænskur einræðisherra (d. [[1930]]). * [[12. janúar]] - [[Hans Wingaard Friis]], norskur útgerðarmaður (d. [[1936]]). * [[20. mars]] - [[Paul von Lettow-Vorbeck]], þýskur herforingi (d. [[1964]]). * [[22. apríl]] - [[Vladímír Lenín]], rússneskur byltingarleiðtogi (d. [[1924]]). * [[31. ágúst]] - [[Maria Montessori]], ítalskur uppeldisfræðingur (d. [[1952]]). * [[22. október]] - [[Ívan Búnín]], rússneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1953]]). * [[26. september]] - [[Kristján 10.]] Danakonungur (d. [[1947]]). * [[27. nóvember]] - [[Juho Kusti Paasikivi]], sjöundi forseti Finnlands (d. [[1956]]). === Dáin === * [[29. mars]] - [[Paul-Émile Botta]], franskur fornleifafræðingur og konsúll (f. [[1802]]). * [[9. júní]] - [[Charles Dickens]], breskur rithöfundur (f. [[1812]]). * [[23. september]] - [[Prosper Mérimée]], franskur rithöfundur (f. [[1803]]). * [[5. desember]] - [[Alexandre Dumas]], franskur rithöfundur (f. [[1802]]). * [[12. desember]] - [[August von Voit]], þýskur arkitekt (f. [[1801]]). [[Flokkur:1870]] oykmdk8aq4mi32r6u9m3onbiznqic9w 1977906 1977905 2026-09-06T22:46:36Z TKSnaevarr 53243 /* Dáin */ 1977906 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1867]]|[[1868]]|[[1869]]|[[1870]]|[[1871]]|[[1872]]|[[1873]]| [[1851–1860]]|[[1861–1870]]|[[1871–1880]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1870''' ('''MDCCCLXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gránufélagið]], verslunarfélag á Norðurlandi, var stofnað. * [[William Morris]] ferðaðist til Íslands í fyrsta skipti. * [[Elliðaármálin]] hófust; deilur vegna veiðiréttinda í [[Elliðaár|Elliðaám]]. === Fædd === * [[5. september]] - [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]], íslensk kvenréttindakona (d. [[1931]]). * [[15. október]]: [[Árni Thorsteinson (tónskáld)|Árni Thorsteinson]], tónskáld og ljósmyndari (d. [[1962]]). === Dáin === == Erlendis == * [[25. febrúar]] - Fyrsti blökkumaðurinn fór á Bandaríkjaþing. * [[26. febrúar]] - [[Commerzbank]] í [[Hamborg]] stofnaður. * [[1. mars]] - [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk með dauða [[Francisco Solano López]] forseta í [[Orrustan við Cero Corá|orrustunni við Cerro Corá]]. * [[9. apríl]] - [[Deutsche Bank]] hóf rekstur í [[Berlín]]. * [[15. júlí]] - [[Manitoba]] varð fylki í [[Kanada]]. * [[19. júlí]] - [[Fransk-prússneska stríðið]] hófst með stríðsyfirlýsingu [[Frakkland]]s á hendur [[Prússland]]i. * [[1. september]] - [[Orrustan við Sedan|Orrustunni við Sedan]] lauk með sigri Prússa á Frökkum. * [[2. september]] - [[Napóleon 3.]] Frakkakeisari tekinn til fanga af Prússum. * [[4. september]] - [[Síðara franska keisaradæmið]] leið undir lok eftir [[fransk-prússneska stríðið]]. [[Þriðja franska lýðveldið]] var stofnað í kjölfarið. * [[20. september]] - [[Rómaborg]] sameinaðist [[Ítalía|Ítalíu]]. * [[28. desember]] - [[Juan Prim]], forsætisráðherra Spánar var skotinn og dó hann tveimur dögum síðar. * Leifar [[Trója|Tróju]] fundust og hófst þar fornleifauppgröftur. * [[Japan]]ska [[jen]]ið sett á fót. * [[Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna]] var stofnað. * [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokkurinn]] var stofnaður í Þýskalandi. * Danski stjórnmálaflokkurinn [[Venstre]] var stofnaður. === Fædd === * [[6. janúar]] - [[Gustav Bauer]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1944]]). * [[8. janúar]] - [[Miguel Primo de Rivera]], spænskur einræðisherra (d. [[1930]]). * [[12. janúar]] - [[Hans Wingaard Friis]], norskur útgerðarmaður (d. [[1936]]). * [[20. mars]] - [[Paul von Lettow-Vorbeck]], þýskur herforingi (d. [[1964]]). * [[22. apríl]] - [[Vladímír Lenín]], rússneskur byltingarleiðtogi (d. [[1924]]). * [[31. ágúst]] - [[Maria Montessori]], ítalskur uppeldisfræðingur (d. [[1952]]). * [[22. október]] - [[Ívan Búnín]], rússneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1953]]). * [[26. september]] - [[Kristján 10.]] Danakonungur (d. [[1947]]). * [[27. nóvember]] - [[Juho Kusti Paasikivi]], sjöundi forseti Finnlands (d. [[1956]]). === Dáin === * [[1. mars]] – [[Francisco Solano López]], forseti Paragvæ (f. [[1827]]). * [[29. mars]] – [[Paul-Émile Botta]], franskur fornleifafræðingur og konsúll (f. [[1802]]). * [[9. júní]] – [[Charles Dickens]], breskur rithöfundur (f. [[1812]]). * [[23. september]] – [[Prosper Mérimée]], franskur rithöfundur (f. [[1803]]). * [[5. desember]] – [[Alexandre Dumas]], franskur rithöfundur (f. [[1802]]). * [[12. október]] – [[Robert E. Lee]], bandarískur hershöfðingi (f. 1807). * [[12. desember]] – [[August von Voit]], þýskur arkitekt (f. [[1801]]). [[Flokkur:1870]] ajo7jva1t6uxxboebiny37pmw4myoan 0 2430 1977987 1963564 2026-09-07T11:33:23Z TKSnaevarr 53243 1977987 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''18. maí''' er 138. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (139. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 227 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1012]] - Teofilatto dei conti di Tuscolo varð [[Benedikt 8.]] páfi. * [[1152]] - [[Elinóra af Akvitaníu]] og [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinrik af Normandí]] gengu í hjónaband. * [[1160]] - [[Eiríkur helgi|Eiríkur]] Svíakonungur, síðar Eiríkur helgi, var drepinn (dagsetning samkvæmt helgisögu Eiríks). * [[1268]] - [[Orrustan um Antiokkíu]]: Mamlúkasoldáninn [[Baibars soldán|Baibars]] lagði krossfararíkið Antiokkíu undir sig og eyddi borginni. * [[1514]] - [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans]], krónprins Frakklands, og [[Claude af Bretagne]] gengu í hjónaband. * [[1565]] - [[Tyrkjaveldi]] hóf umsátur um [[Malta|Möltu]] sem var hrundið þremur mánuðum síðar. * [[1595]] - Rússland og Svíþjóð sömdu frið í stríði sem hófst [[1590]]. * [[1652]] - Þrælahald varð ólöglegt á [[Rhode Island]]. * [[1684]] - Tveir þriðju borgarinnar [[Genúa]] eyðilögðust í [[stórskotaliðsárásin á Genúa|stórskotaliðsárás]] franska flotans. * [[1693]] - [[Frakkland|Frakkar]] réðust á höfuðborg [[Pfalz]], [[Heidelberg]]. * [[1695]] - Jarðskjálfti varð í [[Shansi]]-héraði í Kína. Yfir 50.000 létust. * [[1727]] - [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] varð Rússakeisari. * [[1756]] - [[Sjö ára stríðið]] hófst formlega milli Frakka og Englendinga. * [[1765]] - Bruni eyðilagði fjórðung [[Montreal]]. * [[1792]] - [[Stríð Rússlands og Póllands 1792]]: Rússar réðust inn í Pólland. * [[1803]] - [[Napóleonsstyrjaldirnar]] hófust þegar Bretland lýsti stríði á hendur Frakklandi þegar það síðarnefnda neitaði að hörfa frá Hollandi. * [[1804]] - [[Fyrra franska keisaradæmið]] var stofnað þegar [[Napóleon Bónaparte]] var lýstur keisari Frakka. * [[1897]] - [[Stokkseyrarhreppur|Stokkseyrarhreppi]] var skipt í Stokkseyrarhrepp og [[Eyrarbakkahreppur|Eyrarbakkahrepp]]. * [[1908]] - Rannsóknarskipinu ''[[Pourquoi-Pas ?]]'' (4.) var hleypt af stokkunum í [[Saint-Malo]] í [[Frakkland]]i. * [[1920]] - [[Sambandslögin]] frá [[1918]] voru staðfest með breytingum á [[stjórnarskrá Íslands]]. * [[1930]] - Strandferðaskipið ''[[Súðin]]'' kom til Íslands. * [[1968]] - Fyrstu [[Hot Wheels]]-bílarnir frá [[Mattel]] komu á markað. * [[1973]] - Breski sjávarútvegsráðherrann [[Joseph Godber]] lýsti því yfir að herskip myndu gæta breskra fiskiskipa við veiðar innan 50 mílna [[landhelgi]] Íslands. * [[1978]] - [[Selfoss]] fékk kaupstaðarréttindi. * [[1978]] - Sovéski eðlisfræðingurinn [[Júrí Orlov]] var dæmdur til þrælkunarvinnu. * [[1980]] - Eldfjallið [[Sankti Helena (eldfjall)|Sankti Helena]] gaus í [[Washington (fylki)|Washingtonfylki]]. 57 létust og tjónið var metið á þrjá milljarða dollara. * [[1988]] - [[Bókamessan í Tórínó]] fór fram í fyrsta sinn. * [[1989]] - [[Verkfall]]i [[Bandalag háskólamanna|Bandalags háskólamanna]] lauk. Þá hafði það staðið í sex vikur og valdið mikilli röskun á skólastarfi. * [[1991]] - [[Sómalíland]] klauf sig frá [[Sómalía|Sómalíu]]. * [[1991]] - [[Helen Sharman]] varð fyrsti Bretinn í geimnum og fyrsta konan sem kom í geimstöðina [[Mír (geimstöð)|Mír]] með sovéska geimfarinu ''[[Sojús TM-12]]''. * [[1993]] - Danir samþykktu [[Edinborgarsamþykktin]]a og þar með [[Maastricht-sáttmálinn|Maastricht-sáttmálann]] með fjórum fyrirvörum. * [[1994]] - [[Félag leikmynda- og búningahöfunda]] var stofnað á Íslandi. * [[1996]] - [[Eimear Quinn]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1996]] fyrir Írland með laginu „The Voice“. * [[1996]] - [[Ansari X-verðlaunin]] voru kynnt til sögunnar. * [[2003]] - 260 létust af völdum flóða þegar hitabeltisfellibylur gekk yfir [[Srí Lanka]]. * [[2006]] - [[Silvía Nótt]] söng lagið „[[Congratulations (Silvía Nótt)|Congratulations]]“ fyrir hönd [[Ísland]]s í forkeppni [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2006]]. * [[2006]] - [[Þing Nepals]] samþykkti að draga úr völdum konungsins og gera ríkið veraldlegt. * [[2009]] – Tæplega 26 ára löngu [[borgarastríð]]i á [[Srí Lanka]] lauk með sigri stjórnarhersins. * [[2011]] - Kvikmynd [[Lars von Trier]], ''[[Melancholia (kvikmynd)|Melancholia]]'', vann gullpálmann á [[kvikmyndahátíðin í Cannes|kvikmyndahátíðinni í Cannes]]. * [[2012]] - Bandaríska kvikmyndin ''[[Beðið eftir barni]]'' var frumsýnd. * [[2013]] - [[Emmelie de Forest]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2013]] fyrir Danmörku með laginu „Only Teardrops“. * [[2014]] - Hersveitir [[Khalifa Haftar]] frömdu valdarán í [[Líbýa|Líbýu]], hertóku [[Trípólí]] og gerðu loftárásir á [[Benghazi]]. <onlyinclude> * [[2016]] - [[Sevilla F. C.]] sigraði [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu]] í fimmta skiptið með 3:1 sigri á Liverpool. * [[2018]] - [[Cubana de Aviación flug 972]] fórst skömmu eftir flugtak frá Havana með þeim afleiðingum að 112 létust. * [[2019]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ástralía|Ástralíu]]. Ríkisstjórn Frjálslynda flokksins undir forsæti [[Scott Morrison|Scotts Morrison]] vann sigur gegn stjórnarandstöðunni, þvert á væntingar. * 2019 - [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] var haldin í [[Tel Aviv]] í Ísrael. [[Duncan Laurence]] vann keppnina fyrir [[Holland]] með laginu „Arcade“. Hljómsveitin [[Hatari]] keppti fyrir hönd Íslands og lenti í 10. sæti. * [[2022]] - [[Finnland]] og [[Svíþjóð]] sóttu um aðild að NATO. * [[2023]] - [[Sinn Féin]] varð í fyrsta sinn stærsti flokkurinn í sveitarstjórnarkosningum á [[Norður-Írland]]i, með 147 af 462 sætum. * [[2025]] - Kosningar til portúgalska þingsins. Sósíaldemókratar undir [[Luís Montenegro]] urðu hlutskarpastir. * 2025 - Forsetakosningar í Rúmeníu: [[Nicușor Dan]] sigraði mótherja sinn [[George Simion]] í annarri umferð. </onlyinclude> == Fædd == * [[1048]] - [[Omar Khayyam]], persneskt skáld (d. [[1131]]). * [[1692]] - [[Joseph Butler]], enskur guðfræðingur (d. [[1752]]). * [[1797]] - [[Friðrik Ágúst 2.]], konungur Saxlands (d. [[1854]]). * [[1848]] - [[Hermann Alexander Diels]], þýskur fornfræðingur og heimspekingur (d. [[1922]]). * [[1868]] - [[Nikulás 2.]] Rússakeisari (d. [[1918]]). * [[1872]] - [[Bertrand Russell]], breskur heimspekingur, stærðfræðingur, rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Nóbelsverðlaunahafi]] (d. [[1970]]). * [[1876]] - [[Hermann Müller]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1931]]). * [[1883]] - [[Walter Gropius]], þýskur arkitekt (d. [[1969]]). * [[1889]] - [[Gunnar Gunnarsson]], íslenskur rithöfundur (d. [[1975]]). * [[1891]] - [[Rudolf Carnap]], þýskur heimspekingur (d. [[1970]]). * [[1897]] - [[Frank Capra]], bandarískur leikstjóri og kvikmyndaframleiðandi (d. [[1991]]). * [[1909]] - [[Guðmundur Kjartansson (1909-1972)|Guðmundur Kjartansson]], íslenskur jarðfræðingur (d. [[1972]]). * [[1919]] - [[Margot Fonteyn]], enskur ballettdansari (d. [[1991]]). * [[1920]] - [[Jóhannes Páll 2.]], páfi (d. [[2005]]). * [[1922]] - [[G.E.L. Owen]], velskur fornfræðingur (d. [[1982]]). * [[1925]] - [[Eyjólfur Jónsson (sundkappi)|Eyjólfur Jónsson]], íslenskur sundkappi (d. [[2007]]). * [[1941]] - [[Fernando Arbex]], spænskur trymbill (d. [[2003]]). * [[1949]] - [[Rick Wakeman]], enskur hljómborðsleikari. * [[1952]] - [[Ingibjörg Hjartardóttir]], íslenskur rithöfundur. * 1952 - [[George Strait]], bandarískur söngvari. * [[1963]] - [[Davíð Tencer]], biskup á Íslandi. * [[1964]] - [[Satoru Mochizuki]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1967]] - [[Heinz-Harald Frentzen]], þýskur ökuþór. * [[1969]] - [[Antônio Carlos Zago]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1970]] - [[Tina Fey]], bandarísk leikkona. * [[1971]] - [[Brad Friedel]], bandarískur knattspyrnumaður. * [[1978]] - [[Ricardo Carvalho]], portúgalskur knattspyrnumaður. * [[1979]] - [[Milivoje Novaković]], slóvenskur knattspyrnumaður. * [[1983]] - [[Erla Steina Arnardóttir]], íslensk knattspyrnukona. * [[1985]] - [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]], íslensk knattspyrnukona. * [[1990]] - [[Yuya Osako]], japanskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[526]] - [[Jóhannes 1. páfi]] (f. [[470]]). * [[1160]] - [[Eiríkur helgi]], Svíakonungur. * [[1675]] - [[Jacques Marquette]], franskur trúboði (f. [[1637]]). * [[1692]] - [[Elias Ashmole]], enskur fornfræðingur (f. [[1617]]). * [[1911]] - [[Gustav Mahler]], austurrískt tónskáld (f. [[1860]]). * [[1979]] - [[Kristín Jónsdóttir (kaupkona)|Kristín Jónsdóttir]], íslenskur kaupmaður (f. [[1891]]). * [[1987]] - [[Heðin Brú]], færeyskur rithöfundur (f. [[1901]]). * [[1989]] - [[Gunnar Nielsen]], formaður Knattspyrnufélagsins Fram (f. [[1914]]). * [[2008]] - [[Jonathan James]], bandarískur tölvuhakkari (f. [[1983]]). * [[2013]] - [[Gissur Ólafur Erlingsson]], íslenskur þýðandi (f. [[1909]]). * [[2015]] - [[Halldór Ásgrímsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1947]]). * [[2016]] - [[Margrét Indriðadóttir]], íslenskur fréttastjóri (f. [[1923]]). * [[2017]] - [[Chris Cornell]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1964]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] l1a82sap3tgp1j06hhu8wpcoch7gdp0 0 2441 1977988 1964673 2026-09-07T11:34:08Z TKSnaevarr 53243 1977988 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''29. maí''' er 149. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (150. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 216 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[757]] - [[Páll 1.]] varð páfi. * [[1176]] - [[Friðrik rauðskeggur]] beið ósigur fyrir [[Langbarðabandalagið|Langbarðabandalaginu]] í [[orrustan við Legnano|orrustunni við Legnano]]. * [[1259]] - [[Eiríkur klipping]] varð Danakonungur við lát föður síns. * [[1328]] - [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippus af Valois]] var krýndur Frakkakonungur. * [[1379]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur|Jóhann 1.]] varð konungur Kastilíu og León eftir lát föður síns. * [[1453]] - [[Austrómverska ríkið]] leið undir lok þegar [[Konstantínópel]] féll fyrir her [[Mehmet 2. Tyrkjasoldán|Mehmets 2. Tyrkjasoldáns]]. * [[1630]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: Orrustan um Villabuona í Langbarðalandi. Heilaga rómverksa keisaradæmið vann sigur á Feneyingum og Frökkum sem misstu yfir 4.000 menn. * [[1652]] - [[Fyrsta stríð Englands og Hollands]] braust út með sjóorrustu utan við Dover. * [[1660]] - [[Stúart-endurreisnin|Konungdæmið var endurreist]] í Englandi með krýningu [[Karl 2. Englandskonungur|Karls 2.]]. * [[1677]] - Landnemar í [[Virginía (fylki)|Virginíu]] gerðu friðarsamkomulag við indíánaættbálka svæðisins. * [[1692]] - [[Níu ára stríðið]]: Bresk-hollenskur floti kom í veg fyrir innrás Frakka í England. * [[1724]] - [[Benedikt 13.]] (Pierfrancesco Orsini) var kjörinn páfi. * [[1727]] - [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] var krýndur keisari Rússlands. * [[1901]] - Konur 25 ára og eldri fengu takmarkaðan [[kosningaréttur kvenna|kosningarétt]] í [[Noregur|Noregi]]. * [[1902]] - Háskólinn [[London School of Economics]] hóf starfsemi. * [[1914]] - Farþegaskipið [[Empress of Ireland|RMS ''Empress of Ireland'']] sökk í St. Lawrence-flóa í [[Kanada]]; 1.012 létu lífið. * [[1919]] - [[Brasilíska_karlalandsliðið_í_knattspyrnu|Brasilíumenn]] urðu [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|Suður-Ameríkumeistarar í knattspyrnu]] í fyrsta sinn. * [[1935]] - Lokið var við byggingu [[Hoover-stíflan|Hoover-stíflunnar]]. * [[1947]] - [[Flugslysið í Héðinsfirði]]: Farþegaflugvél frá Flugfélagi Íslands rakst á Hestfjall í Héðinsfirði og fórust allir sem um borð voru, 25 manns. * [[1953]] - [[Edmund Hillary]] og [[Tenzing Norgay]] náðu tindi [[Everestfjall]]s fyrstir manna. * [[1963]] - [[Munch-safnið]] í Osló var opnað. * [[1965]] - 274 fórust í námuslysi í [[Dhanbad]] á Indlandi. * 1965 - Stærsta olíuvinnslusvæði Rússlands, [[Samotlor-olíuvinnslusvæðið]], var uppgötvað. * [[1966]] - Leikvangurinn [[Estadio Azteca]] var opnaður í Mexíkóborg. * [[1971]] - Afhjúpaður var minnisvarði um [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarna Benediktsson]] forsætisráðherra, konu hans og dótturson á [[Þingvellir|Þingvöllum]], en þau fórust þar í eldsvoða árið áður. * [[1975]] - [[Gustáv Husák]] varð forseti Tékkóslóvakíu. * [[1977]] - Hryðjuverkahópurinn [[Jammu Kashmir Liberation Front]] var stofnaður í Birmingham á Englandi. * [[1985]] - Óeirðir brutust út í úrslitaleik [[Meistaradeild Evrópu|Meistaradeildar Evrópu]] milli [[Liverpool F.C.]] og [[Juventus]] á [[Heysel-leikvangur|Heysel-leikvangi]] í Belgíu með þeim afleiðingum að 38 áhorfendur létust og 600 slösuðust. * [[1988]] - [[Leiðtogafundurinn í Moskvu 1988]] hófst. * [[1989]] - Mótmælendur á Torgi hins himneska friðar í Kína afhjúpuðu 10 metra háa styttu af ''[[Gyðja lýðræðisins|Gyðju lýðræðisins]]''. * [[1990]] - [[Boris Jeltsín]] var kjörinn forseti sovéska sambandslýðveldisins Rússlands. * [[1990]] - [[Endurreisnar- og þróunarbanki Evrópu]] var stofnaður. * [[1993]] - Fimm létust og 14 slösuðust þegar [[nýnasismi|nýnasistar]] lögðu eld að húsi fjölskyldu af tyrkneskum uppruna í [[Solingen]] í Þýskalandi. * [[1996]] - [[Likudflokkurinn]] undir forystu [[Benjamin Netanyahu]] vann nauman sigur í þingkosningum í Ísrael. * [[1998]] - Ný lög í [[Svíþjóð]] gerðu kaup á [[vændi]] refsiverð frá 1. janúar 1999. * [[1999]] - [[Charlotte Nilsson]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1999]] fyrir Svíþjóð með laginu „Take me to your heaven“. Fulltrúi Íslands, [[Selma Björnsdóttir]], lenti í 2. sæti með laginu „All Out of Luck“. * [[2001]] - Íbúar [[Borgundarhólmur|Borgundarhólms]] samþykktu í atkvæðagreiðslu að sameina öll fimm sveitarfélög eyjarinnar í eitt. * [[2003]] - [[Ludwig Scotty]] varð forseti Nárú. * [[2008]] - [[Suðurlandsskjálftinn 29. maí 2008|Jarðskjálfti]] varð á [[Suðurland]]i klukkan 15:46. Skjálftinn mælist 6,2 stig á [[Richter-kvarði|Richter-kvarða]] og olli töluverðu tjóni, mest á [[Selfoss]]i. <onlyinclude> * [[2010]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar á Íslandi. Mesta athygli vakti árangur [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Reykjavík en hann fékk flest atkvæði allra flokka og 6 borgarfulltrúa kjörna. * [[2010]] - [[Lena Meyer-Landrut]] sigraði Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva fyrir Þýskaland með laginu „Satellite“. * [[2015]] - [[Fjárkúgunarmálið]]: Tvær systur voru handteknar í Hafnarfirði vegna tilraunar til að kúga fé út úr Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni forsætisráðherra. * [[2019]] - 29 drukknuðu þegar ferðamannaferjan ''[[Hableány]]'' lenti í árekstri og sökk í [[Dóná]] við [[Búdapest]]. * [[2021]] - [[Chelsea F.C.]] sigraði [[Meistaradeild Evrópu]] með 1-0 sigri á [[Manchester City]]. * [[2024]] - [[Eldgosin við Sundhnúksgíga 2023–2024|Eldgos hófst að nýju]] við Sundhnúksgíga.</onlyinclude> == Fædd == * [[1265]] - [[Dante Alighieri]], ítalskt skáld (d. [[1321]]). * [[1594]] - [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim]], þýskur herforingi (d. [[1632]]). * [[1630]] - [[Karl 2. Englandskonungur]] (d. [[1685]]). * [[1830]] - [[Louise Michel]], frönsk byltingarkona (d. [[1905]]). * [[1858]] - [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finnur Jónsson]], íslenskur málfræðingur (d. [[1934]]). * [[1874]] - [[G. K. Chesterton]], enskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1880]] - [[Oswald Spengler]], þýskur sagnfræðingur (d. [[1936]]). * [[1903]] - [[Bob Hope]], bresk-bandarískur leikari (d. [[2003]]). * [[1917]] - [[John F. Kennedy]], 35. forseti Bandaríkjanna (d. [[1963]]). * [[1929]] - [[Harry Frankfurt]], bandarískur heimspekingur. * [[1937]] - [[Jasper Griffin]], breskur fornfræðingur. * [[1938]] - [[Sigríður Geirsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2020]]). * [[1940]] - [[Farooq Leghari]], forseti Pakistan (d. [[2010]]). * [[1947]] - [[Noritaka Hidaka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1953]] - [[Danny Elfman]], bandarískur tónlistarmaður. * [[1954]] - [[Margrét Frímannsdóttir]], íslensk stjórnmálakona. * [[1955]] - [[John Hinckley yngri]], bandarískur tilræðismaður. * [[1956]] - [[Bjarni Friðriksson]], íslenskur júdóglímumaður. * [[1964]] - [[Magnús Þór Hafsteinsson]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[2025]]). * [[1967]] - [[Noel Gallagher]], breskur gítarleikari ([[Oasis]]). * [[1968]] - [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1970]] - [[Roberto Di Matteo]], ítalskur knattspyrnustjóri. * [[1972]] - [[Laverne Cox]], bandarísk leikkona. * [[1973]] - [[Alpay Özalan]], tyrkneskur knattspyrnumaður. * [[1975]] - [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], íslenskur aðgerðasinni. * [[1976]] - [[Þorgrímur Jónsson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1979]] - [[Gísli Pétur Hinriksson]], íslenskur leikari. * [[1979]] - [[Arne Friedrich]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1981]] - [[Аndrej Aršavin]], rússneskur knattspyrnumaður. * [[1982]] - [[Bjarte Myrhol]], norskur handknattleiksmaður. * [[1984]] - [[Dhar Mann]], bandarískur framleiðandi. == Dáin == * [[1259]] - [[Kristófer 1.]], Danakonungur (f. [[1219]]). * [[1500]] - [[Bartolomeu Dias]], portúgalskur landkönnuður (f. [[1450]]). * [[1808]] - [[Lauritz Andreas Thodal]], norskur embættismaður (f. um 1718). * [[1814]] - [[Joséphine de Beauharnais]], frönsk keisaradrottning (f. [[1763]]). * [[1888]] - [[Gísli Brynjúlfsson]], skáld og dósent í íslenskum fræðum við [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnarháskóla]]. * [[1892]] - [[Bahá'u'lláh]], stofnandi Bahaí-trúarbragðanna (f. [[1817]]). * [[1898]] - [[William Ewart Gladstone]], enskur stjórnmálamaður (f. [[1809]]). * [[1901]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1831]]). * [[1958]] - [[Juan Ramón Jiménez]], spænskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1881]]). * [[1979]] - [[Mary Pickford]], bandarísk leikkona (f. [[1892]]). * [[1981]] - [[Soong Ching-ling]], kínversk stjórnmálakona (f. [[1893]]). * [[1984]] - [[Kim Sung-gan]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Erich Honecker]], austurþýskur stjórnarherra (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Áskell Löve]], íslenskur grasafræðingur (f. [[1916]]). * [[1997]] - [[Jeff Buckley]], bandarískur söngvari (f. [[1966]]). * [[1998]] - [[Barry M. Goldwater]], bandarískur þingmaður (f. [[1909]]). * [[2010]] - [[Dennis Hopper]], bandarískur leikari (f. [[1936]]). * [[2017]] - [[Manuel Noriega]], herstjóri Panama (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] 1xyx5rsp5eh9usxretvutp51izfloa8 0 2694 1977989 1933955 2026-09-07T11:34:25Z TKSnaevarr 53243 1977989 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|október}} '''23. október''' er 296. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (297. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 69 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[42 f.Kr.]] - [[Önnur orrustan við Filippí]]: Her Brútusar var sigraður af Antóníusi og Octavíanusi og hann framdi sjálfsmorð skömmu síðar. * [[1157]] - [[Orrustan á Grathe-heiði]]: [[Sveinn Eiríksson Grathe|Sveinn Eiríksson]] konungur laut í lægra haldi fyrir Valdimar meðkonungi sínum og var höggvinn. * [[1641]] - [[Írska uppreisnin 1641]] hófst þegar írskumælandi íbúar Ulster réðust gegn enskum landnemum og drápu þúsundir þeirra. * [[1642]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: Sænskur her undir stjórn Lennart Torstensons gjörsigraði keisaraherinn í [[orrustan við Breitenfeld|orrustu við Breitenfeld]]. * [[1642]] - [[Enska borgarastyrjöldin]]: [[Orrustan við Edgehill]] var fyrsta skipulega orrusta borgarastyrjaldarinnar. * [[1722]] - [[Safavídaríkið]] í Íran var lagt niður eftir árás á höfuðborgina [[Isfahan]]. * [[1728]] - [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|Brunanum mikla í Kaupmannahöfn]] slotaði en þá voru brunnin um 30% borgarinnar. * [[1895]] - Japanar náðu [[Taívan]] á sitt vald. * [[1915]] - Þýska herskipið ''[[SMS Prinz Adalbert]]'' sprakk vegna tundurdufla á Eystrasalti. Tæp 700 fórust. * [[1938]] - [[Samband íslenskra berklasjúklinga]], SÍBS, var stofnað. * [[1941]] - Bandaríska teiknimyndin ''[[Dúmbó]]'' var frumsýnd. * [[1955]] - Við [[Verkamannabústaðir|verkamannabústaðina]] við Hringbraut í Reykjavík var reist stytta af [[Héðinn Valdimarsson|Héðni Valdimarssyni]]. * [[1956]] - [[Uppreisnin í Ungverjalandi]] hófst með mótmælum námsmanna í tækniháskólanum í Búdapest. * [[1958]] - [[Bandalag háskólamanna]], BHM, var stofnað á Íslandi. * [[1963]] - Í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] mældist 10 mínútna meðalvindhraði 200&nbsp;km/klst. Þetta var vindhraðamet á Íslandi og var ekki jafnað fyrr en 3. febrúar 1991, þá einnig í Vestmannaeyjum. * [[1976]] - [[Alexandersflugvöllur]] var tekinn í notkun á Sauðárkróki. Þar var þá lengsta flugbraut á Íslandi utan [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvallar]]. * [[1980]] - Forsætisráðherra Sovétríkjanna, [[Aleksej Kosygin]] sagði af sér og [[Nikolaj Tikonov]] tók við. * [[1983]] - [[Herskálaárásirnar]]: 241 bandarískir hermenn, 58 franskir hermenn og 6 líbanskir borgarar létust í sjálfsmorðssprengjuárás í Beirút. * [[1987]] - Enski knapinn [[Lester Piggott]] var dæmdur í 2ja ára fangelsi fyrir skattsvik. * [[1987]] - Stórmynd [[Bernardo Bertolucci]], ''[[Síðasti keisarinn]]'', var frumsýnd. * [[1988]] - Íslendingar unnu 11 verðlaun á [[Heimsleikar fatlaðra|heimsleikum fatlaðra]] í [[Seúl]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] 15. til 23. október. Þar af voru tvenn gullverðlaun, sem Haukur Gunnarsson og Lilja M. Snorradóttir hlutu. * [[1989]] - [[Mátyás Szűrös]] forseti Ungverjalands lýsti yfir stofnun lýðveldis. * [[1990]] - [[Giulio Andreotti]] lét ítalskri rannsóknarnefnd í té gögn um [[Gladio-áætlunin]]a. * [[1993]] - Tíu létust, þar af tvö börn, í [[Shankill Road-sprengingin|Shankill Road-sprengingunni]] sem [[IRA]] stóð fyrir í [[Belfast]]. * [[1995]] - [[Náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs]] voru veitt í fyrsta sinn. * [[1996]] - Réttarhöld yfir [[O. J. Simpson]] hófust í [[Santa Monica]] í Kaliforníu. * [[1998]] - Kvikmyndin ''[[Fucking Åmål]]'' var frumsýnd í kvikmyndahúsum í Svíþjóð. * [[2001]] - [[Tímabundni írski lýðveldisherinn]] hóf að afvopnast. * [[2002]] - Numið var úr gildi sérákvæði í [[stjórnarskrá Ítalíu]] sem kvað á um að afkomendum Úmbertós 2., síðasta konungs Ítalíu, í beinan karllegg væri bannað að stíga fæti á ítalska jörð. * [[2002]] - Téténskir skæruliðar hertóku [[Dúbrovka-leikhúsið]] í Moskvu og [[gíslatakan í Dúbrovka-leikhúsinu|tóku um 850 manns í gíslingu]]. 133 gíslar og 40 skæruliðar voru drepnir í kjölfarið. * [[2006]] - Geimkönnunarfarið ''[[Messenger]]'' flaug í fyrsta sinn framhjá [[Venus (reikistjarna)|Venus]]. <onlyinclude> * [[2011]] - Yfir 600 fórust þegar jarðskjálfti reið yfir [[Van]] í [[Tyrkland]]i. * [[2012]] - [[WOW Air]] yfirtók rekstur flugfélagsins [[Iceland Express]]. * [[2015]] - Fellibylurinn [[Patricia (fellibylur)|Patricia]] varð öflugasti fellibylur sem mælst hafði á vesturhveli jarðar. 50 þúsund manns voru flutt frá heimilum sínum í [[Mexíkó]]. * [[2015]] - 43 farþegar létust þegar rúta lenti í árekstri við flutningabíl við [[Puisseguin]] í Frakklandi. * [[2018]] - [[Hong Kong–Zhuhai–Makaó-brúin]], lengsta brú heims yfir sjó, var opnuð í Kína. * [[2020]] - [[Ísrael]] og [[Súdan]] tóku upp stjórnmálasamband. * [[2021]] - [[Kólumbíuher]] handsamaði [[Dario Antonio Úsuga]], einn helsta eiturlyfjabarón landsins. * [[2024]] - Hryðjuverkaárás var gerð á flugvélaverksmiðju í [[Ankara]], Tyrklandi.</onlyinclude> == Fædd == * [[1636]] - [[Heiðveig Elenóra]] Svíadrottning (d. [[1715]]). * [[1715]] - [[Pétur 2. Rússakeisari]] (d. [[1730]]). * [[1817]] - [[James W. Denver]], bandarískur stjórnmálamaður (d. [[1892]]). * [[1831]] - [[Basil Lanneau Gildersleeve]], bandarískur fornfræðingur (d. [[1924]]). * [[1899]] - [[Málfríður Einarsdóttir]], íslenskur rithöfundur (d. [[1983]]). * [[1901]] - [[Kristmann Guðmundsson]], íslenskur rithöfundur (d. [[1983]]). * [[1934]] - [[Hilmar Þorbjörnsson]], íslenskur frjálsíþróttamaður (d. [[1999]]). * [[1940]] - [[Pelé]], brasilískur knattspyrnumaður (d. [[2022]]). * [[1945]] - [[Kim Larsen]], danskur tónlistarmaður (d. [[2018]]). * [[1948]] - [[Clarence Thomas]], bandarískur alríkisdómari. * [[1954]] - [[Ang Lee]], tævanskur leikstjóri. * [[1957]] - [[Paul Kagame]], forseti Rúanda. * [[1959]] - [[„Weird Al“ Yankovic]], bandarískur skemmtikraftur. * [[1960]] - [[Randy Pausch]], bandarískur tölvunarfræðingur (d. [[2008]]). * [[1961]] - [[Andoni Zubizarreta]], spænskur knattspyrnumaður. * [[1976]] - [[Cat Deeley]], breskur plötusnúður. * [[1976]] - [[Ryan Reynolds]], kanadískur leikari. * [[1978]] - [[Jimmy Bullard]], enskur knattspyrnumaður. * [[1978]] - [[Archie Thompson]], ástralskur knattspyrnumaður. * [[1985]] - [[Masiela Lusha]], bandarísk leikkona og leikstjóri. * [[1989]] - [[Carl Billich]], íslenskur hljómsveitarstjóri (f. [[1911]]). * [[1998]] - [[Amandla Stenberg]], bandarisk leikkona. * 1998 - [[Willum Þór Willumsson]], íslenskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[42 f.Kr.]] - [[Marcus Junius Brutus]], rómverskur stjórnmálamaður (f. [[85 f.Kr.]]). * [[1157]] - [[Sveinn Eiríksson Grathe|Sveinn Eiríksson]], Danakonungur. * [[1706]] - [[Páll Björnsson]], prófastur í Selárdal (f. [[1621]]). * [[1869]] - [[Edward Smith-Stanley, 14. jarlinn af Derby]], breskur stjórnmálamaður (f. [[1799]]). * [[1941]] - [[Helga Steinvör Baldvinsdóttir]] eða „Undína“, vesturíslenskt ljóðskáld (f. [[1858]]). * [[1987]] – [[Alejandro Scopelli]], argentínskur knattspyrnumaður og -þjálfari (f. [[1908]]). * [[1989]] - [[Carl Billich]], íslenskur hljómsveitarstjóri (f. [[1911]]). * [[1991]] - [[Magnús Guðbrandsson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1896]]). * [[2003]] - [[Soong Mei-ling]], kínversk stjórnmálakona (f. [[1898]]). * [[2015]] - [[Guðbjartur Hannesson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1950]]). == Hátíðisdagar == * [[Alþjóðlegi móldagurinn]] {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Október]] jl5q53r3mk2t7wiru9gcxc6i047evza 0 4074 1977990 1921255 2026-09-07T11:35:16Z TKSnaevarr 53243 1977990 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1727]]|[[1728]]|[[1729]]|[[1730]]|[[1731]]|[[1732]]|[[1733]]| [[1711–1720]]|[[1721–1730]]|[[1731–1740]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} Árið '''1730''' ('''MDCCXXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[17. desember]] - [[Henrik Ochsen]] var gerður stiftamtmaður. * [[Oddur Sigurðsson lögmaður]] hlaut uppreist æru hjá konungi og deilur hans og [[Jóhann Gottrup|Jóhanns Gottrup]] lauk svo að Jóhanni var gert að skila Oddi aftur jörðum og fjórtán fiskibátum. === Fædd === === Dáin === * [[7. janúar]] - [[Árni Magnússon]] handritasafnari og prófessor (f. [[1663]]). * [[11. október]] - [[Niels Kier]], lögmaður sunnan og austan. == Erlendis == * [[26. febrúar]] - [[Anna Ivanovna]] varð keisaraynja [[Rússland]]s eftir lát frænda síns, [[Pétur 2. Rússakeisari|Péturs 2.]] * [[28. febrúar]] - [[Vitus Bering]] sneri aftur til St. Pétursborgar frá könnunarleiðangri á [[Kamsjatka]]. * [[9. mars]] - [[Íran]] og [[Ottómanveldið]] fóru í stríð þegar Nader Khan íranskur hershöfðingi hélt frá borginni [[Shiraz]] og vestur. * [[8. júlí]] - Jarðskjálfti varð við [[Valparaíso]] í Síle af stærðinni 9,1. * [[12. júlí]] - [[Klemens 12.]] var kjörinn páfi. Hann var 78 ára og sat á páfastóli í nær 10 ár. * [[5. ágúst]] - [[Friðrik mikli|Friðrik prins]] (síðar Friðrik mikli konungur) [[Prússland]]s reyndi að flýja til Englands eftir að hafa yfirgefið prússneska herinn. Hann var fangelsaður í eitt ár og sleppt eftir fyrirgefningu föður síns. Hans Hermann von Katte, [[lautinant]], sem flúði með Friðriki, var tekinn af lífi. * [[1. september]] - Eldgos varð á [[Lanzarote]] á Kanaríeyjum. * [[9. desember]] - Fyrsta ritaða heimildin um [[Frímúrarareglan|Frímúrararegluna]] birtist í The Pennsylvania Gazette í grein eftir [[Benjamin Franklin]]. ===Ódagsett=== * [[Oddfellowreglan]] var stofnuð sem bræðralag í London. === Fædd === * [[13. maí]] - [[Charles Watson-Wentworth, 2. markgreifinn af Rockingham]], forsætisráðherra Bretlands. (d. [[1782]]) * [[26. júní]] - [[Charles Messier]], franskur stjörnufræðingur. (d. [[1817]]) === Dáin === * [[29. janúar]] - [[Pétur 2. Rússakeisari]] (f. [[1715]]). * [[21. febrúar]] - [[Benedikt 13.]] páfi (f. [[1649]]). * [[12. október]] - [[Friðrik 4.]] [[konungur]] [[Ísland]]s og [[Danmörk|Danmerkur]]. [[Flokkur:1730]] caz9e8srr7ldloz1iddqndlerotrbff 0 4387 1977991 1908179 2026-09-07T11:35:38Z TKSnaevarr 53243 1977991 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1725]]|[[1726]]|[[1727]]|[[1728]]|[[1729]]|[[1730]]|[[1731]]| [[1711–1720]]|[[1721–1730]]|[[1731–1740]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} Árið '''1728''' ('''MDCCXXVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Christian Gyldencrone]] varð stiftamtmaður. === Fædd === * [[31. ágúst]] - [[Jón Eiríksson]], lögfræðingur og konferensráð í Kaupmannahöfn. (d. [[1787]]) * [[10. september]] - [[Jón Steingrímsson]], prestur, læknir og náttúrufræðingur, kallaður ''eldklerkur'' (d. [[1791]]). * [[Magnús Ólafsson (lögmaður)|Magnús Ólafsson]], lögmaður, === Dáin === == Erlendis == * [[5. janúar]] - Elsti háskólinn í [[Havana]] var stofnaður; Real y Pontifia Universidad de San Gerónimo de la Habana. * [[9. janúar]] - [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] var krýndur Rússakeisari. * [[31. maí]] - Skotlandsbankinn The Royal Bank of Scotland lánaði kaupmanninum William Hogg [[FIT|yfirdrátt]] með vöxtum. * [[28. ágúst]] - Bærinn [[Nuuk]] var stofnaður á Grænlandi sem Godt-Håb. * [[20. október]] - [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|Stórbruni í Kaupmannahöfn]]. Stór hluti borgarinnar brennur, ásamt ráðhúsinu, konunglegu bókhlöðunni og bókasafni [[Árni Magnússon|Árna Magnússonar]]. * [[Vitus Bering]] fór yfir [[sund (landform)|sund]] á milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]] sem síðar er nefnt [[Beringssund]] eftir honum. * Enski stjörnufræðingurinn James Bradley reiknaði [[ljóshraði|ljóshraða]]. === Fædd === * [[21. febrúar]] - [[Pétur 3. Rússakeisari]] (d. [[1762]]). * [[27. október]] - [[James Cook]], breskur landkönnuður og [[kortagerðarmaður]] (d. [[1779]]). * [[2. desember]] - [[Ferdinando Galiani]], ítalskur hagfræðingur og stjórnmálamaður (d. [[1787]]). === Dáin === [[Flokkur:1728]] po1qwg9rur92l7wpo0krhh5ndzx9i1f 0 5765 1977937 1977332 2026-09-06T23:47:12Z TKSnaevarr 53243 1977937 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Louise Arbour]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins [[Rússland]] er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|tíu fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Torontó]], [[Montréal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== {{Sjá einnig|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði}} [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Fylki Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Alberta}} | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|4.262.635}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Breska-Kólumbía}}<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | {{right|5.000.879}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Eyja Játvarðs prins}}<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | {{right|154.331}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Manitoba}} | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|1.342.153}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýfundnaland og Labrador}}<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | {{right|510.550}} | {{right|405.212}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Brúnsvík}}<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | rowspan="4" |{{dts|1867-07-01}} | {{right|775.610}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Skotland}}<br />{{small|{{nobold|(Nova Scotia)}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | {{right|969.383}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Ontario}} | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | {{right|14.223.942}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Québec}} | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | {{right|8.501.833}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Saskatchewan}} | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|1.132.505}} | {{right|651.036}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021 /> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Júkon}}<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | {{right|40.232}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Norðvesturhéruðin}}<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|41.070}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Núnavút}}<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | {{right|36.858}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] 6612gm05seig7bct6ibme6h02qhbmok 0 10522 1977933 1914562 2026-09-06T23:37:35Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977933 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Sambandskanslari | body = Sambandslýðveldisins Þýskalands | native_name = {{nobold|{{lang|de|Bundeskanzler der Bundesrepublik Deutschland}}}} | flag = Flag of the Chancellor of Germany.svg | flagsize = 150px | flagcaption = Fáni kanslarans | flagborder = yes | insignia = DEgov-BK-Logo.svg | insigniasize = 200px | insigniacaption = Merki kanslarans | image = Friedrich Merz 2024.jpg | incumbent = [[Friedrich Merz]] | incumbentsince = 6. maí 2025 | status = [[Ríkisstjórnarleiðtogi]] | deputy = Varakanslari | residence = Kanslarabústaðurinn, [[Berlín]] | appointer = Sambandsþingi Þýskalands | termlength = 4 ár | termlength_qualified = | constituting_instrument = [[Stjórnarskrá Þýskalands]] | salary = €255.150 á ári<ref>{{cite web |url=https://www.bundestag.de/resource/blob/724148/2a9ee1b4947ff02b8f8b0a7dbf61eb05/WD-3-177-20-pdf-data.pdf |title=Das Amt des Bundeskanzlers: Einzelfragen zur Vergütung und weiteren Leistungen |date=30 July 2020 |publisher=Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages |page=3 |access-date=19 January 2023}}</ref> | precursor = | formation = {{Start date and age|df=yes|1949|5|24}} | first = [[Konrad Adenauer]] (sambandskanslari) | website = {{url|http://bundeskanzler.de}} }} '''Kanslari Þýskalands''' ([[þýska]]: ''Bundeskanzler'' (1867-1871, 1949-), ''Reichskanzler'' (1871-1949)) er formaður ríkisstjórnar [[Þýskaland]]s og því æðsti maður [[framkvæmdavald|framkvæmdarvald]]s sambandsríkisins. Hann velur sér [[ráðherra]] og ákvarðar stefnu ríkisstjórnarinnar. [[Kanslari]]nn er í raun valdamesti stjórnmálamaður landsins en formlega er hann þriðji maður í virðingarröðinni á eftir [[Forseti Þýskalands|forseta]] og [[Forseti þýska sambandsþingsins|þingforseta]]. Staða hans er sambærileg stöðu [[forsætisráðherra]] á Íslandi. Kanslarinn er kjörinn af sambandsþinginu til eins [[kjörtímabil]]s (4 ára) í senn og hefur sambandsþingið eitt vald til að setja hann af fyrir lok kjörtímabilsins með [[vantraustsyfirlýsing]]u. Núverandi kanslari er [[Friedrich Merz]]. [[Angela Merkel]] var fyrsta konan til að gegna embættinu. Samkvæmt þýskri málvenju bætist viðskeytið ''-in'' við ''Bundeskanzler'' sé kanslarinn kona og var Merkel því titluð ''Bundeskanzlerin''. Kanslarar hafa farið fyrir ríkisstjórnum Þýskalands frá [[1867]], en titillinn á rætur að rekja til embættismanna í hinu [[heilaga rómverska ríki]] á miðöldum. == Kanslarar Þýskalands frá 1871 == : 1871-1890 [[Otto von Bismarck]] : 1890-1894 [[Leo von Caprivi]] : 1894-1900 [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] : 1900-1909 [[Bernhard von Bülow]] : 1909-1917 [[Theobald von Bethmann-Hollweg]] : 1917 [[Georg Michaelis]] : 1917-1918 [[Georg von Hertling]] ([[Zentrum]]) : 1918 [[Maximilian von Baden]] : 1918 [[Friedrich Ebert]] ([[SPD]]) : 1919 [[Philipp Scheidemann]] (SPD) : 1919-1920 [[Gustav Bauer]] (SPD) : 1920 [[Hermann Müller]] (SPD) : 1920-1921 [[Constantin Fehrenbach]] (Zentrum) : 1921-1922 [[Karl Joseph Wirth]] (Zentrum) : 1922-1923 [[Wilhelm Cuno]] : 1923 [[Gustav Stresemann]] ([[DVP]]) : 1923-1925 [[Wilhelm Marx]] (Zentrum) : 1925-1926 [[Hans Luther]] : 1926-1928 [[Wilhelm Marx]] (Zentrum) : 1928-1930 [[Hermann Müller]] (SPD) : 1930-1932 [[Heinrich Brüning]] (Zentrum) : 1932 [[Franz von Papen]] (Zentrum) : 1932-1933 [[Kurt von Schleicher]] : 1933-1945 [[Adolf Hitler]] ([[NSDAP]]) : 1945 [[Joseph Goebbels]] (NSDAP) : 1945 [[Lutz Schwerin von Krosigk]] : 1949-1963 [[Konrad Adenauer]] ([[CDU]]) : 1963-1966 [[Ludwig Erhard]] (CDU) : 1966-1969 [[Kurt Georg Kiesinger]] (CDU) : 1969-1974 [[Willy Brandt]] (SPD) : 1974-1982 [[Helmut Schmidt]] (SPD) : 1982-1998 [[Helmut Kohl]] (CDU) : 1998-2005 [[Gerhard Schröder]] (SPD) : 2005-2021 [[Angela Merkel]] (CDU) : 2021-2025 [[Olaf Scholz]] (SPD) : 2025- [[Friedrich Merz]] (CDU) ==Tilvísanir== <references/> {{commons|Bundeskanzler (Deutschland)|Kanslara Þýskalands}} {{Kanslarar Þýskalands}} [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands| ]] chp3ybshvhmzxlaxjmjmjgj0dx8s870 0 10681 1977908 1977766 2026-09-06T22:50:11Z Torfifagri 33930 1977908 wikitext text/x-wiki '''Til hamingju með fallið''' er þrettánda breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1996]]. Upptökustjórn: Pjetur Stefáns. Útsetningar: Megas, Tryggvi Hübner og Pjetur Stefáns == Lagalisti == Lög og ljóð: Megas (nema annað komi fram) <br /> #Kysstu mig (þjóðlag, ljóð: Bjarni Thorarensen) #Kölski og Ýsan #As time goes by (Play it again Sam) #Hlíðarendatafl #Ef heimur eigi (ljóð: Megas, byggt á ljóðum eftir Maxim Gorki) #Minnisrækt (Gleymist svo geymist) #Þyrnirós #Hamingjuhvörf #Griðljóð #Ertu ekki farin að mannast #Ljóma sínum (erlent sálmalag) #Götuvísa #Heimilisfang óþekkt #Vita sínu viti (Aldrei of ung) #Dagur hjólbarðasalans {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1996]] n8h7jn4qfavxs0px2jboqigk5s8h61f 0 10702 1977992 1972057 2026-09-07T11:36:27Z TKSnaevarr 53243 1977992 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1724]]|[[1725]]|[[1726]]|[[1727]]|[[1728]]|[[1729]]|[[1730]]| [[1711–1720]]|[[1721–1730]]|[[1731–1740]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }}[[Mynd:King George II by Charles Jervas.jpg|thumb|right|[[Georg 2.]] Bretakonungur.]] Árið '''1727''' ('''MDCCXXVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[17. apríl]] - [[Kristján Luxdorf]] varð landfógeti. * [[8. ágúst]] - [[Eldgos]] hófst í [[Öræfajökull|Öræfajökli]]. Mikið [[öskufall]] í þrjá daga og [[jökulhlaup|hlaup]] kom úr jöklinum og olli miklum skemmdum á landi. Þrír fórust. <ref>[https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/eldgos-og-eldfjoll/oraefajokull/eldgosid-i-oraefajokli-1727/ Eldgosið í Öræfajökli 1727] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420173534/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/eldgos-og-eldfjoll/oraefajokull/eldgosid-i-oraefajokli-1727/ |date=2024-04-20 }} Stjörnufræðivefurinn</ref> Gosið stóð í eitt ár en var þó mun minna en gosið [[1362]]. * [[29. september]] - [[Peter Raben]], stiftamtmaður, lést í embætti. * [[Benedikt Þorsteinsson (lögmaður)|Benedikt Þorsteinsson]] varð lögmaður norðan og vestan þegar [[Páll Vídalín]] lést á meðan [[Alþingi]] stóð yfir. * Kaupskip á leið frá [[Skagaströnd|Höfðakaupstað]] strandaði við [[Hælavíkurbjarg]]. Einn maður bjargaðist. === Fædd === *[[Jakob Sigurðsson]], handritaskrifari, skáld og rithöfundur. (d. [[1779]]) === Dáin === * [[12. janúar]] - [[Þorleifur Arason (prestur á Breiðabólstað)|Þorleifur Arason]], prestur á Breiðabólstað (f. [[1687]]). * [[18. júlí]] - [[Páll Vídalín]] lögmaður (f. [[1667]]). == Erlendis == * [[1. janúar]] - Spánverjar kröfðust að Bretar skiluðu [[Gíbraltar]] og að hafa brotið sáttmála síðan [[1713]]. Því var hafnað. Umsátur Spánverja um Gíbraltar hófst í febrúar. * [[22. mars]] - [[Ismail Ibn Sharif]], soldán [[Marokkó]] lést. Við tók 30 ára valdabarátta sjö sona hans. * [[17. maí]] - [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] krýndur keisari [[Rússland]]s. * [[31. maí]] - [[Royal Bank of Scotland]] stofnaður í [[Edinborg]]. * [[22. júní]] - [[Georg 2.]] tók við ríkjum í [[England]]i eftir lát föður síns. * [[24. júní]] - Spánn og Bretland skrifuðu undir vopnahlé vegna deilna um Gíbraltar. * [[18. nóvember]] - Um 77.000 létust í jarðskjálta í Tabriz í [[Íran]]. * Síðasta [[aftaka]] vegna ákæru um [[galdur|galdra]] í [[Skotland]]i. * [[Waysenhús]] fékk einkarétt á útgáfu [[Biblían|Biblíunnar]] í [[Danmörk]]u. === Fædd === * [[10. maí]] - [[Anne Robert Jacques Turgot]], franskur hagfræðingur (d. [[1781]]) * [[14. maí]] - [[Thomas Gainsborough]], enskur listmálari (d. [[1788]]). === Dáin === * [[22. mars]] - [[Ismail Ibn Sharif]], soldán Marokkó. * [[31. mars]] - [[Isaac Newton]], enskur vísindamaður (f. [[1642]]). * [[17. maí]] - [[Katrín 1. Rússakeisaraynja]] (f. [[1684]]). * [[11. júní]] - [[Georg 1. Bretlandskonungur|Georg 1.]] Bretakonungur (f. [[1660]]). * [[29. september]] - [[Peter Raben]], danskur sjóliðsforingi og stiftamtmaður á Íslandi (f. um [[1661]]). ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:1727]] e471936nri2co7emu0q75mts94y7a9k 0 10713 1977993 1891766 2026-09-07T11:36:53Z TKSnaevarr 53243 1977993 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1712]]|[[1713]]|[[1714]]|[[1715]]|[[1716]]|[[1717]]|[[1718]]| [[1701–1710]]|[[1711–1720]]|[[1721–1730]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} Árið '''1715''' ('''MDCCXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Oddur Sigurðsson lögmaður|Oddur Sigurðsson]] varð [[lögmenn norðan og vestan|Lögmaður norðan og vestan]]. * Var hart vor með kuldum og stórfrosti allt til fardaga nærri en vetur harður með afbrigðum, með áfreðum kom strax með vetri norðanlands. Við [[Ísafjarðardjúp]] vestur voru hin mestu harðindi, svo margir urðu þar sauðlausir um vorið. Item í [[Arnarfjörður|Arnarfjarðardölum]] misstu menn svo nær allt sauðfé sitt, en aflatekja sæmileg. (Annálar). <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288686]</ref> === Fædd === === Dáin === * [[Ragnheiður Jónsdóttir]], biskupsfrú. ==Erlendis== * [[13. janúar]] - Bruni í [[London]], yfir 100 hús brunnu. * [[24. apríl]] - [[Norðurlandaófriðurinn mikli]]: Danski flotinn sigraði þann sænska í orrustunni við Fehmarn. Yfir 350 Svíar létust. * [[3. maí]] - [[Sólmyrkvi]] á Englandi, í Svíþjóð og Finnlandi. * [[28. nóvember]] - [[Baleareyjar]] fóru undir krúnu Kastilíu á Spáni. * Uppreisn [[Jakobítar|Jakobíta]] á Englandi. === Fædd === * [[1. janúar]] - [[Henrik Hielmstierne]], íslensk-danskur embættismaður (d. [[1780]]). * [[4. mars]] - [[James Waldegrave]], breskur stjórnmálamaður (d. [[1763]]) * [[5. október]] - [[Victor de Riqueti, marquis de Mirabeau]], franskur stjórnmálahagfræðingur (d. [[1789]]). === Dáin === * [[7. janúar]] - [[François de Salignac frá La Mothe-Fénelon]], franskur guðfræðingur (f. [[1651]]). * Mars - [[William Dampier]], enskur sjóræningi, skipstjóri, rithöfundur og landkönnuður. (f. [[1651]]) * [[1. september]] - [[Loðvík 14.]] Frakkakonungur (f. [[1638]]). * [[13. október]] - [[Nicolas Malebranche]], franskur heimspekingur og rökhyggjumaður. (f. [[1638]]). * [[23. október]] - [[Pétur 2. Rússakeisari]] (d. [[1730]]). == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:1715]] geq0qlutmoyel2rk6d2d47gww8dme0e 0 11709 1977926 1965478 2026-09-06T23:24:34Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977926 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Friserne.png|thumb|Útbreiðsla frísnesku hér sýnd á korti.]] [[Mynd:Frisian languages in Europe.svg|thumb|Mállýskur. Dökkblár: Vestur-frísneska. Blár: Norður-frísneska. Ljósblár: Austur-frísneska.]] '''Frísneska''' er [[Germönsk tungumál|germanskt]] [[tungumál]] sem talað er í [[Holland]]i, [[Þýskaland]]i og á örlitlu svæði rétt við landamæri Þýskalands vestast á [[Jótland]]sskaga í [[Danmörk]]u. Þrjár mállýskur eru til; ''vestur-frísneska'' (í hollenska fylkinu [[Frísland]]i) , ''austur-frísneska'' (í Saterland í [[Neðra-Saxland]]i, Þýskalandi) og ''norður-frísneska'' (við [[norðurfrísnesku eyjarnar]], Þýskalandi). [[Flokkur:Vesturgermönsk tungumál]] {{stubbur}} pdvcmnmruydhtx2n599byfudj9h3n4o 0 11941 1977969 1966987 2026-09-07T11:08:04Z Umvandarinn 37799 1977969 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Agust h bjarnason professor.jpg|thumb|right|Dr. Ágúst H. Bjarnason]] '''Ágúst Hákonarson Bjarnason''' ([[20. ágúst]] [[1875]] – [[22. september]] [[1952]]), var doktor, PhD, í [[sálfræði]]. Ágúst var frumkvöðull í kennslu í sálarfræði og ritun bóka um sálarfræði á [[Ísland]]i. Hann samdi meðal annars fyrstu bókina um sálarfræði á [[Íslenska|íslensku]]. == Menntun == Ágúst lauk [[stúdentspróf]]i í [[Kaupmannahöfn]] árið [[1894]]. Bylting varð í sögu sálfræði og [[heimspeki]] á Íslandi þegar Ágúst hélt svo ásamt [[Guðmundur Finnbogason|Guðmundi Finnbogasyni]] til náms í [[Kaupmannahafnarháskóli|Hafnarskólann]] í sálarfræði og heimspeki. Þeir luku báðir meistaraprófi árið [[1901]] og luku svo doktorsprófi árið [[1911]]. Báðir höfðu þeir sálfræði sem aðalgrein. Lærifaðir Ágústs hét [https://en.wikipedia.org/wiki/Harald_H%C3%B8ffding Harald Høffding] en hann var heimspekiprófessor við Hafnarháskólann og samdi gagnmerka kennslubók, ''Psykologi i omrids'', sem var ein helsta kennslubók í sálfræði á vesturlöndum, en hún kom út árið [[1882]]. Doktorsritgerð Ágústs fjallaði um franska heimspekinginn Jean-Marie Guyau[[https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Marie_Guyau]]. == Kennsla, skriftir og skólastjórnun == Ágúst ritaði fjölda greina en þekktasta og áhrifamesta rit hans er almennt talið ''Yfirlit yfir sögu mannsandans'', sem byggðist á fyrirlestrum sem hann hélt á meðan hann var á síðustu metrunum á Hannesarstyrknum ([[Hannes Árnason|Hannesar Árnasonar]]) við doktorsnám sitt og kom út í [[Reykjavík]] í fimm bindum á árunum 1905–1915, og síðar í endurskoðaðri, en ófullgerðri, útgáfu undir nafninu ''Saga mannsandans'' á árunum 1949-1954. Þá gaf Ágúst út bókina ''Drauma-Jói'' sem kom út 1915 hjá Sigfúsi Eymundssyni. Þar eru sannar sagnir af Jóhannesi Jónssyni frá Ásseli og tilraunir sem Ágúst gerði á Drauma-Jóa, en það þótti merkilegt rannsóknarefni og mun ritið vera hið fyrsta sinnar tegundar um [[dulsálarfræði]] á Íslandi. Í umsögn um bókina var skrifað: „Drauma-Jói var einkennilegur maður. Það var hægt að spyrja hann sofandi og þá sagði hann hluti sem áttu að vera öllum huldir. Hann ljóstraði oft upp málum sem áttu ekki að komast fyrir almenning. Hann vildi meina að draugar væru miklu víðara hugtak en menn töldu. Hann sá hluti sem voru týndir í draumi. Hann varð svona strax sem krakki. Einu sinni vísaði hann á koffort sem ferðakona týndi og hann sá hvað var í því og gat lýst því. Hann talaði alltaf með lokuð augun.“{{heimild vantar}} Ágúst var um langa hríð meðútgefandi að ''[[Iðunn (tímarit)|Iðunni]'' ásamt tengdaföður sínum [[Jón Ólafsson (ritstjóri)|Jóni Ólafssyni]]. Þá er Ágúst sagður hafa samið greinina „Konunginn vantar“ eftir konungsheimsóknina 1907, en það var samt opinberlega eignað tengdaföður hans. Guðni Pálsson prentari og síðar skipstjóri lýsti útför prentfrelsisins og hinnar frægu greinar á þennan veg: „Byrjað var að dreifa blaðinu um bæinn, þegar yfirvöldin komust á snoðir um greinina og efni hennar og var blaðið þegar í stað bannað. Eitthvað 200 eintök voru þá þegar farin, en restina bárum við Þorvaldur pólití út á Arnarhól og brenndum. Við keyptum 5 lítra af steinolíu hjá Jóni Þórðarsyni, sömuleiðis eldspýtur og aragrúi af krökkum og hundum fylgdu prentfrelsinu til grafar, en við Þorvaldur brenndum hvert eintak samviskusamlega.“ Þá var Ágúst mikilvirkur þýðandi og þýddi meðal annars hina merku bók ''Kjarnorka á komandi tímum'' sem var gefin út eftir stríð. Ágúst var í hópi fyrstu kennara í [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]] og kenndi þar þýsku. Ágúst var skipaður [[prófessor]] í heimspeki árið [[1911]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og þar með fyrsti prófessorinn með doktorsgráðu við Háskóla Íslands, ef frá er talinn rektorinn sjálfur, [[Björn M. Ólsen]]. Ágúst var [[rektor]] Háskóla Íslands [[1918]] og [[1928]] og skólastjóri [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Reykvíkinga]] [[1928]] til [[1944]]. Ágúst samdi bækur bæði fyrir heimspeki og sálfræði en bók hans ''Almenn sálarfræði'' sem kom út árið [[1916]] var fyrsta íslenska frumsamda sálfræðibókin. Í bókinni er meðal annars komið inn á bakgrunn sálfræðinnar í heimspeki, rannsóknaraðferðir greinarinnar, einstök rannsóknarsvið eins og sáleðlisfræði Fechners, minnisrannsóknir [[Ebbinghaus]] og kenningar James og Lange um eðli tilfinninga. Bókin var byggð á kennslu hans í skólanum. Hann samdi einnig merkilegt rit um tilfinningar og kom að rannsóknum um dulræn fyrirbæri. == Fjölskylda == Faðir: Hákon Bjarnason, kaupmaður og útgerðarmaður á Bíldudal, V-Barð., f. 5. sept. 1828, d. 2. apríl 1877. For.: Bjarni Gíslason, bóndi í Ytri-Görðum og víðar í Staðarsveit, Snæf., síðar prestur á Söndum í Dýrafirði, V-Ís., f. 11. júní 1801, d. 30. sept. 1869, og k.h. Helga Árnadóttir, húsfreyja, f. 29. mars 1791, d. 15. jan. 1860. Móðir: Jóhanna Kristín Þorleifsdóttir, húsfreyja á Bíldudal, f. 16. des. 1834, d. 11. jan. 1896. For.: Þorleifur Jónsson, prófastur í Hvammi í Hvammssveit, Saurbæjarhr., Dal., f. 8. nóv. 1794, d. 1. maí 1883, og fyrri k.h. Þorbjörg Hálfdánardóttir, húsfreyja, f. 21. maí 1800, d. 20. jan. 1863. Fyrri kona Hákonar Bjarnasonar var Þóra Gísladóttir, f. að Kaldaðanesi 1825. Hún var dóttir Gísla Sigurðssonar, f. að Kollabúðum á Reykjanesi 2. janúar 1783 - d. 20. júní 1862 og konu hans Sólveigu Jónsdóttur, f. að Kaldbaki Kaldrananesi 25. nóvember 1789 - d. 30. maí 1866. Hákon og Þóra áttu dótturina Valgerði Sumarlínu, f. í Flatey á Breiðafirði 19. apríl 1855 og d. 1944 í Danmörku. Hún fluttist til Danmerkur og kvæntist þar Jacobi Kiil. Þeim varð tveggja barna auðið, Jóhannes Kiil og Ingeborg Johanne Kiil sem kvæntist Adolf Paludan Seedorff í Álaborg, f. 14. september 1893 - d. 1 september 1953 í Risskov. Frá Valgerði er kominn allstór fjölskylda mikilhæfs fólks sem von er. Ágúst ræktaði vel tengsl við systur sína og hennar fólk allt á sinni tíð. Þá hafa margir úr fjölskyldunni haldið sambandi fram á þennan dag (2014) við danska leggin sem frá Valgerði er kominn. Ágúst ólst upp hjá foreldrum sínum á Bíldudal. Faðir hans, Hákon Bjarnason, rak þar þróttmikla verslun og þilskipaútgerð. Þótti hann dugnaðar- og atorkumaður hinn mesti, en þessi þilskipaútgerð hið vestra var komin á legg hjá Hákoni áður en hún var komin til svo nokkru næmi hið syðra, á höfuðborgarsvæðinu sem nú er kallað. Hákoni hafði þar að auki tekist að koma framleiðsluvöru sinni í það álit erlendis að besti saltfiskurinn frá Íslandi var kallaður „Bíldudalsfiskur“ og hélst það lengi síðan. Hákon umsvifamaður féll frá á besta aldri, aðeins 49 að aldri. Vöruskip sem hann kom með frá Kaupmannahöfn, strandaði á Mýrdalssandi í „páskaveðrinu mikla“ 1877 og fórst hann ásamt flestum þeim sem á skipinu voru. Ekkja Hákonar, móðir Ágústs, rak útgerðina og verslunina nokkur ár eftir þetta. Ágúst var einungis tæpra 2. ára þegar faðir hans fórst. Ágúst kvæntist Sigríði Jónsdóttur Ólafsson Bjarnason f. 18. apríl 1883. Foreldrar hennar voru [[Jón Ólafsson (ritstjóri)|Jón Ólafsson]] ritstjóri, skáld og Alþingismaður og Helga Eiríksdóttir Ólafsson frá Karlsskála í Reyðarfirði. Þau áttu fimm börn: Hákon Bjarnason<ref>{{Citation |title=Hákon Bjarnason |date=2025-07-01 |work=Wikipedia, frjálsa alfræðiritið |url=https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A1kon_Bjarnason&oldid=1922208 |access-date=2026-06-10 |language=is}}</ref> f. 1907, Helgu f. 1909, Jón Ólaf f. 1911, Maríu Ágústu f. 1912 og Harald f. 1922. == Systkyni == Systkini Ágústs sem komust á legg : * Valgerður Sumarlína H. Kiil * [[Þorleifur H. Bjarnason]] * [[Brynjólfur H Bjarnason|Brynjólfur H. Bjarnason]] * [[Lárus H. Bjarnason]] * [[Ingibjörg H. Bjarnason]] == Helstu rit == * Yfirlit yfir sögu mannsandans bindi I-V (1905 - 1915) * Doktorsrit um Jean-Marie Guyau (1911) * Almenn rökfræði (1913, 1925) * Drauma-Jói (1915) * Almenn sálarfræði (1916, 1938) * Um tilfinningalífið (1918) * Siðfræði (1924–1926) * Heimsmynd vísindanna (1931) * Vandamál mannlegs lífs (1943–1945) * Saga mannsandans (endurskoðuð, en ófullgerð, 1949-1954) == Heimildir == * [https://heimspeki.hi.is/?s=%C3%A1g%C3%BAst+h+bjarnason] Grein um Ágúst á www.heimspeki.hi.is * Morgunblaðið, 24. september 1952, bls. 12. * [https://skemman.is/bitstream/1946/14752/1/BS-%c3%81g%c3%bast%20H.%20Bjarnason.pdf] Lokaverkefni Sigríðar Ástu Vigfúsdóttur til BS-gráðu í sálfræði : Ágúst H. Bjarnason og fyrsta íslenska kennslubókin í sálfræði * Kjarnorka á Komandi Tímum [http://agbjarn.blog.is/blog/agbjarn/entry/635171/] {{Rektorar Háskóla Íslands}} [[Flokkur:Íslenskir sálfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir heimspekingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Rektorar Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] {{fd|1875|1952}} quyfl3evcol0pi9jg55gcrf6fdxzskb 0 12548 1977871 1958774 2026-09-06T17:52:17Z Berserkur 10188 Ferilrit? Nei, bara Plötur 1977871 wikitext text/x-wiki '''Jeff Buckley''' ([[17. nóvember]] [[1966]] í [[Los Angeles]] í [[Bandaríkin|Bandaríkunum]] – [[29. maí]] [[1997]] í [[Wolf River]] í [[Tennessee]] í Bandaríkjunum) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[söngvari]] og [[lagahöfundur]]. Hann var þekktur fyrir sæluvekjandi þriggja-og-hálfs [[áttund|átthendu]] [[rödd]] og var talinn af gagnrýnendum einn af efnilegustu tónlistarmönnum síns tíma eftir útgáfu hljómplötunnar [[Grace]] [[1994]]. Buckley [[drukknun|drukknaði]] á hápunkti ferils síns við kvöldsund. Tónlistarmenn og gagnrýnendur gefa enn gaum að verkum hans og stíl. == Æska == Hann fæddist í [[Los Angeles]], Kaliforníu og var eini sonur [[Mary Guibert]] og [[Tim Buckley]], sem sjálfur var lagahöfundur sem skrifaði seríu af dægur- og [[djass]]plötum á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar, sem voru víða lofaðar, rétt fyrir ótímabæran dauða [[1975]]. Buckley var alinn upp af móður hans og stjúpfaðir [[Ron Moorhead]] (í nokkur ár) í Suður–Kaliforníu og í og við [[Orange-sýsla (Kaliforníu)|Orange County]]. Hann á hálf-bróður að nafni [[Corey Moorhead]]. Í bernsku var hann þekktur sem Scott „Scotty“ Moorhead, en um 10 ára aldur ákvað hann að nota fæðingarnafn sitt í minningu föður síns; fjölskyldan kallar hann samt áfram ''Scotty''. Þegar Jeff var fullvaxta, var hann sagður geta ákvarðað tónhæð nákvæmlega, vegna þess að hann gat hlustað á lag og hermt eftir því fullkomlega. Eftir að hafa spilað á gítar í aðeins fáein ár, gat hann spilað lög eftir [[Jeff Beck]], [[Rush]], [[Yes]], [[Al DiMeola]] og [[Van Halen]]. Í gagnfræðiskóla spilaði hann í nokkrum [[heavy metal]] og [[framfarasinna rokk]] hljómsveitum. Einnig vildi hann læra á trommur, en vegna lítilla efna varð hann að notast við kaffi könnur í bílskúrnum og lærði þannig á trommur. Nokkur af hans uppáhaldsböndum í æsku voru [[Genesis (hljómsveit)|Genesis]], [[Yes]] og [[Rush]]. == Plötur == * ''[[Live at Sin-é EP]]'' (1993) * ''[[Grace (album)|Grace]]'' (1994) * ''[[Live from the Bataclan]]'' (1995) * ''[[Sketches for My Sweetheart the Drunk]]'' (1998) * ''[[Mystery White Boy]]'' (2000) * ''[[Live a L'Olympia]]'' (2001) * ''[[The Grace EPs]]'' (2002) * ''[[Live at Sin-é (Legacy Edition)]]'' (2003) * ''[[Grace (Legacy Edition)]]'' (2004) == Hljómleikamyndbönd == * ''[https://www.youtube.com/watch?v=2YjbJTS5C_I Live in Chicago]'' (2000) == Lög sem virðingavottur til Jeff Buckley == * "Bandstand in the Sky" - [[Pete Yorn]] * "Blind River Boy" - [[Amy Correia]] * "A Body Goes Down" - [[Duncan Shiek]] * "Boys on the Radio" - [[Hole (band)|Hole]] (partially) * "By Yourself" - [[Sister 7]] * "Gorgeous" - [[Kashmir]] * "Grey Ghost" - [[Mike Doughty]] * "In a Flash" - [[Ron Sexsmith]] * "Just Like Anyone" - [[Aimee Mann]] * "Living In A Video" - [[Ours]] * "I Heard You Singing" - [[Ours]] * "Memphis" - [[PJ Harvey]] * "Memphis Skyline" - [[Rufus Wainwright]] * "New Blood" - [[Beth Wood]] * "On the Road to Calvary" - [[Willie Nile]] * "One Last Good Bye" - [[David Linx]] * "Song for a Dead Singer" - [[Zita Swoon]] * "Swimming" - [[Chris Taylor]] * "Trying Not to Think About It" - [[Juliana Hatfield]] * "Valley of Sound" - [[Heather Nova]] * "Wave Goodbye" - [[Chris Cornell]] * "We Don't Know" - [[Health & Happiness Show]] * "You Were Right" - [[Badly Drawn Boy]] (partially) == Endurflutningur laga eftir Jeff Buckley af öðrum hljómsveitum == * "Dream Brother" - [[Bitmap]] * "Dream Brother" - [[Martin Grech]] (live) * "Everybody Here Wants You" - [[Matthew Herbert]] and [[Dani Siciliano]] * "Forget Her" - Sivert Höyem of [[Madrugada]] * "Grace" - [[Fourplay]] (string quartet) * "Grace" - [[King Creosote]] * "Grace" - [[Rachel Sage]] * "Grace" - [[Three Against Four]] * "Last Goodbye" - [[Natalie Merchant]] of [[10,000 Maniacs]] * "Lilac Wine" - [[Katie Melua]] * "Lover, You Should've Come Over" - [[Jamie Cullum]] * "Lover, You Should've Come Over" - [[Howie Day]] (live) * "Lover, You Should've Come Over" - [[John Mayer]] (live) * "Mojo Pin" - [[Adem]] * "Morning Theft" - [[Stephen Fretwell]] * "New Year's Prayer" - [[Howie Day]] (live) * "Nightmares By The Sea" - [[Katatonia]] * "What Will You Say?" - [[Martin Grech]] (live) * "Yard of Blonde Girls" - [[Micah P. Hinson]] (tæknilega endurflutningur [[Inger Lorre]]) == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Jeff Buckley | mánuðurskoðað = 11. október | árskoðað = 2005}} == Útværir tenglar == * [https://www.jeffbuckley.com/ Vefsíða Jeff Buckley] * [http://www.amazinggracejeffbuckley.com/ Vefsíða heimildarmyndar um hann] * [http://www.mojopin.org/ MojoPin.org]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} - A Tribute to Jeff Buckley * [http://www.moviepoopshoot.com/squib/42.html In His Wake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103220222/http://www.moviepoopshoot.com/squib/42.html |date=2005-11-03 }} - Jeff Buckley's tributes and followers * [http://www.listology.com/content_show.cfm/content_id.5307 Tribute song list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010710063700/http://www.listology.com/content_show.cfm/content_id.5307 |date=2001-07-10 }} * [http://www.joetripician.com/jeffbuckley.html Óútgefið lag: „Ozark Melody“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007073853/http://www.joetripician.com/jeffbuckley.html |date=2007-10-07 }} {{fde|1966|1997|Buckley, Jeff}} {{DEFAULTSORT:Buckley, Jeff}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir lagahöfundar]] s8pax0zdqbtbs3elrsq2bcbsfy8y0h1 1977873 1977871 2026-09-06T18:03:53Z Berserkur 10188 1977873 wikitext text/x-wiki '''Jeff Buckley''' ([[17. nóvember]] [[1966]] í [[Los Angeles]] í [[Bandaríkin|Bandaríkunum]] – [[29. maí]] [[1997]] í [[Wolf River]] í [[Tennessee]] í Bandaríkjunum) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[söngvari]] og [[lagahöfundur]]. Hann var þekktur fyrir sæluvekjandi þriggja-og-hálfs [[áttund|átthendu]] [[rödd]] og var talinn af gagnrýnendum einn af efnilegustu tónlistarmönnum síns tíma eftir útgáfu hljómplötunnar [[Grace]] [[1994]]. Buckley [[drukknun|drukknaði]] á hápunkti ferils síns við kvöldsund í [[Mississippi-fljót]]i. Tónlistarmenn og gagnrýnendur gefa enn gaum að verkum hans og stíl. Árið 2025 kom út heimildarmyndin ''It's never over'' um líf Buckley <ref>[https://www.allmusic.com/artist/jeff-buckley-mn0000240665 Jeff Buckley] Allmusic</ref>. == Æska == Hann fæddist í [[Los Angeles]], Kaliforníu og var eini sonur [[Mary Guibert]] og [[Tim Buckley]], sem sjálfur var lagahöfundur sem skrifaði seríu af dægur- og [[djass]]plötum á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar, sem voru víða lofaðar, rétt fyrir ótímabæran dauða [[1975]]. Buckley var alinn upp af móður sinni og stjúpföður [[Ron Moorhead]] (í nokkur ár) í Suður–Kaliforníu og í og við [[Orange-sýsla (Kaliforníu)|Orange County]]. Hann á hálf-bróður að nafni [[Corey Moorhead]]. Í bernsku var hann þekktur sem Scott „Scotty“ Moorhead, en um 10 ára aldur ákvað hann að nota fæðingarnafn sitt í minningu föður síns; fjölskyldan kallaði hann samt áfram ''Scotty''. Þegar Jeff var fullvaxta, var hann sagður geta ákvarðað tónhæð nákvæmlega, vegna þess að hann gat hlustað á lag og hermt eftir því fullkomlega. Eftir að hafa spilað á gítar í aðeins fáein ár, gat hann spilað lög eftir [[Jeff Beck]], [[Rush]], [[Yes]], [[Al DiMeola]] og [[Van Halen]]. Í gagnfræðiskóla spilaði hann í nokkrum [[þungarokk]]s og [[progrokk]]-hljómsveitum. Einnig vildi hann læra á trommur, en vegna lítilla efna varð hann að notast við kaffikönnur í bílskúrnum og lærði þannig á trommur. Nokkur af hans uppáhaldsböndum í æsku voru [[Genesis (hljómsveit)|Genesis]], [[Yes]] og [[Rush]]. == Plötur == * ''[[Live at Sin-é EP]]'' (1993) * ''[[Grace (album)|Grace]]'' (1994) * ''[[Live from the Bataclan]]'' (1995) * ''[[Sketches for My Sweetheart the Drunk]]'' (1998) * ''[[Mystery White Boy]]'' (2000) * ''[[Live a L'Olympia]]'' (2001) * ''[[The Grace EPs]]'' (2002) * ''[[Live at Sin-é (Legacy Edition)]]'' (2003) * ''[[Grace (Legacy Edition)]]'' (2004) == Lög sem virðingavottur til Jeff Buckley == * "Bandstand in the Sky" - [[Pete Yorn]] * "Blind River Boy" - [[Amy Correia]] * "A Body Goes Down" - [[Duncan Shiek]] * "Boys on the Radio" - [[Hole (band)|Hole]] * "By Yourself" - [[Sister 7]] * "Gorgeous" - [[Kashmir]] * "Grey Ghost" - [[Mike Doughty]] * "In a Flash" - [[Ron Sexsmith]] * "Just Like Anyone" - [[Aimee Mann]] * "Living In A Video" - [[Ours]] * "I Heard You Singing" - [[Ours]] * "Memphis" - [[PJ Harvey]] * "Memphis Skyline" - [[Rufus Wainwright]] * "New Blood" - [[Beth Wood]] * "On the Road to Calvary" - [[Willie Nile]] * "One Last Good Bye" - [[David Linx]] * "Song for a Dead Singer" - [[Zita Swoon]] * "Swimming" - [[Chris Taylor]] * "Trying Not to Think About It" - [[Juliana Hatfield]] * "Valley of Sound" - [[Heather Nova]] * "Wave Goodbye" - [[Chris Cornell]] * "We Don't Know" - [[Health & Happiness Show]] * "You Were Right" - [[Badly Drawn Boy]] == Endurflutningur laga eftir Jeff Buckley með öðrum hljómsveitum == * "Dream Brother" - [[Bitmap]] * "Dream Brother" - [[Martin Grech]] (live) * "Everybody Here Wants You" - [[Matthew Herbert]] and [[Dani Siciliano]] * "Forget Her" - Sivert Höyem of [[Madrugada]] * "Grace" - [[Fourplay]] (string quartet) * "Grace" - [[King Creosote]] * "Grace" - [[Rachel Sage]] * "Grace" - [[Three Against Four]] * "Last Goodbye" - [[Natalie Merchant]] of [[10,000 Maniacs]] * "Lilac Wine" - [[Katie Melua]] * "Lover, You Should've Come Over" - [[Jamie Cullum]] * "Lover, You Should've Come Over" - [[Howie Day]] (live) * "Lover, You Should've Come Over" - [[John Mayer]] (live) * "Mojo Pin" - [[Adem]] * "Morning Theft" - [[Stephen Fretwell]] * "New Year's Prayer" - [[Howie Day]] (live) * "Nightmares By The Sea" - [[Katatonia]] * "What Will You Say?" - [[Martin Grech]] (live) * "Yard of Blonde Girls" - [[Micah P. Hinson]] (tæknilega endurflutningur [[Inger Lorre]]) == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Jeff Buckley | mánuðurskoðað = 11. október | árskoðað = 2005}} == Tenglar == * [https://www.jeffbuckley.com/ Vefsíða Jeff Buckley] * [http://www.amazinggracejeffbuckley.com/ Vefsíða heimildarmyndar um hann] * [http://www.mojopin.org/ MojoPin.org]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} - A Tribute to Jeff Buckley * [http://www.moviepoopshoot.com/squib/42.html In His Wake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103220222/http://www.moviepoopshoot.com/squib/42.html |date=2005-11-03 }} - Jeff Buckley's tributes and followers * [http://www.listology.com/content_show.cfm/content_id.5307 Tribute song list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010710063700/http://www.listology.com/content_show.cfm/content_id.5307 |date=2001-07-10 }} * [http://www.joetripician.com/jeffbuckley.html Óútgefið lag: „Ozark Melody“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007073853/http://www.joetripician.com/jeffbuckley.html |date=2007-10-07 }} ==Tilvísanir== {{fde|1966|1997|Buckley, Jeff}} {{DEFAULTSORT:Buckley, Jeff}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir lagahöfundar]] b8k9c01mywpfor6jzsuqu7sy4nce9ca 0 12564 1977910 1977689 2026-09-06T22:51:51Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ bætti inn höfundi texta í Nóttin hefur níðst á mér 1977910 wikitext text/x-wiki '''Megas''' er fyrsta breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1972]]. Platan var endurútgefin á geisladiski [[1994]] og aftur [[2002]] og þá með sjö aukalögum. Öll lögin voru tekin upp í Noregi, í Oslo Teskniske Skole, nema Spáðu í mig, en það var hljóðritað á samkomu Íslendinga í Osló. == Lagalisti == {{Lagalisti |all_writing= Megasi | headline = Hlið A | title1 = Skutullinn | length1 = 01:30 | title2 = Um óþarflega fundvísi Ingólfs Arnarsonar | length2 = 02:38 | title3 = Silfur Egils | length3 = 02:51 | title4 = Dauði Snorra Sturlusonar | length4 = 02:04 | title5 = Um grimman dauða Jóns Arasonar | length5 = 02:41 | title6 = Um skáldið Jónas | length6 = 02:13 | title7 = Jón Sigurðsson og sjálfstæðisbarátta Íslendinga | length7 = 01:41 | title8 = Vertu mér samferða inn í blómalandið amma | length8 = 03:40 |total_length= 19:18 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Þóttú gleymir guði | length1 = 01:31 | title2 = Gamli sorrí gráni | length2 = 01:32 | title3 = Síðbúinn mansöngur | length3 = 02:58 | title4 = Ófelía | length4 = 02:41 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 04:11 | title6 = Um ástir og örlög Eyjólfs bónda | length6 = 07:26 | title7 = Spáðu í mig | length7 = 02:32 |total_length= 22:51 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Skutullinn | length1 = 03:14 | title2 = Nóttin hefur níðst á mér | lyrics2 = Páll Ólafsson | length2 = 01:23 | title3 = Grettir og Glámur | length3 = 01:04 | title4 = Sveinn og Pes | length4 = 02:04 | title5 = Ávarp til fjallkonunnar | length5 = 02:49 | title6 = Pælaðu í því (sem pælandi er í) | length6 = 04:31 | title7 = Adieu capital | length7 = 02:32 |total_length= 16:08 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur (gítar í Spáðu í mig) *Inge Rolland: Þverflauta *Tore Tambs-Lyche: Hljómgítar og kontrabassi *Øivind Ekman Jensen: Hljómgítar Útsetningar: Tore Tambs-Lyche og Øivind Ekman Jensen Ljósmyndir: Haraldur S. Blöndal {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1972]] ipzrh1qp75rl9l52mdwg9fxwjqlzo76 1977911 1977910 2026-09-06T22:52:44Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1977911 wikitext text/x-wiki '''Megas''' er fyrsta breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1972]]. Platan var endurútgefin á geisladiski [[1994]] og aftur [[2002]] og þá með sjö aukalögum. Öll lögin voru tekin upp í Noregi, í Oslo Teskniske Skole, nema Spáðu í mig, en það var hljóðritað á samkomu Íslendinga í Osló. == Lagalisti == {{Lagalisti |all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Hlið A | title1 = Skutullinn | length1 = 01:30 | title2 = Um óþarflega fundvísi Ingólfs Arnarsonar | length2 = 02:38 | title3 = Silfur Egils | length3 = 02:51 | title4 = Dauði Snorra Sturlusonar | length4 = 02:04 | title5 = Um grimman dauða Jóns Arasonar | length5 = 02:41 | title6 = Um skáldið Jónas | length6 = 02:13 | title7 = Jón Sigurðsson og sjálfstæðisbarátta Íslendinga | length7 = 01:41 | title8 = Vertu mér samferða inn í blómalandið amma | length8 = 03:40 |total_length= 19:18 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Þóttú gleymir guði | length1 = 01:31 | title2 = Gamli sorrí gráni | length2 = 01:32 | title3 = Síðbúinn mansöngur | length3 = 02:58 | title4 = Ófelía | length4 = 02:41 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 04:11 | title6 = Um ástir og örlög Eyjólfs bónda | length6 = 07:26 | title7 = Spáðu í mig | length7 = 02:32 |total_length= 22:51 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Skutullinn | length1 = 03:14 | title2 = Nóttin hefur níðst á mér | lyrics2 = Páll Ólafsson | length2 = 01:23 | title3 = Grettir og Glámur | length3 = 01:04 | title4 = Sveinn og Pes | length4 = 02:04 | title5 = Ávarp til fjallkonunnar | length5 = 02:49 | title6 = Pælaðu í því (sem pælandi er í) | length6 = 04:31 | title7 = Adieu capital | length7 = 02:32 |total_length= 16:08 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur (gítar í Spáðu í mig) *Inge Rolland: Þverflauta *Tore Tambs-Lyche: Hljómgítar og kontrabassi *Øivind Ekman Jensen: Hljómgítar Útsetningar: Tore Tambs-Lyche og Øivind Ekman Jensen Ljósmyndir: Haraldur S. Blöndal {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1972]] 1oxmpo6ehszxoxz89e4eft8asy9vj05 0 16337 1977978 1893372 2026-09-07T11:20:24Z Umvandarinn 37799 1977978 wikitext text/x-wiki {{mannaðgreiningartengill|Jón Ólafsson|Jón Ólafsson}} [[File:Jon Olafsson (1850- 1916).jpg|thumb|Jón Ólafsson.]] = '''Jón Ólafsson''' ([[20. mars]] [[1850]] – [[11. júlí]] [[1916]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[blaðamaður]], [[ritstjóri]] og [[alþingismaður]]. = Jón fæddist á Kolfreyjustað í [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Hann hóf nám við [[Latínuskólinn|Latínuskólann]] aðeins þrettán ára gamall en lauk ekki námi enda þegar á skólaárum sínum farinn að sinna blaðamennsku. Tvisvar hrökklaðist hann úr landi vegna skrifa sem ergðu stjórnvöld, en hann þótti hvassyrtur og óbanginn við að senda tóninn þangað sem honum fannst að ætti við. Í fyrra skiptið flúði hann til [[Noregur|Noregs]] eftir að hafa birt ''Íslendingabrag'' í blaðinu ''Baldri'', en það var svæsin níðvísa um danska stjórn. Hann var kærður fyrir skrifin en að lokum sýknaður í yfirrétti. Síðar lenti honum saman við [[Hilmar Finsen]] landshöfðingja og fluttist þá um tíma til [[Norður-Ameríka|Ameríku]]. Frá 1877 til 1881 ritstýrði hann blaðinu ''Skuld'' sem gefið var út á [[Eskifjörður|Eskifirði]]. Eftir það tók hann við ritstjórn [[Þjóðólfur|Þjóðólfs]] í nokkur ár. Frá 1890 til 1897 bjó hann í Vesturheimi og ritstýrði þar ýmsum blöðum. Hann var ekki síst þektur fyrir sinn kveðskap en hann orti til dæmis 21 árs gamall „[[Máninn hátt á himni skín]]". Þingmennsku gegndi Jón með hléum frá 1880 til 1913, var hann í fyrstu einn af dyggustu stuðningsmönnum [[Benedikt_Sveinsson_(sýslumaður)|Benedikts Sveinssonar]] en lauk þingferlinum í [[Heimastjórnarflokkurinn|Heimastjórnarflokknum]]. == Vesturheimur == Jón skrifaði ritið [[Alaska (bók)|Alaska]] þar sem hann setti fram draumkennda framtíðarsýn þar sem Íslendingar næðu að verða stórþjóð með því að stofna nýlendu í [[Alaska]]ríki sem [[Bandaríkin]] höfðu nýlega fest kaup á. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill=[[Ritstjórar Skírnis|Ritstjóri Skírnis]] | frá = [[1896]] |til = [[1902]] |fyrir = [[Einar H. Kvaran]] | eftir = [[Þorsteinn Gíslason]] }} {{Töfluendir}} == Tenglar == *[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=327 Alþingi - Æviágrip:Jón Ólafsson] *[https://timarit.is/page/4717540?iabr=on#page/n105/mode/1up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Um Jón Ólafsson.] Jón Jónsson frá Sleðabrjót, Iðunn - nýr flokkur 1. júlí 1917, bls. 100&ndash;122. * [https://opinvisindi.is/bitstream/handle/20.500.11815/1219/Auður%20Aðalsteinsdóttir-B5.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bókmenntagagnrýni á almannavettvangi;] Auður Aðalsteinsdóttir, doktorsritgerð við Háskóla Íslands febrúar 2016. {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1850|1916}} [[Flokkur:Þingmenn Heimastjórnarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sambandsflokksins]] qp0f8z2icarlhchm4ojn62g5egei4tb 0 25562 1977831 1977751 2026-09-06T12:23:21Z Torfifagri 33930 1977831 wikitext text/x-wiki [[mynd:Megas_og_Spilverki%C3%B0_-_Svart-hv%C3%ADt_mynd_-_730x497_pixel%2C_file_size_72_KB.jpg|thumb|Megas og Spilverk þjóðanna]] '''Á bleikum náttkjólum''' er fjórða breiðskífa [[Megas]]ar, kom hún út árið [[1977]] í samstarfi við [[Spilverk Þjóðanna]]. Hún var endurútgefin á geisladisk [[1995]] og svo aftur [[2002]] með 10 aukalögum. Það var [[Jóhann Páll Valdimarsson]] bókaútgefandi sem fékk [[Megas]] til að ganga í eina sæng með [[Spilverk þjóðanna|Spilverki Þjóðanna]] og skapa '''Á bleikum náttkjólum'''. [[Egill Ólafsson]] fékk kjallara á [[Bergstaðastræti]]nu lánaðan hjá tengdaföður sínum til æfinga og þar vörðu hljómlistarmennirnir sumrinu í að stilla saman strengi. Upptökur fóru fram í Hljóðrita í Hafnarfirði og hófust þær yfirleitt seinni part kvölds. Þegar spurðist út hvað væri í gangi, vakti það furðu margra að þessir listamenn störfuðu saman því þeir þóttu nokkuð ólíkir. Ýmsir sem þekktu til birtust í stúdíóinu til að sannreyna orðróminn og gefa góð ráð. Auk Spilverksins komu nokkrir aðrir tónlistarmenn að gerð plötunnar svo sem [[Karl Sighvatsson]]. Útlit plötunnar sá [[Kristján Kristjánsson (myndlistarmaður)|Kristján Kristjánsson]] um. Á framhlið plötunnar er þrívíddar [[collage]] þar sem stuðst er að nokkru við texta plötunnar í táknmyndum en einnig spilar tíðarandinn inn í myndverkið. Þegar platan kom út var gerð sjónvarpsauglýsing sem tekin var upp í [[Iðnó]] en hún var stöðvuð eftir tvær birtingar vegna ósæmilegs innihalds. Einnig kom platan út á snældu og fylgdi þar aukalag sem ekki var á plötunni. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi | headline = Hlið A | title1 = Heilnæm eftirdæmi | length1 = 00:58 | title2 = Saga úr sveitinni | length2 = 03:29 | title3 = Heimspekilegar vangaveltur um þjóðfélagsstöðu | length3 = 03:07 | title4 = Gamli skrjóðurinn | length4 = 02:03 | title5 = Útumholtoghólablús | length5 = 03:40 | title6 = Fátækleg kveðjuorð (til-) | length6 = 01:29 | title7 = Paradísarfuglinn | length7 = 03:44 | title8 = Hugboð um borgarastyrjöld | note8 = aukalag á kassettu 1977 | length8 = 02:11 |total_length = 20:41 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Af Síra Sæma | length1 = 05:35 | title2 = Jón Sívertsen og sjálfstæðisbarningur ísfirskra | length2 = 02:38 | title3 = Orfeus og Evridís | length3 = 04:52 | title4 = Við sem heima sitjum #45 | length4 = 03:54 | title5 = Vögguljóð á tólftu hæð | length5 = 01:47 |total_length = 18:46 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Um raungildisendurmat umframstaðreynda | length1 = 05:11 | title2 = Gamli skrjóðurinn | note2 = orgelsversion | length2 = 02:06 | title3 = Um raungildisendurmat umframstaðreynda | note3 = demó | length3 = 10:03 | title4 = Brúðarnótt | length4 = 04:20 | title5 = Þórdísarstofa | length5 = 02:20 | title6 = Til heiðurs hitaveitunni | length6 = 01:47 | title7 = Tarzan | length7 = 03:19 | title8 = Úr týndum rímnaflokkum Jónasar Hallgrímssonar | length8 = 01:51 | title9 = Huggun | length9 = 03:02 | title10 = Heyri ég hljóm | length10 = 01:15 |total_length = 35:14 }} [[Mynd:Megas_og_Spilverki%C3%B0_%C3%AD_I%C3%B0n%C3%B3_-730x417pixel72kb.jpeg|thumb|Megas og Spilverk þjóðanna - Sjónvarpsauglýsing]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1977]] [[Flokkur:Megas]] na15ccz50l7ugr6yu8cbsn6p61wjdyi 14 26137 1977861 1400629 2026-09-06T13:34:16Z TKSnaevarr 53243 1977861 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Philosophers from Poland|pólskum heimspekingum}} [[Flokkur:Heimspekingar eftir löndum]] [[Flokkur:Pólverjar|Heimspekingar]] b4mvkd4v8ffd9hysgrnag4pky2wccaf 14 26138 1977862 1400946 2026-09-06T13:34:32Z TKSnaevarr 53243 1977862 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Pólverjar|Rökfræðingar]] [[Flokkur:Rökfræðingar]] 4k5si1zkco7p4vbauuvlkkt9ac0pw05 14 26704 1977864 1399824 2026-09-06T13:35:11Z TKSnaevarr 53243 1977864 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Musicians from Poland|pólskum tónlistarmönnum}} [[Flokkur:Pólverjar|Tónlistarmenn]] [[Flokkur:Tónlistarmenn eftir þjóðerni]] rd3uztqs0z1vrra3xzxxn1fgu7c9ouh 14 26709 1977860 98918 2026-09-06T13:33:33Z TKSnaevarr 53243 1977860 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Pólverjar|Skáld]] [[Flokkur:Skáld eftir löndum]] gw05r9pe4z8p228t286rivtnh5e6yie 0 37143 1977867 1949617 2026-09-06T14:13:17Z LexLuxor05 104571 /* Leikarar */ +role 1977867 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | upprunalegt heiti= Flåklypa Grand Prix | nafn = Álfhóll: Kappaksturinn mikli |plagat =Il_Tempo_Gigante.jpg |caption = Upprunalega líkanið af kappakstursbílnum Il Tempo Gigante |leikstjóri = [[Ivo Caprino]] |land= [[Noregur]] |tungumál= [[norska]] |útgáfudagur = [[28. ágúst]] [[1975]] |handritshöfundur = [[Kjell Aukrust]]<br> [[Ivo Caprino]]<br> [[Kjell Syversen]]<br> [[Remo Caprino]] |framleiðandi = [[Ivo Caprino]] |leikarar = [[Kari Simonsen]]<br />[[Frank Robert]]<br />[[Rolf Just Nilsen]]<br />[[Per Theodor Haugen]]<br />[[Harald Heide Steen jr.]]<br />[[Wenche Foss]]<br />[[Toralv Maurstad]]<br />[[Leif Juster]] o.fl.| |sögumaður = Leif Juster |tónlist = Bent Fabricius Bjerre |kvikmyndagerð = Charles Patey |klipping = Ivo Caprino |dreifingaraðili = Sandrew Metronome AB |myndin fyrirtæki = Caprino Filmcenter AS |sýningartími= 88 mínútur |frumsýnd = [[1975]] |ráðstöfunarfé = |heildartekjur = |imdb_id= 0073000 }} '''''Álfhóll: Kappaksturinn mikli''''' (norska: ''Flåklypa Grand Prix'') er [[Noregur|norsk]] [[brúðumynd]] frá [[1975]] byggð á teiknimyndapersónum [[Kjell Aukrust]] í leikstjórn [[Ivo Caprino]]. Hún er talin sú norska kvikmynd sem flestir hafa séð með 5,5 milljónir seldra miða í Noregi. == Leikarar == {| class="wikitable" ! !Leikar !Íslenskur leikarar |- |Sæla |[[Kari Simonsen]] |[[Erla Ruth Harðardóttir]] |- |Loðvík |[[Toralv Maurstad]] |[[Örn Árnason]] |- |Theódor Felgan |[[Frank Robert]] |[[Sigurður Skúlason]] |- |Emanuel Desperados |[[Harald Heide-Steen jr.]] | rowspan="2" |[[Þröstur Leó Gunnarsson]] |- |Rúdolf Smeðjan |[[Helge Reiss]] |- | Abdul Ben Dé Skodanz |[[Rolf Just Nilsen]] |[[Laddi]] |- |Sjónvarpsfréttamaðurinn |[[Per Theodor Haugen]] | |- |Sjónvarpsþula |[[Wenche Foss]] |[[Edda Björg Eyjólfsdóttir]] |- |Ræðumaður á kappakstursbrautinni |[[Henki Kolstad]] | |- |Sögumaðurinn |[[Leif Juster]] | |} * Öðrum röddum: [[Þórhallur Sigurðsson]], [[Edda Björg Eyjólfsdóttir]], [[Gunnar Hansson]], [[Sigurður Sigurjónsson]] * Íslenskur leikstjóri er [[Jóhann Sigurðarson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1923410|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-06-02}}</ref> == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * {{kvikmyndir.is titill|699}} {{Stubbur|kvikmynd}} {{K|1975}} [[Flokkur:Norskar kvikmyndir]] gmgdgro4eomhk1v19oqwlgyjkjm3yn2 0 37543 1977821 1793646 2026-09-06T12:16:49Z Akigka 183 /* Kvikmyndir */ uppfæri lista 1977821 wikitext text/x-wiki '''Zik Zak''' kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er [[Ísland|íslenskt]] kvikmyndaframleiðslufyrirtæki Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni [[Fíaskó]] 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina ''[[Síðasti bærinn]]'' sem keppti um Óskarsverðlaun 2005. Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum [[Stefán Máni|Stefáns Mána]] [[Skipið]] og [[Svartur á leik]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.jpv.is/index.php?page=3&post=1768|titill=Zik Zak kvikmyndir hafa keypt kvikmyndaréttinn að Skipinu|mánuðurskoðað=9. febrúar|árskoðað=2007}}</ref> == Kvikmyndir == * [[Dimmalimm (kvikmynd)|Dimmalimm]] (2025) * [[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]] (2023) * [[Veislan (sjónvarpsþættir)|Veislan]] (2022) * [[Svar við bréfi Helgu (kvikmynd)|Svar við bréfi Helgu]] (2022) * [[Pabbahelgar]] (2019) * [[Andið eðlilega]] (2018) * [[Ég man þig]] (2017) * [[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]] (2014) * [[París norðursins]] (2014) * [[Svartur á leik (kvikmynd)|Svartur á leik]] (2012) * [[Eldfjall (kvikmynd)|Eldfjall]] (2011) * [[Brim (kvikmynd)|Brim]] (2010) * [[Gauragangur (kvikmynd)|Gauragangur]] (2010) * [[The Good Heart]] (2008) * [[Direktøren for det hele]] (2006) * [[The Last Winter]] (2006) * [[Voksne mennesker]] (2005) * [[Gargandi snilld]] (2005) * Gerð kvikmyndarinnar 'Nói albínói' viðtal við Dag Kára Pétursson leikstjóra og handritshöfund (2004) * [[Síðasti bærinn í dalnum]] (2004) * [[Niceland]] (Population. 1.000.002) (2004) * [[Silný kafe]] (2004) * [[Jargo]] (2004) * [[Nói albínói]] (2003) * [[Gemsar]] (2002) * [[Villiljós]] (2001) * [[Fíaskó]] (2000) == Heimildir == <references /> == Tengill == * [http://www.zikzak.is/ Zik Zak Filmworks] * [http://www.imdb.com/company/co0046271/ Zik Zak á IMDB] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk kvikmyndafyrirtæki]] 0tezrek37v43ysk74v4si7fxnthmkpn 1977824 1977821 2026-09-06T12:18:53Z Akigka 183 /* Kvikmyndir */ 1977824 wikitext text/x-wiki '''Zik Zak''' kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er [[Ísland|íslenskt]] kvikmyndaframleiðslufyrirtæki Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni [[Fíaskó]] 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina ''[[Síðasti bærinn]]'' sem keppti um Óskarsverðlaun 2005. Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum [[Stefán Máni|Stefáns Mána]] [[Skipið]] og [[Svartur á leik]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.jpv.is/index.php?page=3&post=1768|titill=Zik Zak kvikmyndir hafa keypt kvikmyndaréttinn að Skipinu|mánuðurskoðað=9. febrúar|árskoðað=2007}}</ref> == Kvikmyndir == * [[Dimmalimm (kvikmynd)|Dimmalimm]] (2025) * [[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]] (2023) * [[Veislan (sjónvarpsþættir)|Veislan]] (2022) * [[Svar við bréfi Helgu (kvikmynd)|Svar við bréfi Helgu]] (2022) * [[Pabbahelgar]] (2019) * [[Andið eðlilega]] (2018) * [[Ég man þig]] (2017) * [[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]] (2014) * [[París norðursins]] (2014) * [[Svartur á leik]] (2012) * [[Eldfjall (kvikmynd)|Eldfjall]] (2011) * [[Brim (kvikmynd)|Brim]] (2010) * [[Gauragangur (kvikmynd)|Gauragangur]] (2010) * [[The Good Heart]] (2008) * [[Direktøren for det hele]] (2006) * [[The Last Winter]] (2006) * [[Voksne mennesker]] (2005) * [[Gargandi snilld]] (2005) * Gerð kvikmyndarinnar 'Nói albínói' viðtal við Dag Kára Pétursson leikstjóra og handritshöfund (2004) * [[Síðasti bærinn í dalnum]] (2004) * [[Niceland]] (Population. 1.000.002) (2004) * [[Silný kafe]] (2004) * [[Jargo]] (2004) * [[Nói albínói]] (2003) * [[Gemsar]] (2002) * [[Villiljós]] (2001) * [[Fíaskó]] (2000) == Heimildir == <references /> == Tengill == * [http://www.zikzak.is/ Zik Zak Filmworks] * [http://www.imdb.com/company/co0046271/ Zik Zak á IMDB] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk kvikmyndafyrirtæki]] qv8t5psaphig90deqkw3ouwwrkmf8u4 1977825 1977824 2026-09-06T12:19:48Z Akigka 183 /* Kvikmyndir */ 1977825 wikitext text/x-wiki '''Zik Zak''' kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er [[Ísland|íslenskt]] kvikmyndaframleiðslufyrirtæki Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni [[Fíaskó]] 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina ''[[Síðasti bærinn]]'' sem keppti um Óskarsverðlaun 2005. Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum [[Stefán Máni|Stefáns Mána]] [[Skipið]] og [[Svartur á leik]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.jpv.is/index.php?page=3&post=1768|titill=Zik Zak kvikmyndir hafa keypt kvikmyndaréttinn að Skipinu|mánuðurskoðað=9. febrúar|árskoðað=2007}}</ref> == Kvikmyndir == * [[Dimmalimm (kvikmynd)|Dimmalimm]] (2025) * [[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]] (2023) * [[Veislan (sjónvarpsþættir)|Veislan]] (2022) * [[Svar við bréfi Helgu (kvikmynd)|Svar við bréfi Helgu]] (2022) * [[Pabbahelgar]] (2019) * [[Andið eðlilega]] (2018) * [[Ég man þig]] (2017) * [[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]] (2014) * [[París norðursins]] (2014) * [[Svartur á leik]] (2012) * [[Eldfjall (kvikmynd)|Eldfjall]] (2011) * [[Brim (kvikmynd)|Brim]] (2010) * [[Gauragangur (kvikmynd)|Gauragangur]] (2010) * [[The Good Heart]] (2008) * [[Direktøren for det hele]] (2006) * [[The Last Winter]] (2006) * [[Voksne mennesker]] (2005) * [[Gargandi snilld]] (2005) * [[Síðasti bærinn í dalnum (stuttmynd)|Síðasti bærinn í dalnum]] (2004) * [[Niceland]] (2004) * [[Silný kafe]] (2004) * [[Jargo]] (2004) * [[Nói albínói]] (2003) * [[Gemsar]] (2002) * [[Villiljós]] (2001) * [[Fíaskó]] (2000) == Heimildir == <references /> == Tengill == * [http://www.zikzak.is/ Zik Zak Filmworks] * [http://www.imdb.com/company/co0046271/ Zik Zak á IMDB] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk kvikmyndafyrirtæki]] gg9i7as3zsl1j16fco6npv8gzi3cjvp 1977826 1977825 2026-09-06T12:20:25Z Akigka 183 /* Kvikmyndir */ 1977826 wikitext text/x-wiki '''Zik Zak''' kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er [[Ísland|íslenskt]] kvikmyndaframleiðslufyrirtæki Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni [[Fíaskó]] 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina ''[[Síðasti bærinn]]'' sem keppti um Óskarsverðlaun 2005. Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum [[Stefán Máni|Stefáns Mána]] [[Skipið]] og [[Svartur á leik]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.jpv.is/index.php?page=3&post=1768|titill=Zik Zak kvikmyndir hafa keypt kvikmyndaréttinn að Skipinu|mánuðurskoðað=9. febrúar|árskoðað=2007}}</ref> == Kvikmyndir == * [[Dimmalimm (kvikmynd)|Dimmalimm]] (2025) * [[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]] (2023) * [[Veislan (sjónvarpsþættir)|Veislan]] (2022) * [[Svar við bréfi Helgu (kvikmynd)|Svar við bréfi Helgu]] (2022) * [[Pabbahelgar]] (2019) * [[Andið eðlilega]] (2018) * [[Ég man þig]] (2017) * [[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]] (2014) * [[París norðursins]] (2014) * [[Svartur á leik]] (2012) * [[Eldfjall (kvikmynd)|Eldfjall]] (2011) * [[Brim (kvikmynd)|Brim]] (2010) * [[Gauragangur (kvikmynd)|Gauragangur]] (2010) * [[The Good Heart]] (2008) * [[Direktøren for det hele]] (2006) * [[The Last Winter]] (2006) * [[Voksne mennesker]] (2005) * [[Gargandi snilld]] (2005) * [[Síðasti bærinn]] (2004) * [[Niceland]] (2004) * [[Silný kafe]] (2004) * [[Jargo]] (2004) * [[Nói albínói]] (2003) * [[Gemsar]] (2002) * [[Villiljós]] (2001) * [[Fíaskó]] (2000) == Heimildir == <references /> == Tengill == * [http://www.zikzak.is/ Zik Zak Filmworks] * [http://www.imdb.com/company/co0046271/ Zik Zak á IMDB] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk kvikmyndafyrirtæki]] 4aohxr2saqjatfvi10swmcz95uwos7x 1977827 1977826 2026-09-06T12:21:37Z Akigka 183 /* Kvikmyndir */ 1977827 wikitext text/x-wiki '''Zik Zak''' kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er [[Ísland|íslenskt]] kvikmyndaframleiðslufyrirtæki Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni [[Fíaskó]] 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina ''[[Síðasti bærinn]]'' sem keppti um Óskarsverðlaun 2005. Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum [[Stefán Máni|Stefáns Mána]] [[Skipið]] og [[Svartur á leik]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.jpv.is/index.php?page=3&post=1768|titill=Zik Zak kvikmyndir hafa keypt kvikmyndaréttinn að Skipinu|mánuðurskoðað=9. febrúar|árskoðað=2007}}</ref> == Kvikmyndir == * [[Dimmalimm (kvikmynd)|Dimmalimm]] (2025) * [[Afturelding (sjónvarpsþættir)|Afturelding]] (2023) * [[Veislan (sjónvarpsþættir)|Veislan]] (2022) * [[Svar við bréfi Helgu (kvikmynd)|Svar við bréfi Helgu]] (2022) * [[Pabbahelgar]] (2019) * [[Andið eðlilega]] (2018) * [[Ég man þig]] (2017) * [[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]] (2014) * [[París norðursins]] (2014) * [[Svartur á leik]] (2012) * [[Eldfjall (kvikmynd)|Eldfjall]] (2011) * [[Brim (kvikmynd)|Brim]] (2010) * [[Gauragangur (kvikmynd)|Gauragangur]] (2010) * [[The Good Heart]] (2008) * [[Direktøren for det hele]] (2006) * [[The Last Winter]] (2006) * [[Voksne mennesker]] (2005) * [[Gargandi snilld]] (2005) * [[Síðasti bærinn]] (2004) * [[Niceland]] (2004) * [[Silný kafe]] (2004) * [[Nói albínói]] (2003) * [[Gemsar]] (2002) * [[Villiljós]] (2001) * [[Fíaskó]] (2000) == Heimildir == <references /> == Tengill == * [http://www.zikzak.is/ Zik Zak Filmworks] * [http://www.imdb.com/company/co0046271/ Zik Zak á IMDB] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk kvikmyndafyrirtæki]] eadbmopb4uk9i4uuurcwcu50l07woeq 0 38075 1977929 1961868 2026-09-06T23:30:34Z ~2026-48447-65 120455 /* Saga Bæjaralands */ 1977929 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bæjaraland | nafn_í_eignarfalli = Bæjaralands | nafn_á_frummáli = ''Bayern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = [[Mynd:Flag of Bavaria (lozengy).svg|100px|border]]<br /><br />[[Mynd:Flag_of_Bavaria_(striped).svg|100px|border]] | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bavaria.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bavaria in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[München]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 70541,58 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 13.369.393 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bæjaraland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Bayern'', [[enska]] og [[latneska]]: ''Bavaria'') er syðsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það er næstfjölmennasta sambandslandið með 13,4 milljónir ([[2022]]) (á eftir [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[München]]. Bæjaraland liggur að sambandslöndunum [[Baden-Württemberg]] í vestri, [[Hessen]] í norðvestri, [[Þýringaland]]i (''Thüringen'') og [[Saxland]]i (''Sachsen'') í norðri. Auk þess á Bæjaraland landamæri að [[Tékkland]]i í norðaustri og [[Austurríki]] í suðri. Allra syðst eru [[Alpafjöll]]. Meðal annarra náttúru- og menningarperlna má nefna kastalann [[Neuschwanstein]], skíðabæinn [[Garmisch-Partenkirchen]], meginhluta [[Dóná]]r innan Þýskalands, [[Zugspitze]] (hæsta fjall Þýskalands), miðaldabæinn [[Rothenburg ob der Tauber]], o.m.fl. == Orðsifjar == Orðið ''Bayern'' er dregið af heiti hins germanska þjóðflokks [[Bæjarar|bæjara]] (''Bajuwaren'') sem réðst inn í héraðið frá [[Bæheimur|Bæheimi]] eftir fall [[Rómaveldi]]s. Fljótlega eftir það var héraðið kallað Baiern, en Lúðvík I., konungur Bæjara, lét breyta rithættinum í ''Bayern'' um 1833 er hann innleiddi bókstafinn y úr gríska stafrófinu (sonur hans var þá konungur [[Grikkland]]s). == Fánar og skjaldarmerki == Bæjaraland á sér tvö flögg, blá-hvítu tíglana og blá-hvítu rendurnar. Það var Lúðvík I., konungur Bæjaralands, sem innleiddi þau bæði á [[19. öldin|19. öld]]. Næstelsti sonur hans varð konungur Grikklands [[1833]] og þar eru þjóðarlitirnir blár og hvítur. Því ákvað hann að þetta skyldu einnig vera litir Bæjaralands. Í [[Skjaldarmerki|skjaldarmerkinu]] eru 6 tákn. Gullna [[ljón]]ið er tákn Wittelsbach-ættarinnar. Tindarnir þrír standa fyrir héröðin í Frankalandi. Bláa dýrið er einkennistákn fyrir hjarta landsins, Altbayern. Svörtu ljónin þrjú standa fyrir [[Sváfaland]] (''Schwaben''). Blá-hvítu tíglarnir tákna Bæjaraland sem sambandsland. Loks er kórónan efst, en hún er nú tákn um frelsi fólksins eftir að konungdómurinn lagðist niður í Bæjaralandi [[1918]]. == Saga Bæjaralands == Suðurhluti landsins var hluti Rómaveldis til forna. Eftir fall Rómverja réðust germanskir bæjarar inn í héraðið og blönduðust leifum Rómverja og öðrum germönum. Héraðið var nefnt Bayern (Bæjaraland) eftir þeim. Bæjaraland var hluti af stórríki [[Karlamagnús]]ar og fylgdi austasta hlutasta þess (''Austrien'') er því var skipt og varð Bæjaraland þá hertogadæmi. Upp úr því hófu Bæverjar öfluga sókn eftir löndum til austurs, inn í núverandi Austurríki, og var það landnám nefnt Ostmark (''Ostarichi'') og síðar Austurríki. Bæjaraland var hertogadæmi til 1806 er [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] breytti því í konungsríki. Lúðvík I. konungur gerði München að lista- og háskólaborg. Konungsvaldið var lagt niður árið [[1918]] eftir ósigurinn í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og Bæjaraland varð að fríríki innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|seinni heimstyrjöldina]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið og héldu því til [[1949]], er Bæjaraland varð hluti af nýstofnuðu sambandslýðveldi Þýskalands. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[München]] || 1,3 milljónir || Höfuðborg Bæjaralands og 3. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Nürnberg]] || 503 þús || |- | 3 || [[Ágsborg]] || 263 þús || Á þýsku: Augsburg |- | 4 || [[Würzburg]] || 133 þús || |- | 5 || [[Regensburg]] || 133 þús || |- | 6 || [[Ingolstadt]] || 123 þús || |- | 7 || [[Fürth]] || 114 þús || |- | 8 || [[Erlangen]] || 104 þús || |- | 9 || [[Bayreuth]] || 72 þús || |- | 10 || [[Bamberg]] || 69 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bayern|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Bæjaraland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] fp47mbmvoryrv8x4lf0svpgbk6q1ncd 0 42394 1977946 1963139 2026-09-07T08:09:49Z Nipas2 54688 1977946 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Besta deild kvenna |mynd= |stofnár=1972 |ríki={{ISL}} Ísland |neðri deild=[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] |liðafjöldi=10 |píramída stig=[[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Stig 1]] |bikarar= |núverandi meistarar= Breiðablik (2025) |sigursælasta lið=[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] (''20'') |heimasíða }} '''Besta deild kvenna''' er efsta deild kvenna í [[Knattspyrna|knattspyrnu]] á [[Ísland]]i. Deildin er rekin af [[Íslenska knattspyrnusambandið|Íslenska knattspyrnusambandinu]]. Keppni meðal efstu liða kvenna hófst árið 1972, en ekki sem eiginleg deild. Í stað þess var riðlakeppni og það fyrirkomulag var við lýði á næstu þremur árum keppninar. Árið 1976 varð síðan fyrsta eiginlega úrvalsdeild kvenna, sem hét "1. deild kvenna". Það var þó ekki fyrr en 1995 sem að deildin var fyrst nefnd eftir styrktaraðilum. Síðar varð sameiginlegur styrktaraðili yfir úrvalsdeildir karla og kvenna, frá árinu 2000 og hefur haldist þannig síðan. Árið 2022 var nafni deildarinnar breytt í Besta deild kvenna, deildinni er skipt í tvo helminga, 6 lið í efri helmingi og 4 í neðri. Lið í neðri helmingi geta fallið niður í 1. deild. ==Núverandi lið (2026)== *{{Lið Breiðablik}} *{{Lið FH}} *Grindavík/Njarðvík *{{Lið ÍBV}} *[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]] *{{Lið Stjarnan}} *{{Lið Tindastóll}} *{{Lið Valur}} *{{Lið Þór/KA}} *{{Lið Þróttur R.}} == Saga == {{Staðsetning liða í úrvalsdeild_kvenna|Float=right}} === Meistarasaga === {| class="wikitable sortable" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" |Tímabil |Lið |Meistari |Stig |2. sæti |Stig |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|1972]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (1)||7||{{Lið Ármann}}||6 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973|1973]]||8||{{Lið Ármann}} (1)||10||{{FH Hafnarfjörður}}||8 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1974|1974]]||11||{{FH Hafnarfjörður}} (2)||9||{{ÍA Akranes}}||12 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1975|1975]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (3)||6||{{Fram Reykjavík}}||6 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|1976]]||5||{{FH Hafnarfjörður}} (4)||15||{{Breiðablik}}||13 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1977|1977]]||6||{{Breiðablik}} (1)||16||{{Fram Reykjavík}}||15 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]]||4||{{Valur Reykjavík}} (1)||10||{{Breiðablik}}||8 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|1979]]||5||{{Breiðablik}} (2)||11||{{Valur Reykjavík}}||9 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|1980]]||4||{{Breiðablik}} (3)||6||{{Valur Reykjavík}}||4 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|1981]]'||8||'{{Breiðablik}} (4)||27||{{ÍA Akranes}}||22 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|1982]]||6||{{Breiðablik}} (5)||17||{{Valur Reykjavík}}||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|1984]]||6||{{Breiðablik}} (6)||18||{{Valur Reykjavík}}||14 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|1984]]||10||{{ÍA Akranes}} (1)||25||[[Mynd:Þór.png|20px]][[Íþróttafélagið Þór|Þór]]||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|1989]]||8||{{ÍA Akranes}} (2)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]]||7||{{Valur Reykjavík}} (2)||36||{{Breiðablik}}||30 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|1987]]||8||{{ÍA Akranes}} (3)||37||{{Valur Reykjavík}}||35 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|1988]]||8||{{Valur Reykjavík}} (3)||38||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]][[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||27 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|1989]]||7||{{Valur Reykjavík}} (4)||32||{{ÍA Akranes}}||26 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|1990]]||6||{{Breiðablik}} (7)||24||{{ÍA Akranes}}||22 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|1991]]||8||{{Breiðablik}} (8)||32||{{Valur Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]]||8||{{Breiðablik}} (9)||32||{{ÍA Akranes}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]]||7||{{KR Reykjavík}} (1)||30||{{Breiðablik}}||26 |- align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]]'''||8||{{Breiðablik}} (10)||40||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1995|1995]]||8||{{Breiðablik}} (11)||38||{{Valur Reykjavík}}||36 |- align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1996|1996]]||8||{{Breiðablik}} (12)||42||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Stofndeild kvenna 1997|1997]]||8||{{KR Reykjavík}} (2)||42||{{Breiðablik}}||34 |- align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1998|1998]]||8||{{KR Reykjavík}} (3)||39||{{Valur Reykjavík}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1999|1999]]||8||{{KR Reykjavík}} (4)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[Landssímadeild kvenna 2000|2000]]||8||{{Breiðablik}} (13)||37||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Símadeild kvenna 2001|2001]]||8||{{Breiðablik}} (14)||32||{{KR Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[Símadeild kvenna 2002|2002]]||8||{{KR Reykjavík}} (5)||39||{{Breiðablik}}||31 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2003|2003]]||8||{{KR Reykjavík}} (6)||36||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2004|2004]]||8||{{Valur Reykjavík}} (5)||40||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2005|2005]]||8||{{Breiðablik}} (15)||40||{{Valur Reykjavík}}||36 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2006|2006]]||8||{{Valur Reykjavík}} (6)'||39||{{Breiðablik}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |'[[Landsbankadeild kvenna 2007|2007]]||9||{{Valur Reykjavík}} (7)||51||{{KR Reykjavík}}||48 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2008|2008]]||10||{{Valur Reykjavík}} (8)||46||{{KR Reykjavík}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2009|2009]]||10||{{Valur Reykjavík}} (9)||44||{{Breiðablik}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna 2010|2010]]||10||{{Valur Reykjavík}} (10)||45||{{Lið Þór/KA}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2011|2011]]||10||{{Lið Stjarnan}} (1)||51||{{Lið Valur}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||10||{{Lið Þór/KA}} (1)||45||{{Lið ÍBV}}||38 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||10||{{Lið Stjarnan}} (2)||54||{{Lið Valur}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||10||{{Lið Stjarnan}} (3)||49||{{Lið Breiðablik}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||10||{{Lið Breiðablik}} (16)||50||{{Lið Stjarnan}}||45 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||10||{{Lið Stjarnan}} (4)||44||{{Lið Breiðablik}}||39 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||10||{{Lið Þór/KA}} (2)||44||{{Lið Breiðablik}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||10||{{Lið Breiðablik}} (17)||46||{{Lið Þór/KA}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||10||{{Lið Valur}} (11)||50||{{Lið Breiðablik}}||48 |-align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2020|2020]]||10||{{Lið Breiðablik}} (18) ^C19 |2,8 |{{Lið Valur}} |2,5 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]]||10||{{Lið Valur}} (12)||45||{{Lið Breiðablik}}||36 |-align="center" |[[Efsta deild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||10||{{Lið Valur}} (13)||43||{{Lið Stjarnan}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||10||{{Lið Valur}} (14)||49||{{Lið Breiðablik}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||10||{{Lið Breiðablik}} (19)||61||{{Lið Valur}} |60 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||10||{{Lið Breiðablik}} (20)||56||{{Lið FH}} |48 |} <small>''Útskýringar: C19 = Tímabilið var flautað af eftir 16 umferðir vegna [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins]]. Meðalstig réðu úrslitum.''</small> == Tölfræði == === Sigursælustu lið deildarinnar === {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Lið ! style="background:silver;" | Titlar ! style="background:silver;" | Fyrsti titill ! style="background:silver;" | Síðasti titill ! style="background:silver;" | Hlutfall<ref>Hlutfall á milli titla og fjölda tímabila í efstu deild</ref> ! style="background:silver;" | Varðir titlar ! style="background:silver;" | Unnið tvöfalt |- |[[Mynd:Breidablik.png|20px]] '''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''||20||1977||2025||40%||9||Já, 4 sinnum |- |[[Mynd:Valur.png|20px]] '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''||14||1978||2023||30%||5||Já, 2 sinnum |- |[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] '''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''||6||1993||2003||20%||3||Já, 2 sinnum |- |[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] '''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''||4||1972||1976||24%||2||Já, 1 sinni |- |[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]'''{{Lið Stjarnan}}'''||4||2011||2016||?%||1||Já, 1 sinni |- |[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] '''[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]'''||3||1984||1987||12%||1||Já, 1 sinni |- |'''[[Mynd:Þór-KA.png|20px]] [[Þór/KA]]'''||2||2012||2017||?%||0||Nei |- |'''{{Lið Ármann}}'''||1||1973||1973||33%||0||Nei |- |} === Gengi frá 1979 === ==== 1979-1999 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|'79]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|'80]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|'81]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|'82]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|'83]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|'84]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|'85]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|'86]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|'87]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|'88]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|'89]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|'90]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|'91]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|'92]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|'93]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|'94]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|'95]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|'96]] ! [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|'97]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|'98]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|'99]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1|| ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver" |2||bgcolor="FFCCCC"|7||||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||bgcolor="#cc9966"|3||4||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||8 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] ||bgcolor="FFCCCC"|4 || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || ||6||8|| || || || || 7||bgcolor="FFCCCC"|7|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]]|| || || || || |||| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] ||bgcolor="FFCCCC"|5 ||-||bgcolor="silver"|2||4 ||bgcolor="#cc9966"|3|| ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||4||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||5||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||6||6 |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||7||6||5||4||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||4||5||5||6||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]]|| ||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] || || ||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||4|| ||4||4||5||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||4||6||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8 || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] || || || || || || || bgcolor="FFCCCC"|6|| ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="FFCCCC"|7|| || ||4||bgcolor="#cc9966"|3||5||5||5|| ||5||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||bgcolor="silver"|2 || bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2|| ||3||bgcolor="gold"|1 ||2||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||4|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="#cc9966"|3|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]]|| || ||bgcolor="FFCCCC"|8||-||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]]|| || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|5|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] || || || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|8 || ||6||5||5||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || ||[[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|20x20dp]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || |||| || || || || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || |} ==== 2000-2017 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|'00]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|'01]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|'02]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2003|'03]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|'04]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|'05]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|'06]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2007|'07]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|'08]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|'09]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2010|'10]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2011|'11]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|'12]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|'13]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|'14]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|'15]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|'16]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|'17]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|'18]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]] || || || || || || || || ||6||8||8||7||7||8||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||8||7||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||6 |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || ||8|| || ||7||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || ||6||6||7||5||5||5||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||5||6||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || ||6||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||7||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] || 6|| || || || ||8||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||10|| |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]||4||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]] || || || || || || || || ||5||5||4||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||6||6||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || ||8||7||8 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || || || || || ||8||6||4||3||9|| |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||bgcolor="#cc9966"|3||5||6||5||5||6||4||5||5||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||5||4 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2||7||7||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] || || || || || || || || ||9|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] ||7||8||5||7||7|| ||8||8||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||bgcolor="silver"|2||4||bgcolor="gold"|1||4||3||4||4||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || |} == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Besta deild karla]] * [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] * [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} [[Flokkur:Knattspyrna]] [[Flokkur:Landsbankadeild kvenna]] [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] nv82g4vmu3dbnlhpwqr1lsns31ebrdk 1977973 1977946 2026-09-07T11:11:57Z Nipas2 54688 1977973 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Besta deild kvenna |mynd= |stofnár=1972 |ríki={{ISL}} Ísland |neðri deild=[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] |liðafjöldi=10 |píramída stig=[[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Stig 1]] |bikarar= |núverandi meistarar= Breiðablik (2025) |sigursælasta lið=[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] (''20'') |heimasíða }} '''Besta deild kvenna''' er efsta deild kvenna í [[Knattspyrna|knattspyrnu]] á [[Ísland]]i. Deildin er rekin af [[Íslenska knattspyrnusambandið|Íslenska knattspyrnusambandinu]]. Keppni meðal efstu liða kvenna hófst árið 1972, en ekki sem eiginleg deild. Í stað þess var riðlakeppni og það fyrirkomulag var við lýði á næstu þremur árum keppninar. Árið 1976 varð síðan fyrsta eiginlega úrvalsdeild kvenna, sem hét "1. deild kvenna". Það var þó ekki fyrr en 1995 sem að deildin var fyrst nefnd eftir styrktaraðilum. Síðar varð sameiginlegur styrktaraðili yfir úrvalsdeildir karla og kvenna, frá árinu 2000 og hefur haldist þannig síðan. Árið 2022 var nafni deildarinnar breytt í Besta deild kvenna, deildinni er skipt í tvo helminga, 6 lið í efri helmingi og 4 í neðri. Lið í neðri helmingi geta fallið niður í 1. deild. ==Núverandi lið (2026)== *{{Lið Breiðablik}} *{{Lið FH}} *Grindavík/Njarðvík *{{Lið ÍBV}} *[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]] *{{Lið Stjarnan}} *{{Lið Tindastóll}} *{{Lið Valur}} *{{Lið Þór/KA}} *{{Lið Þróttur R.}} == Saga == {{Staðsetning liða í úrvalsdeild_kvenna|Float=right}} === Meistarasaga === {| class="wikitable sortable" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" |Tímabil |Lið |Meistari |Stig |2. sæti |Stig |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|1972]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (1)||7||{{Lið Ármann}}||6 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973|1973]]||8||{{Lið Ármann}} (1)||10||{{FH Hafnarfjörður}}||8 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1974|1974]]||11||{{FH Hafnarfjörður}} (2)||9||{{ÍA Akranes}}||12 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1975|1975]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (3)||6||{{Fram Reykjavík}}||6 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|1976]]||5||{{FH Hafnarfjörður}} (4)||15||{{Breiðablik}}||13 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1977|1977]]||6||{{Breiðablik}} (1)||16||{{Fram Reykjavík}}||15 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]]||4||{{Valur Reykjavík}} (1)||10||{{Breiðablik}}||8 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|1979]]||5||{{Breiðablik}} (2)||11||{{Valur Reykjavík}}||9 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|1980]]||4||{{Breiðablik}} (3)||6||{{Valur Reykjavík}}||4 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|1981]]||8||{{Breiðablik}} (4)||27||{{ÍA Akranes}}||22 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|1982]]||6||{{Breiðablik}} (5)||17||{{Valur Reykjavík}}||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|1984]]||6||{{Breiðablik}} (6)||18||{{Valur Reykjavík}}||14 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|1984]]||10||{{ÍA Akranes}} (1)||25||[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|1989]]||8||{{ÍA Akranes}} (2)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]]||7||{{Valur Reykjavík}} (2)||36||{{Breiðablik}}||30 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|1987]]||8||{{ÍA Akranes}} (3)||37||{{Valur Reykjavík}}||35 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|1988]]||8||{{Valur Reykjavík}} (3)||38||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||27 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|1989]]||7||{{Valur Reykjavík}} (4)||32||{{ÍA Akranes}}||26 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|1990]]||6||{{Breiðablik}} (7)||24||{{ÍA Akranes}}||22 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|1991]]||8||{{Breiðablik}} (8)||32||{{Valur Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]]||8||{{Breiðablik}} (9)||32||{{ÍA Akranes}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]]||7||{{KR Reykjavík}} (1)||30||{{Breiðablik}}||26 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]]||8||{{Breiðablik}} (10)||40||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1995|1995]]||8||{{Breiðablik}} (11)||38||{{Valur Reykjavík}}||36 |- align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1996|1996]]||8||{{Breiðablik}} (12)||42||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Stofndeild kvenna 1997|1997]]||8||{{KR Reykjavík}} (2)||42||{{Breiðablik}}||34 |- align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1998|1998]]||8||{{KR Reykjavík}} (3)||39||{{Valur Reykjavík}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1999|1999]]||8||{{KR Reykjavík}} (4)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[Landssímadeild kvenna 2000|2000]]||8||{{Breiðablik}} (13)||37||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Símadeild kvenna 2001|2001]]||8||{{Breiðablik}} (14)||32||{{KR Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[Símadeild kvenna 2002|2002]]||8||{{KR Reykjavík}} (5)||39||{{Breiðablik}}||31 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2003|2003]]||8||{{KR Reykjavík}} (6)||36||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2004|2004]]||8||{{Valur Reykjavík}} (5)||40||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2005|2005]]||8||{{Breiðablik}} (15)||40||{{Valur Reykjavík}}||36 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2006|2006]]||8||{{Valur Reykjavík}} (6)'||39||{{Breiðablik}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2007|2007]]||9||{{Valur Reykjavík}} (7)||51||{{KR Reykjavík}}||48 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2008|2008]]||10||{{Valur Reykjavík}} (8)||46||{{KR Reykjavík}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2009|2009]]||10||{{Valur Reykjavík}} (9)||44||{{Breiðablik}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna 2010|2010]]||10||{{Valur Reykjavík}} (10)||45||{{Lið Þór/KA}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2011|2011]]||10||{{Lið Stjarnan}} (1)||51||{{Lið Valur}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||10||{{Lið Þór/KA}} (1)||45||{{Lið ÍBV}}||38 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||10||{{Lið Stjarnan}} (2)||54||{{Lið Valur}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||10||{{Lið Stjarnan}} (3)||49||{{Lið Breiðablik}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||10||{{Lið Breiðablik}} (16)||50||{{Lið Stjarnan}}||45 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||10||{{Lið Stjarnan}} (4)||44||{{Lið Breiðablik}}||39 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||10||{{Lið Þór/KA}} (2)||44||{{Lið Breiðablik}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||10||{{Lið Breiðablik}} (17)||46||{{Lið Þór/KA}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||10||{{Lið Valur}} (11)||50||{{Lið Breiðablik}}||48 |-align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2020|2020]]||10||{{Lið Breiðablik}} (18) ^C19 |2,8 |{{Lið Valur}} |2,5 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]]||10||{{Lið Valur}} (12)||45||{{Lið Breiðablik}}||36 |-align="center" |[[Efsta deild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||10||{{Lið Valur}} (13)||43||{{Lið Stjarnan}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||10||{{Lið Valur}} (14)||49||{{Lið Breiðablik}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||10||{{Lið Breiðablik}} (19)||61||{{Lið Valur}} |60 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||10||{{Lið Breiðablik}} (20)||56||{{Lið FH}} |48 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]||10|| || || |} <small>''Útskýringar: C19 = Tímabilið var flautað af eftir 16 umferðir vegna [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins]]. Meðalstig réðu úrslitum.''</small> == Tölfræði == === Sigursælustu lið deildarinnar === {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Lið ! style="background:silver;" | Titlar ! style="background:silver;" | Fyrsti titill ! style="background:silver;" | Síðasti titill ! style="background:silver;" | Hlutfall<ref>Hlutfall á milli titla og fjölda tímabila í efstu deild.</ref> ! style="background:silver;" | Varðir titlar ! style="background:silver;" | Unnið tvöfalt |- | '''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''||20||1977||2025||40%||9||Já, 4 sinnum |- | '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''||14||1978||2023||30%||5||Já, 2 sinnum |- | '''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''||6||1993||2003||20%||3||Já, 2 sinnum |- | '''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''||4||1972||1976||24%||2||Já, 1 sinni |- | '''{{Lið Stjarnan}}'''||4||2011||2016||?%||1||Já, 1 sinni |- | '''[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]'''||3||1984||1987||12%||1||Já, 1 sinni |- | '''[[Þór/KA]]'''||2||2012||2017||?%||0||Nei |- | '''{{Lið Ármann}}'''||1||1973||1973||33%||0||Nei |- |} === Gengi frá 1979 === ==== 1979-1999 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|'79]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|'80]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|'81]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|'82]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|'83]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|'84]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|'85]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|'86]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|'87]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|'88]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|'89]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|'90]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|'91]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|'92]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|'93]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|'94]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|'95]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|'96]] ! [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|'97]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|'98]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|'99]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1|| ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver" |2||bgcolor="FFCCCC"|7||||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||bgcolor="#cc9966"|3||4||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||8 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] ||bgcolor="FFCCCC"|4 || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || ||6||8|| || || || || 7||bgcolor="FFCCCC"|7|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]]|| || || || || |||| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] ||bgcolor="FFCCCC"|5 ||-||bgcolor="silver"|2||4 ||bgcolor="#cc9966"|3|| ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||4||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||5||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||6||6 |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||7||6||5||4||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||4||5||5||6||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]]|| ||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] || || ||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||4|| ||4||4||5||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||4||6||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8 || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] || || || || || || || bgcolor="FFCCCC"|6|| ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="FFCCCC"|7|| || ||4||bgcolor="#cc9966"|3||5||5||5|| ||5||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||bgcolor="silver"|2 || bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2|| ||3||bgcolor="gold"|1 ||2||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||4|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="#cc9966"|3|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]]|| || ||bgcolor="FFCCCC"|8||-||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]]|| || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|5|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] || || || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|8 || ||6||5||5||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || ||[[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|20x20dp]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || |||| || || || || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || |} ==== 2000-2017 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|'00]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|'01]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|'02]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2003|'03]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|'04]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|'05]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|'06]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2007|'07]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|'08]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|'09]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2010|'10]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2011|'11]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|'12]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|'13]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|'14]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|'15]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|'16]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|'17]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|'18]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]] || || || || || || || || ||6||8||8||7||7||8||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||8||7||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||6 |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || ||8|| || ||7||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || ||6||6||7||5||5||5||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||5||6||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || ||6||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||7||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] || 6|| || || || ||8||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||10|| |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]||4||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]] || || || || || || || || ||5||5||4||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||6||6||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || ||8||7||8 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || || || || || ||8||6||4||3||9|| |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||bgcolor="#cc9966"|3||5||6||5||5||6||4||5||5||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||5||4 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2||7||7||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] || || || || || || || || ||9|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] ||7||8||5||7||7|| ||8||8||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||bgcolor="silver"|2||4||bgcolor="gold"|1||4||3||4||4||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || |} == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Besta deild karla]] * [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] * [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] * [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu]] {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} [[Flokkur:Knattspyrna]] [[Flokkur:Landsbankadeild kvenna]] [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] lhu4km7qhv9ebew2l47re0meltaai54 0 59251 1977953 1900877 2026-09-07T09:53:23Z ~2026-48489-39 120462 /* Götur */ Leiðréttar innsláttarvillur. 1977953 wikitext text/x-wiki '''Rauðarárholt''' er holt í [[Reykjavík]]. Á því standa m.a. hús [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]], [[Sjómannaskólinn|Sjómannaskólans]] og [[Háteigskirkja|Háteigskirkju]]. Þar sem það er hæst nær það 49 m hæð yfir sjávarmáli. Þar eru vatnsgeymar sem nú eru niðurgrafnir. == Götur == * Bolholt - heitir eftir Bolholti við Ytri-Rangá * ''Einholt - heitir eftir bóndabæ og fyrrum kirkjustað stutt vestur af Höfn í Hornafirði'' * [[Langahlíð]] * [[Háteigsvegur]] * Hjálmholt - heitir eftir Hjálmholti í Flóahrepp, (''næstsíðasti bær til vinstri fyrir Flúða-afleggjarann keyrt austur Suðurlandsbraut'') * Meðalholt - heitir eftir bæ rétt suðaustur af Selfoss * [[Mjölnisholt]] * ''Stangarholt'' - heitir eftir Stangarholti á Mýrum * [[Skipholt]] - nefnt eftir ''Skipholti í Hrunamannahrepp'' * [[Stakkholt]] - heitir eftir býli sem fór í eyði fyrir allnokkru og var við vestari ósa Markarfljóts. * [[Stórholt]] - heitir eftir bæ við sunnanverðann Gilsfjörð sem reyndar er oftast nefndur Stóraholt eða Stóra Holt. * ''Stúfholt'' - heitir eftir bóndabæ rétt austan Þjórsár milli Gíslholtsvatna & Árness. * Traðarholt heitir eftir bóndabæ rétt hjá Stokkseyri * Þverholt - hét áður Þvergata, nefnd upp á nýtt með hliðsjón af fyrra heiti & Þverholti á Mýrum {{stubbur|landafræði|Reykjavík}} [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Hlíðar]] azakf9xiqn817sov846wfnzukqa9si9 0 60872 1977907 1963248 2026-09-06T22:47:22Z TKSnaevarr 53243 1977907 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fransk-prússneska stríðið | partof = [[stofnun Þýskalands]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 330 | border=infobox | image1=A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg | image2= Battle of Mars-La-Tour, August 16,1870 by Emil Hünten.jpg | image3=Siege of Paris.jpg | image4=Ernst Zimmer - Das Lauenburgische Jäger-Bataillon Nr. 9 bei Gravelotte.jpg | image5=Jean-Baptiste-Édouard Detaille Champigny Décembre 1870 (1879).jpg | image6=Braun, Adolphe (1811-1877) - Paris, 1871.jpg | footer=(réttsælis frá efra hægra horni) {{flatlist| * ''[[Orrustan við Mars-la-Tour]], 16. ágúst 1870'' * ''[[Orrustan við Gravelotte]]'' * ''Bygging í rúst í [[París]], 1871'' * ''[[Vörnin við Champigny]]'' * ''[[Umsátrið um París (1870–1871)|Umsátrið um París]] árið 1870'' * ''Yfirlýsing um stofnun þýska keisaradæmisins''}} }} | caption = | date = 19. júlí 1870&nbsp;– 28. janúar 1871<br>({{age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=19|year1=1870|month2=01|day2=28|year2=1871}}) | place = [[Frakkland]] og [[Rínarhérað]] í [[Prússland]]i | territory = [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverjar]] innlima [[Alsace-Lorraine]] | result = Sigur [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverja]] *[[Síðara franska keisaradæmið]] leyst upp *[[Stofnun Þýskalands|Sameining Þýskalands]] og stofnun [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] | combatant1 = {{nowrap|'''Fyrir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Síðara franska keisaradæmið]]'''<hr>'''Eftir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið]]{{efn|Undir „Þjóðvarnarstjórninni“.}}'''}} <br>{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Rauðstakkar (Ítalía)|Rauðstakkar]] | combatant2 = '''Fyrir [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]]:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Norður-þýska ríkjasambandið]]''' * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Prússland]] * {{flagicon image|Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg}} [[Konungsríkið Saxland|Saxland]] *{{flagicon image|Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg}} [[Stórhertogadæmið Hessen|Hessen]] * og 19 minni ríki {{flagicon image| Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Konungsríkið Bæjaraland|Bæjaraland]]<br>{{flagicon image| Flagge Königreich Württemberg.svg}} [[Konungsríkið Württemberg|Württemberg]]<br>{{flagicon image| Flag of the Grand Duchy of Baden (1855–1891).svg}} [[Stórhertogadæmið Baden|Baden]]<br> ----{{nowrap|'''Eftir 18. janúar 1871:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið]]'''}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagicon|France}} '''[[Napóleon 3.]]''' *{{flagicon|France}} [[François Achille Bazaine|François Bazaine]] *{{nowrap|{{flagicon|France}} [[Patrice de MacMahon|Patrice MacMahon]]}} *{{flagicon|France}} [[Abel Douay]]{{KIA}} *{{flagicon|France}} [[Charles Auguste Frossard|Charles Frossard]] *{{flagicon|France}} [[François Certain de Canrobert|François Canrobert]] *{{flagicon|France}} [[Auguste-Alexandre Ducrot|Auguste Ducrot]] *{{flagicon|France}} [[Emmanuel Félix de Wimpffen|Emmanuel Wimpffen]] *{{flagicon|France}} [[Jean Auguste Margueritte|Jean Margueritte]] ---- *{{flagicon|France}} '''[[Louis-Jules Trochu|Louis Trochu]]''' *{{flagicon|France}} [[Léon Gambetta]] *{{flagicon|France}} [[Joseph Vinoy]] *{{flagicon|France}} [[Justin Clinchant]]<ref name="nuocduc18151890">[http://www.archive.org/stream/germanyward02ward/germanyward02ward_djvu.txt "Germany, 1815-1890"]</ref> *{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Giuseppe Garibaldi]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 1.]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Otto von Bismarck]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Helmuth von Moltke eldri|Helmuth Moltke]] *{{nowrap|{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari|Friðrik krónprins]]}} *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik Karl Prússaprins (1828–1885)|Friðrik Karl]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Karl Friedrich von Steinmetz|Karl Steinmetz]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Albrecht von Roon|Albrecht Roon]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Edwin von Manteuffel|Edwin Manteuffel]]<ref>[http://www.archive.org/stream/moltkebiographic00morrrich/moltkebiographic00morrrich_djvu.txt "Moltke, a biographical and critical study"]</ref> *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Lúðvík 2. af Bæjaralandi|Lúðvík 2.]] *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Jakob von Hartmann|Jakob Hartmann]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Hugo von Kirchbach|Hugo Kirchbach]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Eduard von Pestel|Eduard Pestel]]<ref>Julius von Pflugk-Harttung, Sir John Frederick Maurice, ''The Franco-German war, 1870-71'', bls. 106</ref> }} | strength1 = '''Heildarliðsafli''': * 2.000.740{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Í upphafi átaka''': * 909.951 :* 492.585 virkjaðir, þ. á m. 300.000 varamenn{{sfn|Howard|1991|p=39}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 417.366 ''[[Garde Mobile]]''{{sfn|Howard|1991|p=39}} '''Þegar mest var''': * 710.000{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | strength2 = '''Heildarliðsafli''': * 1.494.412{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}{{efn|33.101 foringjar og 1.113.254 hermenn voru sendir til Frakklands. 348.057 hermenn til viðbótar voru virkjaðir en staðsettir innan Þýskalands.{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}}} '''Í upphafi átaka''': * 938.424 :* 730.274 fastahermenn og varamenn{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 208.150 ''[[Landwehr]]''{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Þegar mest var''': * 949.337{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | casualties1 = '''756.285'''{{sfn|Nolte|1884|pp=526–527}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 138.871 drepnir{{sfn|Nolte|1884|p=527}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 41.000 drepnir í virkum átökum, 36.000 látnir úr sárum og 45.000 úr veikindum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 143.000 særðir * 474.414 særðir eða teknir höndum{{sfn|German General Staff|1884|p=247}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}}{{sfn|Bodart|1916|p=148}}{{efn|Minnst 370.000 teknir höndum{{sfn|Bodart|1916|p=148}}}} | casualties2 = '''144.642'''{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} * 44.700 drepnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 17.585 drepnir í virkum átökum, 10.721 látnir úr sárum, 12.147 úr veikindum, 290 af slysförum, 29 fyrirfóru sér og 4.009 týndir og taldir látnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}} * 89.732 særðir * 10.129 týndir eða teknir höndum | casualties3 = ~250.000 almennir borgarar látnir, þ. á m. 162.000 Þjóðverjar í bólusóttarfaraldri sem smitaðist frá frönskum stríðsföngum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} 450.000 franskir almennir borgarar látnir vegna hallæris og sjúkdóma í tengslum við stríðið | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Til 4. september 1870.|{{sup|b}} Frá 4. september 1870.|{{sup|c}} Frá [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]].}} }} }} '''Fransk-prússneska stríðið''' ([[19. júlí]] [[1870]] – [[10. maí]] [[1871]]) var stríð milli [[Frakkland]]s og [[Prússland]]s, sem naut fulltingis annarra þýskra ríkja. Afgerandi sigur Prússlands leiddi til sameiningar þýsku ríkjanna í [[Þýska keisaradæmið]] undir [[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 1.]] keisara. Það leiddi einnig til falls [[Napóleon 3.|Napóleons 3.]] og stofnunar [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]]. Í [[Frankfurt-sáttmálinn (1871)|friðarsáttmálanum]] var kveðið á um að Prússland fengi héruðin [[Alsace-Lorraine]] og þau tilheyrðu Þýskalandi þar til eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a. Yfirburðir prússneska hersins urðu fljótt ljósir og stöfuðu meðal annars af notkun járnbrauta og nýtískulegs [[stórskotalið]]s. Prússar unnu nokkra auðvelda sigra í Austur-Frakklandi og í [[Orrustan við Sedan|orrustunni við Sedan]] þann [[2. september]] 1870 handsömuðu þeir Napóleon 3. ásamt öllum her hans. Þetta batt þó ekki enda á stríðið, því lýðveldi var stofnað í [[París]] tveimur dögum síðar og mótspyrna Frakka hélt áfram. Eftir fimm mánaða langt stríð unnu prússneskar og þýskar hersveitir franskar hersveitir í röð bardaga í Norður-Frakklandi, og í kjölfar umsáturs um borgina féll París í hendur Prússa þann [[28. janúar]] 1871. Tíu dögum síðar var þýska keisaraveldið stofnað. Friðarsáttmáli var undirritaður í [[Frankfurt]] þann 10. maí 1871. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars, Austria-Hungary: France|url=https://archive.org/details/lossesoflifeinmo00bodarich |publisher=Clarendon Press |date=1916 |isbn=978-1112270444 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |date=2017 |isbn=978-0-7864-7470-7 |edition=4th |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |author-first1=Tim |author-last1=Heath |author-first2=Michela |author-last2= Cocolin |title=Hitler's Lost State: The Fall of Prussia and the Wilhelm Gustloff Tragedy |publisher=Pen and Sword Military |date=2020 |isbn=978-1526756107 }} * {{Cite book |last=Howard |first=Michael |title=The Franco-Prussian War: The German Invasion of France 1870–1871 |publisher=Routledge |date=1991 |isbn=978-0-415-02787-8 |location=New York |orig-year=1961}} * {{Cite book |last=Nolte |first=Frédérick |title=L'Europe militaire et diplomatique au dix-neuvième siècle, 1815–1884 |url=https://archive.org/details/leuropemilitair00noltgoog |publisher=E. Plon, Nourrit et Cie. |date=1884 |location=Paris |language=fr |oclc=4899575}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Ítalíu]] [[Flokkur:Saga Prússlands]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] et9a4hy76w88jvuaqnqjr2cko9hpvdr 1977909 1977907 2026-09-06T22:50:39Z TKSnaevarr 53243 1977909 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fransk-prússneska stríðið | partof = [[stofnun Þýskalands]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 330 | border=infobox | image1=A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg | image2= Battle of Mars-La-Tour, August 16,1870 by Emil Hünten.jpg | image3=Siege of Paris.jpg | image4=Ernst Zimmer - Das Lauenburgische Jäger-Bataillon Nr. 9 bei Gravelotte.jpg | image5=Jean-Baptiste-Édouard Detaille Champigny Décembre 1870 (1879).jpg | image6=Braun, Adolphe (1811-1877) - Paris, 1871.jpg | footer=(réttsælis frá efra hægra horni) {{flatlist| * ''[[Orrustan við Mars-la-Tour]], 16. ágúst 1870'' * ''[[Orrustan við Gravelotte]]'' * ''Bygging í rúst í [[París]], 1871'' * ''[[Vörnin við Champigny]]'' * ''[[Umsátrið um París (1870–1871)|Umsátrið um París]] árið 1870'' * ''Yfirlýsing um stofnun þýska keisaradæmisins''}} }} | caption = | date = 19. júlí 1870&nbsp;– 28. janúar 1871<br>({{age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=19|year1=1870|month2=01|day2=28|year2=1871}}) | place = [[Frakkland]] og [[Rínarhérað]] í [[Prússland]]i | territory = [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverjar]] innlima [[Alsace-Lorraine]] | result = Sigur [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverja]]<br>{{bulleted list|[[Síðara franska keisaradæmið]] leyst upp|[[Stofnun Þýskalands|Sameining Þýskalands]] og stofnun [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]]}} | combatant1 = {{nowrap|'''Fyrir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Síðara franska keisaradæmið]]'''<hr>'''Eftir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið]]{{efn|Undir „Þjóðvarnarstjórninni“.}}'''}} <br>{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Rauðstakkar (Ítalía)|Rauðstakkar]] | combatant2 = '''Fyrir [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]]:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Norður-þýska ríkjasambandið]]''' * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Prússland]] * {{flagicon image|Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg}} [[Konungsríkið Saxland|Saxland]] *{{flagicon image|Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg}} [[Stórhertogadæmið Hessen|Hessen]] * og 19 minni ríki {{flagicon image| Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Konungsríkið Bæjaraland|Bæjaraland]]<br>{{flagicon image| Flagge Königreich Württemberg.svg}} [[Konungsríkið Württemberg|Württemberg]]<br>{{flagicon image| Flag of the Grand Duchy of Baden (1855–1891).svg}} [[Stórhertogadæmið Baden|Baden]]<br> ----{{nowrap|'''Eftir 18. janúar 1871:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið]]'''}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagicon|France}} '''[[Napóleon 3.]]''' *{{flagicon|France}} [[François Achille Bazaine|François Bazaine]] *{{nowrap|{{flagicon|France}} [[Patrice de MacMahon|Patrice MacMahon]]}} *{{flagicon|France}} [[Abel Douay]]{{KIA}} *{{flagicon|France}} [[Charles Auguste Frossard|Charles Frossard]] *{{flagicon|France}} [[François Certain de Canrobert|François Canrobert]] *{{flagicon|France}} [[Auguste-Alexandre Ducrot|Auguste Ducrot]] *{{flagicon|France}} [[Emmanuel Félix de Wimpffen|Emmanuel Wimpffen]] *{{flagicon|France}} [[Jean Auguste Margueritte|Jean Margueritte]] ---- *{{flagicon|France}} '''[[Louis-Jules Trochu|Louis Trochu]]''' *{{flagicon|France}} [[Léon Gambetta]] *{{flagicon|France}} [[Joseph Vinoy]] *{{flagicon|France}} [[Justin Clinchant]]<ref name="nuocduc18151890">[http://www.archive.org/stream/germanyward02ward/germanyward02ward_djvu.txt "Germany, 1815-1890"]</ref> *{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Giuseppe Garibaldi]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 1.]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Otto von Bismarck]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Helmuth von Moltke eldri|Helmuth Moltke]] *{{nowrap|{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari|Friðrik krónprins]]}} *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik Karl Prússaprins (1828–1885)|Friðrik Karl]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Karl Friedrich von Steinmetz|Karl Steinmetz]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Albrecht von Roon|Albrecht Roon]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Edwin von Manteuffel|Edwin Manteuffel]]<ref>[http://www.archive.org/stream/moltkebiographic00morrrich/moltkebiographic00morrrich_djvu.txt "Moltke, a biographical and critical study"]</ref> *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Lúðvík 2. af Bæjaralandi|Lúðvík 2.]] *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Jakob von Hartmann|Jakob Hartmann]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Hugo von Kirchbach|Hugo Kirchbach]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Eduard von Pestel|Eduard Pestel]]<ref>Julius von Pflugk-Harttung, Sir John Frederick Maurice, ''The Franco-German war, 1870-71'', bls. 106</ref> }} | strength1 = '''Heildarliðsafli''': * 2.000.740{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Í upphafi átaka''': * 909.951 :* 492.585 virkjaðir, þ. á m. 300.000 varamenn{{sfn|Howard|1991|p=39}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 417.366 ''[[Garde Mobile]]''{{sfn|Howard|1991|p=39}} '''Þegar mest var''': * 710.000{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | strength2 = '''Heildarliðsafli''': * 1.494.412{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}{{efn|33.101 foringjar og 1.113.254 hermenn voru sendir til Frakklands. 348.057 hermenn til viðbótar voru virkjaðir en staðsettir innan Þýskalands.{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}}} '''Í upphafi átaka''': * 938.424 :* 730.274 fastahermenn og varamenn{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 208.150 ''[[Landwehr]]''{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Þegar mest var''': * 949.337{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | casualties1 = '''756.285'''{{sfn|Nolte|1884|pp=526–527}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 138.871 drepnir{{sfn|Nolte|1884|p=527}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 41.000 drepnir í virkum átökum, 36.000 látnir úr sárum og 45.000 úr veikindum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 143.000 særðir * 474.414 særðir eða teknir höndum{{sfn|German General Staff|1884|p=247}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}}{{sfn|Bodart|1916|p=148}}{{efn|Minnst 370.000 teknir höndum{{sfn|Bodart|1916|p=148}}}} | casualties2 = '''144.642'''{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} * 44.700 drepnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 17.585 drepnir í virkum átökum, 10.721 látnir úr sárum, 12.147 úr veikindum, 290 af slysförum, 29 fyrirfóru sér og 4.009 týndir og taldir látnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}} * 89.732 særðir * 10.129 týndir eða teknir höndum | casualties3 = ~250.000 almennir borgarar látnir, þ. á m. 162.000 Þjóðverjar í bólusóttarfaraldri sem smitaðist frá frönskum stríðsföngum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} 450.000 franskir almennir borgarar látnir vegna hallæris og sjúkdóma í tengslum við stríðið | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Til 4. september 1870.|{{sup|b}} Frá 4. september 1870.|{{sup|c}} Frá [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]].}} }} }} '''Fransk-prússneska stríðið''' ([[19. júlí]] [[1870]] – [[10. maí]] [[1871]]) var stríð milli [[Frakkland]]s og [[Prússland]]s, sem naut fulltingis annarra þýskra ríkja. Afgerandi sigur Prússlands leiddi til sameiningar þýsku ríkjanna í [[Þýska keisaradæmið]] undir [[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 1.]] keisara. Það leiddi einnig til falls [[Napóleon 3.|Napóleons 3.]] og stofnunar [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]]. Í [[Frankfurt-sáttmálinn (1871)|friðarsáttmálanum]] var kveðið á um að Prússland fengi héruðin [[Alsace-Lorraine]] og þau tilheyrðu Þýskalandi þar til eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a. Yfirburðir prússneska hersins urðu fljótt ljósir og stöfuðu meðal annars af notkun járnbrauta og nýtískulegs [[stórskotalið]]s. Prússar unnu nokkra auðvelda sigra í Austur-Frakklandi og í [[Orrustan við Sedan|orrustunni við Sedan]] þann [[2. september]] 1870 handsömuðu þeir Napóleon 3. ásamt öllum her hans. Þetta batt þó ekki enda á stríðið, því lýðveldi var stofnað í [[París]] tveimur dögum síðar og mótspyrna Frakka hélt áfram. Eftir fimm mánaða langt stríð unnu prússneskar og þýskar hersveitir franskar hersveitir í röð bardaga í Norður-Frakklandi, og í kjölfar umsáturs um borgina féll París í hendur Prússa þann [[28. janúar]] 1871. Tíu dögum síðar var þýska keisaraveldið stofnað. Friðarsáttmáli var undirritaður í [[Frankfurt]] þann 10. maí 1871. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars, Austria-Hungary: France|url=https://archive.org/details/lossesoflifeinmo00bodarich |publisher=Clarendon Press |date=1916 |isbn=978-1112270444 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |date=2017 |isbn=978-0-7864-7470-7 |edition=4th |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |author-first1=Tim |author-last1=Heath |author-first2=Michela |author-last2= Cocolin |title=Hitler's Lost State: The Fall of Prussia and the Wilhelm Gustloff Tragedy |publisher=Pen and Sword Military |date=2020 |isbn=978-1526756107 }} * {{Cite book |last=Howard |first=Michael |title=The Franco-Prussian War: The German Invasion of France 1870–1871 |publisher=Routledge |date=1991 |isbn=978-0-415-02787-8 |location=New York |orig-year=1961}} * {{Cite book |last=Nolte |first=Frédérick |title=L'Europe militaire et diplomatique au dix-neuvième siècle, 1815–1884 |url=https://archive.org/details/leuropemilitair00noltgoog |publisher=E. Plon, Nourrit et Cie. |date=1884 |location=Paris |language=fr |oclc=4899575}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Ítalíu]] [[Flokkur:Saga Prússlands]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] 46siq9lbfntyg58v8h0esr7bssdyzcn 0 63704 1977918 1924619 2026-09-06T23:14:37Z ~2026-48447-65 120455 /* Upphaf */ 1977918 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Magdeburg | skjaldarmerki = Wappen Magdeburg.svg | kort = Lage der kreisfreien Stadt Magdeburg in Deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = [[Saxland-Anhalt]] | flatarmál_heild_km2 = 201 | mannfjöldi_heild = 238.000 | mannfjöldi_frá = [[2019]] | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =1.149 | hæð_m = 55 | vefsíða =[http://www.magdeburg.de/ www.magdeburg.de] }} '''Magdeburg''' er höfuðborg þýska sambandslandsins [[Saxland-Anhalt|Saxlands-Anhalt]],hún er þó næststærsta borgin í sambandslandinu (238 þús. íbúar, 2019). Borgin var áður fyrr aðsetur Ottos I keisara og ber viðurnefnið Ottostadt síðan [[2010]]. == Lega == [[Mynd:ViewOfMagdeburg.jpg|thumb|right|250px|Magdeburg.]] Magdeburg liggur við ána [[Saxelfur|Saxelfi]] fyrir miðju Saxland-Anhalt. Næstu borgir eru [[Braunschweig]] til vesturs (60 km), [[Berlín]] til norðausturs (70 km) og [[Halle]] til suðurs (60 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Magdeburg er rautt borgarvirki með opnum hurðum. Milli turnanna er grænklædd ungfrú sem heldur á grænum kransi. Ungfrúin á að vera nafngefandi fyrir heiti borgarinnar (ungfrú er ''Magd'' á þýsku). Bæði virkið og ungfrúin komu fram sem merki þegar á [[13. öldin|13. öld]]. Kransinn merkir hreinleika en það merki kom miklu seinna fram. == Orðsifjar == Upphaflega hét borgin Magadeburg og Magathaburg. Tvær tilgátur eru um uppruna heitins. Sú fyrri er að heitið sé dregið af Magd, sem merkir ''ungfrú'', til dæmis skógardís. Sú síðari er að það sé dregið að orðinu Macht (en ekki Magd), sem merkir ''máttugur''.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 176.</ref> == Söguágrip == [[Mynd:Ankunft Ottos I. und Ediths in Magdeburg.jpg|thumb|Otto I og Edith frá Englandi koma til Magdeburg (Hugo Vogel 1898, Ständehaus Merseburg)]] === Upphaf === [[805]] kemur borgin fyrst við skjöl hjá [[Karlamagnús|Karlamagnúsi]], sem hafði setið þar á ferðum sínum. Það var þó ekki fyrr en með [[Otto I (HRR)|Ottó I]] konungi að Magdeburg verður að borg. Á hans tíma voru [[Ungverjaland|Ungverjar]] mikil ógn í ríkinu og fékk borgin þá viðeigandi varnarvirki. Árið [[929]] kvæntist Ottó I í borginni að ráði [[Hinrik I (HRR)|Hinriks I]] föður sínum og fékk hann Edith, dóttur Játvarðs konungs af Wessex í [[England]]i. Í brúðargjöf fékk Edith Magdeburg. Ottó varð síðar keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]]. Bæði hvíla þau í dómkirkju borgarinnar. Seinni kona Ottós var Aðalheiður frá [[Ítalía|Ítalíu]] og kom hún með ítölsk áhrif á byggingarstíl borgarinnar. Eftir þeirra daga varð Magdeburg mikil verslunarborg. Þannig fannst 11. aldar silfurpeningur frá Magdeburg í [[Sandur (Færeyjar)|Sandi]] á [[Færeyjar|Færeyjum]]. Borgin var á tímabili meðlimur [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. [[1126]] varð Magdeburg að biskupsdæmi. Fyrsti biskupinn var Norbert frá Xanten, sem seinna var lýstur heilagur. Þaðan í frá var borgin stjórnuð af biskupum, allt til [[1503]], en þá fluttu biskuparnir til Halle. === Siðaskipti og stríð === [[Mynd:Magdeburg 1572 Franz Hogenberg.jpg|thumb|Magdeburg um 1572. Mynd eftir Franz Hogenberg.]] Í [[júní]] [[1524]] kom [[Marteinn Lúther]] til Magdeburg og hóf að predika nýja trú. Borgarbúar meðtóku hana strax, ekki eingöngu trúarinnar vegna, heldur einnig til að minnka áhrif [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] á stjórnkerfi borgarinnar. [[17. júlí]] 1524 fóru [[siðaskiptin]] formlega fram í öllum kirkjum borgarinnar, nema í dómkirkjunni, sem enn var stjórnuð af fulltrúa biskupanna. Í kjölfarið fór Georg frá Mecklenborg í herferð gegn Magdeburg og settist um borgina. Umsátrið varaði frá [[22. september]] [[1550]] til [[5. nóvember]] [[1551]] og héldu borgarbúar út við mikinn skort. Umsátrinu var létt eftir mikið samningsþóf. [[30 ára stríðið]] var hörmulegt fyrir Magdeburg. [[20. maí]] [[1631]] réðist [[Tilly]] með keisaraherinn á borgina. Hann brenndi hana niður og drap flesta íbúa hennar. Þar dóu allt að 30 þúsund manns en fjöldamorð þetta er mesta mannfall óbreyttra borgara í stríðinu öllu. Í stríðslok var kveðið á í friðarsamningum að borgin skyldi tilheyra [[Saxland]]i þar til fulltrúi þess lands dæi. Þá ætti borgin að ganga í [[Brandenborg]]. Fulltrúi Saxlands hét Otto von Guericke og var hann borgarstjóri Magdeburg til [[1680]]. Hann var jafnframt eðlisfræðingur og uppfinningamaður. Sérgrein hans var [[lofttæmi]] en hann gerði frægar tilraunir með tveimur hálfkúlum sem aðeins lofttæmið innan í þeim hélt saman. Nokkrir hestar voru fengnir til að toga hálfkúlurnar í sundur en tókst ekki. Með láti Guerickes 1680 varð Magdeburg eign Brandenborgar. === Nýrri tímar === [[Mynd:MagdeburgCenter.jpg|thumb|Stórblokkir í stalínískum stíl.]] [[1806]] hertóku [[Frakkland|Frakkar]] borgina. Ári síðar gaf [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] hana konungsríkinu Vestfalíu. Við fyrra fall Napoleons [[1814]] varð borgin hins vegar prússnesk og var til skamms tíma höfuðborg héraðsins Saxlands. Borgin kom lítið við sögu næstu áratugi. Eftir valdatöku [[Nasismi|nasista]] var stofnað til útrýmingarbúðanna KZ Magda í norðurhluta borgarinnar. Auk þess var í borginni (í Liebknechtstrasse) settar upp aukabúðir fyrir Buchenwald. Í búðum þessum létust þúsundir [[Gyðingar|gyðinga]] og andstæðinga nasista. Fyrstu loftárásir á Magdeburg hófust [[22. ágúst]] [[1940]] og var þeim viðhaldið næstu árin. Markmiðið var að eyðileggja [[Iðnaður|iðnaðinn]], sem að hluta var notaður í hergagnaframleiðslu. Verstu loftárásirnar voru gerðar [[16. janúar]] [[1945]]. Í henni lagðist borgin nánast í rúst. Um 90% miðborgarinnar eyðilagðist. Miðað við mannfall var Magdeburg í fimmta sæti yfir mest eyðilagðar borgir í Þýskalandi. [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] komu að borginni [[11. apríl]]. Þegar nasistar neituðu að gefast upp, var skotið látlaust á borgina í heilan dag. Eftir mikla bardaga náðu Bandaríkjamenn loks að hertaka borgina [[19. apríl]]. Í [[júní]] leystu [[Bretland|Bretar]] Bandaríkjamenn af en [[1. júlí]] var borginni skilað til [[Sovétríkin|Sovétmanna]], enda á þeirra hernámssvæði. Árið [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland [[Austur-Þýskaland]]s. Höfuðborgin var þá Halle. Uppbygging Magdeburg var erfið. Margar byggingar voru ónýtar. Í miðborginni voru sjö kirkjur í rústum og voru allar fjarlægðar. Aðeins dómkirkjan var endurreist. Þess í stað fékk borgin nýja ásýnd með blokkahverfum og breiðgötum í stalínískum stíl. [[1990]] sameinaðist Þýskaland á ný og varð Saxland-Anhalt að nýju sambandslandi. Á þinginu var ákveðið með naumum meirihluta að gera Magdeburg að höfuðborg sambandslandsins í stað Halle. Á móti komu miklir erfiðleikar í atvinnulífinu. Atvinnuleysið olli miklu brotthvarfi íbúa og fækkaði íbúum um 60 þús á aðeins 15 árum. Íbúar voru um 290 þúsund við sameiningu en voru um 230 þúsund árið [[2005]]. == Viðburðir == [[Mynd:Stadtfest-Magdeburg.jpg|thumb|Magdeburger Stadtfest er þjóðhátíð borgarinnar]] * Meile der Demokratie er menningargjörningur í janúar í tengslum við heimstyrjöldina síðari. Hugmyndin var sú að stemma stigu við uppþot nýnasista og minnast látinna í loftárásum stríðsins. * Elbauennacht er ljósanótt borgarinnar. Hér er um ljósasjón að ræða með laser-listaverkum, flugeldum og tónlist. * Þjóðhátíð borgarinnar kallast Magdeburger Stadtfest og er haldið í maí. * Miðaldahátíðin Spectaculum Magdeburgense er haldin í maí og ein stærsta slíka í Þýskalandi. * Hinsegindagar eru haldnir í ágúst, en hápunktur þeirra er skrúðganga samkynhneigðra. * Rock im Stadtpark er tveggja daga rokkhátíð, en á henni troða aðallega þýskar rokkhljómsveitir upp. == Íþróttir == [[Handbolti|Handboltaliðið]] SC Magdeburg er með bestu félagsliðum Þýskalands. Það hefur tólf sinnum orðið þýskur meistari (síðast [[2001]]), sex sinnum bikarmeistari (síðast [[1996]]) og þrisvar Evrópumeistari (síðast [[2002]]). Nokkrir Íslendingar hafa sett mark sitt á félagið. Þar má nefna [[Ólafur Stefánsson|Ólaf Stefánsson]], sem lék með félaginu [[1998]]-[[2003]] og [[Björgvin Páll Gústavsson|Björgvin Pál Gústavsson]], sem hóf leik með félaginu [[2011]]. [[Alfreð Gíslason]] var þjálfari liðsins [[1999]]-[[2006]]. [[Maraþonhlaup|Maraþon]] er hlaupið í borginni í [[október]] ár hvert. [[Knattspyrna|Aðalknattspyrnufélag]] borgarinnar er [[1. FC Magdeburg]], sem þrisvar varð austurþýskur meistari. Liðið varð [[Evrópukeppni bikarhafa|Evrópumeistari bikarhafa]] [[1974]], eina austurþýska liðið sem það afrekaði (sigraði þá [[AC Milan]]). == Vinabæir == Magdeburg viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Sarajevo]] í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]], síðan [[1977]] * {{DEU}} [[Brúnsvík]] í [[Þýskalandi]], síðan [[1987]] * {{USA}} [[Nashville]] í [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]], síðan [[2003]] * {{UKR}} [[Saporízja]] í [[Úkraína|Úkraínu]], síðan [[2008]] | valign="top" | * {{POL}} [[Radom]] í [[Pólland]]i, síðan 2008 * {{CHN}} [[Harbin]] í [[Kína]], síðan 2008 * {{FRA}} [[Le Havre]] í [[Frakkland]]i, síðan [[2011]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1602]]) [[Otto von Guericke]], borgarstjóri, eðlisfræðingur og uppfinningamaður * ([[1681]]) [[Georg Philipp Telemann]] tónskáld * ([[1730]]) Friedrich Wilhelm von Steuben hershöfðingi í Prússlandi og Bandaríkjunum * ([[1953]]) [[Wieland Schmidt]] landsliðsmarkmaður í handbolta == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:DomzuMagdeburg.jpg|thumb|Dómkirkjan í Magdeburg]] [[Mynd:Kloster Unser Lieben Frauen.jpg|thumb|left|Frúarklaustrið]] [[Mynd:Jahrtausendturm.jpg|thumb|left|Þúsaldarturninn]] * Dómkirkjan er einkennisbygging Magdeburg og er jafnframt meðal elstu gotnesku bygginga Þýskalands. Fyrirrennarinn var reistur frá og með árinu [[962]] af Otto I. konungi (síðar keisara) þýska ríkisins. En byggingin nær gjöreyðilagðist í borgarbruna [[1207]]. Núverandi bygging var reist [[1209]]-[[1520]] eða í rúmlega 300 ár. Kirkjan var byggð í frönskum gotneskum stíl, sem þá var nánast ókunnur í Þýskalandi. Smiðirnir urðu því að læra með smíðinni. [[1363]] var skipið vígt og helgað heilögum Márítíusi og heilagri Katarínu frá [[Alexandría|Alexandríu]]. Síðast voru turnarnir reistir. Þeir eru 99 og 100 metra háir. [[1567]] varð dómkirkjan lútersk þrátt fyrir að siðaskiptin urðu rúmlega 4 áratugum fyrr í borginni. Hún er enn lútersk í dag. 1631 eyddi Tilly borginni og drap borgarbúa í 30 ára stríðinu. Einungis 4.000 íbúar sem höfðu lokað sig inni í dómkirkjunni lifðu af. Þegar herdeildir Napoleons náðu til borgarinnar í upphafi [[19. öldin|19. aldar]], notuðu þeir dómkirkjuna sem lager og hesthús. Byggingin skemmdist mikið í loftárásum seinna stríðsins. Gert var við skemmdir strax eftir stríðslok og var dómkirkjan opnuð á ný [[1955]]. Í kirkjunni hvíla Otto I keisari og fyrri eiginkona hans Edith frá Englandi. * Frúarklaustrið í miðborginni telst með merkustu rómönskum klaustrum Þýskalands. Klaustrið var stofnað [[1015]] en núverandi bygging var reist 1063/4. Þegar borgin brann 1207, eyðilagðist meðal annars dómkirkjan. Þar sem klaustrið slapp, var Maríukirkjan innan þess notuð sem dómkirkja meðan ný kirkja var reist. Þegar siðaskiptin urðu, var klaustrið eina kirkjustofnunin til að viðhalda kaþólskri trú. Það var hins vegar rænt og ruplað í trúarstríðinu [[1546]]-[[1547|47]] (''Schmalkaldischer Krieg''). [[1597]] dó síðasti prófasturinn og upp úr því ákváðu munkarnir að yfirgefa klaustrið, þar sem erfitt var orðið að vera kaþólskur í lúterskri borg. Þegar Tilly eyddi borginni í 30 ára stríðinu 1631, slapp klaustrið við nær allar skemmdir, enda kaþólskt eins og keisareherinn. Eftir það var klaustrið notað í ýmsum tilgangi, til dæmis að hýsa [[Húgenottar|húgenotta]] þegar borgin var hluti af Brandenborg. Skóli var opnaður þar [[1698]]. Þegar Frakkar hertóku borgina í Napoleonsstríðunum, notuðu þeir klaustrið sem riddarabækistöð og herspítala. Maríukirkjan var notuð sem hesthús. Eftir það var klaustrið lagt niður. Það skemmdist töluvert í loftárásum seinna stríðsins. Kór Maríukirkjunnar var endurreistur [[1947]]-[[1949|49]] en er notaður af mótmælendum. Með tímanum voru rústirnar endurreistar líka, en þær eru safn í dag. [[Mynd:Magdeburg asv2022-08 img26 Grüne Zitadelle.jpg|thumb|Græna virkið er skondnasta byggingin í Magdeburg]] * Græna virkið (''Grüne Zitadelle'') er heiti á nútíma blokk í borginni. Hún er eflaust skondnasta bygging borgarinnar. Blokkin var reist [[2005]] af austurríska listamanninum [[Hundertwasser]] skömmu áður en hann lést. Neðst eru verslanir og leikhús. Ofar eru hótel og íbúðir. Formið er einstakt og nútímalegt. Á þakinu er gras og jafnvel tré. Hugmyndin var sú að ekki sé gert neitt að ytri veggjunum. Veðrun og gróðurinn muni breyta litnum smátt og smátt. Íbúarnir hafa rétt til að lita og mála eigin ytri veggi svo langt sem hendur og penslar ná út fyrir gluggana. Engin hefur þó enn nýtt sér þennan rétt. * Tugaldarturninn (''Jahrtausendturm'') er 60 metra hár sýningarturn. Hann var reistur 1999 í tilefni af garðasýningunni miklu (''Bundesgartenschau'') og er úr viði. Hann er hæsti viðarturn Þýskalands og var viljandi reistur eins og hann væri hallandi. Að innan er gengið upp tröppur í spíralformi. Þar er vísindasafn til húsa á 5 hæðum en á 6. hæð er útsýnispallur. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Magdeburg|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2010}} {{Commonscat|Magdeburg|Magdeburg}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] jcqwhkpmnxrtyv6jeaqo9a121w917oe 1977920 1977918 2026-09-06T23:15:04Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977920 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Magdeburg | skjaldarmerki = Wappen Magdeburg.svg | kort = Lage der kreisfreien Stadt Magdeburg in Deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = [[Saxland-Anhalt]] | flatarmál_heild_km2 = 201 | mannfjöldi_heild = 238.000 | mannfjöldi_frá = [[2019]] | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =1.149 | hæð_m = 55 | vefsíða =[http://www.magdeburg.de/ www.magdeburg.de] }} '''Magdeburg''' er höfuðborg þýska sambandslandsins [[Saxland-Anhalt|Saxlands-Anhalt]],hún er þó næststærsta borgin í sambandslandinu (238 þús. íbúar, 2019). Borgin var áður fyrr aðsetur Ottós I keisara og ber viðurnefnið Ottostadt síðan [[2010]]. == Lega == [[Mynd:ViewOfMagdeburg.jpg|thumb|right|250px|Magdeburg.]] Magdeburg liggur við ána [[Saxelfur|Saxelfi]] fyrir miðju Saxland-Anhalt. Næstu borgir eru [[Braunschweig]] til vesturs (60 km), [[Berlín]] til norðausturs (70 km) og [[Halle]] til suðurs (60 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Magdeburg er rautt borgarvirki með opnum hurðum. Milli turnanna er grænklædd ungfrú sem heldur á grænum kransi. Ungfrúin á að vera nafngefandi fyrir heiti borgarinnar (ungfrú er ''Magd'' á þýsku). Bæði virkið og ungfrúin komu fram sem merki þegar á [[13. öldin|13. öld]]. Kransinn merkir hreinleika en það merki kom miklu seinna fram. == Orðsifjar == Upphaflega hét borgin Magadeburg og Magathaburg. Tvær tilgátur eru um uppruna heitins. Sú fyrri er að heitið sé dregið af Magd, sem merkir ''ungfrú'', til dæmis skógardís. Sú síðari er að það sé dregið að orðinu Macht (en ekki Magd), sem merkir ''máttugur''.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 176.</ref> == Söguágrip == [[Mynd:Ankunft Ottos I. und Ediths in Magdeburg.jpg|thumb|Otto I og Edith frá Englandi koma til Magdeburg (Hugo Vogel 1898, Ständehaus Merseburg)]] === Upphaf === [[805]] kemur borgin fyrst við skjöl hjá [[Karlamagnús|Karlamagnúsi]], sem hafði setið þar á ferðum sínum. Það var þó ekki fyrr en með [[Otto I (HRR)|Ottó I]] konungi að Magdeburg verður að borg. Á hans tíma voru [[Ungverjaland|Ungverjar]] mikil ógn í ríkinu og fékk borgin þá viðeigandi varnarvirki. Árið [[929]] kvæntist Ottó I í borginni að ráði [[Hinrik I (HRR)|Hinriks I]] föður sínum og fékk hann Edith, dóttur Játvarðs konungs af Wessex í [[England]]i. Í brúðargjöf fékk Edith Magdeburg. Ottó varð síðar keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]]. Bæði hvíla þau í dómkirkju borgarinnar. Seinni kona Ottós var Aðalheiður frá [[Ítalía|Ítalíu]] og kom hún með ítölsk áhrif á byggingarstíl borgarinnar. Eftir þeirra daga varð Magdeburg mikil verslunarborg. Þannig fannst 11. aldar silfurpeningur frá Magdeburg í [[Sandur (Færeyjar)|Sandi]] á [[Færeyjar|Færeyjum]]. Borgin var á tímabili meðlimur [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. [[1126]] varð Magdeburg að biskupsdæmi. Fyrsti biskupinn var Norbert frá Xanten, sem seinna var lýstur heilagur. Þaðan í frá var borgin stjórnuð af biskupum, allt til [[1503]], en þá fluttu biskuparnir til Halle. === Siðaskipti og stríð === [[Mynd:Magdeburg 1572 Franz Hogenberg.jpg|thumb|Magdeburg um 1572. Mynd eftir Franz Hogenberg.]] Í [[júní]] [[1524]] kom [[Marteinn Lúther]] til Magdeburg og hóf að predika nýja trú. Borgarbúar meðtóku hana strax, ekki eingöngu trúarinnar vegna, heldur einnig til að minnka áhrif [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] á stjórnkerfi borgarinnar. [[17. júlí]] 1524 fóru [[siðaskiptin]] formlega fram í öllum kirkjum borgarinnar, nema í dómkirkjunni, sem enn var stjórnuð af fulltrúa biskupanna. Í kjölfarið fór Georg frá Mecklenborg í herferð gegn Magdeburg og settist um borgina. Umsátrið varaði frá [[22. september]] [[1550]] til [[5. nóvember]] [[1551]] og héldu borgarbúar út við mikinn skort. Umsátrinu var létt eftir mikið samningsþóf. [[30 ára stríðið]] var hörmulegt fyrir Magdeburg. [[20. maí]] [[1631]] réðist [[Tilly]] með keisaraherinn á borgina. Hann brenndi hana niður og drap flesta íbúa hennar. Þar dóu allt að 30 þúsund manns en fjöldamorð þetta er mesta mannfall óbreyttra borgara í stríðinu öllu. Í stríðslok var kveðið á í friðarsamningum að borgin skyldi tilheyra [[Saxland]]i þar til fulltrúi þess lands dæi. Þá ætti borgin að ganga í [[Brandenborg]]. Fulltrúi Saxlands hét Otto von Guericke og var hann borgarstjóri Magdeburg til [[1680]]. Hann var jafnframt eðlisfræðingur og uppfinningamaður. Sérgrein hans var [[lofttæmi]] en hann gerði frægar tilraunir með tveimur hálfkúlum sem aðeins lofttæmið innan í þeim hélt saman. Nokkrir hestar voru fengnir til að toga hálfkúlurnar í sundur en tókst ekki. Með láti Guerickes 1680 varð Magdeburg eign Brandenborgar. === Nýrri tímar === [[Mynd:MagdeburgCenter.jpg|thumb|Stórblokkir í stalínískum stíl.]] [[1806]] hertóku [[Frakkland|Frakkar]] borgina. Ári síðar gaf [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] hana konungsríkinu Vestfalíu. Við fyrra fall Napoleons [[1814]] varð borgin hins vegar prússnesk og var til skamms tíma höfuðborg héraðsins Saxlands. Borgin kom lítið við sögu næstu áratugi. Eftir valdatöku [[Nasismi|nasista]] var stofnað til útrýmingarbúðanna KZ Magda í norðurhluta borgarinnar. Auk þess var í borginni (í Liebknechtstrasse) settar upp aukabúðir fyrir Buchenwald. Í búðum þessum létust þúsundir [[Gyðingar|gyðinga]] og andstæðinga nasista. Fyrstu loftárásir á Magdeburg hófust [[22. ágúst]] [[1940]] og var þeim viðhaldið næstu árin. Markmiðið var að eyðileggja [[Iðnaður|iðnaðinn]], sem að hluta var notaður í hergagnaframleiðslu. Verstu loftárásirnar voru gerðar [[16. janúar]] [[1945]]. Í henni lagðist borgin nánast í rúst. Um 90% miðborgarinnar eyðilagðist. Miðað við mannfall var Magdeburg í fimmta sæti yfir mest eyðilagðar borgir í Þýskalandi. [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] komu að borginni [[11. apríl]]. Þegar nasistar neituðu að gefast upp, var skotið látlaust á borgina í heilan dag. Eftir mikla bardaga náðu Bandaríkjamenn loks að hertaka borgina [[19. apríl]]. Í [[júní]] leystu [[Bretland|Bretar]] Bandaríkjamenn af en [[1. júlí]] var borginni skilað til [[Sovétríkin|Sovétmanna]], enda á þeirra hernámssvæði. Árið [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland [[Austur-Þýskaland]]s. Höfuðborgin var þá Halle. Uppbygging Magdeburg var erfið. Margar byggingar voru ónýtar. Í miðborginni voru sjö kirkjur í rústum og voru allar fjarlægðar. Aðeins dómkirkjan var endurreist. Þess í stað fékk borgin nýja ásýnd með blokkahverfum og breiðgötum í stalínískum stíl. [[1990]] sameinaðist Þýskaland á ný og varð Saxland-Anhalt að nýju sambandslandi. Á þinginu var ákveðið með naumum meirihluta að gera Magdeburg að höfuðborg sambandslandsins í stað Halle. Á móti komu miklir erfiðleikar í atvinnulífinu. Atvinnuleysið olli miklu brotthvarfi íbúa og fækkaði íbúum um 60 þús á aðeins 15 árum. Íbúar voru um 290 þúsund við sameiningu en voru um 230 þúsund árið [[2005]]. == Viðburðir == [[Mynd:Stadtfest-Magdeburg.jpg|thumb|Magdeburger Stadtfest er þjóðhátíð borgarinnar]] * Meile der Demokratie er menningargjörningur í janúar í tengslum við heimstyrjöldina síðari. Hugmyndin var sú að stemma stigu við uppþot nýnasista og minnast látinna í loftárásum stríðsins. * Elbauennacht er ljósanótt borgarinnar. Hér er um ljósasjón að ræða með laser-listaverkum, flugeldum og tónlist. * Þjóðhátíð borgarinnar kallast Magdeburger Stadtfest og er haldið í maí. * Miðaldahátíðin Spectaculum Magdeburgense er haldin í maí og ein stærsta slíka í Þýskalandi. * Hinsegindagar eru haldnir í ágúst, en hápunktur þeirra er skrúðganga samkynhneigðra. * Rock im Stadtpark er tveggja daga rokkhátíð, en á henni troða aðallega þýskar rokkhljómsveitir upp. == Íþróttir == [[Handbolti|Handboltaliðið]] SC Magdeburg er með bestu félagsliðum Þýskalands. Það hefur tólf sinnum orðið þýskur meistari (síðast [[2001]]), sex sinnum bikarmeistari (síðast [[1996]]) og þrisvar Evrópumeistari (síðast [[2002]]). Nokkrir Íslendingar hafa sett mark sitt á félagið. Þar má nefna [[Ólafur Stefánsson|Ólaf Stefánsson]], sem lék með félaginu [[1998]]-[[2003]] og [[Björgvin Páll Gústavsson|Björgvin Pál Gústavsson]], sem hóf leik með félaginu [[2011]]. [[Alfreð Gíslason]] var þjálfari liðsins [[1999]]-[[2006]]. [[Maraþonhlaup|Maraþon]] er hlaupið í borginni í [[október]] ár hvert. [[Knattspyrna|Aðalknattspyrnufélag]] borgarinnar er [[1. FC Magdeburg]], sem þrisvar varð austurþýskur meistari. Liðið varð [[Evrópukeppni bikarhafa|Evrópumeistari bikarhafa]] [[1974]], eina austurþýska liðið sem það afrekaði (sigraði þá [[AC Milan]]). == Vinabæir == Magdeburg viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Sarajevo]] í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]], síðan [[1977]] * {{DEU}} [[Brúnsvík]] í [[Þýskalandi]], síðan [[1987]] * {{USA}} [[Nashville]] í [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]], síðan [[2003]] * {{UKR}} [[Saporízja]] í [[Úkraína|Úkraínu]], síðan [[2008]] | valign="top" | * {{POL}} [[Radom]] í [[Pólland]]i, síðan 2008 * {{CHN}} [[Harbin]] í [[Kína]], síðan 2008 * {{FRA}} [[Le Havre]] í [[Frakkland]]i, síðan [[2011]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1602]]) [[Otto von Guericke]], borgarstjóri, eðlisfræðingur og uppfinningamaður * ([[1681]]) [[Georg Philipp Telemann]] tónskáld * ([[1730]]) Friedrich Wilhelm von Steuben hershöfðingi í Prússlandi og Bandaríkjunum * ([[1953]]) [[Wieland Schmidt]] landsliðsmarkmaður í handbolta == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:DomzuMagdeburg.jpg|thumb|Dómkirkjan í Magdeburg]] [[Mynd:Kloster Unser Lieben Frauen.jpg|thumb|left|Frúarklaustrið]] [[Mynd:Jahrtausendturm.jpg|thumb|left|Þúsaldarturninn]] * Dómkirkjan er einkennisbygging Magdeburg og er jafnframt meðal elstu gotnesku bygginga Þýskalands. Fyrirrennarinn var reistur frá og með árinu [[962]] af Otto I. konungi (síðar keisara) þýska ríkisins. En byggingin nær gjöreyðilagðist í borgarbruna [[1207]]. Núverandi bygging var reist [[1209]]-[[1520]] eða í rúmlega 300 ár. Kirkjan var byggð í frönskum gotneskum stíl, sem þá var nánast ókunnur í Þýskalandi. Smiðirnir urðu því að læra með smíðinni. [[1363]] var skipið vígt og helgað heilögum Márítíusi og heilagri Katarínu frá [[Alexandría|Alexandríu]]. Síðast voru turnarnir reistir. Þeir eru 99 og 100 metra háir. [[1567]] varð dómkirkjan lútersk þrátt fyrir að siðaskiptin urðu rúmlega 4 áratugum fyrr í borginni. Hún er enn lútersk í dag. 1631 eyddi Tilly borginni og drap borgarbúa í 30 ára stríðinu. Einungis 4.000 íbúar sem höfðu lokað sig inni í dómkirkjunni lifðu af. Þegar herdeildir Napoleons náðu til borgarinnar í upphafi [[19. öldin|19. aldar]], notuðu þeir dómkirkjuna sem lager og hesthús. Byggingin skemmdist mikið í loftárásum seinna stríðsins. Gert var við skemmdir strax eftir stríðslok og var dómkirkjan opnuð á ný [[1955]]. Í kirkjunni hvíla Otto I keisari og fyrri eiginkona hans Edith frá Englandi. * Frúarklaustrið í miðborginni telst með merkustu rómönskum klaustrum Þýskalands. Klaustrið var stofnað [[1015]] en núverandi bygging var reist 1063/4. Þegar borgin brann 1207, eyðilagðist meðal annars dómkirkjan. Þar sem klaustrið slapp, var Maríukirkjan innan þess notuð sem dómkirkja meðan ný kirkja var reist. Þegar siðaskiptin urðu, var klaustrið eina kirkjustofnunin til að viðhalda kaþólskri trú. Það var hins vegar rænt og ruplað í trúarstríðinu [[1546]]-[[1547|47]] (''Schmalkaldischer Krieg''). [[1597]] dó síðasti prófasturinn og upp úr því ákváðu munkarnir að yfirgefa klaustrið, þar sem erfitt var orðið að vera kaþólskur í lúterskri borg. Þegar Tilly eyddi borginni í 30 ára stríðinu 1631, slapp klaustrið við nær allar skemmdir, enda kaþólskt eins og keisareherinn. Eftir það var klaustrið notað í ýmsum tilgangi, til dæmis að hýsa [[Húgenottar|húgenotta]] þegar borgin var hluti af Brandenborg. Skóli var opnaður þar [[1698]]. Þegar Frakkar hertóku borgina í Napoleonsstríðunum, notuðu þeir klaustrið sem riddarabækistöð og herspítala. Maríukirkjan var notuð sem hesthús. Eftir það var klaustrið lagt niður. Það skemmdist töluvert í loftárásum seinna stríðsins. Kór Maríukirkjunnar var endurreistur [[1947]]-[[1949|49]] en er notaður af mótmælendum. Með tímanum voru rústirnar endurreistar líka, en þær eru safn í dag. [[Mynd:Magdeburg asv2022-08 img26 Grüne Zitadelle.jpg|thumb|Græna virkið er skondnasta byggingin í Magdeburg]] * Græna virkið (''Grüne Zitadelle'') er heiti á nútíma blokk í borginni. Hún er eflaust skondnasta bygging borgarinnar. Blokkin var reist [[2005]] af austurríska listamanninum [[Hundertwasser]] skömmu áður en hann lést. Neðst eru verslanir og leikhús. Ofar eru hótel og íbúðir. Formið er einstakt og nútímalegt. Á þakinu er gras og jafnvel tré. Hugmyndin var sú að ekki sé gert neitt að ytri veggjunum. Veðrun og gróðurinn muni breyta litnum smátt og smátt. Íbúarnir hafa rétt til að lita og mála eigin ytri veggi svo langt sem hendur og penslar ná út fyrir gluggana. Engin hefur þó enn nýtt sér þennan rétt. * Tugaldarturninn (''Jahrtausendturm'') er 60 metra hár sýningarturn. Hann var reistur 1999 í tilefni af garðasýningunni miklu (''Bundesgartenschau'') og er úr viði. Hann er hæsti viðarturn Þýskalands og var viljandi reistur eins og hann væri hallandi. Að innan er gengið upp tröppur í spíralformi. Þar er vísindasafn til húsa á 5 hæðum en á 6. hæð er útsýnispallur. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Magdeburg|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2010}} {{Commonscat|Magdeburg|Magdeburg}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] 1gr2efeqxh83j7oew9caa69kafaal12 1977923 1977920 2026-09-06T23:17:11Z ~2026-48447-65 120455 /* Byggingar og kennileiti */ 1977923 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Magdeburg | skjaldarmerki = Wappen Magdeburg.svg | kort = Lage der kreisfreien Stadt Magdeburg in Deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = [[Saxland-Anhalt]] | flatarmál_heild_km2 = 201 | mannfjöldi_heild = 238.000 | mannfjöldi_frá = [[2019]] | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =1.149 | hæð_m = 55 | vefsíða =[http://www.magdeburg.de/ www.magdeburg.de] }} '''Magdeburg''' er höfuðborg þýska sambandslandsins [[Saxland-Anhalt|Saxlands-Anhalt]],hún er þó næststærsta borgin í sambandslandinu (238 þús. íbúar, 2019). Borgin var áður fyrr aðsetur Ottós I keisara og ber viðurnefnið Ottostadt síðan [[2010]]. == Lega == [[Mynd:ViewOfMagdeburg.jpg|thumb|right|250px|Magdeburg.]] Magdeburg liggur við ána [[Saxelfur|Saxelfi]] fyrir miðju Saxland-Anhalt. Næstu borgir eru [[Braunschweig]] til vesturs (60 km), [[Berlín]] til norðausturs (70 km) og [[Halle]] til suðurs (60 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Magdeburg er rautt borgarvirki með opnum hurðum. Milli turnanna er grænklædd ungfrú sem heldur á grænum kransi. Ungfrúin á að vera nafngefandi fyrir heiti borgarinnar (ungfrú er ''Magd'' á þýsku). Bæði virkið og ungfrúin komu fram sem merki þegar á [[13. öldin|13. öld]]. Kransinn merkir hreinleika en það merki kom miklu seinna fram. == Orðsifjar == Upphaflega hét borgin Magadeburg og Magathaburg. Tvær tilgátur eru um uppruna heitins. Sú fyrri er að heitið sé dregið af Magd, sem merkir ''ungfrú'', til dæmis skógardís. Sú síðari er að það sé dregið að orðinu Macht (en ekki Magd), sem merkir ''máttugur''.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 176.</ref> == Söguágrip == [[Mynd:Ankunft Ottos I. und Ediths in Magdeburg.jpg|thumb|Otto I og Edith frá Englandi koma til Magdeburg (Hugo Vogel 1898, Ständehaus Merseburg)]] === Upphaf === [[805]] kemur borgin fyrst við skjöl hjá [[Karlamagnús|Karlamagnúsi]], sem hafði setið þar á ferðum sínum. Það var þó ekki fyrr en með [[Otto I (HRR)|Ottó I]] konungi að Magdeburg verður að borg. Á hans tíma voru [[Ungverjaland|Ungverjar]] mikil ógn í ríkinu og fékk borgin þá viðeigandi varnarvirki. Árið [[929]] kvæntist Ottó I í borginni að ráði [[Hinrik I (HRR)|Hinriks I]] föður sínum og fékk hann Edith, dóttur Játvarðs konungs af Wessex í [[England]]i. Í brúðargjöf fékk Edith Magdeburg. Ottó varð síðar keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]]. Bæði hvíla þau í dómkirkju borgarinnar. Seinni kona Ottós var Aðalheiður frá [[Ítalía|Ítalíu]] og kom hún með ítölsk áhrif á byggingarstíl borgarinnar. Eftir þeirra daga varð Magdeburg mikil verslunarborg. Þannig fannst 11. aldar silfurpeningur frá Magdeburg í [[Sandur (Færeyjar)|Sandi]] á [[Færeyjar|Færeyjum]]. Borgin var á tímabili meðlimur [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. [[1126]] varð Magdeburg að biskupsdæmi. Fyrsti biskupinn var Norbert frá Xanten, sem seinna var lýstur heilagur. Þaðan í frá var borgin stjórnuð af biskupum, allt til [[1503]], en þá fluttu biskuparnir til Halle. === Siðaskipti og stríð === [[Mynd:Magdeburg 1572 Franz Hogenberg.jpg|thumb|Magdeburg um 1572. Mynd eftir Franz Hogenberg.]] Í [[júní]] [[1524]] kom [[Marteinn Lúther]] til Magdeburg og hóf að predika nýja trú. Borgarbúar meðtóku hana strax, ekki eingöngu trúarinnar vegna, heldur einnig til að minnka áhrif [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] á stjórnkerfi borgarinnar. [[17. júlí]] 1524 fóru [[siðaskiptin]] formlega fram í öllum kirkjum borgarinnar, nema í dómkirkjunni, sem enn var stjórnuð af fulltrúa biskupanna. Í kjölfarið fór Georg frá Mecklenborg í herferð gegn Magdeburg og settist um borgina. Umsátrið varaði frá [[22. september]] [[1550]] til [[5. nóvember]] [[1551]] og héldu borgarbúar út við mikinn skort. Umsátrinu var létt eftir mikið samningsþóf. [[30 ára stríðið]] var hörmulegt fyrir Magdeburg. [[20. maí]] [[1631]] réðist [[Tilly]] með keisaraherinn á borgina. Hann brenndi hana niður og drap flesta íbúa hennar. Þar dóu allt að 30 þúsund manns en fjöldamorð þetta er mesta mannfall óbreyttra borgara í stríðinu öllu. Í stríðslok var kveðið á í friðarsamningum að borgin skyldi tilheyra [[Saxland]]i þar til fulltrúi þess lands dæi. Þá ætti borgin að ganga í [[Brandenborg]]. Fulltrúi Saxlands hét Otto von Guericke og var hann borgarstjóri Magdeburg til [[1680]]. Hann var jafnframt eðlisfræðingur og uppfinningamaður. Sérgrein hans var [[lofttæmi]] en hann gerði frægar tilraunir með tveimur hálfkúlum sem aðeins lofttæmið innan í þeim hélt saman. Nokkrir hestar voru fengnir til að toga hálfkúlurnar í sundur en tókst ekki. Með láti Guerickes 1680 varð Magdeburg eign Brandenborgar. === Nýrri tímar === [[Mynd:MagdeburgCenter.jpg|thumb|Stórblokkir í stalínískum stíl.]] [[1806]] hertóku [[Frakkland|Frakkar]] borgina. Ári síðar gaf [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] hana konungsríkinu Vestfalíu. Við fyrra fall Napoleons [[1814]] varð borgin hins vegar prússnesk og var til skamms tíma höfuðborg héraðsins Saxlands. Borgin kom lítið við sögu næstu áratugi. Eftir valdatöku [[Nasismi|nasista]] var stofnað til útrýmingarbúðanna KZ Magda í norðurhluta borgarinnar. Auk þess var í borginni (í Liebknechtstrasse) settar upp aukabúðir fyrir Buchenwald. Í búðum þessum létust þúsundir [[Gyðingar|gyðinga]] og andstæðinga nasista. Fyrstu loftárásir á Magdeburg hófust [[22. ágúst]] [[1940]] og var þeim viðhaldið næstu árin. Markmiðið var að eyðileggja [[Iðnaður|iðnaðinn]], sem að hluta var notaður í hergagnaframleiðslu. Verstu loftárásirnar voru gerðar [[16. janúar]] [[1945]]. Í henni lagðist borgin nánast í rúst. Um 90% miðborgarinnar eyðilagðist. Miðað við mannfall var Magdeburg í fimmta sæti yfir mest eyðilagðar borgir í Þýskalandi. [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] komu að borginni [[11. apríl]]. Þegar nasistar neituðu að gefast upp, var skotið látlaust á borgina í heilan dag. Eftir mikla bardaga náðu Bandaríkjamenn loks að hertaka borgina [[19. apríl]]. Í [[júní]] leystu [[Bretland|Bretar]] Bandaríkjamenn af en [[1. júlí]] var borginni skilað til [[Sovétríkin|Sovétmanna]], enda á þeirra hernámssvæði. Árið [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland [[Austur-Þýskaland]]s. Höfuðborgin var þá Halle. Uppbygging Magdeburg var erfið. Margar byggingar voru ónýtar. Í miðborginni voru sjö kirkjur í rústum og voru allar fjarlægðar. Aðeins dómkirkjan var endurreist. Þess í stað fékk borgin nýja ásýnd með blokkahverfum og breiðgötum í stalínískum stíl. [[1990]] sameinaðist Þýskaland á ný og varð Saxland-Anhalt að nýju sambandslandi. Á þinginu var ákveðið með naumum meirihluta að gera Magdeburg að höfuðborg sambandslandsins í stað Halle. Á móti komu miklir erfiðleikar í atvinnulífinu. Atvinnuleysið olli miklu brotthvarfi íbúa og fækkaði íbúum um 60 þús á aðeins 15 árum. Íbúar voru um 290 þúsund við sameiningu en voru um 230 þúsund árið [[2005]]. == Viðburðir == [[Mynd:Stadtfest-Magdeburg.jpg|thumb|Magdeburger Stadtfest er þjóðhátíð borgarinnar]] * Meile der Demokratie er menningargjörningur í janúar í tengslum við heimstyrjöldina síðari. Hugmyndin var sú að stemma stigu við uppþot nýnasista og minnast látinna í loftárásum stríðsins. * Elbauennacht er ljósanótt borgarinnar. Hér er um ljósasjón að ræða með laser-listaverkum, flugeldum og tónlist. * Þjóðhátíð borgarinnar kallast Magdeburger Stadtfest og er haldið í maí. * Miðaldahátíðin Spectaculum Magdeburgense er haldin í maí og ein stærsta slíka í Þýskalandi. * Hinsegindagar eru haldnir í ágúst, en hápunktur þeirra er skrúðganga samkynhneigðra. * Rock im Stadtpark er tveggja daga rokkhátíð, en á henni troða aðallega þýskar rokkhljómsveitir upp. == Íþróttir == [[Handbolti|Handboltaliðið]] SC Magdeburg er með bestu félagsliðum Þýskalands. Það hefur tólf sinnum orðið þýskur meistari (síðast [[2001]]), sex sinnum bikarmeistari (síðast [[1996]]) og þrisvar Evrópumeistari (síðast [[2002]]). Nokkrir Íslendingar hafa sett mark sitt á félagið. Þar má nefna [[Ólafur Stefánsson|Ólaf Stefánsson]], sem lék með félaginu [[1998]]-[[2003]] og [[Björgvin Páll Gústavsson|Björgvin Pál Gústavsson]], sem hóf leik með félaginu [[2011]]. [[Alfreð Gíslason]] var þjálfari liðsins [[1999]]-[[2006]]. [[Maraþonhlaup|Maraþon]] er hlaupið í borginni í [[október]] ár hvert. [[Knattspyrna|Aðalknattspyrnufélag]] borgarinnar er [[1. FC Magdeburg]], sem þrisvar varð austurþýskur meistari. Liðið varð [[Evrópukeppni bikarhafa|Evrópumeistari bikarhafa]] [[1974]], eina austurþýska liðið sem það afrekaði (sigraði þá [[AC Milan]]). == Vinabæir == Magdeburg viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Sarajevo]] í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]], síðan [[1977]] * {{DEU}} [[Brúnsvík]] í [[Þýskalandi]], síðan [[1987]] * {{USA}} [[Nashville]] í [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]], síðan [[2003]] * {{UKR}} [[Saporízja]] í [[Úkraína|Úkraínu]], síðan [[2008]] | valign="top" | * {{POL}} [[Radom]] í [[Pólland]]i, síðan 2008 * {{CHN}} [[Harbin]] í [[Kína]], síðan 2008 * {{FRA}} [[Le Havre]] í [[Frakkland]]i, síðan [[2011]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1602]]) [[Otto von Guericke]], borgarstjóri, eðlisfræðingur og uppfinningamaður * ([[1681]]) [[Georg Philipp Telemann]] tónskáld * ([[1730]]) Friedrich Wilhelm von Steuben hershöfðingi í Prússlandi og Bandaríkjunum * ([[1953]]) [[Wieland Schmidt]] landsliðsmarkmaður í handbolta == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:DomzuMagdeburg.jpg|thumb|Dómkirkjan í Magdeburg]] [[Mynd:Kloster Unser Lieben Frauen.jpg|thumb|left|Frúarklaustrið]] [[Mynd:Jahrtausendturm.jpg|thumb|left|Þúsaldarturninn]] * Dómkirkjan er einkennisbygging Magdeburg og er jafnframt meðal elstu gotnesku bygginga Þýskalands. Fyrirrennarinn var reistur frá og með árinu [[962]] af Ottó I. konungi (síðar keisara) þýska ríkisins. En byggingin nær gjöreyðilagðist í borgarbruna [[1207]]. Núverandi bygging var reist [[1209]]-[[1520]] eða í rúmlega 300 ár. Kirkjan var byggð í frönskum gotneskum stíl, sem þá var nánast ókunnur í Þýskalandi. Smiðirnir urðu því að læra með smíðinni. [[1363]] var skipið vígt og helgað heilögum Márítíusi og heilagri Katarínu frá [[Alexandría|Alexandríu]]. Síðast voru turnarnir reistir. Þeir eru 99 og 100 metra háir. [[1567]] varð dómkirkjan lútersk þrátt fyrir að siðaskiptin urðu rúmlega 4 áratugum fyrr í borginni. Hún er enn lútersk í dag. 1631 eyddi Tilly borginni og drap borgarbúa í 30 ára stríðinu. Einungis 4.000 íbúar sem höfðu lokað sig inni í dómkirkjunni lifðu af. Þegar herdeildir Napoleons náðu til borgarinnar í upphafi [[19. öldin|19. aldar]], notuðu þeir dómkirkjuna sem lager og hesthús. Byggingin skemmdist mikið í loftárásum seinna stríðsins. Gert var við skemmdir strax eftir stríðslok og var dómkirkjan opnuð á ný [[1955]]. Í kirkjunni hvíla Ottó I keisari og fyrri eiginkona hans Edith frá Englandi. * Frúarklaustrið í miðborginni telst með merkustu rómönskum klaustrum Þýskalands. Klaustrið var stofnað [[1015]] en núverandi bygging var reist 1063/4. Þegar borgin brann 1207, eyðilagðist meðal annars dómkirkjan. Þar sem klaustrið slapp, var Maríukirkjan innan þess notuð sem dómkirkja meðan ný kirkja var reist. Þegar siðaskiptin urðu, var klaustrið eina kirkjustofnunin til að viðhalda kaþólskri trú. Það var hins vegar rænt og ruplað í trúarstríðinu [[1546]]-[[1547|47]] (''Schmalkaldischer Krieg''). [[1597]] dó síðasti prófasturinn og upp úr því ákváðu munkarnir að yfirgefa klaustrið, þar sem erfitt var orðið að vera kaþólskur í lúterskri borg. Þegar Tilly eyddi borginni í 30 ára stríðinu 1631, slapp klaustrið við nær allar skemmdir, enda kaþólskt eins og keisareherinn. Eftir það var klaustrið notað í ýmsum tilgangi, til dæmis að hýsa [[Húgenottar|húgenotta]] þegar borgin var hluti af Brandenborg. Skóli var opnaður þar [[1698]]. Þegar Frakkar hertóku borgina í Napoleonsstríðunum, notuðu þeir klaustrið sem riddarabækistöð og herspítala. Maríukirkjan var notuð sem hesthús. Eftir það var klaustrið lagt niður. Það skemmdist töluvert í loftárásum seinna stríðsins. Kór Maríukirkjunnar var endurreistur [[1947]]-[[1949|49]] en er notaður af mótmælendum. Með tímanum voru rústirnar endurreistar líka, en þær eru safn í dag. [[Mynd:Magdeburg asv2022-08 img26 Grüne Zitadelle.jpg|thumb|Græna virkið er skondnasta byggingin í Magdeburg]] * Græna virkið (''Grüne Zitadelle'') er heiti á nútíma blokk í borginni. Hún er eflaust skondnasta bygging borgarinnar. Blokkin var reist [[2005]] af austurríska listamanninum [[Hundertwasser]] skömmu áður en hann lést. Neðst eru verslanir og leikhús. Ofar eru hótel og íbúðir. Formið er einstakt og nútímalegt. Á þakinu er gras og jafnvel tré. Hugmyndin var sú að ekki sé gert neitt að ytri veggjunum. Veðrun og gróðurinn muni breyta litnum smátt og smátt. Íbúarnir hafa rétt til að lita og mála eigin ytri veggi svo langt sem hendur og penslar ná út fyrir gluggana. Engin hefur þó enn nýtt sér þennan rétt. * Tugaldarturninn (''Jahrtausendturm'') er 60 metra hár sýningarturn. Hann var reistur 1999 í tilefni af garðasýningunni miklu (''Bundesgartenschau'') og er úr viði. Hann er hæsti viðarturn Þýskalands og var viljandi reistur eins og hann væri hallandi. Að innan er gengið upp tröppur í spíralformi. Þar er vísindasafn til húsa á 5 hæðum en á 6. hæð er útsýnispallur. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Magdeburg|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2010}} {{Commonscat|Magdeburg|Magdeburg}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] k2kjmjqqfsr2r0nxuf03po5lj3y79jo 0 76067 1977903 1661167 2026-09-06T22:18:34Z Astei.alda 120454 ég breytti sæðisfrumu yfir í sáðfrumu því það er réttara. það er búið að ruglast út af orðinu "sæði" þá heldur fólk að það sé sæðisfrumur en í raun er það sáðfruma 1977903 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Complete_diagram_of_a_human_spermatozoa_en.svg|thumb|Skýringarmynd af sæðisfrumu manns.]] '''Sáðfruma''' er [[einlitna]] [[kynfruma]] karldýra. Sáðfruma rennur saman við [[eggfruma|eggfrumu]] til að mynda [[okfruma|okfrumu]]. Okfruma er er [[tvílitna]] og getur orðið að [[Fósturvísir|fósturvísi]]. Sáðfrumur gefa tvílitna afkvæmum helming allra nauðsynlegra erfðaupplýsinga. Í [[spendýr]]um ræðst kyn afkvæmis af sáðfrumunni: sáðfruma með [[Y-litningur|Y-litningi]] orsakar [[karlkyn]]safkvæmi (XY) og sáðfruma með [[X-litningur|X-litningi]] orsakar [[kvenkyn]]safkvæmi. [[Anton van Leeuwenhoek]] var fyrsti maðurinn til að rannsaka sáðfrumur árið [[1677]]. {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sæði]] [[Flokkur:Frjósemi]] [[Flokkur:Æxlunarfæri]] l6r6x9alwl14disyoimqxl9fiqe05ns 1977934 1977903 2026-09-06T23:38:11Z Berserkur 10188 Er samheiti 1977934 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Complete_diagram_of_a_human_spermatozoa_en.svg|thumb|Skýringarmynd af sæðisfrumu manns.]] '''Sáðfruma''' eða '''sæðisfruma''' er [[einlitna]] [[kynfruma]] karldýra. Sáðfruma rennur saman við [[eggfruma|eggfrumu]] til að mynda [[okfruma|okfrumu]]. Okfruma er er [[tvílitna]] og getur orðið að [[Fósturvísir|fósturvísi]]. Sáðfrumur gefa tvílitna afkvæmum helming allra nauðsynlegra erfðaupplýsinga. Í [[spendýr]]um ræðst kyn afkvæmis af sáðfrumunni: sáðfruma með [[Y-litningur|Y-litningi]] orsakar [[karlkyn]]safkvæmi (XY) og sáðfruma með [[X-litningur|X-litningi]] orsakar [[kvenkyn]]safkvæmi. [[Anton van Leeuwenhoek]] var fyrsti maðurinn til að rannsaka sáðfrumur árið [[1677]]. {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sæði]] [[Flokkur:Frjósemi]] [[Flokkur:Æxlunarfæri]] 5h668aehyleia83tl9dvzimiyityzpi 0 83100 1977949 1976011 2026-09-07T09:28:32Z Elinarbur 111307 Bæta við fyrirsögn fyrir tilvísanir 1977949 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hlöðuvík - panoramio.jpg|thumb|Hlöðuvík árið 2000]] [[Mynd:Hlöðuvík séð frá Skálakambi.jpg|thumb|Hlöðuvík árið 2025]] '''Hlöðuvík''' er á norðanverðum [[Hornstrandir|Hornströndum]] og liggur á milli [[Fljótavík|Fljótavíkur]] og [[Hælavík|Hælavíkur]]. Tvö hús eru við gamla bæjarstæðið að Búðum og eru þau í eigu afkomenda Hlöðuvíkurbænda. Einnig er þar náðhús fyrir ferðamenn. Fyrir miðjum firðinum er reisulegt fjall sem nefnist [[Álfsfell]]. Fjallið skilur að Hlöðuvík og [[Kjaransvík]]. Í grennd við fjöruna, rétt norðaustan við Ásfell, er neyðarskýli [[Slysavarnafélagið Landsbjörg|Slysavarnafélagsins Landsbjargar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ehh.is/gps/gonguleidir/0127-hloduvik-2013-08-02/0127-hloduvik-2013-08-02.htm|title=0127 - Hlöðuvík 2013-08-02|website=www.ehh.is|access-date=2026-08-20}}</ref> == Tengill == * [https://www.ehh.is/gps/gonguleidir/0127-hloduvik-2013-08-02/0127-hloduvik-2013-08-02.htm Hlöðuvík] == Tilvísanir == [[Flokkur:Hornstrandir]] [[Flokkur:Víkur á Vestfjörðum]] a721kgwovbj9da82gxr8catyk7zbkji 0 84470 1977930 1964488 2026-09-06T23:31:46Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977930 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Ágsborgar | skjaldarmerki = DEU Augsburg COA 1811.svg | kort = Karte augsburg in deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = Bæjaraland | flatarmál_heild_km2 = 146,93 | mannfjöldi_heild = 297.000 | mannfjöldi_frá = 2019 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =1882 | hæð_m = 494 | vefsíða =[https://www.augsburg.de/ www.augsburg.de] }} [[File:Augsburg-204-Maximilianstr-gje.jpg|thumb|upright=1.4|]] '''Ágsborg''' ([[þýska]]: ''Augsburg''; {{framburður|De-Augsburg.ogg}}) er þriðja stærsta borgin í sambandslandinu [[Bæjaraland|Bæjaralandi]] í [[Þýskaland]]i með tæpa 300 þúsund íbúa ([[2019]] . Borgin er helst þekkt fyrir að vera heimaborg Fugger-ættarinnar, sem starfrækti banka- og viðskipti víða um [[Evrópa|Evrópu]]. Borgin var stofnuð af [[Rómaveldi|Rómverjum]] og er meðal elstu borga Þýskalands. == Lega == Augsburg liggur við ána Lech sunnarlega í Bæjaralandi og um 70 km fyrir norðan [[Austurríki|austurrísku]] landamærin. Næstu borgir eru [[München]] fyrir suðaustan (50 km), [[Ulm]] fyrir vestan (60 km) og [[Ingolstadt]] fyrir norðaustan (50 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Ágsborgar er grænn [[köngull]] efst á grænni súlu. Þetta merki kemur fyrst fram [[1260]], en Rómverjar höfðu notað svipað merki fyrir borgina. Borgarlitirnir eru rauður, hvítur og grænn. Þeir koma fyrst fyrir [[1372]]. == Orðsifjar == Augsburg var stofnuð af Rómverjunum Drusus og [[Tíberíus]], tveimur tökusonum [[Ágústus]]ar [[Keisari|keisara]]. Því var borgin kölluð ''Augustus Vindelicorum'' honum til heiðurs. Vindelicorum er dregið af keltneska ættbálknum vindelika sem bjó milli ána Wertach (''Vinda'') og Lech (''Licus''). Við brotthvarf Rómverja var eingöngu notað heitið Augustus, sem með tímanum breyttist í Augsburg. Merkingin er því ''Keisaraborg''. == Saga Ágsborgar == === Rómverjar === [[Mynd:Nuremberg chronicles - Augusta vendilicorum.png|thumb|Ágsborg 1493]] Ágsborg var stofnuð af Rómverjum árið 15 f.Kr. sem rómverskar herbúðir. Það voru Drusus og Tíberíus (sem seinna varð keisari) sem þar voru að verki en báðir voru þeir tökusynir Ágústusar keisara. Ágsborg er þar með næstelsta borg Þýskalands, á eftir [[Trier]]. Árið [[95]] e.Kr. varð borgin höfuðborg skattlandsins Raetíu, sem náði suður fyrir [[Alpafjöll|Alpana]]. Eftir fall Rómaveldis á 5. öld varð borgin nær mannlaus, þannig að hún varð bara þorp. === Miðaldir === [[Mynd:Hyllningsgravyr med anledning av Gustaf II Adolfs befriarens intåg i Augsburg 1632, Nordisk familjebok.png|thumb|Gústaf Adolf fyrir framan Ágsborg]] Árið [[955]] átti sér stað stórbardagi á Lechvöllum við Augsburg, er [[Otto I (HRR)|Otto I]], keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]], vann lokasigur á [[Ungverjaland|Ungverjum]] og stöðvaði þar með útbreiðslu þeirra til vesturs. Árið [[1156]] voru íbúar aftur orðnir það margir að [[Friðrik Barbarossa]] keisari veitti Ágsborg borgaréttindi á ný, sem upp úr þessu verður mikil verslunarborg og fríborg í ríkinu. Keisararnir notuðu Ágsborg gjarnan sem þingstað, en þar voru 27 ríkisþing haldin á árunum 952-1582. Þar var aðalsetur Fugger-ættarinnar, helsta verslunar- og bankafólk Suður-Þýskalands á [[15. öldin|15.]] og [[16. öldin|16. öld]]. === Nýrri tímar === Á ríkisþinginu í [[Speyer]] [[1529]] ákvað borgin að gerast lútersk, sem var óvenjulegt fyrir borg svona langt suður í Þýskalandi. Hún var aðalsetur [[Melanchton|Philipps Melanchton]], eftirmanns [[Lúter]]s. Kaþólikkar fengu þó að vera áfram í borginni, en kirkjum þeirra var fækkað. Á ríkisþinginu í Ágsborg [[1555]] var saminn friður milli stóru kirkjanna sem gilda áttu fyrir allt ríkið (''Augsburger Religionsfrieden''). [[1632]] hertók sænskur her ([[Gústaf 2. Adolf|Gústaf Adolf II]]) Ágsborg í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. [[1806]] varð Augsburg hertekin af bæverskum her (vinveittum [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]]) og varð hluti [[Bæjaraland]]s upp frá þessu. Napóleon sjálfur hafðist við í borginni þetta ár. Borgin skemmdist verulega í loftárásum [[Heimstyrjöldin síðari|seinna stríðsins]] og varð loks hertekin bardagalaust af [[Bandaríkin|Bandaríkjamönnum]], sem yfirgáfu hana ekki fyrr en [[1998]]. Það tók langan tíma að endurreisa ýmsar byggingar. T.d. var gullni salurinn í ráðhúsinu ekki opnaður fyrr en [[1985]], á 2000 ára afmæli borgarinnar. == Viðburðir == Augsburger Plärrer er þriðja stærsta alþýðuhátíð Bæjaralands, en hér er um skemmti- eða leiktækjagarð að ræða. Hátíðin stendur yfir í tvær vikur að vori og svo aftur að hausti. Um 1,2 milljón manns sækja hátíðina heim. Augsburger Dult er árlegur útimarkaður í borginni, en þá mynda sölubásar nær eins kílómetra langa röð í miðborginni. Útimarkaður þessi á sér langa sögu, en hann hófst þegar á 13. öld. == Íþróttir == Helsta [[Knattspyrna|knattspyrnulið]] borgarinnar er [[FC Augsburg]], en félagið komst í fyrsta sinn í 1. Bundeslíguna vorið [[2011]]. Af þekktum leikmönnum félagsins má nefna Helmut Haller, Bernd Schuster og Karl-Heinz Riedle. [[Alfreð Finnbogason]] spilaði sem framherji með félaginu. [[Íshokkí]]liðið Augsburger Panther leikur í efstu deild. Besti árangur félagsins er 2. sætið árið [[2010]]. Augsburger Stadtlauf er árlegt víðavangshlaup innanbæjar. Þátttakendur eru um 5.000 og er hlaupið því mesti íþróttaviðburður borgarinnar. RT.1 Skate Night Augsburg er árleg línuskautakeppni í borginni. Skautað er í miðborginni og eru allar götur lokaðar á meðan. Þátttakendur eru 4.000. Heimskeppnin í róðraríþróttum er árlega haldin í Ágsborg. Hún fer fram í manngerðri vatnabraut, sem er ein hin besta í heimi. Þar í borg eru einnig aðalskrifstofur róðraríþrótta Þýskalands. Snjóbrettakeppni fer fram árlega í [[desember]] í miðborginni, en brautin er manngerð. Ein skrýtnasta íþróttagrein í borginni er afturábakhlaup, en það hefur verið haldið þar síðan árið [[2000]]. == Vinabæir == Ágsborg viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi bæi: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Vinabær !! Land !! Síðan |- | 1 || [[Inverness]] || [[Skotland]]i || [[1956]] |- | 2 || [[Nagahama]] || [[Japan]] || [[1959]] |- | 3 || [[Amagasaki]] || Japan || 1959 |- | 4 || [[Dayton]] || [[Ohio]], [[Bandaríkin|BNA]] || [[1964]] |- | 5 || [[Bourges]] || [[Frakkland]]i || [[1967]] |- | 6 || Liberec || [[Tékkland]]i || [[2001]] |- | 7 || [[Jinan]] || [[Kína]] || [[2004]] |} == Frægustu börn borgarinnar == [[Mynd:Albrecht Dürer 080.jpg|thumb|Jakob Fugger banka- og viðskiptajöfur]] * (um [[1410]]) [[Agnes Bernauer]], ástmey Albrechts III. og píslarvottur * ([[1459]]) [[Jakob Fugger]] hinn ríki, verslunar- og bankamaður * ([[1719]]) [[Leopold Mozart]], tónskáld og faðir [[Mozart|Wolfgangs Amadeusar]] * ([[1898]]) [[Bertold Brecht]], rithöfundur og leikritaskáld == Byggingar og kennileiti == * [[Frúarkirkjan í Ágsborg]] er dómkirkja í lúterskum sið og er ákaflega óvenjuleg í laginu. * [[Kirkja heilags Ulrich og Afra]] er kaþólsk kirkja í miðborginni. Hún er pílagrímskirkja og þar hvíla heilagur Ulrich, heilög Afra og heilagur Simpertus. * [[Fuggerei]] er lítið íbúðahverfi sem Jakob Fugger hinn ríki stofnaði [[1516]]. Húsin eru elstu félagsíbúðir heims sem enn standa. * [[Ráðhúsið í Ágsborg]] er meðal merkustu ráðhúsa í endurreisnarstíl norðan Alpa. * [[Perlachturninn]] er 70 metra hár varðturn í miðborginni og er eitt mesta kennileiti borgarinnar. Hann er hluti af Perlachkirkjunni í dag. == Heimildir == {{Commons|Augsburg|Augsburg}} * {{wpheimild | tungumál = de | titill = Augsburg | mánuðurskoðað = janúar | árskoðað = 2010}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Ágsborg|Ágsborg]] [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] i209s4b9hjs8y8k6ytxwka38iuc0de5 1977931 1977930 2026-09-06T23:32:21Z ~2026-48447-65 120455 /* Miðaldir */ 1977931 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Ágsborgar | skjaldarmerki = DEU Augsburg COA 1811.svg | kort = Karte augsburg in deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = Bæjaraland | flatarmál_heild_km2 = 146,93 | mannfjöldi_heild = 297.000 | mannfjöldi_frá = 2019 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =1882 | hæð_m = 494 | vefsíða =[https://www.augsburg.de/ www.augsburg.de] }} [[File:Augsburg-204-Maximilianstr-gje.jpg|thumb|upright=1.4|]] '''Ágsborg''' ([[þýska]]: ''Augsburg''; {{framburður|De-Augsburg.ogg}}) er þriðja stærsta borgin í sambandslandinu [[Bæjaraland|Bæjaralandi]] í [[Þýskaland]]i með tæpa 300 þúsund íbúa ([[2019]] . Borgin er helst þekkt fyrir að vera heimaborg Fugger-ættarinnar, sem starfrækti banka- og viðskipti víða um [[Evrópa|Evrópu]]. Borgin var stofnuð af [[Rómaveldi|Rómverjum]] og er meðal elstu borga Þýskalands. == Lega == Augsburg liggur við ána Lech sunnarlega í Bæjaralandi og um 70 km fyrir norðan [[Austurríki|austurrísku]] landamærin. Næstu borgir eru [[München]] fyrir suðaustan (50 km), [[Ulm]] fyrir vestan (60 km) og [[Ingolstadt]] fyrir norðaustan (50 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Ágsborgar er grænn [[köngull]] efst á grænni súlu. Þetta merki kemur fyrst fram [[1260]], en Rómverjar höfðu notað svipað merki fyrir borgina. Borgarlitirnir eru rauður, hvítur og grænn. Þeir koma fyrst fyrir [[1372]]. == Orðsifjar == Augsburg var stofnuð af Rómverjunum Drusus og [[Tíberíus]], tveimur tökusonum [[Ágústus]]ar [[Keisari|keisara]]. Því var borgin kölluð ''Augustus Vindelicorum'' honum til heiðurs. Vindelicorum er dregið af keltneska ættbálknum vindelika sem bjó milli ána Wertach (''Vinda'') og Lech (''Licus''). Við brotthvarf Rómverja var eingöngu notað heitið Augustus, sem með tímanum breyttist í Augsburg. Merkingin er því ''Keisaraborg''. == Saga Ágsborgar == === Rómverjar === [[Mynd:Nuremberg chronicles - Augusta vendilicorum.png|thumb|Ágsborg 1493]] Ágsborg var stofnuð af Rómverjum árið 15 f.Kr. sem rómverskar herbúðir. Það voru Drusus og Tíberíus (sem seinna varð keisari) sem þar voru að verki en báðir voru þeir tökusynir Ágústusar keisara. Ágsborg er þar með næstelsta borg Þýskalands, á eftir [[Trier]]. Árið [[95]] e.Kr. varð borgin höfuðborg skattlandsins Raetíu, sem náði suður fyrir [[Alpafjöll|Alpana]]. Eftir fall Rómaveldis á 5. öld varð borgin nær mannlaus, þannig að hún varð bara þorp. === Miðaldir === [[Mynd:Hyllningsgravyr med anledning av Gustaf II Adolfs befriarens intåg i Augsburg 1632, Nordisk familjebok.png|thumb|Gústaf Adolf fyrir framan Ágsborg]] Árið [[955]] átti sér stað stórbardagi á Lechvöllum við Augsburg, er [[Otto I (HRR)|Ottó I]], keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]], vann lokasigur á [[Ungverjaland|Ungverjum]] og stöðvaði þar með útbreiðslu þeirra til vesturs. Árið [[1156]] voru íbúar aftur orðnir það margir að [[Friðrik Barbarossa]] keisari veitti Ágsborg borgaréttindi á ný, sem upp úr þessu verður mikil verslunarborg og fríborg í ríkinu. Keisararnir notuðu Ágsborg gjarnan sem þingstað, en þar voru 27 ríkisþing haldin á árunum 952-1582. Þar var aðalsetur Fugger-ættarinnar, helsta verslunar- og bankafólk Suður-Þýskalands á [[15. öldin|15.]] og [[16. öldin|16. öld]]. === Nýrri tímar === Á ríkisþinginu í [[Speyer]] [[1529]] ákvað borgin að gerast lútersk, sem var óvenjulegt fyrir borg svona langt suður í Þýskalandi. Hún var aðalsetur [[Melanchton|Philipps Melanchton]], eftirmanns [[Lúter]]s. Kaþólikkar fengu þó að vera áfram í borginni, en kirkjum þeirra var fækkað. Á ríkisþinginu í Ágsborg [[1555]] var saminn friður milli stóru kirkjanna sem gilda áttu fyrir allt ríkið (''Augsburger Religionsfrieden''). [[1632]] hertók sænskur her ([[Gústaf 2. Adolf|Gústaf Adolf II]]) Ágsborg í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. [[1806]] varð Augsburg hertekin af bæverskum her (vinveittum [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]]) og varð hluti [[Bæjaraland]]s upp frá þessu. Napóleon sjálfur hafðist við í borginni þetta ár. Borgin skemmdist verulega í loftárásum [[Heimstyrjöldin síðari|seinna stríðsins]] og varð loks hertekin bardagalaust af [[Bandaríkin|Bandaríkjamönnum]], sem yfirgáfu hana ekki fyrr en [[1998]]. Það tók langan tíma að endurreisa ýmsar byggingar. T.d. var gullni salurinn í ráðhúsinu ekki opnaður fyrr en [[1985]], á 2000 ára afmæli borgarinnar. == Viðburðir == Augsburger Plärrer er þriðja stærsta alþýðuhátíð Bæjaralands, en hér er um skemmti- eða leiktækjagarð að ræða. Hátíðin stendur yfir í tvær vikur að vori og svo aftur að hausti. Um 1,2 milljón manns sækja hátíðina heim. Augsburger Dult er árlegur útimarkaður í borginni, en þá mynda sölubásar nær eins kílómetra langa röð í miðborginni. Útimarkaður þessi á sér langa sögu, en hann hófst þegar á 13. öld. == Íþróttir == Helsta [[Knattspyrna|knattspyrnulið]] borgarinnar er [[FC Augsburg]], en félagið komst í fyrsta sinn í 1. Bundeslíguna vorið [[2011]]. Af þekktum leikmönnum félagsins má nefna Helmut Haller, Bernd Schuster og Karl-Heinz Riedle. [[Alfreð Finnbogason]] spilaði sem framherji með félaginu. [[Íshokkí]]liðið Augsburger Panther leikur í efstu deild. Besti árangur félagsins er 2. sætið árið [[2010]]. Augsburger Stadtlauf er árlegt víðavangshlaup innanbæjar. Þátttakendur eru um 5.000 og er hlaupið því mesti íþróttaviðburður borgarinnar. RT.1 Skate Night Augsburg er árleg línuskautakeppni í borginni. Skautað er í miðborginni og eru allar götur lokaðar á meðan. Þátttakendur eru 4.000. Heimskeppnin í róðraríþróttum er árlega haldin í Ágsborg. Hún fer fram í manngerðri vatnabraut, sem er ein hin besta í heimi. Þar í borg eru einnig aðalskrifstofur róðraríþrótta Þýskalands. Snjóbrettakeppni fer fram árlega í [[desember]] í miðborginni, en brautin er manngerð. Ein skrýtnasta íþróttagrein í borginni er afturábakhlaup, en það hefur verið haldið þar síðan árið [[2000]]. == Vinabæir == Ágsborg viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi bæi: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Vinabær !! Land !! Síðan |- | 1 || [[Inverness]] || [[Skotland]]i || [[1956]] |- | 2 || [[Nagahama]] || [[Japan]] || [[1959]] |- | 3 || [[Amagasaki]] || Japan || 1959 |- | 4 || [[Dayton]] || [[Ohio]], [[Bandaríkin|BNA]] || [[1964]] |- | 5 || [[Bourges]] || [[Frakkland]]i || [[1967]] |- | 6 || Liberec || [[Tékkland]]i || [[2001]] |- | 7 || [[Jinan]] || [[Kína]] || [[2004]] |} == Frægustu börn borgarinnar == [[Mynd:Albrecht Dürer 080.jpg|thumb|Jakob Fugger banka- og viðskiptajöfur]] * (um [[1410]]) [[Agnes Bernauer]], ástmey Albrechts III. og píslarvottur * ([[1459]]) [[Jakob Fugger]] hinn ríki, verslunar- og bankamaður * ([[1719]]) [[Leopold Mozart]], tónskáld og faðir [[Mozart|Wolfgangs Amadeusar]] * ([[1898]]) [[Bertold Brecht]], rithöfundur og leikritaskáld == Byggingar og kennileiti == * [[Frúarkirkjan í Ágsborg]] er dómkirkja í lúterskum sið og er ákaflega óvenjuleg í laginu. * [[Kirkja heilags Ulrich og Afra]] er kaþólsk kirkja í miðborginni. Hún er pílagrímskirkja og þar hvíla heilagur Ulrich, heilög Afra og heilagur Simpertus. * [[Fuggerei]] er lítið íbúðahverfi sem Jakob Fugger hinn ríki stofnaði [[1516]]. Húsin eru elstu félagsíbúðir heims sem enn standa. * [[Ráðhúsið í Ágsborg]] er meðal merkustu ráðhúsa í endurreisnarstíl norðan Alpa. * [[Perlachturninn]] er 70 metra hár varðturn í miðborginni og er eitt mesta kennileiti borgarinnar. Hann er hluti af Perlachkirkjunni í dag. == Heimildir == {{Commons|Augsburg|Augsburg}} * {{wpheimild | tungumál = de | titill = Augsburg | mánuðurskoðað = janúar | árskoðað = 2010}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Ágsborg|Ágsborg]] [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] sxdgnxh2qdn3rsuypww74o6n50pe5nx 0 84640 1977932 1611019 2026-09-06T23:34:27Z ~2026-48447-65 120455 /* Gullni salurinn */ 1977932 wikitext text/x-wiki [[Mynd:The Town Hall of Augsburg.jpg|thumb|Ráðhúsið í Ágsborg]] '''Ráðhúsið í Ágsborg''' er meðal merkustu ráðhúsa í endurreisnarstíl norðan [[Alpafjöll|Alpa]]. == Saga ráðhússins == Ráðhúsið í borginni [[Ágsborg]] í [[Þýskaland]]i var reist [[1615]]-[[1624]] í endurreisnarstíl. Í upphafi átti að gera upp gamla ráðhúsið, sem reist var [[1385]]. Það var orðið of lítið fyrir ríkisþingin sem [[Konungur|konungarnir]] og [[Keisari|keisararnir]] héldu iðulega í borginni. En eftir langar vangaveltur byggingameistara var ákveðið að rífa húsið og reisa nýtt ráðhús í staðinn. Við vígslu hússins 1624 var byggingin eina húsið í heimi með fleiri en sex hæðir. Í því voru þrír stórir salir. Á jarðhæð var ''Unterer Fletz'', á 2. hæð var ''Oberer Fletz'', og þar fyrir ofan var ''Gullni salurinn'' (Der Goldene Saal) sem var svo hár að hann náði yfir nokkrar hæðir. Auk þess voru á ýmsum hæðum svokölluð furstaherbergi, sem voru litlir fundarsalir fyrir heldri gesti. Í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]] hnignaði Ágsborg hratt. Ráðhúsið var ekki síst reist fyrir ríkisþingin sem oft höfðu verið haldin í borginni. En ekki slíkt þing var haldið í Ágsborg eftir að ráðhúsið var fullklárað. Þau voru flutt til [[Regensburg]] í [[Bæjaraland]]i. Árið [[1828]] var mikil kauphöll (''Börse'') reist beint fyrir framan ráðhúsið. Við það missti það mikið af glæsileika sínum, þar sem nýja húsið skyggði svo mjög á það. Í loftárásum [[1944]] nær gjöreyðilagðist ráðhúsið. Húsið brann út og stóð í stríðslok aðeins múrverkið eftir. Kauphöllin sjálf gjöreyðilagðist. Viðgerðir hófust ekki fyrr en á [[1951-1960|6. áratugnum]]. Þá var kauphöllin rifin og þannig myndaðist torgið fyrir framan ráðhúsið. Árið [[1955]] fluttu borgarskrifstofur aftur í ráðhúsið. Gullni salurinn var hins vegar ekki tilbúinn fyrr en [[1985]]. Í ráðhúsinu er safn með sögu borgarinnar. Þar er einnig aðstaða fyrir farandsýningar. == Gullni salurinn == [[Mynd:Augsburg Goldener Saal wall.jpg|thumb|Hluti af hinum glæsilega Gullna sal]] Gullni salurinn í ráðhúsinu þykir vera einn merkasti salur endurreisnartímabilsins í Þýskalandi. Hann er á þriðju hæð ráðhússins og nær yfir nokkrar hæðir. Gólfið er 552 m² að stærð. Veggir og loft voru skreytt með veggmyndum, gullskrauti, fögrum hurðum og ýmsu öðru. Loftið var gert úr hnetuviði. Salurinn var hin mesta gersemi og voru Ágsborgarar ákaflega hreyknir af honum í rúm 300 ár. Þar fóru fram ýmsir merkir atburðir. Árið [[1653]] fór fram keisarakjör salnum í salnum, er [[Ferdinand IV (keisari)|Ferdinand IV]] var kjörinn keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]]. Árið [[1690]] hélt [[Jósef I (keisari)|Jósef I]] mikla veislu í salnum eftir keisarakjör sitt. [[Frans II (HRR)|Frans II]] keisari heimsótti Ágsborg [[1792]] og skoðaði þá salinn. Árið [[1891]] var [[Bismarck|Otto von Bismarck]] gestur í salnum er hann var gerður að heiðursborgara í Ágsborg. Árið [[1914]] var haldin vegleg veisla til heiðurs Lúðvíks III, konungs Bæjaralands. En 1944 var ráðhúsið nær gjöreyðilagt og brann salurinn. Eingöngu litlir hlutar með veggmyndum björguðust. Það var þó ekki fyrr en eftir [[1980]] að ákveðið var að endurgera Gullna salinn. Hann var vígður 1985 í tengslum við 2000 ára afmæli borgarinnar. == Heimildir == {{Commonscat}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Augsburger Rathaus|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Goldener Saal|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Ágsborg]] t9km73e82cn25wflc8drmsmfq0ef8yz 14 84920 1977863 1407976 2026-09-06T13:34:50Z TKSnaevarr 53243 1977863 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Pólverjar|Skákmenn]] [[Flokkur:Pólskir íþróttamenn|Skákmenn]] [[Flokkur:Skákmenn eftir þjóðerni]] d3lgcaz17d4l7nejql9rdslb745mxu9 0 87943 1977981 1806524 2026-09-07T11:27:11Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Pétur 2.]] á [[Pétur 2. Rússakeisari]] 1806524 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Peter II by G.Molchanov (18 c., Tretyakov gallery).jpg|thumb|right|Pétur 2. frá 1730]] '''Pétur 2.''' ([[rússneska]]: Пётр II Алексеевич eða ''Pjotr II Aleksejevítsj''; [[23. október]] [[1715]] – [[30. janúar]] [[1730]]) var [[Rússakeisari]] og ríkti yfir [[Rússlandi]] frá [[18. maí]] [[1727]] til dauðadags. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Rússakeisari]] | frá = 1727 | til = 1730 | fyrir = [[Katrín 1.]] | eftir = [[Anna Rússakeisaraynja|Anna]] }} {{Töfluendir}} {{Rússakeisarar}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1715|1730}} [[Flokkur:Rússakeisarar]] [[Flokkur:Rómanov-ætt]] jozntdla41yorn0ervbeekeyiowc0xn 0 88536 1977917 1961377 2026-09-06T23:12:19Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977917 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Saxland-Anhalt | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Sachsen-Anhalt'' ([[þýska]]) * ''Sassen-Anholt'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Saxony-Anhalt (state).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Wappen Sachsen-Anhalt.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Saxony-Anhalt in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Magdeburg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 20.440 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.186.643 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Saxland-Anhalt''' ([[þýska]]: ''Sachsen-Anhalt'') er áttunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með 20.445 km{{sup|2}}. Það var áður fyrr hluti af víðáttumiklu landsvæði sem kallaðist Saxland. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldina síðari]] var það í [[Austur-Þýskaland]]i og varð að sambandslandi við [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]] [[1990]]. Íbúar eru tæplega 2,2 milljónir talsins (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Magdeburg]]. Stórfljótið [[Saxelfur]] rennur í gegnum Saxland-Anhalt frá suðaustri til norðurs. Vestast eru [[Harzfjöll]]in og mynda þau náttúruleg landamæri að [[Neðra-Saxland]]i. == Lega == Saxland-Anhalt er austarlega í Þýskalandi og nær hvergi að sjó. Fyrir austan er [[Brandenborg]], fyrir suðaustan er [[Saxland]], fyrir sunnan er [[Þýringaland]] (''Thüringen'') og fyrir vestan er Neðra-Saxland. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Saxlands-Anhalt eru gerður úr tveimur láréttum röndum, gult að ofan og svart að neðan. Litirnir voru teknir úr skjaldarmerkinu. Fáninn var tekinn upp í fyrsta sinn 1947, en var lagður niður þegar landið var leyst upp í endurskipulagningu Austur-Þýskalands [[1952]]. [[1992]], eftir sameiningu Þýskalands, var fáninn tekinn óbreyttur upp. [[Skjaldarmerki]]ð samanstendur aðallega af gulum og svörtum röndum. Þvert yfir það er græn krónurönd. Í horninu eftst til hægri er svartur örn, en hann táknar [[Prússland]]. Neðst er svartur björn á borgarvirki, en hann merkir fyrrverandi fríríkið Anhalt. Skjaldarmerki þetta var tekið upp [[1991]], tæpu ári eftir að Saxland-Anhalt varð til sem sambandsland sameinaðs Þýskalands. Gamla skjaldarmerkið var svipað, nema hvað þar var enginn björn. Þess í stað voru þar [[hamar]] og [[meitill]] og [[kornax]], tákn [[Sósíalismi|sósíalimans]]. == Orðsifjar == Orðið Sachsen (Saxland) er upprunnið af germanska ættbálknum saxa. Orðið saxi er dregið af gamla germanska orðinu ''sahs'', sem merkir ''sverð'' eða ''langur hnífur'' (sbr. að saxa á íslensku). Anhalt var fyrst til sem kastalavirki og merkir einfaldlega stað þar sem maður stoppar (sbr. ''anhalten'' = ''að stoppa''). <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 231 og 39.</ref> == Söguágrip == * Allt til [[17. öldin|17. aldar]] var landsvæðið hluti af erkibiskupsdæminu Magdeburg, en þá varð það hluti af hertogadæminu Saxland, sem seinna varð að konungsríki. * [[1945]] hertóku bandarískar og sovéskar hersveitir hertogadæmið og var það innan sovéska hernámssvæðisins. * [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland úr hertogadæminu Saxland og fríríkinu Anhalt. * [[1952]] leysti austurþýska stjórnin sambandslandið upp í héruðin Halle og Magdeburg. * [[1990]] var Þýskaland sameinað og héruðin Halle og Magdeburg sameinuð á ný í sambandslandið Saxland-Anhalt. == Borgir == Stærstu borgir Saxlands-Anhalt: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Halle]] || 233 || |- | 2 || [[Magdeburg]] || 230 || Höfuðborg sambandslandsins |- | 3 || [[Dessau-Rosslau]] || 88 || |- | 4 || [[Wittenberg]] || 47 || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Sachsen-Anhalt|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 7yiz1mlpbhvacg9jmtvkwkkle6geg3l 1977925 1977917 2026-09-06T23:19:27Z ~2026-48447-65 120455 /* Orðsifjar */ 1977925 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Saxland-Anhalt | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Sachsen-Anhalt'' ([[þýska]]) * ''Sassen-Anholt'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Saxony-Anhalt (state).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Wappen Sachsen-Anhalt.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Saxony-Anhalt in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Magdeburg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 20.440 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.186.643 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Saxland-Anhalt''' ([[þýska]]: ''Sachsen-Anhalt'') er áttunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með 20.445 km{{sup|2}}. Það var áður fyrr hluti af víðáttumiklu landsvæði sem kallaðist Saxland. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldina síðari]] var það í [[Austur-Þýskaland]]i og varð að sambandslandi við [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]] [[1990]]. Íbúar eru tæplega 2,2 milljónir talsins (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Magdeburg]]. Stórfljótið [[Saxelfur]] rennur í gegnum Saxland-Anhalt frá suðaustri til norðurs. Vestast eru [[Harzfjöll]]in og mynda þau náttúruleg landamæri að [[Neðra-Saxland]]i. == Lega == Saxland-Anhalt er austarlega í Þýskalandi og nær hvergi að sjó. Fyrir austan er [[Brandenborg]], fyrir suðaustan er [[Saxland]], fyrir sunnan er [[Þýringaland]] (''Thüringen'') og fyrir vestan er Neðra-Saxland. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Saxlands-Anhalt eru gerður úr tveimur láréttum röndum, gult að ofan og svart að neðan. Litirnir voru teknir úr skjaldarmerkinu. Fáninn var tekinn upp í fyrsta sinn 1947, en var lagður niður þegar landið var leyst upp í endurskipulagningu Austur-Þýskalands [[1952]]. [[1992]], eftir sameiningu Þýskalands, var fáninn tekinn óbreyttur upp. [[Skjaldarmerki]]ð samanstendur aðallega af gulum og svörtum röndum. Þvert yfir það er græn krónurönd. Í horninu eftst til hægri er svartur örn, en hann táknar [[Prússland]]. Neðst er svartur björn á borgarvirki, en hann merkir fyrrverandi fríríkið Anhalt. Skjaldarmerki þetta var tekið upp [[1991]], tæpu ári eftir að Saxland-Anhalt varð til sem sambandsland sameinaðs Þýskalands. Gamla skjaldarmerkið var svipað, nema hvað þar var enginn björn. Þess í stað voru þar [[hamar]] og [[meitill]] og [[kornax]], tákn [[Sósíalismi|sósíalimans]]. == Orðsifjar == Orðið Sachsen (Saxland) er upprunnið af germanska ættbálknum saxa. Orðið Saxi er dregið af gamla germanska orðinu ''sahs'', sem merkir ''sverð'' eða ''langur hnífur'' (sbr. að sax á íslensku). Anhalt var fyrst til sem kastalavirki og merkir einfaldlega stað þar sem maður stoppar (sbr. ''anhalten'' = ''að stoppa''). <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 231 og 39.</ref> == Söguágrip == * Allt til [[17. öldin|17. aldar]] var landsvæðið hluti af erkibiskupsdæminu Magdeburg, en þá varð það hluti af hertogadæminu Saxland, sem seinna varð að konungsríki. * [[1945]] hertóku bandarískar og sovéskar hersveitir hertogadæmið og var það innan sovéska hernámssvæðisins. * [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland úr hertogadæminu Saxland og fríríkinu Anhalt. * [[1952]] leysti austurþýska stjórnin sambandslandið upp í héruðin Halle og Magdeburg. * [[1990]] var Þýskaland sameinað og héruðin Halle og Magdeburg sameinuð á ný í sambandslandið Saxland-Anhalt. == Borgir == Stærstu borgir Saxlands-Anhalt: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Halle]] || 233 || |- | 2 || [[Magdeburg]] || 230 || Höfuðborg sambandslandsins |- | 3 || [[Dessau-Rosslau]] || 88 || |- | 4 || [[Wittenberg]] || 47 || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Sachsen-Anhalt|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 7j6qau7lzn5mnuyc2kc55py07ydzwhh 0 89172 1977921 1970734 2026-09-06T23:15:46Z ~2026-48447-65 120455 /* */ 1977921 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Otto I Manuscriptum Mediolanense c 1200.jpg|thumb|300px|Ottó I þegar hann var gerður að konungi Langbarðalands]] '''Ottó I''' ([[23. nóvember]] [[912]] í Wallhausen – [[7. maí]] [[973]] í Memleben) var konungur og keisari [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] af ætt Liudolfinger. Hann var einnig konungur [[Ítalía|Ítalíu]]. Ottó I er gjarnan kallaður Ottó hinn mikli. == Æviágrip == === Prinsinn === Otto fæddist árið 912 og var sonur [[Hinrik fuglari|Hinriks I]] hertoga í Saxlandi og eiginkonu hans Matthildar. Lítið er vitað um Otto ungan. Þó er kunnugt að hann hlaut herþjálfun ungur. Aðeins 16 ára gamall átti hann son með slavneskri konu, Vilhjálm, sem seinna varð erkibiskup í [[Mainz]]. Ári síðar kom faðir hans, Hinrik I konungur ríkisins, því í gegn að sonur sinn yrði kjörinn næsti konungur þýska ríkisins. Otto var því markaður háleitur farvegur. Hann var látinn kvænast Edgitha frá [[England]]i. Hinrik var fyrsti saxneski konungur ríkisins og hélt hann tryggð við England, þar sem England var hálfu árþúsundi fyrr numið meðal annars af söxum. Edgitha hlaut borgina [[Magdeburg]] í morgungjöf. === Koungurinn === [[Mynd:Meissner-dom-stifter.jpg|thumb|Ottó konungur og Edgitha frá Englandi. Styttur á dómkirkjunni í Meissen.]] [[2. júlí]] [[936]] lést Hinrik I, faðir Ottós. Þar sem búið var að ganga frá ríkiserfðunum, varð Ottó næsti konungur ríkisins. Það tók aðeins fáeinar vikur að koma valinu og krýningu í kring. Ottó var fyrsti konungur ríkisins eftir daga [[Karlamagnús]]ar sem krýndur var í keisaraborginni [[Aachen]]. Það gerðist [[7. ágúst]] 936 og framkvæmdi Hildebert erkibiskup í Mainz krýninguna. Eftir þetta varð Aachen almennt að krýningarstað konunganna í ríkinu fram á miðja [[16. öldin|16. öld]]. Krýning Ottós var þó ekki öllum að skapi. Hálfbræður hans, Thankmar og Hinrik, vildu sjálfir verða konungar, enda eldri. Furstar hingað og þangað í ríkinu voru heldur ekki ánægðir. Frankahertoginn Eberhard gerði opna uppreisn gegn konungi og gekk til liðs við Thankmar. Eftir að hafa hertekið virkið Belecke og frelsað Hinrik prins, sem var í stofufangelsi, var Thankmar drepinn. Eberhard missti nær allt liðið sitt og gafst upp. Hann var settur í útlegð. Hertoginn Giselbert frá Lóþaringíu, ásamt ýmsum bandamönnum, gerði næstur uppreisn gegn Ottó. En Óttó sigraði þá í orrustunni við Birten hjá [[Xanten]]. Að lokum varð Hinrik prins foringi uppreisnar gegn konungi. Hann gerði samsæri um að drepa Ottó konung, hálfbróður sinn. En Ottó komst á snoðir um þessa ráðagerð og tók til sinna ráða. Hann lét varpa Hinrik í dýflissu en aðrir samsærismenn voru teknir af lífi. Hinrik náði að flýja ári síðar en honum snerist hugur og baðst vægar. Eftir þetta var Ottó óskoraður konungur þýska ríkisins. Stjórn Ottós sem konungur gekk í berhögg við aðalinn. Hann virti ekki erfðarétt aðalsins, heldur gaf vinum og venslamönnum landsvæði og embætti, sem aðalsmenn hafa hingað til haft rétt á í ríkinu. Þetta gerði það að verkum að staða Ottós sem konungs styrktist verulega en áhrif aðalsins minnkaði. Árið [[951]] ákvað Ottó að ráðast inn í Ítalíu. Þar hafði síðasti konungur landsins dáið og skilið eftir sig tæplega tvítuga ekkju, Aðalheiði, sem tengd var eiginkonu Liudolfs, sonar Ottós. Berengar hertogi hafði rænt Aðalheiði og hrifsað til sín völdin. Ottó hertók Langbarðaland bardagalaust. Hann lét frelsa Aðalheiði og færa hana til sín í [[Pavia]]. Þar kvæntist hann henni, enda var fyrri eiginkona hans, Edgitha, þá látin. Eftir þetta hlaut Ottó titilinn Konungur franka og Langbarðalands. Þar með var Ottó orðinn valdamesti konungurinn í þýska ríkinu. Hann fór einnig til [[Róm]]ar í því skyni að láta krýna sig til keisara. En af ókunnum ástæðum neitaði [[Agapet 2.|Agapet II]] páfi honum um það. Árið [[953]] gerði Liudolf, sonur Ottós, uppreisn, enda taldi hann sig eiga rétt á Ítalíu. Liudolf fékk ýmsa hertoga í lið með sér, sem höfðu yfirráð yfir ýmsum borgum. Áður en árinu lauk var Ottó búinn að gera umsátur um Mainz og [[Regensburg]]. En hann náði ekki að útkljá málið áður en næsta ógn steðjaði að ríkinu. === Orrustan við Lechfeld === [[Mynd:Lechfeld1457.jpg|thumb|Orrustan við Lechfeld var mesti hernaðarsigur Ottós mikla. Þar biðu Ungverjar endanlega ósigur.]] Meðan Ottó áttist við son sinn Liudolf, gerðu [[Ungverjaland|Ungverjar]] innrás í þýska ríkið. Ungverjar höfðu á liðnum áratugum reglulega ráðist inn í ríkið og rænt og ruplað. Þeir voru enn heiðnir og höfðu 50 árum áður sest að í kringum [[Balatonvatn]] á ungversku sléttunni. Þaðan fóru þeir í ránsferðir. Ungverjar réðust nú inn í [[Bæjaraland]] og herjuðu þar á leið sinni vestur. Þeir voru við borgardyr [[Ágsborg]]ar sumarið [[955]]. Við þessar hættulegu aðstæður tók Liudolf sinnaskiptum og sættist við föður sinn. Saman söfnuðu þeir liði og fóru gegn Ungverjum, sem enn höfðu ekki náð að vinna Ágsborg. Orrustan við Lechfeld nálægt Ágsborg [[10. ágúst]] 955 er einn mesti hernaðarsigur Ottós konungs, þar sem hann náði að hrinda árás ungversku riddaranna. En Ottó var einnig búinn að manna ýmis virki og ferjustaði. Eftir sigurinn flúðu Ungverjar úr orrustunni. Þeir voru svo fjölmennir (eftirlifendur um 20 þúsund) að íbúar Ágsborgar héldu að þeir væru enn að gera árás á borgina er þeir riðu framhjá. Við virkin voru þeir splundraðir og strádrepnir. Aðeins lítill hluti þeirra komst heim. Afleiðingin var sú að Ungverjar hættu flakki sínu og ránsferðum. Þeir blönduðust slövum, báðu um kristniboða og gerðust [[kristni]]r. Afkomendur þeirra búa enn á ungversku sléttunni í dag. Orrustan við Lechfeld varð ekki aðeins til að binda enda á ránsferðir Ungverja, heldur voru furstar ríkisins svo hrifnir af sigrinum að Ottó átti til að gera náðuga daga það sem hann á eftir ólifað. Aðeins þó í þýska ríkinu, ekki á Ítalíu. === Keisarinn === [[Mynd:Otto I begegnet Papst Johannes XII.jpg|thumb|Jóhannes páfi XII tekur á móti Ottó konungi]] Meðan Ungverjar herjuðu á þýska ríkið gerðist Berengar II, lénsherrann í Langbarðalandi, svo frakkur að stjórna Ítalíu eigin hendi, án ráða frá Ottó, sem þó var réttur konungur Langbarðalands. Þegar Berengar hins vegar ásældist einnig suðurhluta Ítalíu og hrifsaði til sín lönd af páfaríki, kallaði [[Jóhannes 12.|Jóhannes XII]] á hjálp. Ottó fór suður til Ítalíu [[961]]. Berengar og bandamenn hans drógu sig til baka í virkin sín og forðust beinar orrustur. Ottó fór því beint suður til Rómar, þar sem Jóhannes páfi krýndi hann til keisara þýska ríkisins [[2. febrúar]] [[962]]. Ottó var því þriðji keisari ríkisins síðan Karlamagnús. (Áður voru [[Karl III (HRR)|Karl III]] og [[Arnulf (HRR)|Arnulf]] krýndir á [[9. öldin|9. öld]]). Aðalheiður, eiginkona hans, var samtímis krýnd keisaraynja. Eftir þetta fór Ottó norður til Langbarðalands og sat um Berengar. En vinátta hans og páfa varaði ekki lengi. Strax á næsta ári gerði páfi samning við son Berengars gegn Ottó. Ottó létti þá umsátrinu og flýtti sér til Rómar. Þar greip hann í tómt, því páfi hafði flúið. Þá greip Ottó til ráðs að láta kardinálana sverja sér að velja engan páfa án samþykkis keisara fyrst. Hann kallaði saman kirkjuþing, þar sem Jóhannes páfi var leystur af. Í hans stað var [[Leó 8.|Leó VIII]] kjörinn páfi. Þetta var einsdæmi í sögunni fram að þessu, en aldrei hafði nokkur keisari gerst svo frakkur að leysa sitjandi páfa af. Samtímis þessu var Berengar handtekinn og fluttur í böndum til [[Bamberg]]. En Ottó var varla farinn frá Rómar áður en Jóhannes sneri aftur sem páfi og tók borgina. Leó flúði til keisara. Jóhannes lést hins vegar skömmu síðar og var þá [[Benedikt 5.|Benedikt V]] kjörinn páfi, í trássi við keisara. Hann gerði sér enn ferð til Rómar, leysti Benedikt af og setti Leó aftur í embætti sem páfa. Benedikt var sendur til [[Hamborg]]ar í böndum. Árið [[965]] fór Ottó svo heim aftur í ríki sitt eftir að hafa verið á Ítalíu í fjögur ár. Þar var honum tekið með kostum og kynjum. Ottó var á hátindi ferlis síns og var máttugasti konungur og keisari þýska ríkisins síðan á dögum Karlamagnúsar. [[966]] sneri Ottó aftur til Ítaliu og dvaldi þar næstu 6 árin. Hann sett enn einn páfann af, í þriðja sinn á ferli sínum, og setti [[Jóhannes 13.|Jóhannes XIII]] aftur í embætti, sem Rómverjar höfðu hrakið burt. Meðan Ottó dvaldi á Ítalíu lét hann krýna son sinn, sem einnig hét [[Ottó II (HRR)|Ottó]], sem meðkonung sinn. Jóhannes páfi krýndi hann svo sem meðkeisara í borginni [[Verona]] árið [[967]]. Þannig varð hinn ungi Otto II að eftirmanni föður síns, án tilkomu ríkisfurstanna. Otto sneri aftur heim í ríki sitt [[972]]. Hann lést ári síðar eftir stutt veikindi og hitaköst í kastalavirkinu Mamleben (núverandi [[Saxland-Anhalt]]). Hann hvílir í dómkirkjunni í Magdeburg. Við ríkinu tók sonur hans Ottó II. == Fjölskylda == Ottó mikli var tvíkvæntur. Fyrri eiginkona hans var Edgitha frá Englandi. Þau áttu tvö börn: * 1. Liudolf (f. 930) hertogi Sváfalands, handhafi konungsdóms, en glataði honum sökum uppreisnar * 2. Liutgard (f. 931) giftist hertoganum Konráði hinum rauða og varð ættmóðir Salier-ættarinnar Síðari eiginkona Ottós var Aðalheiður frá Búrgúnd. Þau áttu fjögur börn: * 1. Hinrik (f. 952) dó ungur * 2. Brúnó (f. 953), um hann eru engar heimildir, dó sennilega ungur * 3. Matthildur (f. 954) abbadís í Quedlinburg * 4. Ottó II. (f. 955) næsti keisari þýska ríkisins == Heimildir == * Höfer, Manfred. ''Die Kaiser und Könige der Deutschen'', Bechtle 1994. * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Otto I. (HRR)|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2010}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Schlacht auf dem Lechfeld|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2010}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hinrik fuglari|Hinrik I]] | titill=Konungur og keisari þýska ríkisins | frá=[[936]] | til=[[973]] | eftir=[[Ottó II (HRR)|Ottó II]]}} {{Töfluendir}} {{Keisarar hins Heilaga rómverska ríkis}} {{fd|912|973}} [[Flokkur:Keisarar hins Heilaga rómverska ríkis]] q5blev81tkl7ceztfzua7wdxl60bqms 0 97673 1977947 1917846 2026-09-07T09:11:22Z ~2026-48489-39 120462 /* Hátindur glæpaferils */ Vélskrifað bull leiðrétt. 1977947 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Al Capone | búseta = | mynd = Al Capone in 1930.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = Al Capone árið 1930. | fæðingardagur = [[17. janúar]] [[1899]] | fæðingarstaður = [[New York-borg]], [[New York-fylki]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1947|1|25|1899|1|17}} | dauðastaður = [[Palm Island]], [[Flórída]], Bandaríkjunum | starf = Glæpaforingi | trú = | maki = Mae Coughlin (g. 1918–1947) | foreldrar = | börn = Albert Francis „Sonny“ Capone (1918–2004) | undirskrift = Al Capone Signature.svg }} '''Alphonse Gabriel „Al“ Capone''' ([[17. janúar]] [[1899]] – [[25. janúar]] [[1947]]) var bandarískur glæpaforingi sem var virkur á [[bannár]]unum í [[Chicago]] á þriðja áratugnum. Capone var af [[Ítalía|ítölskum]] uppruna og leiddi glæpasamtök í [[Chicago]] í [[Bandaríkjunum]] á áfengisbannsárunum, 3. áratug síðustu aldar. Hann fæddist í [[New York-borg|New York]], foreldrar hans voru ítalskir innflytjendur og hann gekk í skóla fram til fermingaraldurs. Hann fór þá að stunda smáglæpi í New York fram til tvítugsaldurs þegar hann fluttist til Chicago til þess að nýta sér áfengisbannið, að græða á sölu og smygli ólöglegs [[áfengi]]s. Hann reis fljótt hátt í völdum í glæpasamtökum Chicago og um 1925 var hann leiðtogi glæpasamtaka þar í borg. Ásamt áfengisglæpunum mútaði hann yfirvöldum og stóð í blóðugum [[stríð]]um við óvinaglæpasamtök ásamt [[vændi]] og [[fjárhættuspil]]um. Einn alræmdasti glæpur hans mun vera Valentínusardagsmorðin árið 1929 þegar menn hans drápu sjö af óvinaklíkumeðlimum hans. Hann var dæmdur fyrir skattsvik árið 1931 og eyddi átta árum í fangelsi, meðal annars í [[Alcatraz]] en var sleppt 1939 af heilsufarsástæðum, en hann var með alvarlegt tilfelli af [[sárasótt]]. Hann dó árið 1947 í villu sinni í [[Flórída]]. == Uppeldisár == Alphonse „Scarface“ Capone fæddist [[17. janúar]] [[1899]] í [[Brooklyn]], [[New York-borg|New York]]. Foreldrar hans voru ítalskir innflytjendur, og voru ekki á neinn hátt tengd við glæpastarfsemi borgarinnar. Hann gekk í skóla fram á fermingaraldur, hætti þá og lifði eftir það á smáglæpum í New York. Þar var hann meðlimur götuklíkanna James Street Boys Gang og síðar Five Points Gang. Frankie Yale, einn af glæpaforingjum New York, kynnti Al fyrir skipulagðri glæpastarfsemi. Al starfaði þá sem dyravörður og barþjónn á Howard Inn kránni þar sem er talið að hann hafi hlotið sitt stóra ör þvert yfir vinstri kinnina, í stympingum við drykkjurút. Árið 1920 útvegaði Frankie Yale honum vinnu hjá John Torrio í [[Chicago]], en John Torrio var ásamt Big Jim Colosimo með töluverða glæpastarfsemi í borginni. Var hún að mestu í formi ólöglegs innflutnings á áfengi og rekstri hóruhúsa og spilasala. Colosimo var ekki nógu samviskulaus til þess að fara fyrir glæpaflokki í valdabaráttu þessa tíma svo að Torrio losaði sig við hann smátt og smátt, hann lækkaði í tignum og var að lokum drepinn. Talið er að Capone hafi drepið hann. Þetta hleypti Capone hátt í valdastigann, hann var hægri hönd Torrios, foringja stærsta og best skipulagða glæpaflokks Chicago.<ref>Thelander, Joakim bls. 43-44.</ref><ref>Enright, Richard bls. 29-31.</ref><ref name="Britannica-Capone">„Al Capone“, ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Hátindur glæpaferils == [[Mynd:AlCaponemugshotCPD.jpg|left|thumb|Fangamynd af Al Capone.]] Árið 1925 fór John Torrio frá Chicago,vegna morðásökunar og tók þá Capone við veldinu. Hann var fyrirmyndarleiðtogi, kom vel fram við bandamenn sína, og hélt út samninga við óvini sína þar til þeir slitu þeim. Hann fékk þá til baka traust flestra og varð það stoð í veldi hans, ekki var auðvelt að fá menn til að svíkja hann í hendur lögreglu. Hann beitti mikilli útsjónarsemi í störfum sínum, morðin úthugsuð og glæpirnir skipulagðir, sem gaf honum forskot á keppinauta sína. Hans helsti galli sem glæpaforingi var hégóminn. Hann var frægur sem glæpamaður og naut þess, vildi einna helst að blaðamenn fjölluðu sem mest um hann í tengslum við glæpi og ríkulegt líferni undirheimanna. Engu að síður var hann glæpahöfðingi Chicago, með ótal ólöglegs áfengis-, fjárhættu- og vændisbúllur vítt um borgina og barðist við önnur gengi um yfirráðasvæði og völd, oft blóðugum baráttum.<ref>Enright, Richard bls. 10 og 15-17.</ref><ref>Thelander, Joakim bls. 44-45.</ref><ref name="Britannica-Capone" /> Dion O'Banion, þáverandi leiðtogi North Side gengisins, vildi græða á kostnað Capone og svo að það mætti verða þurfti að víkja Capone úr vegi. Skipulagt var launmorð á honum, menn Capones sem þóttust vera í blómakaupaerindagjörðum komu inn í Blómabúð O'Banions, tóku í hönd hans og héldu honum á meðan þeir myrtu hann. Þetta skeði 1924. Morð þetta hafði afleiðingar í för með sér, klíkufélagi O'Banion, Hymie Weiss, tók við af honum. Hann sendi svo tólf bíla árás inn í Cicero, úthverfi Chicago sem Capone bjó í á þessum tíma, með skotárásum á alla helstu viðverustaði Capone. Ekki dó Capone en skipulagði í staðinn annað launmorð, í þetta skiptið á Weiss. Þá voru það Joseph Aiello og Bugs Moran sem reyndu næst að ganga frá Capone, með litlum árangri, en svar Capone við því varð sögufrægt undir nafninu Valentínusardagsmorðin.<ref>„George Moran“, ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Dion O'Banion“, ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Enright, Richard. bls. 15-20.</ref> == Valentínusardagsmorðin == Eitt af frægustu morðmálum tengd Capone eru Valentínusardagsmorðin. Á valentínusardag 1929 drápu þá menn Capone 6 menn George „Bugs“ Moran og einn almennan borgara á bifvélaverkstæði í North Side hverfi Chicago. Moran réði einmitt yfir North Side og var þetta hluti af yfirtöku Capone á hverfinu. Launmorðið var þaulskipulagt, fimm menn sáu um aftökuna, þrír í lögreglubúningum. Undirmenn Capone höfðu samið um áfengisviðskipti við Moran og áttu þau að fara fram í bifvélaverkstæði í eigu manna Morans. Sjö menn voru á verkstæðinu þegar aftökusveitin mætti. Lögregluklæddu mennirnir gengu inn á verkstæðið, sem kom engum í uppnám, því að lögreglan gerði oft handahófskenndar leitir hjá glæpamönnum þessa tíma, þó það væri bara til að sýnast vera að gera eitthvað í málunum. Þeir voru því áhyggjulausir þegar þeim var stillt upp við vegg og leitað á þeim, en þá rann stundin upp, hinir tveir í aftökusveitinni komu inn með Tommy-Gun byssur og slátruðu mönnum Morans. Eini gallinn við aftökuna var að aðalmaðurinn, Bugs Moran, var ekki á staðnum, og er talið að hann hafi komið seint á kaupafundinn, séð til lögregluleitarinnar og haldið áfram sinnar leiðar. Þetta markaði lok langrar valdabaráttu milli glæpaflokka Chicago og Capone valdameiri en nokkru sinni fyrr. Blóðug átökin vöktu þó mikla athygli og var Capone efstur á lista yfir menn til vandræða við bandarískt samfélag árið 1930. Hann gat mútað og talað til yfirvöld innan Chicago en alríkisyfirvöld voru ekki jafn auðveld viðureignar.<ref>Thelander, Joakim bls. 45.</ref><ref name="Britannica-Capone" /><ref>Enright, Richard. bls. 20-24.</ref> == Áfengisbannið == [[Áfengisbannið]] var ein af höfuðástæðum fyrir að veldi Capones varð jafnstórt og það var orðið um miðjan þriðja áratug síðustu aldar. Það tók gildi í janúar 1920 til að sporna við rísandi samfélagsvanda sem drykkjan var orðin. Í stað þess að bæta samfélagið greiddi bannið leið fyrir glæpamenn að taka yfir áfengisviðskiptin og opnaði fyrir flæði peninga inn í undirheimana þar til að banninu var aflétt 1933. Al Capone var þá á bak við lás og slá, eftir að hafa grætt á tá og fingri á téðu banni. Árið 1927 var talið að sala hans á ólöglegu áfengi fram að því velti um 105 milljónum dollara.<ref>Thelander, Joakim bls. 47.</ref><ref>Enright, Richard bls. 13.</ref> == Endalok glæpahöfðingjans == Hópur lögreglumanna undir stjórn [[Elliot Ness]] reyndu að gera út af við Al Capone með því að gera upptæka aðaltekjulind hans, áfengissöluna. Umfangsmiklar aðgerðir minnkuðu tekjur hans, en ekki meira en það. Lítið gekk að tengja Capone við alvarlega glæpi og varð að lokum að leita annara ráða. Skattaskýrslur hans voru vafasamar og þar sem tekjur af glæpum voru skattskyldar var hann kærður fyrir [[skattsvik]]. Hann var fundinn sekur um tekjuskattsvindl árið 1931 og dæmdur í ellefu ára fangelsi og þurfti að greiða 80.000 dali í skaðabætur. Var í fangelsi í [[Atlanta]] frá maí 1932 en var fluttur í öryggisfangelsið á [[Alcatraz]]-eyju 1934. Hann hafði smitast af [[sárasótt]] á þriðja áratugnum og varð verulega sjúkur í fangelsinu og var að lokum sleppt út 1939 og færður á spítala í [[Baltimore]]. Að lokum flutti hann sig í glæsihús í [[Flórída]] sem hann hafði keypt á hátindi valdaferils síns og dó þar 48 ára 25. janúar 1947. Þá átti hann að eiginkonuna Mae og son þeirra, Sonny Capone.<ref>Thelander, Joakim bls. 46-47.</ref><ref name="Britannica-Capone" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * „Al Capone“, ''Encyclopædia Britannica'' 2011. Sótt 30. janúar 2011 af http://www.britannica.com/EBchecked/topic/94065/Al-Capone. * „Dion O'Bannion“, ''Encyclopædia Britannica'' 2011. Sótt 31. janúar 2011 af http://www.britannica.com/EBchecked/topic/423628/Dion-OBannion. * Enright, Richard. ''Al Capone. Mesti glæpamaður heimsins.'' Reykjavík: Bókaútgáfa Í.P.S, 1949. * „George Moran“, ''Encyclopædia Britannica'' 2011. Sótt 31. janúar 2011 af http://www.britannica.com/EBchecked/topic/391838/George-Moran. * Thelander, Joakim. „Al Capone. Glæpaforinginn tekinn fyrir skattsvik.“ ''Sagan öll'', 2010. 7. tbl. bls. 42-47. {{fde|1899|1947|Capone, Al}} {{DEFAULTSORT:Capone, Al}} [[Flokkur:Bandarískir glæpamenn]] jxzfjew0cpw1lf5ofznd4gskik5gqiz 0 98797 1977950 1924893 2026-09-07T09:41:47Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Innsláttarvilla leiðrétt. 1977950 wikitext text/x-wiki '''Múlahverfi''', eða '''Múlakampur''' og '''Herskólakampur''', var íbúðarhverfi í [[Reykjavík]], á svæði sem afmarkast u.þ.b. frá [[Suðurlandsbraut]] og yfir núverandi götustæði [[Ármúli|Ármúla]] og [[Síðumúli|Síðumúla]] annars vegar og hins vegar af núverandi götustæði Hallarmúla og gömlu símstöðinni við núverandi götustæði Dalsmúla. Á hernámsárum annarrar heimsstyrjaldar reis þétt braggabyggð á þessum slóðum sem samanstóð af fjórum braggahverfum.  Þau stóðu nyrst við Háaleitisveg, sem áður lá frá Suðurlandsbraut að Bústaðavegi, vestan Grensásvegar og samhliða honum. Háaleitisvegur var einskonar forveri Háaleitisbrautar, en hún var þó lögð eilítið vestar og með tengingu við Kringlumýrarbraut. Hjá bandaríska setuliðinu var Háaleitisvegur kallaður Harley Street. Vestast var Camp Casement (norðan við malagryfjur sem voru þar sem Ármúlaskóli, nú Fjölbrautarskólinn við Ármúla, reis síðar) og rétt austar var Camp Caledonia, betur þekktur sem Múlakampur (á móts við býlið Múla, þar sem gatan Vegmúli liggur nú). Fast austan við hann, austan Háaleitisvegar, var Herskólakampur (austan núverandi Vegmúla, milli Suðurlandsbrautar og Ármúla). Þar ráku Bretar herskóla sem mun hafa verið sá fyrsti í síðari heimsstyrjöldinni sem kenndi vetrarhernað. Lítið eitt sunnar við Háaleitisveg var Harley Street Camp (milli Ármúla 24-30 og Síðumúla 11-13). Með hernáminu 1940 jókst eftirspurn eftir vinnuafli gríðarlega enda stóð hernámsliðið fyrir mannaflsfrekum framkvæmdum í bænum. Upp úr því fór Reykjavík ört vaxandi og fjöldi fólks flutti til bæjarins á þessum tíma. Í kjölfarið varð mikill húsnæðisskortur sem varð viðvarandi eftir stríð. Þá tóku að rísa þyrpingar ýmis konar smáhýsa í útjaðri bæjarins sem byggð voru af efnalausu og húsnæðislausu fólki án þess fyrir lægju byggingarleyfi eða lóðaúthlutanir. Húsum þessum komu menn upp í flýti til að fá þak yfir höfuðið fyrir sig og sína og þótt aðbúnaður fólk í þessu húsnæði væri yfirleitt slæmur og bæjaryfirvöld væru lítt hrifin af þessari sjálfsbjargarviðleitni fólks létu þau þessar framkvæmdir óátaldar að mestu vegna húsnæðiseklunnar. Á eftirstríðsárunum bjó einnig fjöldi fólks í bröggum og margir brugðu á það ráð að taka til heilsársbúsetu sumarbústaði sem flestir voru langt utan við meginbyggðina. Við braggabyggðina í Múlakampi reis eitt þessara óskipulögðu smáhýsahverfa í kringum 1950. Þar reis hvert húsið af öðru, yfirleitt kjallaralaus timburhús, sem iðulega voru byggð af vanefnum, í óleyfi og án lóðaréttinda, sum einungis úr gömlu mótatimbri en önnur úr varanlegra efni. Nokkur hús voru aðflutt og endurbyggð þarna. Vatns- og skólpleiðslur voru ófullkomnar og notast við gamlar leiðslur frá stríðsárunum. Þarna varð til einskonar borgarsamfélag í smækkaðri mynd, með fjölskrúðugu mannlífi, verslunum og verkstæðum. Árið 1953 var eigendum þessara húsa gefinn kostur á lóðasamningi til 10 ára gegn því að hús þeirra yrðu flutt burt þegar hverfið yrði skipulagt. Á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar viku flest þessara húsa fyrir nýbyggingum, einkum stórum verslunar- og atvinnuhúsum við Suðurlandsbraut, Síðumúla og Ármúla. Hverfið var mjög þéttbýlt og þar voru margar barnafjölskyldur. Árið [[1963]] bjuggu þar um 800 manns, þar af 630 í húsum en aðrir í bröggum. Seint á 6. áratugnum hófst uppbygging hverfisins sem iðnaðar- og verslunarhverfis og voru fyrstu húsin reist upp úr 1957. Á næstu árum voru braggarnir og flest íbúðarhúsin rifin en hverfið var þó ekki að fullu uppbyggt fyrr en 1985 og stóðu nokkur íbúðarhús innan um iðnaðar- og skrifstofuhús allt fram undir það. Bíbí Ólafsdóttir spákona ólst upp í Múlakampi og er uppvexti hennar þar og mannlífinu í hverfinu lýst vel í endurminningarbókinni ''Bíbí'' sem [[Vigdís Grímsdóttir]] skrásetti. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2256885|titill=„800 Reykvíkingar búa við skert réttindi“. ''Alþýðublaðið'', 17. mars 1963.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4033477|titill=„Byggingasaga Múlahverfis“. ''Tíminn'', 10. maí 1986.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2764943|titill=„Hugleiðing um íbúðahverfið við Suðurlandsbraut“. ''Þjóðviljinn'', 7. október 1953.}} * {{vefheimild|url=https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_59.pdf|titill=„Byggðakönnun Borgarhluti 5 – Háaleiti“. ''Minjasafn Reykjavíkur — Skýrsla nr. 164'', Reykjavík 2014.}} * {{vefheimild|url=https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb/archives/5001-Borgarsögusafn-Reykjav%C3%ADkur/Árbæjarsafn/2023-44.tif.info#c=%2Ffotoweb%2Farchives%2F5001-Borgars%25C3%25B6gusafn-Reykjav%25C3%25ADkur%2F|titill=Herkort, „Plot Plan Camps Caledonia, Harley street & Herskola“, 18. október 1943.}} [[Flokkur:Saga Reykjavíkur]] [[Flokkur:Hverfi Reykjavíkur]] iu4ujvbdfdyjdvnc8d2wsn23rcgekwi 1977951 1977950 2026-09-07T09:44:44Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Leiðrétt innsláttarvilla og bætt við kommu til að gera setningu skiljanlegri. 1977951 wikitext text/x-wiki '''Múlahverfi''', eða '''Múlakampur''' og '''Herskólakampur''', var íbúðarhverfi í [[Reykjavík]], á svæði sem afmarkast u.þ.b. frá [[Suðurlandsbraut]] og yfir núverandi götustæði [[Ármúli|Ármúla]] og [[Síðumúli|Síðumúla]] annars vegar og hins vegar af núverandi götustæði Hallarmúla og gömlu símstöðinni við núverandi götustæði Dalsmúla. Á hernámsárum annarrar heimsstyrjaldar reis þétt braggabyggð á þessum slóðum sem samanstóð af fjórum braggahverfum.  Þau stóðu nyrst við Háaleitisveg, sem áður lá frá Suðurlandsbraut að Bústaðavegi, vestan Grensásvegar og samhliða honum. Háaleitisvegur var einskonar forveri Háaleitisbrautar, en hún var þó lögð eilítið vestar og með tengingu við Kringlumýrarbraut. Hjá bandaríska setuliðinu var Háaleitisvegur kallaður Harley Street. Vestast var Camp Casement (norðan við malagryfjur sem voru þar sem Ármúlaskóli, nú Fjölbrautarskólinn við Ármúla, reis síðar) og rétt austar var Camp Caledonia, betur þekktur sem Múlakampur (á móts við býlið Múla, þar sem gatan Vegmúli liggur nú). Fast austan við hann, austan Háaleitisvegar, var Herskólakampur (austan núverandi Vegmúla, milli Suðurlandsbrautar og Ármúla). Þar ráku Bretar herskóla sem mun hafa verið sá fyrsti í síðari heimsstyrjöldinni sem kenndi vetrarhernað. Lítið eitt sunnar við Háaleitisveg var Harley Street Camp (milli Ármúla 24-30 og Síðumúla 11-13). Með hernáminu 1940 jókst eftirspurn eftir vinnuafli gríðarlega enda stóð hernámsliðið fyrir mannaflsfrekum framkvæmdum í bænum. Upp úr því fór Reykjavík ört vaxandi og fjöldi fólks flutti til bæjarins á þessum tíma. Í kjölfarið varð mikill húsnæðisskortur sem varð viðvarandi eftir stríð. Þá tóku að rísa þyrpingar ýmis konar smáhýsa í útjaðri bæjarins sem byggð voru af efnalausu og húsnæðislausu fólki án þess fyrir lægju byggingarleyfi eða lóðaúthlutanir. Húsum þessum komu menn upp í flýti til að fá þak yfir höfuðið fyrir sig og sína og þótt aðbúnaður fólks í þessu húsnæði væri yfirleitt slæmur og bæjaryfirvöld væru lítt hrifin af þessari sjálfsbjargarviðleitni fólks, létu þau þessar framkvæmdir óátaldar að mestu vegna húsnæðiseklunnar. Á eftirstríðsárunum bjó einnig fjöldi fólks í bröggum og margir brugðu á það ráð að taka til heilsársbúsetu sumarbústaði sem flestir voru langt utan við meginbyggðina. Við braggabyggðina í Múlakampi reis eitt þessara óskipulögðu smáhýsahverfa í kringum 1950. Þar reis hvert húsið af öðru, yfirleitt kjallaralaus timburhús, sem iðulega voru byggð af vanefnum, í óleyfi og án lóðaréttinda, sum einungis úr gömlu mótatimbri en önnur úr varanlegra efni. Nokkur hús voru aðflutt og endurbyggð þarna. Vatns- og skólpleiðslur voru ófullkomnar og notast við gamlar leiðslur frá stríðsárunum. Þarna varð til einskonar borgarsamfélag í smækkaðri mynd, með fjölskrúðugu mannlífi, verslunum og verkstæðum. Árið 1953 var eigendum þessara húsa gefinn kostur á lóðasamningi til 10 ára gegn því að hús þeirra yrðu flutt burt þegar hverfið yrði skipulagt. Á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar viku flest þessara húsa fyrir nýbyggingum, einkum stórum verslunar- og atvinnuhúsum við Suðurlandsbraut, Síðumúla og Ármúla. Hverfið var mjög þéttbýlt og þar voru margar barnafjölskyldur. Árið [[1963]] bjuggu þar um 800 manns, þar af 630 í húsum en aðrir í bröggum. Seint á 6. áratugnum hófst uppbygging hverfisins sem iðnaðar- og verslunarhverfis og voru fyrstu húsin reist upp úr 1957. Á næstu árum voru braggarnir og flest íbúðarhúsin rifin en hverfið var þó ekki að fullu uppbyggt fyrr en 1985 og stóðu nokkur íbúðarhús innan um iðnaðar- og skrifstofuhús allt fram undir það. Bíbí Ólafsdóttir spákona ólst upp í Múlakampi og er uppvexti hennar þar og mannlífinu í hverfinu lýst vel í endurminningarbókinni ''Bíbí'' sem [[Vigdís Grímsdóttir]] skrásetti. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2256885|titill=„800 Reykvíkingar búa við skert réttindi“. ''Alþýðublaðið'', 17. mars 1963.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4033477|titill=„Byggingasaga Múlahverfis“. ''Tíminn'', 10. maí 1986.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2764943|titill=„Hugleiðing um íbúðahverfið við Suðurlandsbraut“. ''Þjóðviljinn'', 7. október 1953.}} * {{vefheimild|url=https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_59.pdf|titill=„Byggðakönnun Borgarhluti 5 – Háaleiti“. ''Minjasafn Reykjavíkur — Skýrsla nr. 164'', Reykjavík 2014.}} * {{vefheimild|url=https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb/archives/5001-Borgarsögusafn-Reykjav%C3%ADkur/Árbæjarsafn/2023-44.tif.info#c=%2Ffotoweb%2Farchives%2F5001-Borgars%25C3%25B6gusafn-Reykjav%25C3%25ADkur%2F|titill=Herkort, „Plot Plan Camps Caledonia, Harley street & Herskola“, 18. október 1943.}} [[Flokkur:Saga Reykjavíkur]] [[Flokkur:Hverfi Reykjavíkur]] c8uop14lf3h44czmvo1xlpi23x073cs 1977952 1977951 2026-09-07T09:47:31Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Rangur linkur fjarlægður. Þar var vísað á kirkjustað í Borgarfirði. 1977952 wikitext text/x-wiki '''Múlahverfi''', eða '''Múlakampur''' og '''Herskólakampur''', var íbúðarhverfi í [[Reykjavík]], á svæði sem afmarkast u.þ.b. frá [[Suðurlandsbraut]] og yfir núverandi götustæði [[Ármúli|Ármúla]] og Síðumúla annars vegar og hins vegar af núverandi götustæði Hallarmúla og gömlu símstöðinni við núverandi götustæði Dalsmúla. Á hernámsárum annarrar heimsstyrjaldar reis þétt braggabyggð á þessum slóðum sem samanstóð af fjórum braggahverfum.  Þau stóðu nyrst við Háaleitisveg, sem áður lá frá Suðurlandsbraut að Bústaðavegi, vestan Grensásvegar og samhliða honum. Háaleitisvegur var einskonar forveri Háaleitisbrautar, en hún var þó lögð eilítið vestar og með tengingu við Kringlumýrarbraut. Hjá bandaríska setuliðinu var Háaleitisvegur kallaður Harley Street. Vestast var Camp Casement (norðan við malagryfjur sem voru þar sem Ármúlaskóli, nú Fjölbrautarskólinn við Ármúla, reis síðar) og rétt austar var Camp Caledonia, betur þekktur sem Múlakampur (á móts við býlið Múla, þar sem gatan Vegmúli liggur nú). Fast austan við hann, austan Háaleitisvegar, var Herskólakampur (austan núverandi Vegmúla, milli Suðurlandsbrautar og Ármúla). Þar ráku Bretar herskóla sem mun hafa verið sá fyrsti í síðari heimsstyrjöldinni sem kenndi vetrarhernað. Lítið eitt sunnar við Háaleitisveg var Harley Street Camp (milli Ármúla 24-30 og Síðumúla 11-13). Með hernáminu 1940 jókst eftirspurn eftir vinnuafli gríðarlega enda stóð hernámsliðið fyrir mannaflsfrekum framkvæmdum í bænum. Upp úr því fór Reykjavík ört vaxandi og fjöldi fólks flutti til bæjarins á þessum tíma. Í kjölfarið varð mikill húsnæðisskortur sem varð viðvarandi eftir stríð. Þá tóku að rísa þyrpingar ýmis konar smáhýsa í útjaðri bæjarins sem byggð voru af efnalausu og húsnæðislausu fólki án þess fyrir lægju byggingarleyfi eða lóðaúthlutanir. Húsum þessum komu menn upp í flýti til að fá þak yfir höfuðið fyrir sig og sína og þótt aðbúnaður fólks í þessu húsnæði væri yfirleitt slæmur og bæjaryfirvöld væru lítt hrifin af þessari sjálfsbjargarviðleitni fólks, létu þau þessar framkvæmdir óátaldar að mestu vegna húsnæðiseklunnar. Á eftirstríðsárunum bjó einnig fjöldi fólks í bröggum og margir brugðu á það ráð að taka til heilsársbúsetu sumarbústaði sem flestir voru langt utan við meginbyggðina. Við braggabyggðina í Múlakampi reis eitt þessara óskipulögðu smáhýsahverfa í kringum 1950. Þar reis hvert húsið af öðru, yfirleitt kjallaralaus timburhús, sem iðulega voru byggð af vanefnum, í óleyfi og án lóðaréttinda, sum einungis úr gömlu mótatimbri en önnur úr varanlegra efni. Nokkur hús voru aðflutt og endurbyggð þarna. Vatns- og skólpleiðslur voru ófullkomnar og notast við gamlar leiðslur frá stríðsárunum. Þarna varð til einskonar borgarsamfélag í smækkaðri mynd, með fjölskrúðugu mannlífi, verslunum og verkstæðum. Árið 1953 var eigendum þessara húsa gefinn kostur á lóðasamningi til 10 ára gegn því að hús þeirra yrðu flutt burt þegar hverfið yrði skipulagt. Á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar viku flest þessara húsa fyrir nýbyggingum, einkum stórum verslunar- og atvinnuhúsum við Suðurlandsbraut, Síðumúla og Ármúla. Hverfið var mjög þéttbýlt og þar voru margar barnafjölskyldur. Árið [[1963]] bjuggu þar um 800 manns, þar af 630 í húsum en aðrir í bröggum. Seint á 6. áratugnum hófst uppbygging hverfisins sem iðnaðar- og verslunarhverfis og voru fyrstu húsin reist upp úr 1957. Á næstu árum voru braggarnir og flest íbúðarhúsin rifin en hverfið var þó ekki að fullu uppbyggt fyrr en 1985 og stóðu nokkur íbúðarhús innan um iðnaðar- og skrifstofuhús allt fram undir það. Bíbí Ólafsdóttir spákona ólst upp í Múlakampi og er uppvexti hennar þar og mannlífinu í hverfinu lýst vel í endurminningarbókinni ''Bíbí'' sem [[Vigdís Grímsdóttir]] skrásetti. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2256885|titill=„800 Reykvíkingar búa við skert réttindi“. ''Alþýðublaðið'', 17. mars 1963.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4033477|titill=„Byggingasaga Múlahverfis“. ''Tíminn'', 10. maí 1986.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2764943|titill=„Hugleiðing um íbúðahverfið við Suðurlandsbraut“. ''Þjóðviljinn'', 7. október 1953.}} * {{vefheimild|url=https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_59.pdf|titill=„Byggðakönnun Borgarhluti 5 – Háaleiti“. ''Minjasafn Reykjavíkur — Skýrsla nr. 164'', Reykjavík 2014.}} * {{vefheimild|url=https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb/archives/5001-Borgarsögusafn-Reykjav%C3%ADkur/Árbæjarsafn/2023-44.tif.info#c=%2Ffotoweb%2Farchives%2F5001-Borgars%25C3%25B6gusafn-Reykjav%25C3%25ADkur%2F|titill=Herkort, „Plot Plan Camps Caledonia, Harley street & Herskola“, 18. október 1943.}} [[Flokkur:Saga Reykjavíkur]] [[Flokkur:Hverfi Reykjavíkur]] j8hp65i6e8vkiiqyqm8l1umbhlmae8s 0 125331 1977887 1976304 2026-09-06T20:04:43Z Berserkur 10188 1977887 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd= Mohamed Salah Argentina v Egypt 7 July 2026-163 (cropped).jpg |nafn= Mohamed Salah<br/>محمد صلاح |fullt nafn= Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1992|6|15}} |fæðingarbær=[[Nagrig]] |fæðingarland=Egyptaland |hæð= 1,75 m |staða= Sóknarmaður |núverandi lið= [[Trabzonspor]] |númer= 11 |ár í yngri flokkum=2006-2010 |yngriflokkalið= [[El Mokawloon]] |ár1=2010-2012 |ár2=2012-2014 |ár3=2014-2016 |ár4=2015 |ár5=2015-2016 |ár6=2016-2017 |ár7=2017-2026 |ár8=2026- |lið1=[[El Mokawloon]] |lið2= [[FC Basel]] |lið3=[[Chelsea F.C.]] |lið4=→ [[Fiorentina]] (lán) |lið5=→ [[A.S. Roma]] (lán) |lið6=[[A.S. Roma]] |lið7=[[Liverpool FC]] |lið8=[[Trabzonspor]] |leikir (mörk)1=38 (11) |leikir (mörk)2= 47 (9) |leikir (mörk)3= 13 (2) |leikir (mörk)4= 16 (6) |leikir (mörk)5=34 (14) |leikir (mörk)6=31 (15) |leikir (mörk)7=315 (191) |leikir (mörk)8= 4 (4) |landsliðsár=2010-2011<br>2011-2012<br>2011- |landslið=Egyptaland U20<br> Egyptaland U21<br>[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |landsliðsleikir (mörk)=11 (3)<br>11 (4)<br>121 (68)<br> |mfuppfært= maí 2026 |lluppfært= sept 2026 }} '''Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly''' (fæddur [[15. júní]] [[1992]]) er [[Egyptaland|egypskur]] knattspyrnumaður sem spilar fyrir tyrkneska liðið [[Trabzonspor]]. Hann spilar sem hægri vængmaður og er með hraðan og fiman leikstíl. Í Evrópu spilaði Salah með [[FC Basel]], [[Chelsea FC]], [[Fiorentina]] og [[Roma]] áður en hann hélt til Liverpool þar sem hann var í 9 ár og vann fjölda titla. Hann hlaut gullskóinn fjórvegis í ensku úrvalsdeildinni og er í 4. sæti yfir markahæstu menn allra tíma í deildinni ásamt flestum markaframlögum (mörk og stoðsendingar) fyrir eitt lið í úrvalsdeild. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/13-12-2025/salah-baetti-met-thridji-atkvaedamesti-i-sogu-urvalsdeildarinnar Salah bætti met - Þriðji atkvæðamesti í sögu úrvalsdeildarinnar] Fótbolti.net, sótt 13. desember 2025</ref> Salah hefur skorað yfir 400 mörk í öllum keppnum. ==Félagslið== ===Liverpool=== '''2017-2018''' Salah varð fyrsti leikmaður ensku úrvalsdeildarinnar til að verða leikmaður mánaðarins þrisvar á tímabili. <ref>[https://www.premierleague.com/news/662050 Salah makes history with EA SPORTS award] Premier league.com, skoðað 13. apríl, 2018.</ref>. Hann keppti við [[Harry Kane]] um að verða markakóngur tímabilsins og sló markametið í úrvalsdeildinni á einu tímabili; 32 mörk. Salah skoraði 4 mörk í leik gegn [[Watford F.C.|Watford]] í mars. Hann var valinn afríski leikmaður ársins 2017 <ref>[http://www.bbc.com/sport/football/42308421 Mohamed Salah named BBC African Footballer of the Year] BBC. Skoðað 13. apríl, 2018.</ref> og leikmaður tímabilsins af samtökum leikmanna (PFA) <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/43860354 Mohamed Salah: Liverpool forward voted PFA Player of the Year 2017-18] BBC, skoðað 23. apríl, 2018.</ref> og leikmaður úrvalsdeildarinnar á tímabilinu. Salah varð þriðji Liverpool leikmaðurinn sem hefur náð 40 mörkum á tímabili, ásamt [[Ian Rush]] og [[Roger Hunt]]. <ref>[http://www.visir.is/g/2018180419186/salah-mer-er-alveg-sama-um-allt-annad Salah: Mér er alveg sama um allt annað] Vísir, skoðað 16. apríl, 2018.</ref> '''2018-2019''' Sumarið 2018 gerði Salah 5 ára samning við Liverpool. Hann varð í þriðja sæti yfir leikmann ársins 2018 í verðlaunum FIFA. Einnig átti hann mark ársins (gegn [[Everton]]). <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/45631205 Luka Modric named best male player and Marta best female player at Fifa awards]BBC</ref> Salah skoraði 22 mörk á tímabilinu í ensku úrvalsdeildinni og deildi markakóngstitlinum með [[Sadio Mané]] og [[Pierre Emerick-Aubameyang]]. '''2019-2020''' Salah varð Englandsmeistari með Liverpool árið 2020 seint um sumarið á tímabili sem var seinkað vegna [[Covid-19]]. Hann varð fyrsti Liverpool leikmaðurinn til að skora 20 mörk í öllum keppnum 3 tímabil í röð síðan [[Michael Owen]] spilaði með félaginu. '''2020-2021''' Í desember 2020 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í [[Meistaradeild Evrópu]] þegar hann tók fram úr [[Steven Gerrard]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/55221508 BBC News - Champions League: Midtjylland 1-1 Liverpool - Mohamed Salah becomes record scorer]BBC</ref> '''2021-2022''' Salah varð fyrsti leikmaðurinn í sögu ensku úrvalsdeildarinnar til að skora í fyrsta leik tímabils, fimm tímabil í röð. Hann komst í 100 úrvalsdeildarmörk og inn á topp 30 yfir markahæstu leikmenn í september 2021. Salah skoraði í 10 leikjum í röð og náði þrennu í 5:0 stórsigri Liverpool á [[Old Trafford]]. Hann var valinn leikmaður októbermánaðar. Salah skoraði sitt 150. mark fyrir félagið í febrúar og varð 10. markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Salah deildi markakóngstitlinum með [[Son Heung-min]] tímabilið 2021-2022. Hann var einnig stoðsendingahæstur. [[Kevin De Bruyne]] var þó valinn bestur á tímabilinu. Salah hlaut verðlaun blaðamanna sem besti leikmaðurinn. Liverpool vann báða deildarbikarana en var einu stigi á eftir Man City í baráttunni um englandsmeistaratitilinn. '''2022-2023''' Salah skrifaði undir nýjan 3 ára samning við Liverpool sumarið 2022. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/62013642 Salah signs new 3 year contract] BBC, sótt 1/7 2022</ref> Honum gekk illa að skora í byrjun tímabils en skoraði hröðustu þrennu í [[Meistaradeild Evrópu]] á 6 mínútum. Í febrúar varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í evrópukeppnum. Í mars 2023 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í ensku úrvalsdeildinni með 2 mörkum í 7-0 sigri á [[Manchester United]]. Í apríl varð hann sá leikmaður sem hafði oftast skorað með vinstri fæti þegar hann tók fram úr [[Robbie Fowler]]. '''2023-2024''' Í desember varð Salah fyrsti leikmaðurinn frá Afríku til að skora 150 mörk í ensku úrvalsdeildinni og 200 mörk í öllum keppnum. Hann komst á topp 10 yfir þá markahæstu í deildinni. Auk þess skoraði hann yfir 20 mörk fyrir Liverpool sjöunda tímabilið í röð sem er met. '''2024-2025''' Fyrir áramót var Salah afkastamikill og átti hvort tveggja mörk og stoðsendingar yfir tug, nokkuð sem enginn hafði gert í úrvalsdeildinni. Salah ýjaði að því í janúar 2025 að þetta yrði hans síðasta tímabil með Liverpool. <ref>[https://www.visir.is/g/20252670919d/salah-stad-festir-ad-thetta-se-hans-sidasta-tima-bil-med-liver-pool Salah staðfestir að þetta sé hans síðasta tímabil með Liverpool] Vísir, sótt 3. janúar, 2025</ref> Hann náði hins vegar samningi við félagið í apríl og framlengdi um tvö ár. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c05n7791r13o Salah signs new two-year deal with Liverpool] BBC, sótt 11. apríl 2025</ref> Salah varð markahæstur í úrvalsdeildinni á tímabilinu og var valinn leikmaður tímabilsins. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cwyvpkg2ryeo Salah wins Premier League player of season award] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> Hann var með 29 mörk og einnig stoðsendingarhæstur með 18 talsins og jafnaði [[Thierry Henry]] með fjóra gullskó í deildinni. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cj93ze2gdkgo Salah has final say on day of 'special' Liverpool celebrations] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> '''2025-2026''' Í upphafi tímabils hlaut Salah PFA-verðlaunin sem kosin eru af leikmönnum í þriðja skipti og hafði enginn hlotið þau svo oft. Salah náði þeim áfanga í nóvember að hafa skorað 250 mörk fyrir Liverpool og varð hann þriðji markahæsti leikmaður félagsins frá upphafi. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c0jddyxpq1zo Salah shines as Slot & Liverpool get fans' backing] BBC, sótt, 2. nóvember 2025</ref> Gengi liðsins var brösugt og eftir að hafa setið á bekknum þrjá leiki í röð í byrjun desember lýsti Salah yfir vonbrigðum með félagið og [[Arne Slot]], þjálfara og tjáði það að næsti leikur gæti orðið hans síðasti fyrir félagið. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/06-12-2025/salah-hraunar-yfir-liverpool-og-slot-hent-undir-rutuna Salah hraunar yfir Liverpool og Slot] Fótbolti.net, sótt 6. desember 2025</ref> Í kjölfarið var hann utan hóps þegar Liverpool ferðaðist til Mílanó í leik Meistaradeildar Evrópu. Salah spilaði sinn síðasta leik sinn fyrir Afríkukeppnina um miðjan desember og gaf stoðsendingu eftir að hafa komið af bekknum. Þar með komst hann í 277 markaframlög í úrvalsdeildinni fyrir eitt lið og tók yfir met [[Wayne Rooney]]. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/cnv2r76lp56t Salah back as Ekitike double helps Liverpool beat Brighton] BBC, sótt 13. desember, 2025</ref> Staðfest var í mars að hann yfirgæfi félagið eftir tímabilið. <ref>[https://www.liverpoolfc.com/news/mohamed-salah-leave-liverpool-end-season Mohamed Salah to leave Liverpool at the end of the season] Liverpoolfc.com, sótt 24. mars 2026</ref> Salah skoraði aðeins 12 mörk í öllum keppnum fyrir Liverpool það tímabil. ===Trabzonspor=== Í ágúst 2026 bárust fréttir af því að Salah væri í viðræðum við tyrkneska liðið [[Trabzonspor]] <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/ckgdkd5ggg7o Turkish club Trabzonspor begin talks to sign Salah] BBC, sótt 5. ágúst 2026</ref>. Það var í kjölfarið á þvi að viðræður við liðið Besiktas úr Istanbúl strönduðu <ref>[https://onefootball.com/en/news/revealed-why-mohamed-salahs-besiktas-move-is-set-to-collapse-43195485 Revealed: Why Mohamed Salah’s Besiktas move is set to collapse] Onefootball, sótt 5. ágúst 2026</ref>. Salah gerði 2 ára samning við félagið <ref>[https://fotbolti.net/news/06-08-2026/salah-skrifar-undir-tveggja-ara-samning-vid-trabzonspor-stadfest Salah skrifar undir tveggja ára samning við Trabzonspor (Staðfest)] Fótbolti.net, sótt 6. ágúst 2026</ref> ==Egypska landsliðið== Salah hefur spilað með landsliðinu síðan 2011 og er annar markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Hann spilaði stórt hlutverk þegar Egyptar komust á HM 2018. Hann skoraði 5 mörk í undankeppninni, þar á meðal 2 mörk í lokaleiknum gegn Kongó. Egyptar komust ekki í gegnum riðlakeppnina í lokakeppninni. Salah skoraði tvö mörk í keppninni. Í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla|Afríkukeppninni]] 2022 mætti Egyptaland Senegal í úrslitum og mætti Salah því félaga sínum [[Sadio Mané]] úr Liverpool. Svo fór að Senegal vann í vítaspyrnukeppni en Salah fékk ekki að taka síðustu spyrnu Egypta þar sem lið hans hafði misnotað 2 spyrnur og vann því Senegal 4-2. Salah og Mané mættust aftur í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla 2025|undanúrslitum Afríkukeppninnar 2025]]. Þá hafði Mané aftur betur og skoraði eina markið. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/ce8rg4263y1t Mane hits winner as Senegal ends Salah's AFCON bid] BBC, sótt 14. janúar, 2026</ref> Á [[HM 2026]] komst Egyptaland fyrst í 16 liða úrslit þar sem liðið tapaði gegn Argentínu. Salah var með mark og tvær stoðsendingar í keppninni. ==Svipmyndir== <gallery> Mynd:Mohamed Salah 2017.jpg|Salah með Liverpool 2017. Mynd:Mohamed Salah 2015.jpg|Salah með Fiorentina 2015. Mynd:Mohamed Salah.JPG|Salah með Chelsea 2014. Mynd:Zenit-bazel 2013 (2).jpg|Salah með Basel 2013. </gallery> ==Tengill== *[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2023-10-22-hver-er-sannleikurinn-um-salah Hver er sannleikurinn um Salah? - Umfjöllun RÚV] ==Tilvísanir== {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Salah, Mohamed}} [[Flokkur:Egypskir knattspyrnumenn|Salah, Mohamed]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1992]] 6hbkpzlblizgr448k7obommkllefwue 3 140438 1977996 1961508 2026-09-07T11:46:09Z Nipas2 54688 1977996 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:TKSnaevarr/Safn1]] }} == Unused interface messages == Hi. Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Watcheditlist]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. Thanks in advance. [[Notandi:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Notandaspjall:NguoiDungKhongDinhDanh|spjall]]) 25. mars 2026 kl. 00:47 (UTC) : Ping @[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Thank you! [[Notandi:Neriah|Neriah]] ([[Notandaspjall:Neriah|spjall]]) 6. apríl 2026 kl. 16:57 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28. apríl 2026 kl. 18:33 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> ==Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu== Hi TKSnaevarr, I'm sorry, I'm an italian user and I really don't know how I'm mistaking. To edit all the pages I've done up to now I simply copied a males Meistarakeppni page (just one over some 120). I had no helps or suggestions from no other is.users on your is.wokipedia page. Please let me know WHAT I'm mistaking because I cannot do else than linking the KSÍ page and the few pages online containing penalties KSÍ is not reporting.<br> If my behaviour to be against all the wikipedian rules, please let me know.<br> Any suggestion will be useful for all my present and future edits.<br> If I'm not able to write the few words I'm typing in your language, that's ok, I'm not ready for ruling/editing this kind of inaccurate (is ist so ?) contribution.<br> If this for real (I'm not good for it) please consider ended my work because I have to write a book in italian and this for me is wasted time. In this case please cancel all the pages I've written because I don't really know where ad what is wrong.<br> Please consider the volume of non edited pages appearing in the icelandic football templates. None is editing since your National Team success in EU championships. Nobody asked me to use my spare time when I'm at home or during lunch at work.<br> Best regards.--[[Notandi:Nipas2|Nipas2]] ([[Notandaspjall:Nipas2|spjall]]) 7. september 2026 kl. 11:45 (UTC) 6i60lv6mhmnndqoshqukhpbxrlz6i45 1977997 1977996 2026-09-07T11:48:18Z Nipas2 54688 /* Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu */ 1977997 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:TKSnaevarr/Safn1]] }} == Unused interface messages == Hi. Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Watcheditlist]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. Thanks in advance. [[Notandi:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Notandaspjall:NguoiDungKhongDinhDanh|spjall]]) 25. mars 2026 kl. 00:47 (UTC) : Ping @[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Thank you! [[Notandi:Neriah|Neriah]] ([[Notandaspjall:Neriah|spjall]]) 6. apríl 2026 kl. 16:57 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28. apríl 2026 kl. 18:33 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> ==Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu== Hi TKSnaevarr, I'm sorry, I'm an italian user and I really don't know how I'm mistaking. To edit all the pages I've done up to now I simply copied a males Meistarakeppni page (just one over some 120). I had no helps or suggestions from no other is.users on your is.wokipedia page. Please let me know WHAT I'm mistaking because I cannot do else than linking the KSÍ page and the few pages online containing penalties KSÍ is not reporting.<br> If my behaviour to be against all the wikipedian rules, please let me know.<br> Any suggestion will be useful for all my present and future edits.<br> If I'm not able to write the few words I'm typing in your language (I didn't study it), that's ok, I'm not ready for ruling/editing this kind of inaccurate (is it so ?) contribution.<br> If this for real (I'm not good for it) please consider ended my work because I have to write a book in italian and this for me is wasted time. In this case please cancel all the pages I've written because I don't really know where and what is wrong.<br> Please consider the volume of non edited pages appearing in the icelandic football templates. None is editing since your National Team success in EU championships. Nobody asked me to use my spare time when I'm at home or during lunch at work.<br> Best regards.--[[Notandi:Nipas2|Nipas2]] ([[Notandaspjall:Nipas2|spjall]]) 7. september 2026 kl. 11:45 (UTC) gddayzep8wt2pakof9nqyy5lhy1voaf 1977998 1977997 2026-09-07T11:57:18Z Nipas2 54688 /* Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu */ 1977998 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:TKSnaevarr/Safn1]] }} == Unused interface messages == Hi. Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Watcheditlist]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. Thanks in advance. [[Notandi:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Notandaspjall:NguoiDungKhongDinhDanh|spjall]]) 25. mars 2026 kl. 00:47 (UTC) : Ping @[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Thank you! [[Notandi:Neriah|Neriah]] ([[Notandaspjall:Neriah|spjall]]) 6. apríl 2026 kl. 16:57 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28. apríl 2026 kl. 18:33 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> ==Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu== Hi TKSnaevarr, I'm sorry, I'm an italian user and I really don't know how I'm mistaking. To edit all the pages I've done up to now I simply copied a males Meistarakeppni page (just one over some 120). I had no helps or suggestions from no other is.users on your is.wikipedia page. Please let me know WHAT I'm mistaking because I cannot do else than linking the KSÍ page and the few pages online containing penalties KSÍ is not reporting.<br> If my behaviour to be against all the wikipedian rules, please let me know.<br> Any suggestion will be useful for all my present and future edits.<br> If I'm not able to write the few words I'm typing in your language (I didn't study it), that's ok, I'm not ready for ruling/editing this kind of inaccurate (is it so ?) contribution.<br> If this for real (I'm not good for it) please consider ended my work because I have to write a book in italian and this for me is wasted time. In this case please cancel all the pages I've written because I don't really know where and what is wrong.<br> Please consider the volume of non edited pages appearing in the icelandic football templates. None is editing since your National Team success in EU championships. Nobody asked me to use my spare time when I'm at home or during lunch at work.<br> Best regards.--[[Notandi:Nipas2|Nipas2]] ([[Notandaspjall:Nipas2|spjall]]) 7. september 2026 kl. 11:45 (UTC) fekfp9rp5ocyo24u9rnltdvgxu7qksg 0 142760 1977944 1964169 2026-09-07T00:54:36Z Berserkur 10188 1977944 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Leicester 1 Chelsea 2 (36325510703) (cropped).jpg|thumb|Vardy (2017).]] '''Jamie Richard Vardy''' (fæddur í [[Sheffield]], [[11. janúar]], [[1987]]) er enskur knattspyrnumaður sem spilar sem framherji með [[Burnley FC]]. Hann spilaði í 13 ár hjá [[Leicester City]] og er í 14. sæti yfir markahæstu leikmenn ensku úrvalsdeildarinnar frá upphafi. Vardy spilaði með enska landsliðinu 2015-2018. Vardy hóf ungmennaferilinn með [[Sheffield Wednesday]] en fór til Stocksbridge Park Steels frá 2003-2010. Hann vakti áhuga í efri deildum og gerði samning við F.C. Halifax Town 2010 og ári síðar við Fleetwood Town. Á tímabili sínu með Fleetwood skoraði hann 31 mark. ==Ferill== ===Leicester City=== Árið 2012 gekk hann til liðs við Leicester City sem var þá í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Árið 2014 komst Leicester upp í [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildina]] er það vann ensku meistaradeildina. Tímabilið 2015-2016 varð Leicester úrvalsdeildarmeistari og Vardy skoraði alls 24 mörk, þar af 11 leiki í röð og sló hann met [[Ruud van Nistelrooy]]. Vardy varð markahrókur tímabilið 2019-2020 með 23 mörk. Vardy vann [[FA-bikarinn]] með liðinu árið 2021. Hann skoraði sitt 200. mark fyrir félagið í lokaleik sínum árið 2025. ==Heimild== {{commonscat|Jamie Vardy}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Jamie Vardy|mánuðurskoðað= 19. mars|árskoðað= 2018 }} ==Tilvísanir== {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Vardy, Jamie }} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1987]] [[Flokkur:Enskir knattspyrnumenn]] 8z727tjgh0vfuucr5xusf49smkqt2jo 0 145253 1977913 1977710 2026-09-06T23:02:13Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ bætti inn textahöfundum aukalaga 1977913 wikitext text/x-wiki '''Millilending''' er önnur breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1975]]. Platan var endurútgefin [[2002]]. Upptökur fóru fram í Hljóðrita Hf, Hafnarfirði. Meðlimir úr hljómsveitinni Júdas sáu um undirspil. Demant gaf út. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Hlið A | title1 = Jónas Ólafur Jóhannesson frá Hriflu | length1 = 03:40 | title2 = Súlnareki | length2 = 02:32 | title3 = Ég hef ekki tölu | length3 = 03:35 | title4 = Erfðaskrá | length4 = 03:34 | title5 = Ég á mig sjálf (söngurinn hennar Diddu) | length5 = 04:30 | total_length = 17:51 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title6 = Ragnheiður biskupsdóttir | length6 = 02:45 | title7 = Sennilega það síðasta (sem víkingurinn mælti um & eftir fráfall sitt) | length7 = 03:48 | title8 = Fjögurmilljóndollara&níutíu&níusenta) mannúðarmálfræði | length8 = 08:11 | title9 = Silfurskotturnar hafa sungið fyrir mig | length9 = 04:55 | total_length = 19:39 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Þín miskunn ó guð | length1 = 01:18 | title2 = Passíusálmur #51 | lyrics2 = Steinn Steinarr | length2 = 02:59 | title3 = Passíusálmur #52 | lyrics3 = Karl Ísfeld | length3 = 02:04 | title4 = Bjargið alda | lyrics4 = Matthías Jochumsson | length4 = 03:01 |total_length= 09:22 }} == Hljóðfæraleikur == *Magnús Kjartansson: Píanó, orgel og ARP synthesizer *Vignir Bergmann: Hljómgítar og rafmagnsgítar *Finnbogi Kjartansson: Bassi *Hrólfur Gunnarsson: Trommur og tambúrín (Ofangreindir hljóðfæraleikarar úr hljómsveitinni Júdas) *Kristján Möndull: Hljómgítar *Magnús Eiríksson: Munnharpa *Rúnar Georgsson: Þverflauta *Kristinn Sigmarsson og Sæbjörn Jónsson: Trompetar *Reynir Sigurðsson: Víbrafónn og pákur *Jónas R. Jónasson: Sírena *Megas: Söngur *Ljósmynd á framhlið umslags: Árni Páll *Ljósmynd á bakhlið: Björgvin Pálsson *Lög og textar og allar útsetningar: Megas Gratias maximas agimus: Jónasi R., Tony Cook og Óttari Felix [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1975]] [[Flokkur:Megas]] nuphcoksrt8r34ns2fd10s0kb3difpy 0 145268 1977830 1977750 2026-09-06T12:22:50Z Torfifagri 33930 1977830 wikitext text/x-wiki '''Fram og aftur blindgötuna''' er þriðja breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1976]]. Platan var endurútgefin á geisladisk [[1995]] og aftur [[2002]] með tíu aukalögum, og sem vínyll árið [[2020]]. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi (nema annað komi fram) | headline = Hlið A | title1 = Sút fló í brjóstið inn | length1 = 05:12 | title2 = Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin | length2 = 05:48 | title3 = Napóleon Bekk | note3 = upprunalegur texti: Kristinn Einarsson | length3 = 03:37 | title4 = Vinaminni | length4 = 04:04 | title5 = Jólanáttburður | length5 = 01:14 | total_length = 19:55 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Gamla gasstöðin við Hlemm | length1 = 03:48 | title2 = Skírnin | length2 = 02:31 | title3 = Í speglasalinn | length3 = 05:48 | title4 = Enn (að minnsta kosti) | length4 = 05:57 | total_length = 18:04 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Spáðu í mig | note1 = 7" | length1 = 03:51 | title2 = Komdu og skoðaðu í kistuna mína | length2 = 04:54 | note2 = 7" | title3 = Þraut og þrá | length3 = 01:09 | title4 = Kadúkíkvæði | length4 = 01:17 | title5 = Ekkert er andstyggilegra | length5 = 04:39 | title6 = Hann á afmæli í dag | length6 = 02:37 | title7 = Umræður um leiklist og leikritun | length7 = 01:25 | title8 = Með gati | length8 = 08:18 | title9 = Sönglausi næturgalinn | length9 = 03:51 | title10 = Aldrei kemstu þó að því... | length10 = 08:47 |total_length= 40:48 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur (í öllum lögum), munnharpa (í Napóleon Bekk) *Sigurður Karlsson: Trommur (í öllum lögum nema Jólanáttburður), marimba (í Jólanáttburður og Í speglasalinn), conga (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Jólanáttburður), tambúrín (í Jólanáttburður og Skírnin), maracas (í Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn) *Þorsteinn Magnússon: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Birgir Guðmundsson: Rafmagnsgítar og hljómgítar *Pálmi Gunnarsson: Bassi (í öllum lögum), tambúrín (í Í speglasalinn), tambúrín og conga(í Sút fló í brjóstið inn) *Lárus H. Grímsson: Píanó (í Sút fló í brjóstið inn, Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin, Napóleon Bekk, Vinaminni og Í speglasalinn), orgel (í Vinaminni, Gamla gasstöðin við Hlemm og Í speglasalinn), flauta (í Jólanáttburður og Enn (að minnsta kosti)) *Aagot Óskarsdóttir: Píanó (í Enn (að minnsta kosti)) *Þorleifur Gíslason: Saxófónn (í Ekki sýnd en aðeins gefin veiðin og Vinaminni) *Hönnun umslags: Megas og Hrím hf *Ljósmyndir: Ragnar Th. Sigurðsson *Upptökumaður: Tony Cook *Hljóðblöndun: Pálmi Gunnarsson, Sigurður Karlsson, Megas og Tony Cook Platan var upprunalega gefin út af Hrím hf. [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1976]] 5dghq9d1aqnp3shbugpchszf9r4fnmz 0 146247 1977889 1945350 2026-09-06T20:32:56Z Nipas2 54688 1977889 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2015 | mynd = | ár = '''2015''' | Meistarar = '''{{Lið ÍA}}''' | upp um deild = '''{{Lið ÍA}}<br>{{Lið FH}}''' | spilaðir leikir = | mörk skoruð = | markahæstur = '''19 mörk (C riðill)'''<br/>[[Hafrún Olgeirsdóttir]] Völsungur<br/>'''16 mörk (B riðill)<br/>'''[[Margrét Albertsdóttir]] Grindavík<br/> '''8 mörk (A riðill)'''<br>[[Unnur Ýr Haraldsdóttir]] ÍA | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 34. sinn árið '''2015'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=230| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=260| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Augnablik}} | [[Kopavogur]] | [[Fífan]] | [[Kristrún Lilja Daðadóttir]]<br/>[[Þorleifur Óskarsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|[[ÍR]]/[[BÍ/Bolungarvík]] | [[Ísafjarðarbær]]/[[Bolungarvík]] | [[Hertz völlurinn]] | [[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | 6./8. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Schenkervöllurinn]] | [[Kristján Arnar Ingason]]<br/>[[Friðrik Óskar Egilsson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið HK/Víkingur}} | [[Reykjavík]] | [[Víkingsvöllur]] | [[Ragnar Gíslason]] | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Norðurálsvöllurinn]] | [[Þórður Þórðarson]] | 10. s., [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014#Töfluyfirlit|Pepsideild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Keflavík}} | [[Keflavík]] | [[Nettóvöllurinn]] | [[Arngrímur Jóhann Ingimundarson]] | 9. sæti |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 14. umferð, 22. ágúst 2015''.<ref>{{cite web|title=1. deild A riðill kvenna 2015|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=31875|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=3. september 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}"| ||'''[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]/[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]]''' ||10||8||2||0||26||6||20||'''26''' |align="center" rowspan="3"|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015#Fjórðungsúrslit|Fjórðungsúrslit]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]''' ||10||5||4||1||30||3||27||'''19''' |-style="background:#D0F0C0;" |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Augnablik|1}}"| ||'''[[Aðildarfélag Augnablik|Augnablik]]''' ||10||6||1||3||15||7||8||'''19''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||10||4||1||5||14||25||-11||'''13''' |- |5||||[[ÍR]]/[[BÍ/Bolungarvík]] ||10||2||1||7||6||29||-23||'''7''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Keflavík|1}}"| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] ||10||0||1||9||9||30||-21||'''1''' |} ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Aug!!ÍBÍ!!Hau!!HKV!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!Kef |- |list2 = |align="left"|[[Aðildarfélag Augnablik|Augnablik]] ||'''XXX'''||4-0||2-0||0-1||0-0||3-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"| [[ÍR]]/[[BÍ/Bolungarvík]] ||0-1||'''XXX'''||1-1||1-2||0-8||3-1 |- |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-2||2-0||'''XXX'''||3-5||1-0||3-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið HK/Víkingur}} ||2-1||5-0||5-0||'''XXX'''||0-0||5-1 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||1-0||5-0||7-1||0-0||'''XXX'''||8-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Keflavík}} ||1-2||0-1||2-3||0-1||1-1||'''XXX''' |} ==== Markahæstu leikmenn ==== ''Lokaniðurstaða 22. ágúst 2015''. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=240|Nafn !width=80|Félag !width=30|Mörk !width=30|Víti !width=30|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' |[[Unnur Ýr Haraldsdóttir]] |{{Lið ÍA}} |8 |1 |10 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' |[[Hildigunnur Ólafsdóttir]] |{{Lið Haukar}} |6 |0 |8 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' |[[Milena Pesic]] |{{Lið HK/Víkingur}} |5 |0 |10 |- | '''4''' |[[Eyrún Eiðsdóttir]] |{{Lið ÍA}} |4 |0 |8 |- | '''5''' |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |{{Lið HK/Víkingur}} |2 |0 |3 |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=130| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=400| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Álftanes}} | [[Garðabær]] | [[Bessastaðavöllur]] | [[Birgir Jónasson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Orri Þórðarson]] | 9. s., [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014#Stigatafla|Pepsideild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | [[Sigurður Víðisson]]<br/>[[Sveinn Guðmundsson]] | 1. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fram}} | [[Reykjavík]] | [[Framvöllur]] | [[Hajrudin Cardaklija]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | [[Ægir Viktorsson]] | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Hvíti riddarinn}} | [[Mosfellsbær]] | [[Tungubakkavöllur]] | [[Haukur Eyþórsson]], [[Sigurbjartur Sigurjónsson]], [[Grétar Óskarsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Víkingur Ó.}} | [[Ólafsvík]] | [[Ólafsvíkurvöllur]] | [[Björn Sólmar Valgeirsson]] | 4. sæti |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 14. umferð, 19. ágúst 2015''.<ref>{{cite web|title=1. deild B riðill kvenna 2015|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33943|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=3. september 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=190|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||12||9||3||0||55||10||45||'''30''' |align="center" rowspan="3"|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015#Fjórðungsúrslit|Fjórðungsúrslit]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]''' ||12||9||1||2||41||8||33||'''28''' |-style="background:#D0F0C0;" |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]''' ||12||6||2||4||19||16||3||'''20''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Víkingur Ó.|1}}"| ||[[Víkingur Ólafsvík|Víkingur Ó.]] ||12||5||3||4||24||16||8||'''18''' |- |5||| ||{{Lið Álftanes}} ||12||4||2||6||27||16||11||'''14''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||12||2||2||8||18||26||-8||'''8''' |- |7|| ||[[Hvíti riddarinn]] ||12||0||1||11||3||95||-92||'''1''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Álf!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fjö!!Fra!!Gri!!HVÍ!!Vík |- |list2 = |align="left"|{{Lið Álftanes}} ||'''XXX'''||0-5||5-0||0-1||0-1||11-0||2-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið FH}} ||2-0||'''XXX'''||5-0||3-0||1-2||9-0||1-0 |- |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||0-0||0-4||'''XXX'''||0-1||2-2||7-0||0-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fram}} ||1-0||1-2||2-1||'''XXX'''||1-1||8-0||2-0 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||2-1||2-1||2-1||7-1||'''XXX'''||21-0||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Hvíti riddarinn}} ||1-5||1-6||0-6||1-1||0-10||'''XXX'''||0-4 |- |align="left"|{{Lið Víkingur Ó.}} ||1-3||2-2||2-1||1-0||2-2||7-0||'''XXX''' |} ==== Markahæstu leikmenn ==== ''Lokaniðurstaða 19. ágúst 2015''. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=320|Nafn !width=120|Félag !width=30|Mörk !width=30|Víti !width=30|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' |[[Margrét Albertsdóttir]] |{{Lið Grindavík}} |16 |0 |10 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' |[[Margrét Sif Magnúsdóttir]] |{{Lið FH}} |12 |0 |12 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' |[[Erna Birgisdóttir]] |{{Lið Álftanes}} |10 |0 |7 |- | '''4''' |[[Samira Suleman]] |{{Lið Víkingur Ó.}} |10 |2 |11 |- | '''5''' |[[Guðrún Bentína Frímannsdóttir]] |{{Lið Grindavík}} |8 |0 |11 |- | '''6''' |[[Sashana Carolyn Campbell]] |{{Lið Grindavík}} |8 |0 |12 |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=130| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=400| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | [[Sigurður Donys Sigurðsson]], [[Dilyan Nikolaev Kolev]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjarðabyggð}} | [[Fjarðabyggð]] | [[Norðfjarðarvöllur]] | [[Nik Anthony Chamberlain]] | 8. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Hamrarnir}} | [[Akureyri]] | [[Boginn]] | [[Egill Ármann Kristinsson]] | 7. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]] | [[Fellavöllur]], [[Vilhjálmsvöllur]] | [[Óttar Guðlaugsson]] | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] | [[Kristján Örn Ebenezarson]] | 7. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | [[Guðjón Örn Jóhannsson]], [[Arnar Skúli Atlason]] | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] | [[Róbert Ragnar Skarphéðinsson]] | 9. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 10. umferð, 21. ágúst 2015''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna C riðill 2015|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33944&Rodun=U|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=3. september 2018|archive-date=2016-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101025846/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=33944&Rodun=U|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=90| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=150|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Völsungur|1}}"| ||'''[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]]''' ||12||10||2||0||65||4||61||'''32''' |align="center" rowspan="2"|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015#Fjórðungsúrslit|Fjórðungsúrslit]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjarðabyggð|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]''' ||12||8||0||4||22||14||8||'''24''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||6||3||3||23||16||7||'''21''' |- |4||||{{Lið Hamrarnir}} ||12||5||1||6||18||25||-7||'''16''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[UMF Sindri|Sindri]] ||12||3||4||5||14||19||-5||'''13''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||12||1||4||7||9||46||-37||'''7''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||12||1||2||9||13||40||-27||'''5''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Fja!!HAM!!Höt!!Sin!!Tin!!Völ |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||0-2||2-2||3-1||1-6||1-1||0-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjarðabyggð}} ||5-0||'''XXX'''||1-3||1-2||2-1||3-0||1-3 |- |align="left"|{{Lið Hamrarnir}} ||4-0||0-2||'''XXX'''||1-0||2-0||1-2||0-8 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||1-1||1-2||1-5||'''XXX'''||1-1||2-3||0-4 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||0-0||0-1||1-0||4-1||'''XXX'''||1-1||0-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-1||1-2||1-0||5-2||3-0||'''XXX'''||0-1 |- |align="left"|{{Lið Völsungur}} ||11-0||3-0||5-0||10-1||7-0||2-2||'''XXX''' |} ==== Markahæstu leikmenn ==== ''Lokaniðurstaða 21. ágúst 2015''. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=320|Nafn !width=120|Félag !width=30|Mörk !width=30|Víti !width=30|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' |[[Hafrún Olgeirsdóttir]] |{{Lið Völsungur}} |19 |0 |12 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' |[[Berglind Ósk Kristjánsdóttir]] |{{Lið Völsungur}} |13 |0 |10 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' |[[Andrea Dögg Kjartansdóttir]] |{{Lið Hamrarnir}} |8 |0 |8 |- | '''4''' |[[Freyja Viðarsdóttir]] |{{Lið Fjarðabyggð}} |8 |2 |11 |- | '''5''' |[[Katla Ósk Rakelardóttir]] |{{Lið Völsungur}} |7 |0 |10 |- | '''6''' |[[Hrafnhildur Björnsdóttir]] |{{Lið Tindastóll}} |7 |0 |11 |} == Úrslit == ''Frá 29. ágúst til 12. september 2015''.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=33948|title=1. deild kvenna 2015 úrslit|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=9. september 2018}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://us.women.soccerway.com/national/iceland/1-deild-women/2015/s10847/final-stages/|title=1. deild kvenna 2015, A-B-C and promotion play-offs|work=Soccerway|accessdate=4. september 2018|language=en}}</ref> === Fjórðungsúrslit === ==== First leg ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2015<br />15:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Fjarðabyggð}} |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið ÍA}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366300 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Maren Leósdóttir]] {{mark|42}}<nowiki></nowiki>[[Megan Lea Dunnigan]] {{mark|53}}<br>[[Emilía Halldórsdóttir]] {{mark|55}}<br/> |leikvangur= [[Norðfjarðarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Miralem Haseta]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2015<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Völsungur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366301 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Nótt Jónsdóttir]] {{mark|9}}<nowiki></nowiki>[[Guðrún Höskuldsdóttir]] {{mark|11}}<br>[[Guðrún Höskuldsdóttir]] {{mark|45}}<nowiki></nowiki>[[Bryndís Hrönn Kristinsdóttir]] {{mark|49}} |mörk2= <br>[[Lovísa Björk Sigmarsdóttir]] {{mark|70}} |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Þórður Arnar Árnason]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2015<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Augnablik}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366293 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Elena Brynjarsdóttir]] {{mark|74}}<nowiki></nowiki>[[Sólveig Jóhannesdóttir Larsen]] {{mark|85}} |mörk2= <br>[[Helga Guðrún Kristinsdóttir]] {{mark|23}}<nowiki></nowiki>[[Marjani Hing-Glover]] {{mark|81}} |leikvangur= [[Fífan]] |áhorfendur= |dómari= [[Arnar Þór Stefánsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2015<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Fram}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið HK/Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366299 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Karen Sturludóttir]] {{mark|38}}<nowiki></nowiki>[[Milena Pesic]] {{mark|59}} |leikvangur= [[Framvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Sævar Sigurðsson]] |}} ==== Second leg ==== {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2015<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍA}} |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið Fjarðabyggð}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366302 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Maren Leósdóttir]] {{mark|39}}<nowiki></nowiki>[[Eyrún Eiðsdóttir]] {{mark|40}}<br>[[Unnur Ýr Haraldsdóttir]] {{mark|79}} |mörk2= |leikvangur= [[Norðfjarðarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Bríet Bragadóttir]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2015<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Völsungur}} |úrslit= 1 – 3 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366304 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Berglind Ósk Kristjánsdóttir]] {{mark|58}} |mörk2= <br>[[Nótt Jónsdóttir]] {{mark|70}}<nowiki></nowiki>[[Karólína Pálsdóttir]] ([[Sjálfsmark|sm.]]) {{mark|82}}<br>[[Guðrún Höskuldsdóttir]] {{mark|87}} |leikvangur= [[Húsavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Valdimar Pálsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 1. september 2015<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið HK/Víkingur}} |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Fram}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366294 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Víkingsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Halldór Breiðfjörð Jóhannsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. september 2015<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið Augnablik}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366303 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Sashana Carolyn Campbell]] {{mark|87}} |mörk2= |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Steinar Berg Sævarsson]] |}} === Undanúrslit === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 5. september 2015<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið HK/Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366305 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Alda Ólafsdóttir]] {{mark|10}}<nowiki></nowiki>[[Alda Ólafsdóttir]] {{mark|45}}<br>[[Ingibjörg Rún Óladóttir]] {{mark|86}} |mörk2= <br>[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] {{mark|44}} |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Karel Fannar Sveinbjörnsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. september 2015<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍA}} |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366295 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Unnur Ýr Haraldsdóttir]] {{mark|16}}<nowiki></nowiki>[[Unnur Ýr Haraldsdóttir]] {{mark|67}}<br>[[Heiður Heimisdóttir]] {{mark|72}} |mörk2= |leikvangur= [[Norðurálsvöllurinn]] |áhorfendur= |dómari= [[Jóhann Ingi Jónsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. september 2015<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið HK/Víkingur}} |úrslit= 2 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366296 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Elma Lára Auðunsdóttir]] {{mark|31}}<nowiki></nowiki>[[Milena Pesic]] {{mark|68}} |mörk2= <br>[[Alda Ólafsdóttir]] {{mark|18}} |leikvangur= [[Víkingsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Jóhann Ingi Jónsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 2015<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 2 – 1 |lið2= {{Lið ÍA}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366306 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Bentína Frímannsdóttir]] {{mark|14}}<nowiki></nowiki>[[Megan Lea Dunnigan]] ([[Sjálfsmark|sm.]]) {{mark|20}} |mörk2= <br>[[Megan Lea Dunnigan]] {{mark|75}} |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Jóhann Gunnar Guðmundsson]] |}} === Þriðja og fjórða sæti === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. september 2015<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 0 – 6 |lið2= {{Lið HK/Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366297 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Milena Pesic]] {{mark|4}}<nowiki></nowiki>[[Hlín Gunnlaugsdóttir]] {{mark|30}}<nowiki></nowiki><br/>[[Karen Sturludóttir]] {{mark|44}}<nowiki></nowiki><br>[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] {{mark|54}}<br>[[Dagmar Pálsdóttir]] {{mark|90}}<nowiki></nowiki><br>[[Lára Hallgrímsdóttir]] {{mark|90+1}} |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Guðrún Fema Ólafsdóttir]] |}} === Úrslitaleikur === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. september 2015<br />13:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍA}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=366298 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Megan Lea Dunnigan]] {{mark|90+2}} |mörk2= |leikvangur= [[Norðurálsvöllurinn]] |áhorfendur= |dómari= [[Frosti Viðar Gunnarsson]] |}} == Félagabreytingar == === Félagabreytingar í upphafi tímabils === ==== Upp í Pepsideild kvenna ==== == Heimildaskrá == {{reflist|2}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|1. deild kvenna 2014]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2016]] }} == Heimild == *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=31875|title=1. deild kvenna 2015, A riðill|work=KSÍ|accessdate=3. september 2018}} *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33943|title=1. deild kvenna 2015, B riðill|work=KSÍ|accessdate=3. september 2018}} *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=33944|title=1. deild kvenna 2015, C riðill|work=KSÍ|accessdate=3. september 2018}} *{{cite web|url=https://us.women.soccerway.com/national/iceland/1-deild-women/2015/group-a/r30996/|title=1. deild kvenna 2015, A-B-C and promotion play-offs|work=Soccerway|accessdate=3. september 2018|language=en}} {{Knattspyrna á Íslandi 2015}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] rx2xmire7884fzuhlyb34a0uxi0j2wf 10 146554 1977983 1869725 2026-09-07T11:27:51Z TKSnaevarr 53243 1977983 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Rússakeisarar |image = [[Image:Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg|50px|right]] | title = [[Rússneska keisaradæmið|Rússakeisarar]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = Keisarar (1547–1721) | list1 = * [[Ívan grimmi|Ívan 4. grimmi]] * [[Fjodor 1.]] * [[Boris Godúnov|Boris]] * [[Fjodor 2.]] * ''[[Dimítríj 1.]]'' * [[Vasilíj Sjúiskíj|Vasilíj 4.]] * ''[[Vladislás 4.]]'' * [[Mikael Rómanov|Mikael 1.]] * [[Alexis Rússakeisari|Alexis]] * [[Fjodor 3.]] * [[Pétur mikli|Pétur 1.]] ''og'' [[Ívan 5.]] | group2 = Keisarar og keisaraynjur (1721–1917) | list2 = * [[Pétur mikli|Pétur 1. mikli]] * [[Katrín 1. Rússakeisaraynja|Katrín 1.]] * [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] * [[Anna Rússakeisaraynja|Anna]] * [[Ívan 6.]] * [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet]] * [[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur 3.]] * [[Katrín mikla|Katrín 2. mikla]] * [[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]] * [[Alexander 1. Rússakeisari|Alexander 1.]] * [[Nikulás 1. Rússakeisari|Nikulás 1.]] * [[Alexander 2. Rússakeisari|Alexander 2.]] * [[Alexander 3. Rússakeisari|Alexander 3.]] * [[Nikulás 2.]] }}<noinclude>[[Flokkur:Stjórnmálasnið]] </noinclude> ifh9kaov1e8wdp557s0n08ksok86f5p 0 146619 1977995 1918239 2026-09-07T11:37:58Z TKSnaevarr 53243 1977995 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] | ætt = [[Rómanovættin]] | skjaldarmerki = Russian coa middle of XVIII c.jpg | nafn = Anna | mynd = Louis Caravaque - Портрет императрицы Анны Иоанновны - Google Art Project.jpg | skírnarnafn = Anna Ívanovna Rómanova | fæðingardagur = [[7. febrúar]] [[1693]] | fæðingarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Rússland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1740|10|28|1693|2|7}} | dánarstaður = [[Sankti Pétursborg]], Rússlandi | grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls, Sankti Pétursborg, Rússlandi | ríkisár = [[30. janúar]] [[1730]] – [[28. október]] [[1740]] | undirskrift = | faðir = [[Ívan 5.]] | móðir = [[Praskovía Saltykova]] | maki = [[Friðrik Vilhjálmur, hertogi af Kúrlandi]] | titill_maka = Eiginmaður }} '''Anna Ívanovna''' (7. febrúar 1693 – 28. október 1740) var ríkisstjóri hertogadæmisins [[Kúrland]]s frá 1711 til 1730 og [[Rússneska keisaradæmið|keisaraynja Rússlands]] frá 1730 til 1740. ==Æviágrip== Anna var dóttir [[Ívan 5.|Ívans 5. Rússakeisara]] og bróðurdóttir [[Pétur mikli|Péturs mikla]]. Pétur trúlofaði hana Friðrik Vilhjálmi, hertoga af Kúrlandi, í nóvember árið 1710, en á leiðinni heim úr brúðkaupi þeirra í [[Sankti Pétursborg]] í janúar næsta ár lést hertoginn skyndilega. Anna varð ríkisstjóri Kúrlands sem ekkja hertogans frá 1711 til 1730. Eftir að [[Pétur 2. Rússakeisari]] lést árið 1730 hugðust rússneskir háaðalsmenn takmarka völd næsta einvalds og undirbjuggu tilskipun þess efnis sem eftirmaður Péturs ætti að undirrita. Þegar Anna var valin sem næsta keisaraynja og kom til Sankti Pétursborgar reif hún einfaldlega í sundur tilskipunina. Hún var krýnd í Moskvu stuttu síðar. Anna var ekki vinsæll stjórnandi þar sem hún þótti fremur þýsk en rússnesk auk þess sem hún var yfirlætisfull og lét sig málefni ríkisins litlu varða. Auk þess skipaði hún Þjóðverja í flest ríkisstjórnarembætti og umkringdi sig Þjóðverjum í hirð sinni.<ref>Curtiss, Mini (1974), ''A Forgotten Empress: Anna Ivanovna and Her Era''., New York: Frederick Unga Publishing Company.</ref> Á valdatíð hennar, árið 1734, innlimaði Rússaveldi Úkraínu formlega. Rússar háðu einnig [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1735–1739)|stríð við Tyrkjaveldi]] frá 1735–1739 en uppskáru aðeins mjör rýrt landsvæði í kringum borgina [[Asov]] þrátt fyrir mikið mannfall. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] | titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] | frá=[[30. janúar]] [[1730]] | til=[[28. október]] [[1740]] | eftir=[[Ívan 6.]] }} {{Töfluendir}} {{Rússakeisarar}} {{fd|1693|1740}} [[Flokkur:Rússakeisarar]] [[Flokkur:Rómanov-ætt]] tmicmd4y8rvfiljgjrqrrolg2r0hu7g 0 146632 1977994 1973225 2026-09-07T11:37:28Z TKSnaevarr 53243 1977994 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] | ætt = [[Rómanovættin]] | skjaldarmerki = Russian coa middle of XVIII c.jpg | nafn = Katrín 1. | mynd = Catherine I of Russia by Nattier.jpg | skírnarnafn = Marta Helena Skowrońska | fæðingardagur = [[15. apríl]] [[1684]] | fæðingarstaður = [[Jēkabpils|Jakobstadt]], [[Kúrland]]i, [[Pólsk-litháíska samveldið|pólsk-litháíska samveldinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1727|5|17|1684|4|15}} | dánarstaður = [[Tsarskoje Selo]], [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]] | grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls, Sankti Pétursborg, Rússlandi | ríkisár = [[8. febrúar]] [[1725]] – [[17. maí]] [[1727]] | undirskrift = Catherine I of Russia signature.svg | faðir = Samuel Skowroński | móðir = Elisabeth Moritz | maki = [[Pétur mikli]] | titill_maka = Keisari | börn = 12, þ. á m. [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet]] }} '''Katrín 1.''' (15. apríl 1684 – 17. maí 1727) var [[Rússneska keisaradæmið|keisaraynja Rússlands]] frá 1725 til 1727. Hún hafði gifst [[Pétur mikli|Pétri mikla]] Rússakeisara árið 1707 og tók við af honum sem einvaldur Rússaveldis eftir dauða hans. ==Æviágrip== Ekki eru til traustar heimildir um uppruna Katrínar.<ref>Massie, Robert K (1980). ''Peter the Great. New Jersey: Random House'', bls. 352.</ref> [[Voltaire]] sagði um hana að hún hefði lifað enn merkilegra lífi en [[Pétur mikli]]. Katrín fæddist undir nafninu '''Marta Helena Skowrońska''' til fátækra, kaþólskra foreldra sem létust úr [[Plága|plágu]] í kringum árið 1689. Eftir dauða foreldra sinna setti frænka hennar hana í fóstur sem þjónustustúlku lúterska prestsins [[Johann Ernst Glück|Johanns Ernst Glück]], sem þýddi biblíuna á [[Lettneska|lettnesku]].<ref>Robert K. Massie 1985, bls. 353.</ref> Árið 1702 giftist Katrín, sem þá þegar var rómuð fyrir fegurð sína, sænskum [[Dragóni|dragóna]] að nafni Johan Cruse, sem var staðsettur með herliði sínu í nágrenninu. Hjónaband þeirra varði aðeins í átta daga því sænsku hermennirnir neyddust til að hörfa undan árás rússneska hersins. Johan sást aldrei framar og lést líklega í átökunum. Marta fékk vinnu hjá rússneska hermarskálknum [[Borís Sheremetev]], sem hafði leitt rússnesku gagnárásina, en hann lét hana síðan ganga til furstans [[Aleksandr Menshíkov|Aleksandrs Menshíkov]]. Hugsanlega áttu þau Menshíkov í ástarsambandi áður en Marta kynntist Pétri mikla árið 1703. Stuttu síðar gerðist hún ástkona Péturs. Árið 1705 snerist Marta til [[Rétttrúnaðarkirkjan|rússnesks rétttrúnaðar]] og tók sér nafnið '''Jekaterína Aleksejevna'''. Einhvern tímann á bilinu 23. október til 1. desember árið 1707 giftust Katrín og Pétur í leynilegri athöfn í Sankti Pétursborg. Árið 1711 fylgdi Katrín keisaranum í [[Prutstríðið|herför hans gegn Tyrkjum]] og veitti honum aðstoð með því að semja við Tyrki eftir að Pétur var innikróaður með her sínum á bakka Prutfljótsins. Sagt er að hún hafi mútað tyrkneska stórvesírnum með skartgripum sínum til að fá hann til að hörfa með her sinn. Þau Pétur héldu formlega giftingarathöfn árið 1712 eftir að Katrín hafði fætt dóttur, prinsessuna Önnu Petrovnu. Keisarahjónin eignuðust sex börn til viðbótar, þar á meðal keisaraynjuna [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabetu]]. Katrín var krýnd keisaraynja árið 1724. Pétur lést næsta ár án þess að útnefna sér erfingja og Katrín tók því við honum sem drottnari Rússaveldis með stuðningi embættismanna sem höfðu komist til metorða á valdatíð Péturs. Hún útnefndi Menshíkov helsta ráðherra sinn og leyfði honum að fara með töluverð völd. Katrín lést aðeins tveimur árum á eftir Pétri og því varði valdatíð hennar ekki lengi. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Pétur mikli]] | titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] | frá=[[8. febrúar]] [[1725]] | til=[[17. maí]] [[1727]] | eftir=[[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2.]] }} {{Töfluendir}} {{Rússakeisarar}} {{fd|1684|1727}} [[Flokkur:Rússakeisarar]] ef3zpgvkjyqz6g8mgfgwijocw5s1kkn 0 146778 1977964 1971781 2026-09-07T10:49:14Z ~2026-48458-74 120463 Nafni Ásmundar - leiðrétt 1977964 wikitext text/x-wiki Mannshvarf er skilgreint samkvæmt alþjóðalögum sem atvik þar sem einstaklingur hverfur, með óútskýrðum hætti. Lögreglan fær reglulega tilkynningar um horfna einstaklinga. Þegar lögreglan hefur eftirgrennslan að þessum einstaklingum, koma þeir í leitirnar yfirleitt 1-2 sólarhringum eftir að tilkynning berst. Í einhverjum tilfellum ber eftirgrennslan ekki árangur. Ef horfinn einstaklingur finnst ekki eftir tiltekinn tíma þá er leit hætt og málið kólnar niður. Talað er um kalt mál ef einstaklingur hefur verið horfinn í meira en þrjá mánuði. Kalt mannshvarf er skilgreint þannig að ekki sé hafið yfir allan skynsamlegan vafa að viðkomandi sé á lífi, ekki sé hægt að staðfesta með óhyggjandi hætti hver urðu örlög viðkomandi og hvar hann var síðast staðsettur. Ástæður mannshvarfa eru misjafnar. Þau geta borið að þannig að einstaklingur lætur sig hverfa, í lengri eða skemmri tíma. Þau geta einnig komið til vegna slysa eða sjálfsvíga og verða þau þá með þeim hætti að einstaklingur fellur í sjó, vatn eða gjótu. Þá geta mannshvörf einnig stafað af mannavöldum og hafa að minnsta kosti fimm óupplýst mannshvörf verið rannsökuð sem manndrápsmál á Íslandi. Þá hafa tvö mál sem upphaflega voru rannsökuð sem mannhvarfsmál verið upplýst sem manndrápsmál. Athugið að á listunum hér að neðan eru einungis skráðir einstaklingar sem að hafa ekki fundist. ==Íslendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" |+ !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Páll Jónsson |11. desember 1911 |Óvitað |Viðey |Hann var múrari að störfum við uppskipun í Viðey. Talið er líklegt að hann hafi fallið út af bryggju og drukknað. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2296303#page/n2/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Guðrún Helgadóttir |1911 |Óvitað |Húnavatnssýsla |Hún hvarf í Húnavatnssýslu árið 1911. Aldur, dagsetning og frekar upplýsingar eru óstaðfestar. |<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf|titill=}}</ref> |- |Gísli Sigurðsson |Júlí 1913 |Óvitað |Öræfar |Hann var frá Hnappavöllum í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu. Nákvæm dagsetning er óvituð en í september 1913 var greint frá því að ekkert hefði spurts til hans síðan í júlí sama ár. Þá kom fram að líklegt væri að hann væri látinn en að ekki væri vitað hvort um að slys hefði verið að ræða. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2178792?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/g%C3%ADsli%20sigur%C3%B0sson|title=Þjóðviljinn + Þjóðviljinn ungi - 46.-47. Tölublað (30.09.1913) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Ólöf Jónsdóttir |1913 |Óvitað |Vestmannaeyjar |Hún hvarf í Vestmannaeyjum árið 1913. Ekkert annað er vitað um hvarf hennar. |<ref name=":0" /> |- |Árni Magnús Árnason |1922 |20 ára |Reykjavík |Hann hvarf að nóttu til þegar að hann var á heimleið frá unnustu sinni í Reykjavík. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878900266906&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Pétur Hamar Helgason |19. október 1923 |19 ára |Reykjavík |Hann hvarf frá heimili sínu í Reykjavík. Húfa sem talin var að hafi verið í hans eigu fannst sjórekin skömmu eftir hvarfið. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878906933572&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Magnús Stefánsson |27. október 1923 |50 ára |Reykjavík |Magnús var sjómaður sem var að bústaður að Bergstaðarstræti í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878893600240&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Vilhjálmur Ragnar Jónsson Ísfjörð |27. nóvember 1923 |21 árs |Akureyri |Hann hvarf frá heimili sínu á Akureyri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117040121984117&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Anna Sigurðardóttir |1927 |Óvitað |Reykjavík |Hún hvarf sporlaust í Reykjavík. Ekki er mikið vitað um hvarf hennar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid09XQDccNQu42wmRiaV2vQYNGAA2sFoASYx2Euo45nZ6ib1XLmg66itqMcQiCgG7U1l|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Margrét Guðmundsson |2. september 1928 |32 ára |Reykjavík |Hún sást síðast yfirgefa heimili sitt í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878950266901&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinfríður Einarsdóttir |7. maí 1930 |22 ára |Sauðarkrókur |Sást síðast á Sauðárkróki þegar hún yfirgaf heimili vinkonu sinnar til þess að fara heim til sín. Ekkert hefur sést til hennar eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151029541918508&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinbjörn Jakobsson |9. október 1930 |46 ára |Reykjavík |Hann var búsettur á Ólafsvík en var í Reykjavík eftir að hann kláraði síldarverktíð. Síðast sást til hans fara inn í húsið Sauðagerði sem að stóð á mótum Víðimels og Kaplaskjólsvegar. Hann ætlaði að ná í pening og sást fara inn í húsið en heimilsfólkið sagði að hann fór aldrei inn í húsið. Hvarf Sveinbjörns er talið geta verið að mannavöldum en ekkert hefur sannast um það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882266933236&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Ásmundur Hjörtur Einarsson |30. júní 1931 |19 ára |Kollafjörður |Ásmundur var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast á kajak í Kollafirði. Hvorki hann né kajakinn fundust. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882320266564&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gunnlaugur Ólafsson Arnfeild |25. mars 1932 |30 ára |Akureyri |Sást síðast á Akureyri. Hann hafði nýlega snúið aftur frá Vesturheimi eftir að hafa misst þar konu sína og son af slysförum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882330266563&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorsteinn Þorsteinsson |3. maí 1932 |58 ára |Akureyri |Þorsteinn var bóndi á litlu Hámundarstöðum á Árskógsströnd. Hann dvaldi á gistiheimili á Akureyri þar sem að hann sótti sér læknisaðstoð. Hann yfirgaf gistiheimilið að nóttu til í óljósum erindagjörðum en skildi samt sína persónulegu muni eftir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882383599891&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Kristjana Anna Eggertsdóttir |20. ágúst 1932 |38 ára |Stykkishólmur |Hún hvarf þegar að hún ferðaðist með Brúarfossi við Stykkishólm ásamt eiginmanni sínum, Sigurmundi Sigurðssyni, lækni í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]]. Hafði hún ætlað að ganga snöggvast úr káetunni, sem þau hjónin höfðu í skipinu, og er lækninn tók að lengja eftir henni, fór hann að grennslast um hvar hún mundi vera. Fannst hún þá hvergi í skipinu og enginn af skipverjum varð var við það að hún kæmi upp á þilfar. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1223229|title=Dagbók|date=23. ágúst 1932|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=996929|title=Fréttir|date=3. september 1932|work=[[Tíminn]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref> |- |Kjartan Vigfús Vigfússon |9. mars 1933 |37 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur fjögra barna faðir og var búsettur að Óðinsgötu í Reykjavík. Hann var kyndari á Arinbirni Hersi sem að var að leggja af stað til fiskveiða. Varð Kjartans vart skömmu áður en báturinn lagðist frá bryggju en ekkert eftir það. Uppgvötaðist það er báturinn var í hafnarminninu og var honum þá snúið við. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117039341984195&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Sigurlaugur Sigfinnsson |23. desember 1933 |28 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur að Garðavegi 7 í Hafnarfirði og hvarf þaðan. Hann var barnlaus en átti unnustu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882396933223&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorleifur Jónatansson |12. október 1938 |83 ára |Eyrarsveit á Snæfellsnesi |Hann var búsettur að Hömrum í Eyrarsveit á Snæfellsnesi. Hann hvarf í nágrenni við heimili sitt. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882433599886&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Tryggvi Júlíus Guðmundsson |23. maí 1939 |73 ára |Akureyri |Hann var búsettur að Lundargötu 4 á Akureyri. Hann yfirgaf heimili sitt og hefur ekki sést eftir það. Bátur sem að hann átti fannst svo á floti skammt frá landi eftir að ættingjar fóru að grennslast fyrir um hann. Talið er að hann hafi fallið í sjóinn við að reyna að koma bátnum á flot. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882440266552&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Páll Friðrik Björnsson |7. október 1940 |5 ára |Skagafjörður |Hann var búsettur í Keldudal í Hegranesi í Skagafirði. Hann er talinn hafa drukknað í Héraðsvötnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151030528585076&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Rúnólfur Kristberg Einarsson |19. júní 1941 |3 ára |Vopnafjörður |Hann fór í fylgd með öðrum krökkum frá bænum Dalalandi í [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] til að færa föður sínum og öðrum vinnumönnum miðdegiskaffi þar sem þeir voru að vinna nokkuð langt frá bænum að hlaða og gera við reiðgötur uppi í fjalli, yfir í næsta dal. Þegar börnin voru á bakleið vildi Runólfur snúa aftur til föður síns en komst aldrei á leiðarenda. Leit að honum stóð yfir í þrjár vikur, fengin var flugvél til að fljúga yfir svæðið ásamt sérstökum leitarhundum en án árangurs. Hann var bróðir [[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinns Einarsonar]] sem hvarf árið 1974. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887350266061&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gísli Jóhannsson |21. nóvember 1943 |42 ára |Akureyri |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að Fjólugötu 3 á Akureyri og hvarf þaðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887363599393&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hannes Pálsson |4. janúar 1945 |25 ára |Reykjavík |Hann yfirgaf heimili sitt við Grettisgötu 51 í Reykjavík um klukkan sjö um morgun og ætlaði fótgangandi til vinnu. En hann skilaði sér aldrei til vinnu sinnar sem að var bifreiðarverkstæði Egils Vilhjálmssonar að Laugavegi 118 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887370266059&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Baldvin Baldvinsson |16. maí 1946 |69 ára |Akureyri |Hann var ættaður frá Svalbarði á Svalbarðsströnd. Hann var búsettur á Gránufélagsgötu 55 á Akureyri er hann hvarf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887426932720&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Árni Ólafsson |19. desember 1946 |49 ára |Akureyri |Hann yfirgaf heimil sitt við Brekkugötu 29 á Akureyri í óljósum erindagjörðum að Strandgötu 13 á Akureyri. Nokkru eftir hvarfið fannst hattur hans í húsinu við Strandgötu 13 og gátu húsráðendur ekki gert að fullu grein fyrir því afhverju þau höfðu hann undir höndum. Þetta þótti mjög dularfullt því að hann fór aldrei út úr húsi nema með hattinn á höfðinu. Málið var þó aldrei rannsakað frekar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887416932721&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Pétur Einarsson |27. júní 1947 |63 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Vesturvegi 13 á Seyðisfirði. Persónulegir munir hans fundust á bökkum Fjarðarár. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887440266052&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ragnar Guðmundsson |3. apríl 1948 |35 ára |Borgarfjörður |Hann var búsettur að Ferjubakka í Borgarfirði. Ragnar fór út snemma morguns og eftir það er ekki vitað um ferðir hans með vissu. Talið er að hann hafi ætlað að fara að Hvanneyri í einhverjum erindagjörðum en þangað kom hann þó ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887480266048&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Torfi Guðmundsson |3. nóvember 1949 |34 ára |Akureyri |Hann var kennari á Akureyri og síðar forstöðumaður málmhúnaðardeild KEA. Aldrei var fjallað um hvarf Torfa eða auglýst eftir honum í dagblöðum af óljósum ástæðum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103506863337443&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Matthías Ásgeirs Pálsson |17. maí 1950 |6 ára |Flateyri |Hann var búsettur á Flateyri. Síðast er vitað um ferðir Matthíasar á reiðhjóli í grennd við hafnarsvæðið í Flateyri. Eftir það hefur ekkert til hans sést. Talið var líklegast að hann hafi fallið í höfnina. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890756932387&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Garðar Gunnar Þorsteinsson |6. október 1950 |20 ára |Reykjavík |Hann var ættaður frá Súðavík en búsettur í Reykjavík. Hann var skipverji á Eldey EA sem að lagðist að bryggju 6. október. Það sást til hans fara fótgangandi frá skipshlið og frá hafnarsvæðinu. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Hann skilaði sér ekki í næsta túr og hafði hann heldur ekki hitt ættingja sína sem bjuggu í Reykjavík og nágrenni eins og hann var vanur. Ekkert hefur fundist sem upplýst getur hvað af honum varð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890763599053&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Svavar Þórarinsson |14. apríl 1951 |34 ára |Breiðafjörður |Rafvirkjameistari búsettur að Bragagötu 38 í Reykjavík. Tók sér far með strandferðaskipinu Herðubreið frá Reykjavík en ekki liggur ljóst fyrir hvort hann hvarf meðan skipið var á siglingu eða hvort hann fór í land einhvers staðar þar sem skipið hafði viðkomu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890810265715&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðjónsson |10. maí 1952 |50 ára |Vestmanneyjar |Búsettur í Vestmannaeyjum en hafði dvalið í Reykjavík um skamma hríð. Tók sér far heimleiðis með strandferðaskipinu Heklu. Ekki var talið vera hafið yfir allan vafa hvort hann komst alla leið til eyja með skipinu eða horfið á meðan það var á siglingu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890823599047&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Guðmundsson |9. október 1953 |34 ára |Reykjavík |Búsettur á Leifsgötu 4 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus en var talinn eiga ófeðraðan son á Patreksfirði. Var ekki saknað fyrr en tveimur mánuðum eftir að síðast er vitað um ferðir hans. Það síðasta sem af honum fréttist var að lögregla hafði af honum tal í miðbæ Reykjavíkur 9. október 1953, eftir það hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890836932379&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Pétur Ottósson |19. ágúst 1955 |44 ára |Reykjavík |Hann hvarf sporlaust af heimili sínu í Reykjavík. Hann var ókvæntur og barnlaus. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890900265706&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Erlendsson | rowspan="2" |30. janúar 1956 |26 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Frændur sem að voru á dansleik í Keflavík og hurfu þaðan í óljósum erindagjörðum um klukkan tvö um nóttina og hefur ekki sést til þeirra síðan. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890943599035&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Ólafsson |22 ára |- |Pétur Guðmundsson |15. desember 1956 |35 ára |Reykjavík |Hann átti ekki fast heimili en var með annan fótinn hjá móður sinni að Vitastíg 11 í Reykjavík. Móðir hans fór að óttast um hann í júní árið 1957 en hún hafði ekki haft af honum spurnir síðan í nóvember 1956. Kom þá í ljós að enginn hafði orðið hans var síðan hann gisti fangageymslur lögreglu vegna ölvunar 15. desember árið áður. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890956932367&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Lárus Stefánsson |21. apríl 1957 |60 ára |Sandgerði |Hann var fæddur og uppalinn á Eskifirði. Hafði verið búsettur í Sandgerði um tíma þar sem hann vann sem skrifstofumaður. Bjó að Tjarnargötu 1 á Sandgerði og fór þaðan að nóttu til í óljósum erindagjörðum. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890970265699&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Björgvin Árnason |30. júlí 1960 |20 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Hafnarstræti 88 á Akureyri. Hann var skipverji á Björgvini EA sem var í Seyðisfjarðarhöfn. Síðast er vitað af honum á tali við norskan sjómann á bryggjunni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893493598780&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðmundsson |27. september 1961 |65 ára |Vestmannaeyjar |Hann var búsettur að Urðarvegi 9 í Vestmannaeyjum. Fór út að morgni á leið til vinnu sinnar og snéri ekki heim aftur. Þegar hans var saknað og farið var að leita að honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann um hádegisbil á gangi upp Heiðarveg. Var talið mögulegt að hann hafi ætlað að líta eftir kálgarði sem hann átti ofan við bæinn. Eftir það hefur ekkert til hans spurst.         |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100896370265159&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Anthony Mercede |13. júlí 1963 |51 árs |Lundareykjardalur |Hann var fæddur og uppalinn í Bandaríkjunum en hafði búið á Íslandi síðan 1954 og var starfsmaður á Keflavíkurflugvelli. Kvæntur íslenskri konu og átti með henni þrjú börn og bjuggu þau í Ytri Njarðvík. Anthony er saknað eftir að bátur sem hann var í ásamt íslenskum félaga sínum hvoldi á Reyðarvatni í Lundareykjadal. Félaga hans var bjargað en Antony fannst aldrei. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=289551782535976&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jörgen Viggóson | rowspan="2" |28. júlí 1963 |24 ára | rowspan="2" |Reykjavík | rowspan="2" |Kristinn var kvæntur, tveggja barna faðir búsettur að Höfðatúni 5 í Reykjavík. Jörgen var kvæntur tveggja barna faðir búsettur að Sólheimum 27 í Reykjavík. Taldir hafa farið út frá Reykjavíkurhöfn á lítilli trillu sem faðir annars þeirra átti í ókunnum erindagjörðum. Hvorki þeir né trillan hefur nokkurn tíman fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893506932112&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ólafsson |27 ára |- |Bárður Jónsson |30. desember 1963 |68 ára |Kópavogur |Búsettur að Borgarholtsbraut 37a (er í dag Borgarholtsbraut 55) í Kópavogi. Kvæntur og átti uppkomin börn. Hafði farið í heimsókn til ættingja að Nýbýlavegi 22 í Kópavogi og fór þaðan um kl 16:30. Eftir það er ekkert vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893503598779&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jónatan Árnason |23. maí 1964 |49 ára |Vestmanneyjar |Hann var frá Flatey á Skjálfanda. Kvæntur fimm barna faðir búsettur að Brimarhóli í Vestmannaeyjum. Yfirgaf heimili sitt seinnipart dags í ókunnum erindagjörðum og eftir það hefur ekkert til hans spurst. Ungur maður fórst og annar var hætt kominn er þeir leituðu Jónatans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893556932107&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Jósefsson |18. júní 1964 |24 ára |Suðurland |Hann starfaði sem skáld og var ókvæntur og barnlaus. Talinn hafa fallið útbyrðis af millilandaskipinu Gullfossi úti fyrir suðurlandi á leið til Reykjavíkur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893540265442&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Jónsson |14. júlí 1964 |57 ára |Seyðisfjörður |Ókvæntur en átti unnustu og börn úr fyrra sambandi, búsettur að Efstasundi 100 í Reykjavík. Var matsveinn á strandferðaskipinu Herðubreið. Þegar skipið var á siglingu milli Mjófjarðar og Seyðisfjarðar er síðast vitað um ferðir hans. Jóns var þó ekki saknað fyrr en skipið hafði verið við bryggju í um klukkustund á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820874506041&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Elísabet Bahr Ingólfsson |14. desember 1965 |39 ára |Reykjavík |Kvænt, þriggja barna móðir, búsett á Háaleitisbraut 24 í Reykjavík. Var af þýskum uppruna en hafði búið lengi á Íslandi og var gift íslenskum manni. Fór út um miðjan dag í óljósum erindagjörðum. Vitað er um ferðir hennar eftir það á Seltjarnarnesi og síðar þennan dag í grennd við Öskjuhlíð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893566932106&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Páll Svavarsson |28. desember 1967 |29 ára |Reykjavík |Páll var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast við Reykjarvíkurhöfn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893646932098&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Magnús Teitsson |30. nóvember 1968 |60 ára |Kópavogur |Hann var af þýskum uppruna og hét áður Max Robert Heinrich Keil. Hafði búið lengi á Íslandi, kvæntur íslenskri konu og átti með henni fjögur börn. Þau voru búsett á Þinghólsbraut 63 í Kópavogi. Magnús var um tíma framkvæmdastjóri Málningar h/f og síðar einn af stofnendum Stálborgar og framkvæmdastjóri þess fyrirtækis. Magnús hafði verið að hjálpa vinum sínum fram eftir degi en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat kom í ljós að bifreið hans stóð fyrir utan heimili hans og lyklarnir í læsingu bílstjórahurðar. Eftir þetta hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103513526670110&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristjón Ágústsson Tromberg |28. nóvember 1969 |47 ára |Reykjavík |Hann var búsettur í Reykjavík og átti fjögur börn. Skömmu eftir að lýst var eftir honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann á gangi í Gálgahrauni á Álftanesi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893723598757&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Albert Þorvarðarson |12. júní 1970 |73 ára |Seltjarnarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og starfaði sem vitavörður í Gróttu. Talinn hafa verið á litlum bát sem hann átti og fallið útbyrðis úr honum rétt við land. Báturinn fannst um það leiti sem hans var saknað og var netadræsa föst í skrúfunni. Talið var líklegt að hann hafi verið að reyna ná dræsunni úr skrúfunni og fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620006859462&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Viktor Bernharð Hansen |17. október 1970 |41 árs |Bláfjöll |Hann var búsettur að Álftamýri 32 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus. Fór með félaga sínum til rjúpnaveiða í Bláfjöllum. Þar sem þeir lögðu bílnum gengu þeir í sitt hvora áttina. Eftir það hefur ekkert til hans spurst þrátt fyrir gríðarlega umfangsmikla leit. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619996859463&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Reykjalín Valdimarsson |13. nóvember 1970 |49 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Aðalgötu 9 í Keflavík, ókvæntur og barnlaus. Yfirgaf heimili sitt seinni part dags í óljósum erindagjörðum. Sást skömmu síðar fyrir utan verslun sem hét Lindin á Hafnargötu í Keflavík. Síðan hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619986859464&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sverrir Kristinsson |26. mars 1972 |22 ára |Reykjavík |Hann var til heimilis í Höfnum á Reykjavnesi, ókvæntur og barnlaus. Dvaldi á heimvist Háskóla Íslands á Nýja Garði. Fór út að skemmta sér í Klúbbnum í Borgartúni með félögum sínum og fór þaðan með leigubíl heim á Nýja Garð. Staldraði þar stutt við þegar vitni varð vart við að tveir til þrír menn bönkuðu hjá Sverri, stöldruðu við í stutta stund en fóru svo ásamt Sverri. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620040192792&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Erlendur Guðlaugur Jónsson |1. janúar 1973 |60 ára |Siglufjörður |Hann var búsettur að Suðurgötu 40 á Siglufirði, kvæntur og átti uppkomin börn. Fór frá heimili sínu fótgangandi í óljósum erindagjörðum. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620056859457&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ísfeld |18. febrúar 1973 |29 ára |Reykjavík |Kristinn var kallaður Gáki. Hann var ókvæntur og barnlaus, fæddur og uppalinn á Patreksfirði en var ófeðraður. Búsettur í Reykjavík. Síðast er vitað um ferðir hans á Laugarvegi í Reyjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620093526120&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Einar Vigfússon |6. september 1973 |46 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu. Var virtur sellóleikari hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Búsettur á Fjólugötu 5 í Reykjavík og fór þaðan fótgangandi í óljósum erindagjörðum seint að kvöldi til. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620066859456&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Guðmundur Einarsson]] |27. janúar 1974 |18 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur í Hraunprýði í Blesugróf, ókvæntur og barnlaus. Fór á dansleik í Alþýðuhúsinu í Hafnafirði ásamt félögum sínum en varð þar viðskila við þá. Það sást til hans með ókunnum manni þar fyrir utan um miðnætti. Eftir það sást hann einn fótgangandi eftir Reykjavíkurvegi, fyrst í grennd við gatnamótin á Reykjavíkurvegi og Hverfisgötu, skömmu síðar við Engidal í Hafnafirði. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans svo öruggt sé. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620176859445&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Reynir Dagbjartsson |2. júní 1974 |18 ára |Laundarreykjadalur |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu og var búsettur í Reykjavík. Talinn hafa drukknað í Reyðarvatni í Lundarreykjadal þar sem hann var staddur ásamt nokkrum félögum sínum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620206859442&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Bjarni Matthías Sigurðsson |28. ágúst 1974 |79 ára |Snæfellsnes |Hann var kvæntur, átti uppkomin börn og búsettur í Ólafsvík. Fór með dóttur sinni og tengdasyni í berjamó á utanverðu Snæfellsnesi í grennd við svokallaða Hólahóla. Hann fór eftir stutta stund við berjatýnslu að sækja sér kaffi í bílinn sem þau höfðu komið á en sást ekki eftir það. Fljótlega hófst umfangsmikil leit og röktu sporhundar slóð Bjarna frá þeim stað sem bifreið þeirra stóð og upp á aðalveg þar sem hún endaði með dreif af berjum eins og hvolfst hefði úr fötu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620116859451&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinnur Einarsson]] |19. nóvember 1974 |32 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Brekkubraut 15 í Keflavík, kvæntur og átti tvö börn. Fór frá heimili sínu um kl 22:30 til fundar við óþekkta menn og hefur ekki sést síðan. Bifreið hans fannst skammt frá Hafnarbúðinni í Keflavík en talið er að þar hafi hann átt að hitta þennan óþekkta eða óþekktu menn. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. Bróðir Geirfinns, Runólfur Kristberg hvarf aðeins þriggja á gamall á Vopnafirði árið 1941. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620136859449&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurður Þórir Ágústsson |2. maí 1975 |48 ára |Reykjanes |Sigurður var kvæntur, fimm barna faðir búsettur að Sogavegi 78 í Reykjavík. Hann var menntaður flugvirki. Fór frá heimili sínu um hádegisbil á bifreið sinni í ókunnum erindagjörðum. Daginn eftir fannst bifreið hans skammt frá Reykjanesvita. Sporhundar röktu slóð Sigurðar frá bílnum, út á kletta, þaðan niður í fjöru og svo aftur að bílnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620243526105&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Þórarinn Gestsson |8. júní 1976 |24 ára |Selfoss |Hann sást síðast skammt frá brúnni yfir Ölfusá á Selfossi. Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að bænum Forsæti í Villingaholtshreppi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620280192768&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnlaugur Guðmundsson |25. nóvember 1976 |70 ára |Reykjavík |Hann var fæddur og uppalinn á Vopnafirði en búsettur að Barmahlíð 50 í Reykjavík. Gunnlaugur var ókvæntur og barnlaus. Var talsvert þekktur fyrir dansstjórn á skemmtistöðum í Reykjavík og víðar. Hann fór frá heimili sínu í Reykjavík seinni part dags. Eftir það er vitað að hann fór að hitta lækni á Landspítalanum við Hringbraut en eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620263526103&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sturla Valgarðsson |29. maí 1977 |22 ára |Blönduós |Hann var ókvæntur og barnalus, búsettur að Brekkubyggð 6 á Blönduósi. Skömmu eftir hvarf hans fannst lítill plastbátur á reki fyrir utan Skagaströnd og var talið mögulegt að Sturla hafi af einhverjum ókunnum ástæðum farið út á honum en svo fallið fyrir borð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620303526099&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Egill Antonsson | rowspan="4" |17. júní 1978 |16 ára | rowspan="4" |Hrísey | rowspan="4" |Lögreglumenn á Dalvík urðu varir við að þeir fjórir silgdu út úr höfninni þar eftir miðnætti á litlum árabát með utanborðsmótor. Fylgdist hann með þeim og taldi sig sjá þá fara inn fyrir innsiglinguna í Hrísey. Síðan hefur ekkert til þeirra spurst og enginn kannast við að hafa séð þá í Hrísey þessa nótt. Báturinn hefur heldur aldrei fundist. | rowspan="4" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103501656671297&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnar Jónsson |17 ára |- |Símon Jóhann Hilmarsson |18 ára |- |Stefán Ragnar Ægisson |18 ára |- |Ólafur Haraldur Kjartansson |19. maí 1979 |25 ára |Bitrufjörður |Hann var ókvæntur og barnalaus, búsettur að Sandhólum í Bitrufirði. Fór frá heimili sínu og skömmu síðar fannst dráttarvél í hans eigu niður við sjó og bátur sem hann átti út á Firðinum. Jafnvel talið að hann hafi ætlað að vitja um net sem hann átti en hann fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620336859429&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurbjartur Björn Sigurbjörnsson |24. október 1979 |29 ára |Vestmannaeyjar |Hann var kvæntur, tveggja barna faðir, búsettur að Hjallabyggð 9 á Suðureyri. Var skipverji á Sigurborgu GK sem var við bryggju í Vestmannaeyjum. Sigbjartur fór í samkvæmi í verbúð um kvöldið ásamt fleirum af skipinu, en fór þaðan fótgangandi um nóttina og ætlaði niður í skip að sofa. Síðan hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620363526093&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðlaugur Kristmannsson |12. febrúar 1980 |56 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur, átti einn son og eina stjúpdóttur og var búsettur að Granaskjóli 4 í Reykjavík. Fór fótgangandi til vinnu sinnar snemma morguns en hann var verslunarstjóri í JBP verslun sem var í húsinu að Ægisgötu 4 í Reykjavík (á horni Ægisgötu og Mýrargötu). Þangað kom hann hinsvegar ekki þennan morgun og ekkert hefur spurst til hans síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614140093382&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Björn Bergþór Jónsson | rowspan="2" |31. júlí 1980 |19 ára | rowspan="2" |Þingvellir | rowspan="2" |Björn var búsettur að Suðurvangi 8 í Hafnafirði en Ómar bjó að Smyrlahrauni 46 í Hafnafirði. Voru þeir staddir við Þingvallavatn í sumarbústað með unnustum sínum. Fóru þeir út á vatnið á litlum árabát og sást síðast til þeirra, að talið er um kl 19:00 þetta kvöld. Þrátt fyrir mikla leit hafa hvorki þeir né báturinn fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512403336889&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ómar Kristjánsson |21 árs |- |Kristján Árnason |19. janúar 1985 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur í Reykjavík. Eftir að auglýst var eftir honum gáfu sig fram tvö vitni. Annað taldi sig hafa séð hann um borð í Akraborginni á leið upp á Akranes en hitt vitnið taldi sig hafa séð hann á gangi í Breiðholti. Þessar ábendingar urðu þó ekki til þess að hann finndist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512396670223&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Stefán Þór Hafsteinsson |26. maí 1985 |25 ára |Þingvellir |Hann átti unnustu og stjúpson og var búsettur að Álfaskeiði 86 í Hafnafirði. Fór ásamt tveim öðrum á bát út á Þingvallavatn en ekki liggur alveg fyrir hvort bátnum hvoldi eða hvað skeði en hann fannst mannlaus á vatninu. Lík hinna tveggja einstaklingana fundust skammt frá bátnum en Stefán hefur aldrei funndist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614193426710&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Eva Bryndís Karlsdóttir |28. apríl 1987 |52 ára |Vestmannaeyjar |Hún var kvænt, fjögurra barna móðir sem að var búsett á Hólagötu 16 í Vestmannaeyjum. Hún starfaði sem hótelstjóri í eyjum. Fór frá heimili sínu um klukkan þrjú að nóttu til og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614213426708&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðmundur Finnur Björnsson |22. nóvember 1987 |20 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus, frá Hvannabrekku í Berufirði en var búsettur að Tjarnargötu 10 í Reykjavík. Fór út að skemmta sér á skemmtistaðnum Hollywood sem var til húsa í Ármúla í Reykjavík. Varð viðskila við þá sem með honum voru í biðröð fyrir utan staðinn. Virðist hann hafa gegnið úr Ármúla, í gegnum Hlíðarnar og út á Reykjavíkurflugvöll þar sem vaktmaður á vellinum hafði afskipti af honum því hann var komin inn á bannsvæði. Skildu þeir samt í góðu og segir vaktmaðurinn að hann hafi séð hann ganga frá flugvellinum í átt að Öskjuhlíð. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Sporhundar sem fengnir voru til leitar röktu slóð hans áður greinda leið en hún endaði þó á bílaplani skammt frá flugvellinum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102616140093182&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigtryggur Jónsson |23. desember 1993 |73 ára |Akureyri |Hann var kvæntur og átti uppkominn börn og var búsettur að Hríseyjargötu 21 á Akureyri. Hann fór frá heimili sínu síðdegis á Þorláksmessu og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696119785184&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Júlíus Karlsson | rowspan="2" |26. janúar 1994 |14 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Þeir komu heim úr skólanum skömmu eftir hádegi og dvöldu þá stutta stund heima hjá Júlíusi en fóru svo út aftur. Eftir það sást til þeirra við olíutankana sem þá stóðu út a Vatnsnesi í Keflavík og eftir það sáust þeir á gangi eftir Faxabraut í Keflavík. Eftir það hefur ekkert til þeirra sést svo vitað sé með vissu. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696173118512&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Óskar Halldórsson |13 ára |- |Valgeir Víðisson |19. júní 1994 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Laugarvegi 143 í Reykjavík og hvarf þaðan að kvöldi til á reiðhjóli. Talinn hafa farið til fundar við óþekkta menn sem hann hafði fengið hótanir frá og tengdust undirheimum Reykjavíkur. Hann hafði hlotið dóma vegna fíkniefnamisferlis og hafði nýlega lent í skulda við hátt setta undirheima menn vegna innfluttnings á fíkniefnum sem komst upp um. Málið hefur aldrei verið upplýst þrátt fyrir að einstaklingar hafi verið grunaðir og yfirheyrðir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696183118511&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sveinn Kjartansson |25. september 2000 |42 ára |Reykjavík |Hann var giftur, þriggja barna faðir, búsettur að Logafoldi 165 í Reykjavík. Sveinn starfaði sem pípulagningamaður, var meistari í þeirri iðn og rak fyrirtæki í þeim geira ásamt félaga sínum. Bifreið Sveins fannst mannlaus við Klettagarða í Reykjavík. Ekki er vitað með vissu um ferðir hans eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463739708422&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Matthías Þórarinsson |27. október 2010 |21 árs |Kjalarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og til heimilis að Stekk á Kjalarnesi. Hann var mikill einfari. Bifreið hans sem var UAZ, frambyggður rússa jeppi fannst brunninn í janúar árið 2011 í malarnámu á Kjalarnesi, ekki langt frá heimili hans. Eins fór fram mikil leit í Reykjadal ofan Hveragerðis af honum en ábending barst frá vegfaranda sem taldi sig hafa séð hann þar. Sú leit bara ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655168789279&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Grétar Guðfinnsson |6. febrúar 2013 |45 ára |Siglufjörður |Hann var giftur þriggja barna faðir og var búsettur á Siglufirði. Hann sást síðast yfirgefa heimili sitt á Siglufirði. Eigur hans fundust í fjörunni á Siglufirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655162122613&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2013976500d/formlegri-leit-ad-gretari-haett|title=Formlegri leit að Grétari hætt - Vísir|date=2013-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Hörður Björnsson |15. október 2015 |25 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Sást síðast fótgangandi á Laugarásvegi í Reykjavík að nóttu til. Vitni gaf sig fram sem taldi sig hafa séð hann fótgangandi í Reykjadal ofan Hveragerðis skömmu eftir hvarfið og var framkvæmd leit þar sem skilað engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Rima Grunskyté Feliksasdóttir |20. desember 2019 |45 ára |Vík í Mýrdal |Hún var fráskilin tveggja barna móðir sem að var búsett að Skygnisöldu 3d á Hellu en hún var fædd og uppalin í Litháen. Rima hafði búið lengi á Íslandi og starfaði hér sem kennari. Bifreið hennar fannst yfirgefinn á bílastæði skammt frá Dyrahólaey. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655362122593&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Sigurður Kort Hafsteinsson |17. febrúar 2022 |65 ára |Kópavogur |Síðast er vitað um ferðir Sigurðs morguninn 17. febrúar í vesturbæ Kópavogs. Umfangsmikil leit stóð yfir að Sigurði á höfuðborgarsvæðinu sem að skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=576960377128447&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðfinnur Freyr Kristinsson |10. nóvember 2022 |42 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti kærustu og var búsettur á Höfuðborgarsvæðinu. Síðast sást til hans á gangi seinnipart dags í Kugguvogi í Reykjavík. Þegar farið var yfir eftirlitsmyndavélar í nágrenninu sást til manns sem talinn er hafa verið Friðfinnur stinga sér til sunds í sjóinn og synda út á haf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282050762945&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Renars Mezgalis |15. desember 2022 |22 ára |Þykkvabær |Hann var af lettnesku bergi brotinn en var búsettur í Árnesi í Gnúpverjahrepp og var ókvæntur og barnlaus. Bifreið hans fannst mannlaus í flæðarmálinu í Þykkvabæjarfjöru daginn eftir. Fór þá í gang skipulögð leit sem skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282054096278&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Gunnar Svan Björgvinsson |24. febrúar 2023 |40 ára |Eskifjörður |Síðast er vitað um ferðir Gunnars fyrir utan heimili sitt í Eskifirði. Þegar lýst var eftir honum hafði enginn orðið hans var í tólf daga. Leitin að honum bar engan árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/08/logreglan_lysir_eftir_gunnari/|title=Lögreglan lýsir eftir Gunnari|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=876535803837568&set=pcb.876535867170895|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Sigrún Arngrímsdóttir |10. júní 2023 |51 árs |Reykjanes |Grunur liggur á að Sigrún hafi verið á ferð um Suðurstrandarveg á Reykjanesi um helgina 9.-11. júní. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. Bíll Sigrúnar fannst yfirgefinn á suðurstrandarveginum 12. júní. Leitað var að Sigrúnu víðar án árangurs. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232428310d/leita-enn-ad-sig-runu-arn-grims-dottur|title=Leita enn að Sig­rúnu Arn­gríms­dóttur - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2023-06-15|website=visir.is|language=is|access-date=2023-09-11}}</ref> |- |Lúðvík Pétursson |10. janúar 2024 |50 ára |Grindavík |Hann var að vinna við að fylla ofan í sprungur í Grindavík og er talinn hafa fallið ofan í sprungu. Leitað var í sprungunni án árangurs og tveimur dögum seinna var leit hætt af öryggisástæðum. Sprungan var talin vera 20-30 metra djúp og var talið vera grunnvatn á botninum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514534d/nafn-mannsins-sem-saknad-er-eftir-vinnu-slysid|title=Nafn mannsins sem saknað er eftir vinnu­slysið - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2024-01-13|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/20417/|title=Þetta er vitað um mannshvarfið í sprungunni í Grindavík|date=2024-01-12|website=Heimildin|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514254d/haetta-leitinni-ad-manninum|title=Hætta leitinni að manninum - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2024-12-01|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/01/10/sprungan_talin_vera_20_30_metra_djup/|title=Sprungan talin vera 20-30 metra djúp|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Daníel Logi Matthíasson |7. febrúar 2024 |23 ára |Reykjavík |Síðast er vitað um ferðir hans í Krónunni á Fiskislóð úti á Granda. Leitin að honum bar ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/02/08/logreglan_lysir_eftir_daniel_loga/|title=Lögreglan lýsir eftir Daníel Loga|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-03-13}}</ref> |- |My Ky Le |26. júlí 2024 |52 ára |Reykjavík |Hann sást síðast um hádegisbil þann 26. júlí og var búsettur á Bústaðavegi 49 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=873787394774368&set=pb.100064293475494.-2207520000&type=3&locale=is_IS|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-05}}</ref> |- |Áslaug Helga B. Traustadóttir |8. desember 2024 |59 ára |Tálknafjörður |Áslaug fór að heiman frá sér á Tálknafirði sunnudaginn 8. desember og fljótlega fannst bifreið hennar skammt frá bænum. |<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid0xe7FF76wPg3pquSLpkWe6Acpvcz2Rwt63GkRxCYJkLCFWPM1nsqoEyyvgYNJtPrYl/|titill=}}</ref> |} ==Íslendingar horfnir erlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Gísli Guðjón Þórðarson |1914 |Óvitað |England |Hann hvarf í Englandi árið 1914. Ekkert annað er vitað um hvarf hans. |<ref name=":0" /> |- |Jón Þórður Sveinsson |1. nóvember 1929 |34 ára |Grimsby, England |Var háseti á togaranum Belgaum. Hann varð viðskila við tvö skipsfélaga sína og sneri hann ekki aftur. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=13251|title=Sjómaður týnist á Grimsby|date=5. nóvember 1929|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Friðjón Friðriksson |30. janúar 1930 |21 árs |Oporto, Portúgal |Var háseti á flutningaskipinu Vestra sem lá við bryggju í hafnarborginni Oporto á [[Portúgal]]. Hann fór frá borði í óljósum erindagjörðum og hefur ekki sést til hans eftir það. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1219007|title=Íslendingur hverfur í Portúgal|date=8. febrúar 1930|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Gísli Ásmundsson |18. janúar 1938 |33 ára |Hull, England |Hann var skipverji á bátnum Sviða sem að lá við bryggju í Hull í Englandi. Hann var í sinni fyrstu ferð með skipinu. Gísli var ókvæntur og barnlaus. Hann var búsettur að Hverfisgötu 5 í Hafnarfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882410266555&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hjörtur Bjarnason |26. febrúar 1951 |49 ára |Aberdeen, Skotland |Háseti á skipinu Víkingur sem var í söluferð í Aberdeen á Skotlandi. Fór út að borða með tveim skipsfélögum sínum um kvöldið á Stanley hótelið en varð viðskila við félaga sína þar eftir matinn. Sáu félagar hans síðast til hans á talið við bifreiðastjóra fyrir utan hótelið. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. Þegar í ljós kom daginn eftir að Hjörtur hafði ekki skilað sér til skipsins var þar lendum yfirvöldum gert viðvart um hvarf hans. Hjörtur var búsettur á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890760265720&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Halldór Halldórsson |1. apríl 1959 |62 ára |Burnaby, Kanada |Hann var búsettur í fátækrarhverfi í Burnaby í Kanada, skammt við Vancouver. Hann sást síðast þegar að hann tilkynnti nágranna sínum að hann ætlaði að fara í borgina til þess að hafa uppi á morðingja dóttur sinnar. Ekkert hefur spurst til hans eftir það. Systir Halldórs, Anna Halldórsdóttir sem að bjó með honum sagði að hún hafi aldrei heyrt talað um dóttur hans. Hún sagðist fullviss um að hvarf Halldórs hafi komið að mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2226546|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Guðmundur Óskarsson |15. desember 1963 |18 ára |Hull, England |Aðstoðarvélstjóri á fluttingaskipinu Tröllafoss sem var við bryggju í Hull á Englandi. Fór frá borði í óljósum erindagjörðum. Um kvöldið heyrðu menn einhvern umgang sem þeir töldu koma frá Guðmundi og hann væri að koma aftur um borð. Morguninn eftir sást hinsvegar hvorki tangur né tetur af honum. Guðmundur var ókvæntur á barnlaus, búsettur að Stigahlíð 36 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820881172707&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Gunnar Pétursson |6. febrúar 1965 |19 ára |Cuxhaven, Þýskaland |Hann var ókvæntur og barnlaus, búsettur á Hólmavík. Var skipverji á Skúla Magnússyni sem var við bryggju í Cuxhaven í Þýskalandi. Fór frá borði ásamt tveim skipsfélugum sínum en varð viðskila við þá í miðbænum. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893616932101&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðný Helga Hrafnsdóttir Tulinius |17. júní 1986 |19 ára |Balestrand, Noregur |Hún var ókvænt og barnlaus, búsett í Reykjavík en var í sumarstarfi á Hotel Kviknes í Balestrand í Noregi. Yfirgaf hótelið að kvöldi til og sagði ætla fá sé smá göngutúr og að hún yrði ekki lengi. Síðan hefur ekkert til hennar spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614200093376&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Kristinn Gunnarsson |6. október 1991 |30 ára |Pumo Ri, Perú |Hann var fráskilinn tveggja barana faðir, búsettur að Melasíðu 5 á Akureyri. Var vanur fjallgöngumaður og var að klífa Pumo Ri í Nepal er hann hvarf. Þrem árum áður eða árið 1988 hurfu tveir félagar hans einnig í Nepal við sömu iðju. Líkamsleifar þeirra fundust árið 2018. Ara er hinsvegar enn saknað. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696126451850&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jakob Fenger |4. júní 2008 |56 ára |Bermúda |Hann var fráskilinn, þriggja barna faðir búsettur að Fossagötu 13 í Reykjavík. Jakob er talinn hafa horfið ásamt skútunni Dicrocia á hafsvæðinu á milli Bermudaeyja og Sant Johns á Nýfundnalandi. Skútuna ætlaði hann að ferja til Íslands fyrir félaga sinn. Það síðasta sem vitað er um ferðir hans er að þennan dag bárust frá honum SMS skilaboð og var hann þá á fyrr greindu hafsvæði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463773041752&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðrik Kristjánsson |31. mars 2013 |30 ára |Paragvæ |Hann var ókvæntur og barnlaus. Það síðasta sem vitað erum um athafnir Friðriks er að hann reyndi að hringja í fyrverandi unnustu sína aðfaranótt 31. mars 2013. Hún var stödd í Kína og náði ekki að svara símtalinu en hann var staddur í óljósum erindagjörðum í Paragvæ. Hvarf Friðriks er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655165455946&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Þorleifur Hallgrímur Kristínarson |13. desember 2014 |20 ára |Fredrikshaven, Danmörk |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Fredrikshaven í Danmörku. Síðast er vitað um ferðir hans er hann kemur fram í öryggismyndavél í grennd við Hafnarsvæðið í Fredrikshaven. Hann sást á upptökum ganga að bryggjusporðinum í Fredrikshavn og síðan stökkva út í sjóinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655218789274&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|title=„Enginn getur barist að eilífu gegn ofurefli“|date=2017-02-03|website=DV|language=is|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014085302/https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|url-status=dead}}</ref> |- |Zaki Ibrahim Hala Mohamed |1. júní 2016 |47 ára |Egyptaland / Reykjavík |Hún var íslenskur ríkisborgari, búsett í Reykjavík og hafði gert það til fjölda ára. Samkvæmt lögreglu á Íslandi hvarf hún í upprunalandi sínu Egyptalandi en á vef Interpol segir að hún hafi horfið í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655235455939&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Haukur Hilmarsson]] |24. febrúar 2018 |32 ára |Sýrland |Hann er talinn hafa fallið í stríðsátökum í Sýralandi. Líkamsleifar hans hafa þó aldrei fundist en þarna ytra tók hann þátt í aðgerðum Kúrda sem snérust um frelsun Afrins héraðs í Sýrlandi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655345455928&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Sean Bradley|Sean Aloysius Marius Bradley]] |15. júní 2018 |53 ára |Selfoss / Malaga, Spánn |Hann var íslenskur ríkisborgari og var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Austurvegi 34 á Selfossi. Hann var fyrrum Fiðluleikari hjá Sinfoníuhljómsveit Íslands. Sean var frá Dublin á Írlandi. Var talinn hafa ætlað til Malaga á Spáni en ekkert hefur fengist staðfest um það hvort hann í raun og veru fór frá landinu. Lögreglu var ekki gert viðvart um hvarf Sean fyrr en í mars árið 2020. Í desember 2023 var tilkynnt að sonur Seans vildi fá hann úrskurðaðann látinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655278789268&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232507988d/vill-ad-fadir-sinn-verdi-ur-skurdadur-latinn-eftir-dular-fullt-hvarf|title=Vill að faðir sinn verði úr­skurðaður látinn eftir dular­fullt hvarf - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2023-12-27|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Jón Þröstur Jónsson |9. febrúar 2019 |41 árs |Dublin, Írland |Hann var búsettur í Reykjavík. Hann átti unnustu, tvö börn og tvö stjúpbörn. Var staddur í Dublin á Írlandi ásamt unnustu sinni til þess að spila poker. Hann yfirgaf hótelið sem þau bjuggu á í óljósum erindagjörðum. Skömmu seinna sést hann koma fyrir í öryggismyndavél skammt frá hótelinu en eftir það ekkert til hans spurst. Í október 2020 var fullyrt í frétt Sunday Independent að Jón Þröstur hefði verið myrtur fyrir slysni af öðrum Íslendingi vegna deilna um peninga sem töpuðust á pókermóti. Tengiliðir fjölskyldunnar vísuðu þessum upplýsingum hins vegar á bug. Í febrúar 2024 var tilkynnt að Írska lögreglan væri byrjuð að rannsaka málið aftur eftir að nýjar vísbendingar komust í ljós um að hann hafi verið myrtur og líkið hans komið fyrir í almenningsgarði í Dublin en ekkert frekar fréttist með það. Í hlaðvarpsþáttunum ''Where is Jón?'' sem að RÚV sýndi árið 2025 kom fram að maður hafi hringt í bróður Jóns og sagði að morðingi Jóns Þrastar hafi ætlað að drepa annan Íslending, en drap óvart Jón fyrir slysni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655402122589&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232472093d/sex-is-lendingar-hafa-horfid-er-lendis-undan-farinn-ara-tug|title=Sex Ís­lendingar hafa horfið er­lendis undan­farinn ára­tug - Vísir|last=Guðmundsdóttir|first=Auður Ösp|date=2023-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242527399d/nyjar-vis-bendingar-vardandi-hvarf-jons-thrastar|title=Nýjar vís­bendingar varðandi hvarf Jóns Þrastar - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2024-09-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|title=Hvarf Jóns Þrastar: Skuggalegar sögusagnir um að rangur maður hafi verið myrtur|date=2025-02-17|website=DV|language=is|access-date=2025-02-17|archive-date=2025-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217190040/https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|url-status=dead}}</ref> |- |Magnús Kristinn Magnússon |10. september 2023 |36 ára |Dóminska Lýðveldið |Hann átti bókað flug frá Dóminíska lýðveldinu til Frankfurt, þaðan sem hann átti svo að fljúga heim til Íslands. Magnús mætti á flugvöllinn en missti af vélinni. Þá skildi hann farangur sinn eftir og yfirgaf flugvöllinn. Síðan þá hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232474557d/sann-faerd-um-ad-hun-eigi-ekki-eftir-ad-sja-magnus-aftur|title=Sann­færð um að hún eigi ekki eftir að sjá Magnús aftur - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Margrét Björk|date=2023-12-10|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref> |} ==Útlendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Anthony Prosser | rowspan="2" |6. ágúst 1953 |21 árs | rowspan="2" |Öræfajökull | rowspan="2" |Breskir háskólanemar sem voru ásamt fleirum við rannsóknarstörf á Öræfajökli í miklu óveðri. Fóru tveir saman fótgangandi frá hópnum sem þeir voru með í skoðunarferð og sáust ekki eftir það. Hluti viðlegubúnaðar þeirra fannst á jöklinum árið 2006. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890880265708&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ian Harrison |23 ára |- |Bernhard Journet |12. maí 1969 |22 ára |Vestmannaeyjar |Hann var frá Frakklandi en hafði dvalið í tvö ár í Vestmannaeyjum og meðal annars unnið þar í fiski. Var mikill náttúruunnandi og fuglaáhugamaður. Dvaldi fyrst í stað í tjaldi en flutti síðar á verbúð. Sást síðast á leið inn í Herjólfsdal seinni part dags, en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat til kunningjafólks síns eins og ráðgert hafði verið hófst leit af honum sem skilaði engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100899873598142&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Willy Petersen |16. september 1974 |44 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur sjómaður frá Porkeri í Færeyjum sem dvalið hafði lengi á Íslandi og var síðast búsettur að Hverfisgötu 16 í Reykjavík. Lengi vel var talið að ekki hefði sést til hans síðan 4. september 1974 en nýlega komst í ljós að það var ekki rétt. Í ljós hefur komið að manneskja sem þekkti til hans hitti hann fótgangandi á móts við Laugarveg 28 í Reykjavík og sagðist hann þá vera á leiðinni niður á höfn til að fara á sjó með báti sem þar biði. Niður á höfn kom hann aldrei þennan dag og enginn hefur orðið hans var eftir þetta. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620223526107&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Giuseppe Mirto |13. júní 1994 |29 ára |Gullfoss |Hann var með hópi ferðamanna við Gullfoss. Eftir að fossinn hafði verið skoðaður skilaði hann sér ekki í rútuna sem ók þeim. Umfangsmikil leit var gerð á svæðinu, í og við ánna og fossinn en hún skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696123118517&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Lettneskur skipverji |12. október 1999 |Óvitað |Straumsvíkurshöfn |Hann var lettneskur skipverji sem að týndist á fluttningaskipinu Mermaid Eagle við Straumsvíkurhöfn 12. október 1999. Manninum var leitað að í nágrenni Straumsvíkurhafnar án árangurs. Nafn hans hefur aldrei verið gefið upp. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/1999/10/12/taeplega_thrjatiu_manns_leita_lettneska_skipverjans/|title=Tæplega þrjátíu manns leita lettneska skipverjans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Davides Paita |10. ágúst 2002 |33 ára |Grenivík |Hann var ítalskur ferðamaður. Hann fékk að geyma hluta af farangri sínum í sundlauginni á Grenivík meðan hann færi fótgangandi út með firðinum að Látrum. Hann sagðist ætla í síðasta lagi að koma aftur 13. ágúst en eftir það hefur ekkert spurst til hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463736375089&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Mathias Hinz | rowspan="2" |1. ágúst 2007 |28 ára | rowspan="2" |Svínfellsjökull | rowspan="2" |Þeir voru þjóðverjar sem að týndust á [[Svínafellsjökull|Svínafellsjökli]] árið 2007. Tjöld mannanna fundust ofarlega á jöklinum við leit í ágúst 2007. Árið 2010 komu tveir leiðsögumenn Íslenskra fjallaleiðsögumanna auga á klifurlínu sem talin var vera frá Þjóðverjunum í 1.700 metra hæð á jöklinum. Línan var skorðuð í sprungu á milli steina og lágu endarnir niður í snjóinn í bröttu gilinu. | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4169025|title=Mennirnir taldir af|date=27. ágúst 2007|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/23/leitad_en_ekki_alltaf_fundid/|title=Leitað en ekki alltaf fundið|date=23. júní 2014|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref> |- |Thomas Grundt |24 ára |- |Christian Mathias Markus |18. september 2014 |33 ára |Vestfirðir |Hann var þýskur ferðamaður sem að sást síðast yfirgefa hótel Breiðavík snemma morguns 18. september 2014. Skömmu eftir hvarf hans fannst bifreið sem hann hafði til umráða yfirgefin á bílastæðinu þar sem farið er út á Látrabjarg. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115663478788448&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Bjorn Debecker |10. ágúst 2019 |41 árs |Þingvellir |Hann var tveggja barna faðir sem að var búsettur í Belgíu en var á ferðalagi um Ísland. Kajak sem talinn var vera í hans eigu fannst mannlaus á Þingvallavatni og bakpoki sem var í hans eigu fannst í flæðarmálinu. Tjald hans og annar viðlegubúnaður fannst svo á tjaldsvæði á Þingvöllum. Þrátt fyrir leit þá fannst Bjorn ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655348789261&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Pat­rick Florence Riley |13. maí 2024 |45 ára |Höfuðborgarsvæðið |Hann var frá Bandaríkjunum og lögreglan lýsti eftir honum þann 13. maí 2024, án þess að gefa upp dagsetningu síðasta dag sem að hann sást eða staðsetningu síðast sem að hann sást. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/05/13/logreglan_lysir_eftir_bandarikjamanni/|title=Lögreglan lýsir eftir Bandaríkjamanni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-06-28}}</ref> |} ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Saga Íslands]] 0i1mh42rmwiq7mvacvv1kmt9ropq93b 1977980 1977964 2026-09-07T11:22:22Z Berserkur 10188 Málfar 1977980 wikitext text/x-wiki Mannshvarf er skilgreint samkvæmt alþjóðalögum sem atvik þar sem einstaklingur hverfur, með óútskýrðum hætti. Lögreglan fær reglulega tilkynningar um horfna einstaklinga. Þegar lögreglan hefur eftirgrennslan að þessum einstaklingum, koma þeir í leitirnar yfirleitt 1-2 sólarhringum eftir að tilkynning berst. Í einhverjum tilfellum ber eftirgrennslan ekki árangur. Ef horfinn einstaklingur finnst ekki eftir tiltekinn tíma þá er leit hætt og málið kólnar niður. Talað er um kalt mál ef einstaklingur hefur verið horfinn í meira en þrjá mánuði. Kalt mannshvarf er skilgreint þannig að ekki sé hafið yfir allan skynsamlegan vafa að viðkomandi sé á lífi, ekki sé hægt að staðfesta með óhyggjandi hætti hver urðu örlög viðkomandi og hvar hann var síðast staðsettur. Ástæður mannshvarfa eru misjafnar. Þau geta borið að þannig að einstaklingur lætur sig hverfa, í lengri eða skemmri tíma. Þau geta einnig komið til vegna slysa eða sjálfsvíga og verða þau þá með þeim hætti að einstaklingur fellur í sjó, vatn eða gjótu. Þá geta mannshvörf einnig stafað af mannavöldum og hafa að minnsta kosti fimm óupplýst mannshvörf verið rannsökuð sem manndrápsmál á Íslandi. Þá hafa tvö mál sem upphaflega voru rannsökuð sem mannhvarfsmál verið upplýst sem manndrápsmál. Athugið að á listunum hér að neðan eru einungis skráðir einstaklingar sem að hafa ekki fundist. ==Íslendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" |+ !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Páll Jónsson |11. desember 1911 |Óvitað |Viðey |Hann var múrari að störfum við uppskipun í Viðey. Talið er líklegt að hann hafi fallið út af bryggju og drukknað. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2296303#page/n2/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Guðrún Helgadóttir |1911 |Óvitað |Húnavatnssýsla |Hún hvarf í Húnavatnssýslu árið 1911. Aldur, dagsetning og frekar upplýsingar eru óstaðfestar. |<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf|titill=}}</ref> |- |Gísli Sigurðsson |Júlí 1913 |Óvitað |Öræfar |Hann var frá Hnappavöllum í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu. Nákvæm dagsetning er óvituð en í september 1913 var greint frá því að ekkert hefði spurts til hans síðan í júlí sama ár. Þá kom fram að líklegt væri að hann væri látinn en að ekki væri vitað hvort um að slys hefði verið að ræða. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2178792?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/g%C3%ADsli%20sigur%C3%B0sson|title=Þjóðviljinn + Þjóðviljinn ungi - 46.-47. Tölublað (30.09.1913) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Ólöf Jónsdóttir |1913 |Óvitað |Vestmannaeyjar |Hún hvarf í Vestmannaeyjum árið 1913. Ekkert annað er vitað um hvarf hennar. |<ref name=":0" /> |- |Árni Magnús Árnason |1922 |20 ára |Reykjavík |Hann hvarf að nóttu til þegar að hann var á heimleið frá unnustu sinni í Reykjavík. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878900266906&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Pétur Hamar Helgason |19. október 1923 |19 ára |Reykjavík |Hann hvarf frá heimili sínu í Reykjavík. Húfa sem talin var að hafi verið í hans eigu fannst sjórekin skömmu eftir hvarfið. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878906933572&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Magnús Stefánsson |27. október 1923 |50 ára |Reykjavík |Magnús var sjómaður sem var búsettur að Bergstaðarstræti í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878893600240&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Vilhjálmur Ragnar Jónsson Ísfjörð |27. nóvember 1923 |21 árs |Akureyri |Hann hvarf frá heimili sínu á Akureyri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117040121984117&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Anna Sigurðardóttir |1927 |Óvitað |Reykjavík |Hún hvarf sporlaust í Reykjavík. Ekki er mikið vitað um hvarf hennar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid09XQDccNQu42wmRiaV2vQYNGAA2sFoASYx2Euo45nZ6ib1XLmg66itqMcQiCgG7U1l|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Margrét Guðmundsson |2. september 1928 |32 ára |Reykjavík |Hún sást síðast yfirgefa heimili sitt í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878950266901&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinfríður Einarsdóttir |7. maí 1930 |22 ára |Sauðarkrókur |Sást síðast á Sauðárkróki þegar hún yfirgaf heimili vinkonu sinnar til þess að fara heim til sín. Ekkert sást til hennar eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151029541918508&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinbjörn Jakobsson |9. október 1930 |46 ára |Reykjavík |Hann var búsettur á Ólafsvík en var í Reykjavík eftir að hann kláraði síldarverktíð. Síðast sást til hans fara inn í húsið Sauðagerði sem að stóð á mótum Víðimels og Kaplaskjólsvegar. Hann ætlaði að ná í pening og sást fara inn í húsið en heimilisfólkið sagði að hann fór aldrei inn í húsið. Hvarf Sveinbjörns er talið geta verið að mannavöldum en ekkert hefur sannast um það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882266933236&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Ásmundur Hjörtur Einarsson |30. júní 1931 |19 ára |Kollafjörður |Ásmundur var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast á kajak í Kollafirði. Hvorki hann né kajakinn fundust. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882320266564&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gunnlaugur Ólafsson Arnfeild |25. mars 1932 |30 ára |Akureyri |Sást síðast á Akureyri. Hann hafði nýlega snúið aftur frá Vesturheimi eftir að hafa misst þar konu sína og son af slysförum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882330266563&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorsteinn Þorsteinsson |3. maí 1932 |58 ára |Akureyri |Þorsteinn var bóndi á litlu Hámundarstöðum á Árskógsströnd. Hann dvaldi á gistiheimili á Akureyri þar sem að hann sótti sér læknisaðstoð. Hann yfirgaf gistiheimilið að nóttu til í óljósum erindagjörðum en skildi samt sína persónulegu muni eftir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882383599891&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Kristjana Anna Eggertsdóttir |20. ágúst 1932 |38 ára |Stykkishólmur |Hún hvarf þegar að hún ferðaðist með Brúarfossi við Stykkishólm ásamt eiginmanni sínum, Sigurmundi Sigurðssyni, lækni í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]]. Hafði hún ætlað að ganga snöggvast úr káetunni, sem þau hjónin höfðu í skipinu, og er lækninn tók að lengja eftir henni, fór hann að grennslast um hvar hún mundi vera. Fannst hún þá hvergi í skipinu og enginn af skipverjum varð var við það að hún kæmi upp á þilfar. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1223229|title=Dagbók|date=23. ágúst 1932|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=996929|title=Fréttir|date=3. september 1932|work=[[Tíminn]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref> |- |Kjartan Vigfús Vigfússon |9. mars 1933 |37 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur fjögurra barna faðir og var búsettur að Óðinsgötu í Reykjavík. Hann var kyndari á Arinbirni Hersi sem að var að leggja af stað til fiskveiða. Varð Kjartans vart skömmu áður en báturinn lagðist frá bryggju en ekkert eftir það. Uppgvötaðist það er báturinn var í hafnarminninu og var honum þá snúið við. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117039341984195&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Sigurlaugur Sigfinnsson |23. desember 1933 |28 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur að Garðavegi 7 í Hafnarfirði og hvarf þaðan. Hann var barnlaus en átti unnustu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882396933223&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorleifur Jónatansson |12. október 1938 |83 ára |Eyrarsveit á Snæfellsnesi |Hann var búsettur að Hömrum í Eyrarsveit á Snæfellsnesi. Hann hvarf í nágrenni við heimili sitt. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882433599886&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Tryggvi Júlíus Guðmundsson |23. maí 1939 |73 ára |Akureyri |Hann var búsettur að Lundargötu 4 á Akureyri. Hann yfirgaf heimili sitt og hefur ekki sést eftir það. Bátur sem að hann átti fannst svo á floti skammt frá landi eftir að ættingjar fóru að grennslast fyrir um hann. Talið er að hann hafi fallið í sjóinn við að reyna að koma bátnum á flot. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882440266552&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Páll Friðrik Björnsson |7. október 1940 |5 ára |Skagafjörður |Hann var búsettur í Keldudal í Hegranesi í Skagafirði. Hann er talinn hafa drukknað í Héraðsvötnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151030528585076&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Runólfur Kristberg Einarsson |19. júní 1941 |3 ára |Vopnafjörður |Hann fór í fylgd með öðrum krökkum frá bænum Dalalandi í [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] til að færa föður sínum og öðrum vinnumönnum miðdegiskaffi þar sem þeir voru að vinna nokkuð langt frá bænum að hlaða og gera við reiðgötur uppi í fjalli, yfir í næsta dal. Þegar börnin voru á bakleið vildi Runólfur snúa aftur til föður síns en komst aldrei á leiðarenda. Leit að honum stóð yfir í þrjár vikur, fengin var flugvél til að fljúga yfir svæðið ásamt sérstökum leitarhundum en án árangurs. Hann var bróðir [[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinns Einarsonar]] sem hvarf árið 1974. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887350266061&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gísli Jóhannsson |21. nóvember 1943 |42 ára |Akureyri |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að Fjólugötu 3 á Akureyri og hvarf þaðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887363599393&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hannes Pálsson |4. janúar 1945 |25 ára |Reykjavík |Hann yfirgaf heimili sitt við Grettisgötu 51 í Reykjavík um klukkan sjö um morgun og ætlaði fótgangandi til vinnu. En hann skilaði sér aldrei til vinnu sinnar sem að var bifreiðarverkstæði Egils Vilhjálmssonar að Laugavegi 118 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887370266059&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Baldvin Baldvinsson |16. maí 1946 |69 ára |Akureyri |Hann var ættaður frá Svalbarði á Svalbarðsströnd. Hann var búsettur á Gránufélagsgötu 55 á Akureyri er hann hvarf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887426932720&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Árni Ólafsson |19. desember 1946 |49 ára |Akureyri |Hann yfirgaf heimili sitt við Brekkugötu 29 á Akureyri í óljósum erindagjörðum að Strandgötu 13 á Akureyri. Nokkru eftir hvarfið fannst hattur hans í húsinu við Strandgötu 13 og gátu húsráðendur ekki gert að fullu grein fyrir því afhverju þau höfðu hann undir höndum. Þetta þótti mjög dularfullt því að hann fór aldrei út úr húsi nema með hattinn á höfðinu. Málið var þó aldrei rannsakað frekar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887416932721&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Pétur Einarsson |27. júní 1947 |63 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Vesturvegi 13 á Seyðisfirði. Persónulegir munir hans fundust á bökkum Fjarðarár. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887440266052&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ragnar Guðmundsson |3. apríl 1948 |35 ára |Borgarfjörður |Hann var búsettur að Ferjubakka í Borgarfirði. Ragnar fór út snemma morguns og eftir það er ekki vitað um ferðir hans með vissu. Talið er að hann hafi ætlað að fara að Hvanneyri í einhverjum erindagjörðum en þangað kom hann þó ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887480266048&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Torfi Guðmundsson |3. nóvember 1949 |34 ára |Akureyri |Hann var kennari á Akureyri og síðar forstöðumaður málmhúnaðardeild KEA. Aldrei var fjallað um hvarf Torfa eða auglýst eftir honum í dagblöðum af óljósum ástæðum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103506863337443&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Matthías Ásgeirs Pálsson |17. maí 1950 |6 ára |Flateyri |Hann var búsettur á Flateyri. Síðast var vitað um ferðir Matthíasar á reiðhjóli í grennd við hafnarsvæðið í Flateyri. Eftir það sást ekkert til hans. Talið var líklegast að hann hafi fallið í höfnina. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890756932387&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Garðar Gunnar Þorsteinsson |6. október 1950 |20 ára |Reykjavík |Hann var ættaður frá Súðavík en búsettur í Reykjavík. Hann var skipverji á Eldey EA sem að lagðist að bryggju 6. október. Það sást til hans fara fótgangandi frá skipshlið og frá hafnarsvæðinu. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Hann skilaði sér ekki í næsta túr og hafði hann heldur ekki hitt ættingja sína sem bjuggu í Reykjavík og nágrenni eins og hann var vanur. Ekkert hefur fundist sem upplýst getur hvað af honum varð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890763599053&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Svavar Þórarinsson |14. apríl 1951 |34 ára |Breiðafjörður |Rafvirkjameistari búsettur að Bragagötu 38 í Reykjavík. Tók sér far með strandferðaskipinu Herðubreið frá Reykjavík en ekki liggur ljóst fyrir hvort hann hvarf meðan skipið var á siglingu eða hvort hann fór í land einhvers staðar þar sem skipið hafði viðkomu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890810265715&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðjónsson |10. maí 1952 |50 ára |Vestmanneyjar |Búsettur í Vestmannaeyjum en hafði dvalið í Reykjavík um skamma hríð. Tók sér far heimleiðis með strandferðaskipinu Heklu. Ekki var talið vera hafið yfir allan vafa hvort hann komst alla leið til eyja með skipinu eða horfið á meðan það var á siglingu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890823599047&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Guðmundsson |9. október 1953 |34 ára |Reykjavík |Búsettur á Leifsgötu 4 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus en var talinn eiga ófeðraðan son á Patreksfirði. Var ekki saknað fyrr en tveimur mánuðum eftir að síðast er vitað um ferðir hans. Það síðasta sem af honum fréttist var að lögregla hafði af honum tal í miðbæ Reykjavíkur 9. október 1953, eftir það hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890836932379&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Pétur Ottósson |19. ágúst 1955 |44 ára |Reykjavík |Hann hvarf sporlaust af heimili sínu í Reykjavík. Hann var ókvæntur og barnlaus. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890900265706&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Erlendsson | rowspan="2" |30. janúar 1956 |26 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Frændur sem að voru á dansleik í Keflavík og hurfu þaðan í óljósum erindagjörðum um klukkan tvö um nóttina og hefur ekki sést til þeirra síðan. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890943599035&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Ólafsson |22 ára |- |Pétur Guðmundsson |15. desember 1956 |35 ára |Reykjavík |Hann átti ekki fast heimili en var með annan fótinn hjá móður sinni að Vitastíg 11 í Reykjavík. Móðir hans fór að óttast um hann í júní árið 1957 en hún hafði ekki haft af honum spurnir síðan í nóvember 1956. Kom þá í ljós að enginn hafði orðið hans var síðan hann gisti fangageymslur lögreglu vegna ölvunar 15. desember árið áður. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890956932367&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Lárus Stefánsson |21. apríl 1957 |60 ára |Sandgerði |Hann var fæddur og uppalinn á Eskifirði. Hafði verið búsettur í Sandgerði um tíma þar sem hann vann sem skrifstofumaður. Bjó að Tjarnargötu 1 á Sandgerði og fór þaðan að nóttu til í óljósum erindagjörðum. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890970265699&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Björgvin Árnason |30. júlí 1960 |20 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Hafnarstræti 88 á Akureyri. Hann var skipverji á Björgvini EA sem var í Seyðisfjarðarhöfn. Síðast er vitað af honum á tali við norskan sjómann á bryggjunni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893493598780&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðmundsson |27. september 1961 |65 ára |Vestmannaeyjar |Hann var búsettur að Urðarvegi 9 í Vestmannaeyjum. Fór út að morgni á leið til vinnu sinnar og sneri ekki heim aftur. Þegar hans var saknað og farið var að leita að honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann um hádegisbil á gangi upp Heiðarveg. Var talið mögulegt að hann hafi ætlað að líta eftir kálgarði sem hann átti ofan við bæinn. Eftir það spurðist ekkert til hans.         |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100896370265159&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Anthony Mercede |13. júlí 1963 |51 árs |Lundareykjardalur |Hann var fæddur og uppalinn í Bandaríkjunum en hafði búið á Íslandi síðan 1954 og var starfsmaður á Keflavíkurflugvelli. Kvæntur íslenskri konu og átti með henni þrjú börn og bjuggu þau í Ytri Njarðvík. Anthony er saknað eftir að bátur sem hann var í ásamt íslenskum félaga sínum hvoldi á Reyðarvatni í Lundareykjadal. Félaga hans var bjargað en Antony fannst aldrei. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=289551782535976&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jörgen Viggóson | rowspan="2" |28. júlí 1963 |24 ára | rowspan="2" |Reykjavík | rowspan="2" |Kristinn var kvæntur, tveggja barna faðir búsettur að Höfðatúni 5 í Reykjavík. Jörgen var kvæntur tveggja barna faðir búsettur að Sólheimum 27 í Reykjavík. Taldir hafa farið út frá Reykjavíkurhöfn á lítilli trillu sem faðir annars þeirra átti í ókunnum erindagjörðum. Hvorki þeir né trillan hefur nokkurn tíman fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893506932112&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ólafsson |27 ára |- |Bárður Jónsson |30. desember 1963 |68 ára |Kópavogur |Búsettur að Borgarholtsbraut 37a (er í dag Borgarholtsbraut 55) í Kópavogi. Kvæntur og átti uppkomin börn. Hafði farið í heimsókn til ættingja að Nýbýlavegi 22 í Kópavogi og fór þaðan um kl 16:30. Eftir það er ekkert vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893503598779&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jónatan Árnason |23. maí 1964 |49 ára |Vestmanneyjar |Hann var frá Flatey á Skjálfanda. Kvæntur fimm barna faðir búsettur að Brimarhóli í Vestmannaeyjum. Yfirgaf heimili sitt seinnipart dags í ókunnum erindagjörðum og eftir það hefur ekkert til hans spurst. Ungur maður fórst og annar var hætt kominn er þeir leituðu Jónatans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893556932107&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Jósefsson |18. júní 1964 |24 ára |Suðurland |Hann starfaði sem skáld og var ókvæntur og barnlaus. Talinn hafa fallið útbyrðis af millilandaskipinu Gullfossi úti fyrir Suðurlandi á leið til Reykjavíkur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893540265442&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Jónsson |14. júlí 1964 |57 ára |Seyðisfjörður |Ókvæntur en átti unnustu og börn úr fyrra sambandi, búsettur að Efstasundi 100 í Reykjavík. Var matsveinn á strandferðaskipinu Herðubreið. Þegar skipið var á siglingu milli Mjófjarðar og Seyðisfjarðar er síðast vitað um ferðir hans. Jóns var þó ekki saknað fyrr en skipið hafði verið við bryggju í um klukkustund á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820874506041&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Elísabet Bahr Ingólfsson |14. desember 1965 |39 ára |Reykjavík |Kvænt, þriggja barna móðir, búsett á Háaleitisbraut 24 í Reykjavík. Var af þýskum uppruna en hafði búið lengi á Íslandi og var gift íslenskum manni. Fór út um miðjan dag í óljósum erindagjörðum. Vitað er um ferðir hennar eftir það á Seltjarnarnesi og síðar þennan dag í grennd við Öskjuhlíð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893566932106&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Páll Svavarsson |28. desember 1967 |29 ára |Reykjavík |Páll var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast við Reykjarvíkurhöfn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893646932098&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Magnús Teitsson |30. nóvember 1968 |60 ára |Kópavogur |Hann var af þýskum uppruna og hét áður Max Robert Heinrich Keil. Hafði búið lengi á Íslandi, kvæntur íslenskri konu og átti með henni fjögur börn. Þau voru búsett á Þinghólsbraut 63 í Kópavogi. Magnús var um tíma framkvæmdastjóri Málningar h/f og síðar einn af stofnendum Stálborgar og framkvæmdastjóri þess fyrirtækis. Magnús hafði verið að hjálpa vinum sínum fram eftir degi en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat kom í ljós að bifreið hans stóð fyrir utan heimili hans og lyklarnir í læsingu bílstjórahurðar. Eftir þetta hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103513526670110&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristjón Ágústsson Tromberg |28. nóvember 1969 |47 ára |Reykjavík |Hann var búsettur í Reykjavík og átti fjögur börn. Skömmu eftir að lýst var eftir honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann á gangi í Gálgahrauni á Álftanesi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893723598757&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Albert Þorvarðarson |12. júní 1970 |73 ára |Seltjarnarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og starfaði sem vitavörður í Gróttu. Talinn hafa verið á litlum bát sem hann átti og fallið útbyrðis úr honum rétt við land. Báturinn fannst um það leiti sem hans var saknað og var netadræsa föst í skrúfunni. Talið var líklegt að hann hafi verið að reyna ná dræsunni úr skrúfunni og fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620006859462&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Viktor Bernharð Hansen |17. október 1970 |41 árs |Bláfjöll |Hann var búsettur að Álftamýri 32 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus. Fór með félaga sínum til rjúpnaveiða í Bláfjöllum. Þar sem þeir lögðu bílnum gengu þeir í sitt hvora áttina. Eftir það hefur ekkert til hans spurst þrátt fyrir gríðarlega umfangsmikla leit. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619996859463&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Reykjalín Valdimarsson |13. nóvember 1970 |49 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Aðalgötu 9 í Keflavík, ókvæntur og barnlaus. Yfirgaf heimili sitt seinni part dags í óljósum erindagjörðum. Sást skömmu síðar fyrir utan verslun sem hét Lindin á Hafnargötu í Keflavík. Síðan spurðist ekkert til hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619986859464&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sverrir Kristinsson |26. mars 1972 |22 ára |Reykjavík |Hann var til heimilis í Höfnum á Reykjavnesi, ókvæntur og barnlaus. Dvaldi á heimavist Háskóla Íslands á Nýja Garði. Fór út að skemmta sér í Klúbbnum í Borgartúni með félögum sínum og fór þaðan með leigubíl heim á Nýja Garð. Staldraði þar stutt við þegar vitni varð vart við að tveir til þrír menn bönkuðu hjá Sverri, stöldruðu við í stutta stund en fóru svo ásamt Sverri. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620040192792&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Erlendur Guðlaugur Jónsson |1. janúar 1973 |60 ára |Siglufjörður |Hann var búsettur að Suðurgötu 40 á Siglufirði, kvæntur og átti uppkomin börn. Fór frá heimili sínu fótgangandi í óljósum erindagjörðum. Síðan var enginn hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620056859457&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ísfeld |18. febrúar 1973 |29 ára |Reykjavík |Kristinn var kallaður Gáki. Hann var ókvæntur og barnlaus, fæddur og uppalinn á Patreksfirði en var ófeðraður. Búsettur í Reykjavík. Síðast er vitað um ferðir hans á Laugavegi í Reyjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620093526120&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Einar Vigfússon |6. september 1973 |46 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu. Var virtur sellóleikari hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Búsettur á Fjólugötu 5 í Reykjavík og fór þaðan fótgangandi í óljósum erindagjörðum seint að kvöldi til. Síðan var enginn hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620066859456&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Guðmundur Einarsson]] |27. janúar 1974 |18 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur í Hraunprýði í Blesugróf, ókvæntur og barnlaus. Fór á dansleik í Alþýðuhúsinu í Hafnarfirði ásamt félögum sínum en varð þar viðskila við þá. Það sást til hans með ókunnum manni þar fyrir utan um miðnætti. Eftir það sást hann einn fótgangandi eftir Reykjavíkurvegi, fyrst í grennd við gatnamótin á Reykjavíkurvegi og Hverfisgötu, skömmu síðar við Engidal í Hafnafirði. Eftir það var ekki vitað um ferðir hans svo öruggt sé. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620176859445&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Reynir Dagbjartsson |2. júní 1974 |18 ára |Lundarreykjadalur |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu og var búsettur í Reykjavík. Talinn hafa drukknað í Reyðarvatni í Lundarreykjadal þar sem hann var staddur ásamt nokkrum félögum sínum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620206859442&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Bjarni Matthías Sigurðsson |28. ágúst 1974 |79 ára |Snæfellsnes |Hann var kvæntur, átti uppkomin börn og búsettur í Ólafsvík. Fór með dóttur sinni og tengdasyni í berjamó á utanverðu Snæfellsnesi í grennd við svokallaða Hólahóla. Hann fór eftir stutta stund við berjatýnslu að sækja sér kaffi í bílinn sem þau höfðu komið á en sást ekki eftir það. Fljótlega hófst umfangsmikil leit og röktu sporhundar slóð Bjarna frá þeim stað sem bifreið þeirra stóð og upp á aðalveg þar sem hún endaði með dreif af berjum eins og hvolfst hefði úr fötu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620116859451&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinnur Einarsson]] |19. nóvember 1974 |32 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Brekkubraut 15 í Keflavík, kvæntur og átti tvö börn. Fór frá heimili sínu um kl 22:30 til fundar við óþekkta menn og hefur ekki sést síðan. Bifreið hans fannst skammt frá Hafnarbúðinni í Keflavík en talið er að þar hafi hann átt að hitta þennan óþekkta eða óþekktu menn. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. Bróðir Geirfinns, Runólfur Kristberg hvarf aðeins þriggja á gamall á Vopnafirði árið 1941. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620136859449&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurður Þórir Ágústsson |2. maí 1975 |48 ára |Reykjanes |Sigurður var kvæntur, fimm barna faðir búsettur að Sogavegi 78 í Reykjavík. Hann var menntaður flugvirki. Fór frá heimili sínu um hádegisbil á bifreið sinni í ókunnum erindagjörðum. Daginn eftir fannst bifreið hans skammt frá Reykjanesvita. Sporhundar röktu slóð Sigurðar frá bílnum, út á kletta, þaðan niður í fjöru og svo aftur að bílnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620243526105&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Þórarinn Gestsson |8. júní 1976 |24 ára |Selfoss |Hann sást síðast skammt frá brúnni yfir Ölfusá á Selfossi. Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að bænum Forsæti í Villingaholtshreppi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620280192768&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnlaugur Guðmundsson |25. nóvember 1976 |70 ára |Reykjavík |Hann var fæddur og uppalinn á Vopnafirði en búsettur að Barmahlíð 50 í Reykjavík. Gunnlaugur var ókvæntur og barnlaus. Var talsvert þekktur fyrir dansstjórn á skemmtistöðum í Reykjavík og víðar. Hann fór frá heimili sínu í Reykjavík seinni part dags. Eftir það er vitað að hann fór að hitta lækni á Landspítalanum við Hringbraut en eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620263526103&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sturla Valgarðsson |29. maí 1977 |22 ára |Blönduós |Hann var ókvæntur og barnalus, búsettur að Brekkubyggð 6 á Blönduósi. Skömmu eftir hvarf hans fannst lítill plastbátur á reki fyrir utan Skagaströnd og var talið mögulegt að Sturla hafi af einhverjum ókunnum ástæðum farið út á honum en svo fallið fyrir borð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620303526099&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Egill Antonsson | rowspan="4" |17. júní 1978 |16 ára | rowspan="4" |Hrísey | rowspan="4" |Lögreglumenn á Dalvík urðu varir við að þeir fjórir sigldu út úr höfninni þar eftir miðnætti á litlum árabát með utanborðsmótor. Fylgdist hann með þeim og taldi sig sjá þá fara inn fyrir innsiglinguna í Hrísey. Síðan hefur ekkert til þeirra spurst og enginn kannast við að hafa séð þá í Hrísey þessa nótt. Báturinn hefur heldur aldrei fundist. | rowspan="4" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103501656671297&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnar Jónsson |17 ára |- |Símon Jóhann Hilmarsson |18 ára |- |Stefán Ragnar Ægisson |18 ára |- |Ólafur Haraldur Kjartansson |19. maí 1979 |25 ára |Bitrufjörður |Hann var ókvæntur og barnalaus, búsettur að Sandhólum í Bitrufirði. Fór frá heimili sínu og skömmu síðar fannst dráttarvél í hans eigu niður við sjó og bátur sem hann átti út á Firðinum. Jafnvel talið að hann hafi ætlað að vitja um net sem hann átti en hann fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620336859429&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurbjartur Björn Sigurbjörnsson |24. október 1979 |29 ára |Vestmannaeyjar |Hann var kvæntur, tveggja barna faðir, búsettur að Hjallabyggð 9 á Suðureyri. Var skipverji á Sigurborgu GK sem var við bryggju í Vestmannaeyjum. Sigbjartur fór í samkvæmi í verbúð um kvöldið ásamt fleirum af skipinu, en fór þaðan fótgangandi um nóttina og ætlaði niður í skip að sofa. Síðan hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620363526093&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðlaugur Kristmannsson |12. febrúar 1980 |56 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur, átti einn son og eina stjúpdóttur og var búsettur að Granaskjóli 4 í Reykjavík. Fór fótgangandi til vinnu sinnar snemma morguns en hann var verslunarstjóri í JBP verslun sem var í húsinu að Ægisgötu 4 í Reykjavík (á horni Ægisgötu og Mýrargötu). Þangað kom hann hinsvegar ekki þennan morgun og ekkert hefur spurst til hans síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614140093382&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Björn Bergþór Jónsson | rowspan="2" |31. júlí 1980 |19 ára | rowspan="2" |Þingvellir | rowspan="2" |Björn var búsettur að Suðurvangi 8 í Hafnafirði en Ómar bjó að Smyrlahrauni 46 í Hafnafirði. Voru þeir staddir við Þingvallavatn í sumarbústað með unnustum sínum. Fóru þeir út á vatnið á litlum árabát og sást síðast til þeirra, að talið er um kl 19:00 þetta kvöld. Þrátt fyrir mikla leit hafa hvorki þeir né báturinn fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512403336889&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ómar Kristjánsson |21 árs |- |Kristján Árnason |19. janúar 1985 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur í Reykjavík. Eftir að auglýst var eftir honum gáfu sig fram tvö vitni. Annað taldi sig hafa séð hann um borð í Akraborginni á leið upp á Akranes en hitt vitnið taldi sig hafa séð hann á gangi í Breiðholti. Þessar ábendingar urðu þó ekki til þess að hann fynndist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512396670223&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Stefán Þór Hafsteinsson |26. maí 1985 |25 ára |Þingvellir |Hann átti unnustu og stjúpson og var búsettur að Álfaskeiði 86 í Hafnafirði. Fór ásamt tveim öðrum á bát út á Þingvallavatn en ekki liggur alveg fyrir hvort bátnum hvoldi eða hvað skeði en hann fannst mannlaus á vatninu. Lík hinna tveggja einstaklinganna fundust skammt frá bátnum en Stefán hefur aldrei fundist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614193426710&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Eva Bryndís Karlsdóttir |28. apríl 1987 |52 ára |Vestmannaeyjar |Hún var kvænt, fjögurra barna móðir sem að var búsett á Hólagötu 16 í Vestmannaeyjum. Hún starfaði sem hótelstjóri í eyjum. Fór frá heimili sínu um klukkan þrjú að nóttu til og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614213426708&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðmundur Finnur Björnsson |22. nóvember 1987 |20 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus, frá Hvannabrekku í Berufirði en var búsettur að Tjarnargötu 10 í Reykjavík. Fór út að skemmta sér á skemmtistaðnum Hollywood sem var til húsa í Ármúla í Reykjavík. Varð viðskila við þá sem með honum voru í biðröð fyrir utan staðinn. Virðist hann hafa gegnið úr Ármúla, í gegnum Hlíðarnar og út á Reykjavíkurflugvöll þar sem vaktmaður á vellinum hafði afskipti af honum því hann var komin inn á bannsvæði. Skildu þeir samt í góðu og segir vaktmaðurinn að hann hafi séð hann ganga frá flugvellinum í átt að Öskjuhlíð. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Sporhundar sem fengnir voru til leitar röktu slóð hans áður greinda leið en hún endaði þó á bílaplani skammt frá flugvellinum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102616140093182&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigtryggur Jónsson |23. desember 1993 |73 ára |Akureyri |Hann var kvæntur og átti uppkominn börn og var búsettur að Hríseyjargötu 21 á Akureyri. Hann fór frá heimili sínu síðdegis á Þorláksmessu og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696119785184&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Júlíus Karlsson | rowspan="2" |26. janúar 1994 |14 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Þeir komu heim úr skólanum skömmu eftir hádegi og dvöldu þá stutta stund heima hjá Júlíusi en fóru svo út aftur. Eftir það sást til þeirra við olíutankana sem þá stóðu út a Vatnsnesi í Keflavík og eftir það sáust þeir á gangi eftir Faxabraut í Keflavík. Eftir það hefur ekkert til þeirra sést svo vitað sé með vissu. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696173118512&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Óskar Halldórsson |13 ára |- |Valgeir Víðisson |19. júní 1994 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Laugarvegi 143 í Reykjavík og hvarf þaðan að kvöldi til á reiðhjóli. Talinn hafa farið til fundar við óþekkta menn sem hann hafði fengið hótanir frá og tengdust undirheimum Reykjavíkur. Hann hafði hlotið dóma vegna fíkniefnamisferlis og hafði nýlega lent í skulda við hátt setta undirheima menn vegna innflutnings á fíkniefnum sem komst upp um. Málið hefur aldrei verið upplýst þrátt fyrir að einstaklingar hafi verið grunaðir og yfirheyrðir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696183118511&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sveinn Kjartansson |25. september 2000 |42 ára |Reykjavík |Hann var giftur, þriggja barna faðir, búsettur að Logafoldi 165 í Reykjavík. Sveinn starfaði sem pípulagningamaður, var meistari í þeirri iðn og rak fyrirtæki í þeim geira ásamt félaga sínum. Bifreið Sveins fannst mannlaus við Klettagarða í Reykjavík. Ekki er vitað með vissu um ferðir hans eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463739708422&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Matthías Þórarinsson |27. október 2010 |21 árs |Kjalarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og til heimilis að Stekk á Kjalarnesi. Hann var mikill einfari. Bifreið hans sem var UAZ, frambyggður rússa jeppi fannst brunninn í janúar árið 2011 í malarnámu á Kjalarnesi, ekki langt frá heimili hans. Eins fór fram mikil leit í Reykjadal ofan Hveragerðis af honum en ábending barst frá vegfaranda sem taldi sig hafa séð hann þar. Sú leit bara ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655168789279&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Grétar Guðfinnsson |6. febrúar 2013 |45 ára |Siglufjörður |Hann var giftur þriggja barna faðir og var búsettur á Siglufirði. Hann sást síðast yfirgefa heimili sitt á Siglufirði. Eigur hans fundust í fjörunni á Siglufirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655162122613&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2013976500d/formlegri-leit-ad-gretari-haett|title=Formlegri leit að Grétari hætt - Vísir|date=2013-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Hörður Björnsson |15. október 2015 |25 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Sást síðast fótgangandi á Laugarásvegi í Reykjavík að nóttu til. Vitni gaf sig fram sem taldi sig hafa séð hann fótgangandi í Reykjadal ofan Hveragerðis skömmu eftir hvarfið og var framkvæmd leit þar sem skilað engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Rima Grunskyté Feliksasdóttir |20. desember 2019 |45 ára |Vík í Mýrdal |Hún var fráskilin tveggja barna móðir sem að var búsett að Skyggnisöldu 3d á Hellu en hún var fædd og uppalin í Litháen. Rima hafði búið lengi á Íslandi og starfaði hér sem kennari. Bifreið hennar fannst yfirgefin á bílastæði skammt frá Dyrahólaey. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655362122593&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Sigurður Kort Hafsteinsson |17. febrúar 2022 |65 ára |Kópavogur |Síðast er vitað um ferðir Sigurðs morguninn 17. febrúar í vesturbæ Kópavogs. Umfangsmikil leit stóð yfir að Sigurði á höfuðborgarsvæðinu sem skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=576960377128447&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðfinnur Freyr Kristinsson |10. nóvember 2022 |42 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti kærustu og var búsettur á Höfuðborgarsvæðinu. Síðast sást til hans á gangi seinnipart dags í Kugguvogi í Reykjavík. Þegar farið var yfir eftirlitsmyndavélar í nágrenninu sást til manns sem talinn er hafa verið Friðfinnur stinga sér til sunds í sjóinn og synda út á haf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282050762945&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Renars Mezgalis |15. desember 2022 |22 ára |Þykkvabær |Hann var af lettnesku bergi brotinn en var búsettur í Árnesi í Gnúpverjahrepp og var ókvæntur og barnlaus. Bifreið hans fannst mannlaus í flæðarmálinu í Þykkvabæjarfjöru daginn eftir. Fór þá í gang skipulögð leit sem skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282054096278&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Gunnar Svan Björgvinsson |24. febrúar 2023 |40 ára |Eskifjörður |Síðast er vitað um ferðir Gunnars fyrir utan heimili sitt í Eskifirði. Þegar lýst var eftir honum hafði enginn orðið hans var í tólf daga. Leitin að honum bar engan árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/08/logreglan_lysir_eftir_gunnari/|title=Lögreglan lýsir eftir Gunnari|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=876535803837568&set=pcb.876535867170895|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Sigrún Arngrímsdóttir |10. júní 2023 |51 árs |Reykjanes |Grunur liggur á að Sigrún hafi verið á ferð um Suðurstrandarveg á Reykjanesi um helgina 9.-11. júní. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. Bíll Sigrúnar fannst yfirgefinn á suðurstrandarveginum 12. júní. Leitað var að Sigrúnu víðar án árangurs. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232428310d/leita-enn-ad-sig-runu-arn-grims-dottur|title=Leita enn að Sig­rúnu Arn­gríms­dóttur - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2023-06-15|website=visir.is|language=is|access-date=2023-09-11}}</ref> |- |Lúðvík Pétursson |10. janúar 2024 |50 ára |Grindavík |Hann var að vinna við að fylla ofan í sprungur í Grindavík og er talinn hafa fallið ofan í sprungu. Leitað var í sprungunni án árangurs og tveimur dögum seinna var leit hætt af öryggisástæðum. Sprungan var talin vera 20-30 metra djúp og var talið vera grunnvatn á botninum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514534d/nafn-mannsins-sem-saknad-er-eftir-vinnu-slysid|title=Nafn mannsins sem saknað er eftir vinnu­slysið - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2024-01-13|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/20417/|title=Þetta er vitað um mannshvarfið í sprungunni í Grindavík|date=2024-01-12|website=Heimildin|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514254d/haetta-leitinni-ad-manninum|title=Hætta leitinni að manninum - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2024-12-01|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/01/10/sprungan_talin_vera_20_30_metra_djup/|title=Sprungan talin vera 20-30 metra djúp|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Daníel Logi Matthíasson |7. febrúar 2024 |23 ára |Reykjavík |Síðast er vitað um ferðir hans í Krónunni á Fiskislóð úti á Granda. Leitin að honum bar ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/02/08/logreglan_lysir_eftir_daniel_loga/|title=Lögreglan lýsir eftir Daníel Loga|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-03-13}}</ref> |- |My Ky Le |26. júlí 2024 |52 ára |Reykjavík |Hann sást síðast um hádegisbil þann 26. júlí og var búsettur á Bústaðavegi 49 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=873787394774368&set=pb.100064293475494.-2207520000&type=3&locale=is_IS|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-05}}</ref> |- |Áslaug Helga B. Traustadóttir |8. desember 2024 |59 ára |Tálknafjörður |Áslaug fór að heiman frá sér á Tálknafirði sunnudaginn 8. desember og fljótlega fannst bifreið hennar skammt frá bænum. |<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid0xe7FF76wPg3pquSLpkWe6Acpvcz2Rwt63GkRxCYJkLCFWPM1nsqoEyyvgYNJtPrYl/|titill=}}</ref> |} ==Íslendingar horfnir erlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Gísli Guðjón Þórðarson |1914 |Óvitað |England |Hann hvarf í Englandi árið 1914. Ekkert annað er vitað um hvarf hans. |<ref name=":0" /> |- |Jón Þórður Sveinsson |1. nóvember 1929 |34 ára |Grimsby, England |Var háseti á togaranum Belgaum. Hann varð viðskila við tvo skipsfélaga sína og sneri hann ekki aftur. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=13251|title=Sjómaður týnist á Grimsby|date=5. nóvember 1929|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Friðjón Friðriksson |30. janúar 1930 |21 árs |Oporto, Portúgal |Var háseti á flutningaskipinu Vestra sem lá við bryggju í hafnarborginni Oporto á [[Portúgal]]. Hann fór frá borði í óljósum erindagjörðum og hefur ekki sést til hans eftir það. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1219007|title=Íslendingur hverfur í Portúgal|date=8. febrúar 1930|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Gísli Ásmundsson |18. janúar 1938 |33 ára |Hull, England |Hann var skipverji á bátnum Sviða sem lá við bryggju í Hull í Englandi. Hann var í sinni fyrstu ferð með skipinu. Gísli var ókvæntur og barnlaus. Hann var búsettur að Hverfisgötu 5 í Hafnarfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882410266555&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hjörtur Bjarnason |26. febrúar 1951 |49 ára |Aberdeen, Skotland |Háseti á skipinu Víkingur sem var í söluferð í Aberdeen á Skotlandi. Fór út að borða með tveim skipsfélögum sínum um kvöldið á Stanley hótelinu en varð viðskila við félaga sína þar eftir matinn. Sáu félagar hans síðast til hans á talið við bifreiðastjóra fyrir utan hótelið. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. Þegar í ljós kom daginn eftir að Hjörtur hafði ekki skilað sér til skipsins var þarlendum yfirvöldum gert viðvart um hvarf hans. Hjörtur var búsettur á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890760265720&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Halldór Halldórsson |1. apríl 1959 |62 ára |Burnaby, Kanada |Hann var búsettur í fátækrarhverfi í Burnaby í Kanada, skammt við Vancouver. Hann sást síðast þegar að hann tilkynnti nágranna sínum að hann ætlaði að fara í borgina til þess að hafa uppi á morðingja dóttur sinnar. Ekkert hefur spurst til hans eftir það. Systir Halldórs, Anna Halldórsdóttir sem bjó með honum sagði að hún hafi aldrei heyrt talað um dóttur hans. Hún sagðist fullviss um að hvarf Halldórs hafi komið að mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2226546|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Guðmundur Óskarsson |15. desember 1963 |18 ára |Hull, England |Aðstoðarvélstjóri á flutningaskipinu Tröllafoss sem var við bryggju í Hull á Englandi. Fór frá borði í óljósum erindagjörðum. Um kvöldið heyrðu menn einhvern umgang sem þeir töldu koma frá Guðmundi og hann væri að koma aftur um borð. Morguninn eftir sást hinsvegar hvorki tangur né tetur af honum. Guðmundur var ókvæntur á barnlaus, búsettur að Stigahlíð 36 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820881172707&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Gunnar Pétursson |6. febrúar 1965 |19 ára |Cuxhaven, Þýskaland |Hann var ókvæntur og barnlaus, búsettur á Hólmavík. Var skipverji á Skúla Magnússyni sem var við bryggju í Cuxhaven í Þýskalandi. Fór frá borði ásamt tveim skipsfélugum sínum en varð viðskila við þá í miðbænum. Eftir það spurðist ekkert til hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893616932101&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðný Helga Hrafnsdóttir Tulinius |17. júní 1986 |19 ára |Balestrand, Noregur |Hún var ókvænt og barnlaus, búsett í Reykjavík en var í sumarstarfi á Hotel Kviknes í Balestrand í Noregi. Yfirgaf hótelið að kvöldi til og sagði ætla fá sé smá göngutúr og að hún yrði ekki lengi. Síðan spurðist ekkert til hennar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614200093376&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Kristinn Gunnarsson |6. október 1991 |30 ára |Pumori, Nepal |Hann var fráskilinn tveggja barna faðir, búsettur að Melasíðu 5 á Akureyri. Var vanur fjallgöngumaður og var að klífa Pumori í Nepal er hann hvarf. Þremur árum áður eða árið 1988 hurfu tveir félagar hans einnig í Nepal við sömu iðju. Líkamsleifar þeirra fundust árið 2018. Ara er hinsvegar enn saknað. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696126451850&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jakob Fenger |4. júní 2008 |56 ára |Bermúda |Hann var fráskilinn, þriggja barna faðir búsettur að Fossagötu 13 í Reykjavík. Jakob er talinn hafa horfið ásamt skútunni Dicrocia á hafsvæðinu á milli Bermúdaeyja og Saint Johns á Nýfundnalandi. Skútuna ætlaði hann að ferja til Íslands fyrir félaga sinn. Það síðasta sem vitað er um ferðir hans er að þennan dag bárust frá honum SMS skilaboð og var hann þá á fyrrgreindu hafsvæði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463773041752&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðrik Kristjánsson |31. mars 2013 |30 ára |Paragvæ |Hann var ókvæntur og barnlaus. Það síðasta sem vitað erum um athafnir Friðriks er að hann reyndi að hringja í fyrverandi unnustu sína aðfaranótt 31. mars 2013. Hún var stödd í Kína og náði ekki að svara símtalinu en hann var staddur í óljósum erindagjörðum í Paragvæ. Hvarf Friðriks er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655165455946&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Þorleifur Hallgrímur Kristínarson |13. desember 2014 |20 ára |Fredrikshaven, Danmörk |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Fredrikshaven í Danmörku. Síðast er vitað um ferðir hans er hann kemur fram í öryggismyndavél í grennd við Hafnarsvæðið í Fredrikshaven. Hann sást á upptökum ganga að bryggjusporðinum í Fredrikshavn og síðan stökkva út í sjóinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655218789274&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|title=„Enginn getur barist að eilífu gegn ofurefli“|date=2017-02-03|website=DV|language=is|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014085302/https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|url-status=dead}}</ref> |- |Zaki Ibrahim Hala Mohamed |1. júní 2016 |47 ára |Egyptaland / Reykjavík |Hún var íslenskur ríkisborgari, búsett í Reykjavík og hafði gert það til fjölda ára. Samkvæmt lögreglu á Íslandi hvarf hún í upprunalandi sínu Egyptalandi en á vef Interpol segir að hún hafi horfið í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655235455939&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Haukur Hilmarsson]] |24. febrúar 2018 |32 ára |Sýrland |Hann er talinn hafa fallið í stríðsátökum í Sýrlandi. Líkamsleifar hans hafa þó aldrei fundist en þarna ytra tók hann þátt í aðgerðum Kúrda sem snérust um frelsun Afrins-héraðs í Sýrlandi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655345455928&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Sean Bradley|Sean Aloysius Marius Bradley]] |15. júní 2018 |53 ára |Selfoss / Malaga, Spánn |Hann var íslenskur ríkisborgari og var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Austurvegi 34 á Selfossi. Hann var fyrrum Fiðluleikari hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Sean var frá Dublin á Írlandi. Var talinn hafa ætlað til Malaga á Spáni en ekkert hefur fengist staðfest um það hvort hann í raun og veru fór frá landinu. Lögreglu var ekki gert viðvart um hvarf Sean fyrr en í mars árið 2020. Í desember 2023 var tilkynnt að sonur Seans vildi fá hann úrskurðaðan látinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655278789268&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232507988d/vill-ad-fadir-sinn-verdi-ur-skurdadur-latinn-eftir-dular-fullt-hvarf|title=Vill að faðir sinn verði úr­skurðaður látinn eftir dular­fullt hvarf - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2023-12-27|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Jón Þröstur Jónsson |9. febrúar 2019 |41 árs |Dublin, Írland |Hann var búsettur í Reykjavík. Hann átti unnustu, tvö börn og tvö stjúpbörn. Var staddur í Dublin á Írlandi ásamt unnustu sinni til þess að spila póker. Hann yfirgaf hótelið sem þau bjuggu á í óljósum erindagjörðum. Skömmu seinna sést hann koma fyrir í öryggismyndavél skammt frá hótelinu en eftir það ekkert til hans spurst. Í október 2020 var fullyrt í frétt Sunday Independent að Jón Þröstur hefði verið myrtur fyrir slysni af öðrum Íslendingi vegna deilna um peninga sem töpuðust á pókermóti. Tengiliðir fjölskyldunnar vísuðu þessum upplýsingum hins vegar á bug. Í febrúar 2024 var tilkynnt að Írska lögreglan væri byrjuð að rannsaka málið aftur eftir að nýjar vísbendingar komust í ljós um að hann hafi verið myrtur og líkið hans komið fyrir í almenningsgarði í Dublin en ekkert frekar fréttist með það. Í hlaðvarpsþáttunum ''Where is Jón?'' sem að RÚV sýndi árið 2025 kom fram að maður hafi hringt í bróður Jóns og sagði að morðingi Jóns Þrastar hafi ætlað að drepa annan Íslending, en drap óvart Jón fyrir slysni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655402122589&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232472093d/sex-is-lendingar-hafa-horfid-er-lendis-undan-farinn-ara-tug|title=Sex Ís­lendingar hafa horfið er­lendis undan­farinn ára­tug - Vísir|last=Guðmundsdóttir|first=Auður Ösp|date=2023-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242527399d/nyjar-vis-bendingar-vardandi-hvarf-jons-thrastar|title=Nýjar vís­bendingar varðandi hvarf Jóns Þrastar - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2024-09-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|title=Hvarf Jóns Þrastar: Skuggalegar sögusagnir um að rangur maður hafi verið myrtur|date=2025-02-17|website=DV|language=is|access-date=2025-02-17|archive-date=2025-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217190040/https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|url-status=dead}}</ref> |- |Magnús Kristinn Magnússon |10. september 2023 |36 ára |Dóminska Lýðveldið |Hann átti bókað flug frá Dóminíska lýðveldinu til Frankfurt, þaðan sem hann átti svo að fljúga heim til Íslands. Magnús mætti á flugvöllinn en missti af vélinni. Þá skildi hann farangur sinn eftir og yfirgaf flugvöllinn. Síðan þá hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232474557d/sann-faerd-um-ad-hun-eigi-ekki-eftir-ad-sja-magnus-aftur|title=Sann­færð um að hún eigi ekki eftir að sjá Magnús aftur - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Margrét Björk|date=2023-12-10|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref> |} ==Útlendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Anthony Prosser | rowspan="2" |6. ágúst 1953 |21 árs | rowspan="2" |Öræfajökull | rowspan="2" |Breskir háskólanemar sem voru ásamt fleirum við rannsóknarstörf á Öræfajökli í miklu óveðri. Fóru tveir saman fótgangandi frá hópnum sem þeir voru með í skoðunarferð og sáust ekki eftir það. Hluti viðlegubúnaðar þeirra fannst á jöklinum árið 2006. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890880265708&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ian Harrison |23 ára |- |Bernhard Journet |12. maí 1969 |22 ára |Vestmannaeyjar |Hann var frá Frakklandi en hafði dvalið í tvö ár í Vestmannaeyjum og meðal annars unnið þar í fiski. Var mikill náttúruunnandi og fuglaáhugamaður. Dvaldi fyrst í stað í tjaldi en flutti síðar á verbúð. Sást síðast á leið inn í Herjólfsdal seinni part dags, en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat til kunningjafólks síns eins og ráðgert hafði verið hófst leit af honum sem skilaði engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100899873598142&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Willy Petersen |16. september 1974 |44 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur sjómaður frá Porkeri í Færeyjum sem dvalið hafði lengi á Íslandi og var síðast búsettur að Hverfisgötu 16 í Reykjavík. Lengi vel var talið að ekki hefði sést til hans síðan 4. september 1974 en nýlega komst í ljós að það var ekki rétt. Í ljós hefur komið að manneskja sem þekkti til hans hitti hann fótgangandi á móts við Laugarveg 28 í Reykjavík og sagðist hann þá vera á leiðinni niður á höfn til að fara á sjó með báti sem þar biði. Niður á höfn kom hann aldrei þennan dag og enginn hefur orðið hans var eftir þetta. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620223526107&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Giuseppe Mirto |13. júní 1994 |29 ára |Gullfoss |Hann var með hópi ferðamanna við Gullfoss. Eftir að fossinn hafði verið skoðaður skilaði hann sér ekki í rútuna sem ók þeim. Umfangsmikil leit var gerð á svæðinu, í og við ánna og fossinn en hún skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696123118517&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Lettneskur skipverji |12. október 1999 |Óvitað |Straumsvíkurshöfn |Hann var lettneskur skipverji sem að týndist á flutningaskipinu Mermaid Eagle við Straumsvíkurhöfn 12. október 1999. Mannsins var leitað í nágrenni Straumsvíkurhafnar án árangurs. Nafn hans hefur aldrei verið gefið upp. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/1999/10/12/taeplega_thrjatiu_manns_leita_lettneska_skipverjans/|title=Tæplega þrjátíu manns leita lettneska skipverjans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Davides Paita |10. ágúst 2002 |33 ára |Grenivík |Hann var ítalskur ferðamaður. Hann fékk að geyma hluta af farangri sínum í sundlauginni á Grenivík meðan hann færi fótgangandi út með firðinum að Látrum. Hann sagðist ætla í síðasta lagi að koma aftur 13. ágúst en eftir það hefur ekkert spurst til hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463736375089&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Mathias Hinz | rowspan="2" |1. ágúst 2007 |28 ára | rowspan="2" |Svínfellsjökull | rowspan="2" |Þeir voru Þjóðverjar sem að týndust á [[Svínafellsjökull|Svínafellsjökli]] árið 2007. Tjöld mannanna fundust ofarlega á jöklinum við leit í ágúst 2007. Árið 2010 komu tveir leiðsögumenn Íslenskra fjallaleiðsögumanna auga á klifurlínu sem talin var vera frá Þjóðverjunum í 1.700 metra hæð á jöklinum. Línan var skorðuð í sprungu á milli steina og lágu endarnir niður í snjóinn í bröttu gilinu. | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4169025|title=Mennirnir taldir af|date=27. ágúst 2007|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/23/leitad_en_ekki_alltaf_fundid/|title=Leitað en ekki alltaf fundið|date=23. júní 2014|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref> |- |Thomas Grundt |24 ára |- |Christian Mathias Markus |18. september 2014 |33 ára |Vestfirðir |Hann var þýskur ferðamaður sem að sást síðast yfirgefa hótel Breiðavík snemma morguns 18. september 2014. Skömmu eftir hvarf hans fannst bifreið sem hann hafði til umráða yfirgefin á bílastæðinu þar sem farið er út á Látrabjarg. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115663478788448&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Bjorn Debecker |10. ágúst 2019 |41 árs |Þingvellir |Hann var tveggja barna faðir sem að var búsettur í Belgíu en var á ferðalagi um Ísland. Kajak sem talinn var vera í hans eigu fannst mannlaus á Þingvallavatni og bakpoki sem var í hans eigu fannst í flæðarmálinu. Tjald hans og annar viðlegubúnaður fannst svo á tjaldsvæði á Þingvöllum. Þrátt fyrir leit þá fannst Bjorn ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655348789261&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Pat­rick Florence Riley |13. maí 2024 |45 ára |Höfuðborgarsvæðið |Hann var frá Bandaríkjunum og lögreglan lýsti eftir honum þann 13. maí 2024, án þess að gefa upp dagsetningu síðasta dag sem að hann sást eða staðsetningu síðast sem að hann sást. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/05/13/logreglan_lysir_eftir_bandarikjamanni/|title=Lögreglan lýsir eftir Bandaríkjamanni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-06-28}}</ref> |} ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Saga Íslands]] qyzdyvonv3fgrnry9c4asexhd98os2l 0 147466 1977891 1977404 2026-09-06T20:57:45Z Nipas2 54688 1977891 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 2. deild kvenna 1993 | mynd = | ár = '''1993''' | Meistarar = '''{{Lið Höttur}}''' | upp um deild = '''{{Lið Höttur}}'''<br/>'''{{Lið Haukar}}'''<br/>'''[[UMFS Dalvík|Dalvík]]'''<ref>Hann leyfð sem áttunda lið.</ref> | spilaðir leikir = 80 | mörk skoruð = 357 (4.46 m/leik) | markahæstur = '''26 mörk'''<br>[[Bergþóra Laxdal]] ({{Lið Haukar}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] - [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 12. sinn árið '''1993'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=130| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=400| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Lúðvík Arnarson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | [[Andrés Ellert Ólafsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fram}} | [[Reykjavík]] | [[Framvöllur]] | [[Hafdís Ebba Guðjónsdóttir]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | [[Þóra Björk Smith]], [[Brynja Guðjónsdóttir]] | 1. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBÍ}} | [[Ísafjarðarbær]] | [[Torfnesvöllur]] | [[Örnólfur Oddsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Reynir S.}} | [[Sandgerði]] | [[Sandgerðisvöllur]] | Sigurþór Marteinn Kjartansson (a) | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | [[Kjartan Björnsson]] | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||12||11||1||0||63||12||51||'''34''' |align="center" rowspan="2"|'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#Úrslit|Úrslit]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||'''[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]]''' ||12||7||1||4||38||17||21||'''22''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] ||12||4||4||4||27||26||1||'''16''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|BÍ/Bolungarvík|1}}"| ||{{Lið ÍBÍ}} ||12||4||3||5||23||27||-4||'''15''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||12||4||2||6||14||31||-17||'''14''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||12||3||2||7||19||50||-31||'''11''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||12||1||3||8||6||27||-21||'''6''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fjö!!Fra!!Hau!!ÍBÍ!!Rey!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||1-0||0-3||0-4||0-2||0-3||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||1-1||'''XXX'''||2-0||0-2||1-0||1-0||5-2 |- |align="left"|{{Lið Fram}} ||1-1||2-1||'''XXX'''||3-7||3-3||0-3||4-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||5-0||12-0||3-3||'''XXX'''||7-1||3-2||5-0 |- |align="left"|{{Lið ÍBÍ}} ||0-0||2-0||1-5||1-3|||'''XXX'''||3-3||3-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Reynir S.}} ||4-1||7-1||2-1||1-2||3-0||'''XXX'''||8-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||1-0||2-2||2-2||1-10||2-7||4-2||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80|Félag !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |24||{{Lið Haukar}}||[[Bergþóra Laxdal]]||Gullskór |- ! style="background:silver;" |17||{{Lið Reynir S.}}||[[Heiða Sólveig Haraldsdóttir]]||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |11||{{Lið Fram}}||[[Hekla Ingunn Daðadóttir]]||Bronsskór |- |11||{{Lið Haukar}}||[[Lóa Björg Gestsdóttir]] |- |11||{{Lið Fram}}||[[Berglind Jónsdóttir]] |- |10||{{Lið ÍBÍ}}||[[Sigríður Björk Þorláksdóttir Baxter]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=130| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=400| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] |- |style="text-align: left;"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Dalvík]] | [[Dalvíkurvöllur]] | [[Eyrún Rafnsdóttir]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | [[Helena Guðrún Bjarnadóttir]] | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | [[Guðbjartur Haraldsson]] | 3. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] | [[Þráinn Pálsson]] | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1|| ||'''[[UMFS Dalvík|Dalvík]]''' ||6||5||0||1||21||4||17||'''15''' |align="center" |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#Úrslit|Úrslit]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||6||4||0||2||20||7||13||'''12''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Völsungur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] ||6||3||0||3||5||13||-8||'''9''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] ||6||0||0||6||3||25||-22||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Dal!!Lei!!Tin!!Völ |- |list2 = |align="left"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||'''XXX'''||10-0||3-1||1-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] ||1-4||'''XXX'''||1-4||0-2 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||2-0||4-1||'''XXX'''||8-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Völsungur}} ||0-3||1-0||2-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=50|Félag !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |7||{{Lið Tindastóll}}||[[Heba Guðmundsdóttir]]||Gullskór |- ! style="background:silver;" |7||[[UMFS Dalvík|Dalvík]]||[[Áslaug Hólm Stefánsdóttir]]||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |5||[[UMFS Dalvík|Dalvík]]||[[Helga Björk Eiríksdóttir]]||Bronsskór |- |4||[[UMFS Dalvík|Dalvík]]||[[Aðalheiður Reynisdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=100| Lið !width=240| Bær !width=120| Leikvangur !width=380| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | [[Aðalbjörn Björnsson]] | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | [[Heimir Hallgrímsson]] | 8. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1. deild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KBS}}<ref>Samruna á fleiri liðum: {{Lið KSH}} og {{Lið Leiknir F.}}.</ref> | [[Breiðdalsvík]], [[Fáskrúðsfjörður]], [[Stöðvarfjörður]] | [[Breiðdalsvöllur]]<br/>[[Stöðvarfjarðarvöllur]] | | 2./5. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]]<ref>Samruna á fleiri liðum: {{Lið Austri}} og [[Ungmennafélagið Valur]].</ref> | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | | 4./6. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] | [[Albert Eymundsson]] | 1. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||'''[[Höttur]]''' ||8||8||0||0||24||2||22||'''24''' |align="center" |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#Úrslit|Úrslit]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||8||6||0||2||34||9||25||'''18''' |- |3|| ||{{Lið KBS}} ||8||3||0||5||18||22||-4||'''9''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||8||3||0||5||14||23||-9||'''9''' |- |5|| |||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||8||0||0||8||8||42||-34||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KBS!!KVA!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||1-2||3-1||4-1||2-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||4-0||'''XXX'''||5-0||5-0||2-0 |- |align="left"|{{Lið KBS}} ||5-0||0-2||'''XXX'''||5-2||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KVA}} ||1-3||1-3||3-4||'''XXX'''||0-8 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||4-1||0-1||4-1||10-0||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=50|Félag !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |11||{{Lið Sindri}}||[[Rósa Júlía Steinþórsdóttir]]||Gullskór |- ! style="background:silver;" |7||KBS||[[Halldóra Dröfn Hafþórsdóttir]]||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |7||{{Lið Sindri}}||[[Ásta Lilja Baldursdóttir]]||Bronsskór |- |6||{{Lið Höttur}}||[[Helga Hreinsdóttir]] |} == Úrslit == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Höttur}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið Reynir S.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201838 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Íris Sæmundsdóttir]] |mörk2= |leikvangur= [[Vilhjálmsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Sigurjón Kristjánsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= [[UMFS Dalvík|Dalvík]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201839 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bergþóra Laxdal]]<nowiki></nowiki><br />[[Aðalheiður Auður Bjarnadóttir]] |mörk2= <br>[[Helga Björk Eiríksdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Guðný Friðriksdóttir]] |leikvangur= [[Vilhjálmsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Einar Örn Daníelsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 5. september 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Reynir S.}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= [[UMFS Dalvík|Dalvík]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201835 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Heiða Sólveig Haraldsdóttir]] |mörk2= <br>[[Íris Fönn Gunnlaugsdóttir]] |leikvangur= [[Sandgerðisvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Bjarni Pétursson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 7. september 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Höttur}} |úrslit= 3 – 2 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201834 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Helga Hreinsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Birgitta Ósk Birgisdóttir]]<br>[[Íris Sæmundsdóttir]] |mörk2= <br>[[Lóa Björg Gestsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Lóa Björg Gestsdóttir]] |leikvangur= [[Vilhjálmsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Eysteinn Ingólfsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. september 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Reynir S.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201837 Leikskýrsla] |mörk1= <br>(3) [[Lóa Björg Gestsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Hulda Kristín Hlöðversdóttir]]<br>[[Bergþóra Laxdal]]<nowiki></nowiki><br />[[Aðalheiður Auður Bjarnadóttir]] |mörk2= |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. september 1993<br />??:00 [[GMT]] |lið1= [[UMFS Dalvík|Dalvík]] |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið Höttur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=201836 Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Jóna Ragúels Gunnarsdóttir]] |mörk2= <br>[[Helga Hreinsdóttir]] |leikvangur= [[Dalvíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Eyjólfur Magnússon]] |}} === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||'''[[Höttur]]''' ||3||2||1||0||5||3||2||'''7''' |align="center" rowspan="2"|'''[[2._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1994|Upp um deild]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||3||1||1||1||10||5||5||'''4''' |- |3|| ||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||3||0||3||0||4||4||0||'''3''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]] ||3||0||1||2||1||8||-7||'''1''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur'' </small> == Heimildaskrá == {{reflist|2}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1992|2. deild kvenna 1992]] | eftir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|2.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1994]] }} == Heimild == <div class="references-small"><references/></div> * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1993&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 8. nóvember 2018. * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17509|title=2. deild kvenna 1992 A riðill|work=KSÍ|accessdate=8. nóvember 2018}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17510|title=2. deild kvenna 1992 B riðill|work=KSÍ|accessdate=8. nóvember 2018}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17511|title=2. deild kvenna 1992 C riðill|work=KSÍ|accessdate=8. nóvember 2018}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=17512|title=2. deild kvenna 1992 Úrslit|work=KSÍ|accessdate=8. nóvember 2018}} * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1993.html|title=Ladies Competitions 1993 - Women's Second Division (2. Deild kvenna)|accessdate=8. nóvember 2018}} * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1993|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 97|ár=1993}} {{Knattspyrna á Íslandi 1993}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 9d9ysd8sjenzdeimioyqx0zfmpc3rkt 0 147480 1977884 1977411 2026-09-06T19:46:31Z Nipas2 54688 1977884 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1995 | mynd = | ár = '''1995''' | Meistarar = '''{{Lið Afturelding}}''' | upp um deild = '''{{Lið Afturelding}}''' | spilaðir leikir = 57 | mörk skoruð = (4.86 m/leik) | markahæstur = '''14 mörk'''<br>[[Harpa Sigurbjörnsdóttir]] ({{Lið Afturelding}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 14. sinn árið '''1995'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] | | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Reynir S.}} | [[Sandgerði]] | [[Sandgerðisvöllur]] | | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 6. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]''' ||8||7||0||1||29||6||23||'''21''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||8||3||2||3||15||18||-3||'''11''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]] ||8||2||4||2||14||16||-2||'''10''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||8||3||1||4||12||17||-5||'''9''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||8||1||1||6||7||20||-13||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Aft!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fjö!!Rey!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}} ||'''XXX'''||3-1||0-3||3-0||5-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið FH}} ||0-2||'''XXX'''||2-1||2-2||3-1 |- |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||1-8||3-1||'''XXX'''||2-2||1-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Reynir S.}} ||0-5||4-1||2-2||'''XXX'''||1-1 |- |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||1-3||1-2||1-2||0-3||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |11||{{Lið Afturelding}}||[[Harpa Sigurbjörnsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |7||{{Lið Fjölnir}}||[[Olga Steinunn Stefánsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |6||{{Lið Reynir S.}}||[[Hrefna Magnea Guðmundsdóttir]]||Bronsskór |- |6||{{Lið Afturelding}}||[[Erla Edvardsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=140| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |- |style="text-align: left;"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Dalvík]] | [[Dalvíkurvöllur]] | | 8. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1. deild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KS}} | [[Siglufjörður]] | [[Siglufjarðarvöllur]] | | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| {{Lið Leiftur}} | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | [[Pétur Björn Jónsson]], Katrín Jónsdóttir | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | [[Ketill Valdemar Björnsson]] | 3. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]''' ||6||3||2||1||17||10||7||'''11''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Siglufjörður|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Siglufjarðar|KS]] ||6||3||1||2||10||5||5||'''10''' |- |3||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||6||2||1||3||11||17||-6||'''7''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] ||6||0||2||4||4||27||-23||'''2''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Dal!!&nbsp;KS&nbsp;!!Lei!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||'''XXX'''||1-0||2-1||3-6 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KS}} ||4-1||'''XXX'''||3-0||1-0 |- |align="left"|{{Lið Leiftur}} ||2-2||2-1||'''XXX'''||2-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||4-2||1-1||4-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |5||{{Lið KS}}||[[Ólöf Ásta Salmannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |5||{{Lið Tindastóll}}||[[Sigríður Hjálmarsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |4||{{Lið Tindastóll}}||[[Sigrún Skarphéðinsdóttir]]||Bronsskór |- |4||{{Lið Dalvík}}||[[Dagbjört Sigurpálsdóttir]] |- |4||{{Lið Leiftur}}||[[Rósa Jónsdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=100| Lið !width=240| Bær !width=120| Leikvangur !width=220| Þjálfari !width=180| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | | 7. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1. deild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KBS}} | [[Breiðdalsvík]], [[Fáskrúðsfjörður]]<br/>[[Stöðvarfjörður]] | [[Breiðdalsvöllur]]<br/>[[Stöðvarfjarðarvöllur]] | | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið KVA}} | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Neisti (Djúpavogi)|Neisti D.]] | [[Djúpivogur]] | [[Djúpavogsvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] | | 1. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=200|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið_Sindri|Sindri]]''' ||8||6||1||1||37||8||29||'''19''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| |||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||8||5||1||2||37||13||24||'''16''' |- |3|| ||{{Lið KBS}} ||8||4||0||4||29||23||6||'''12''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||8||3||0||5||13||24||-11||'''9''' |- |5|| ||[[Ungmennafélagið Neisti (Djúpavogi)|Neisti D.]] ||8||1||0||7||10||58||-48||'''3''' |- |<nowiki>-</nowiki>||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] || || || || || || || || | align="center" | '''Hætti við þátttöku''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Höt!!KBS!!KVA!!Nei!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Höttur}} ||'''XXX'''||3-2||3-2||5-0||0-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KBS}} ||6-1||'''XXX'''||3-2||6-4||1-2 |- |align="left"|{{Lið KVA}} ||3-0||6-1||'''XXX'''||9-3||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Ungmennafélagið Neisti (Djúpavogi)|Neisti D.]] ||1-0||1-10||0-10||'''XXX'''||0-13 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||5-1||4-0||3-3||5-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=50| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |13||{{Lið KBS}}||[[Katrín Heiða Jónsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |10||{{Lið KVA}}||[[Helga Ósk Hreinsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |9||{{Lið KVA}}||[[Guðrún Rúnarsdóttir]]||Bronsskór |- |9||{{Lið Sindri}}||[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] |- |9||{{Lið Sindri}}||[[Laufey Sveinsdóttir (1979)|Laufey Sveinsdóttir]] |- |8||{{Lið KBS}}||[[Arna Rut Einarsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. ágúst 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Afturelding}} |úrslit= 4 – 0 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Silja Rán Ágústsdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Eva Jódís Pétursdóttir]] (2-0)<br>[[Brynja Kristjánsdóttir]] (3-0)<nowiki></nowiki><br />[[Silja Rán Ágústsdóttir]] (4-0) |mörk2= |leikvangur= [[Varmárvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. ágúst 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Tindastóll}} |úrslit= 1 – 7 |lið2= {{Lið Afturelding}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Kristjána Jónasdóttir]] (1-3) |mörk2= <br>(0-1) [[Silja Rán Ágústsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(0-2) [[Harpa Sigurbjörnsdóttir]]<br>(0-3) [[Brynja Kristjánsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(1-4) [[Harpa Sigurbjörnsdóttir]]<br />(1-5) [[Silja Rán Ágústsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(1-6) [[Silja Rán Ágústsdóttir]]<br>(1-7) [[Silja Rán Ágústsdóttir]] |leikvangur= [[Sauðárkróksvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 4 – 2 |lið2= {{Lið Tindastóll}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Embla Sigríður Grétarsdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Guðrún Ása Jóhannsdóttir]] (2-0)<br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] (3-0)<nowiki></nowiki><br />[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] (4-2) |mörk2= <br>(3-1) [[Valgerður Erlingsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(3-2) [[Heba Guðmundsdóttir]] |leikvangur= [[Varmárvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=270|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]''' ||2||2||0||0||11||1||10||'''6''' |align="center" |'''[[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|Upp um deild]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||2||1||0||1||4||6||-2||'''3''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||2||0||0||2||3||11||-8||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 1 – 3 |lið2= {{Lið ÍBV}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] (1-0) |mörk2= <br>(1-1) [[Elena Einisdóttir]]<br>(1-2) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(1-3) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBV}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33468906.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bryndís Jóhannesdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Oddný Freyja Jökulsdóttir]] (2-0)<br />[[Svetlana Ristić]] (3-0)<nowiki></nowiki><br />[[Svetlana Ristić]] (4-0)<br />[[Ágústa Sæmundsdóttir]] (5-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ragna Ragnarsdóttir]] (6-0) |mörk2= |leikvangur= [[Hásteinsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1995&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 9. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1995.html|title=Ladies Competitions 1995 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=9. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|2. deild kvenna 1994]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1996]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1995|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 97|ár=1995}} {{Knattspyrna á Íslandi 1995}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] nabftgq22qjkrs3pdjj7ll689jvbgjs 0 147513 1977885 1977401 2026-09-06T19:47:53Z Nipas2 54688 /* Stigatafla */ 1977885 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1996 | mynd = | ár = '''1996''' | Meistarar = '''{{Lið Haukar}}''' | upp um deild = '''{{Lið Haukar}}''' | spilaðir leikir = 70 | mörk skoruð = 298 (4.26 m/leik) | markahæstur = '''14 mörk'''<br>[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]] ({{Lið Reynir S.}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 15. sinn árið '''1996'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Ásgeir Heiðar Pálsson]] | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | [[Þór Hinriksson]] | 8. sæti, [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995#Stigatafla|Mizunodeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Reynir S.}} | [[Sandgerði]] | [[Sandgerðisvöllur]] | [[Þórður Ingi Marelsson]] | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 5. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||10||9||1||0||45||3||42||'''28''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||'''[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]]''' ||10||7||1||2||39||18||11||'''22''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||10||4||2||4||18||22||-4||'''14''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] ||10||2||2||6||13||38||-25||'''8''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||10||2||1||7||19||29||-10||'''7''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||10||1||3||6||10||34||-24||'''6''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fjö!!Gri!!Hau!!Rey!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið FH}} ||'''XXX'''||0-2||2-3||0-5||7-1||6-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||2-0||'''XXX'''||1-1||0-6||2-5||1-1 |- |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||4-2||2-4||'''XXX'''||0-4||1-6||2-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||4-0||4-0||4-0||'''XXX'''||1-1||8-0 |- |align="left"|{{Lið Reynir S.}} ||6-1||3-2||8-0||2-4||'''XXX'''||5-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||1-1||0-4||5-0||0-5||0-2||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=100| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |14||{{Lið Reynir S.}}||[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |10||{{Lið Haukar}}||[[Aðalheiður Auður Bjarnadóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |9||{{Lið Reynir S.}}||[[Ingibjörg Emilsdóttir]]||Bronsskór |- |9||{{Lið Reynir S.}}||[[Lóa Björg Gestsdóttir]] |- |8||{{Lið Haukar}}||[[Hanna Guðrún Stefánsdóttir]] |- |8||{{Lið Haukar}}||[[Hildur Sævarsdóttir]] |- |7||{{Lið FH}}||[[Birna Björnsdóttir (1973)|Birna Björnsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KS}} | [[Siglufjörður]] | [[Siglufjarðarvöllur]] | [[Bjarni Rúnar Harðarson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| {{Lið Leiftur}} | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | [[Gunnar Már Másson]] | 4. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | [[Ólafur Jónsson (þjálfari)|Ólafur Jónsson]] | 3. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Siglufjörður|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Siglufjarðar|KS]]''' ||8||5||3||0||13||6||7||'''18''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur S.]] ||8||2||3||3||18||14||4||'''9''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||8||0||4||4||10||21||-11||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="38%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|B riðill 1!!&nbsp;KS&nbsp;!!Lei!!Tin |- |list2 = |align="left"|{{Lið KS}} ||'''XXX'''||2-1||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur S.]] ||0-2||'''XXX'''||1-1 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||0-0||1-8||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="38%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|B riðill 2!!&nbsp;KS&nbsp;!!Lei!!Tin |- |list2 = |align="left"|{{Lið KS}} ||'''XXX'''||1-1||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiftur}} ||1-2||'''XXX'''||3-3 |- |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||1-3||2-3||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=100| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |6||{{Lið KS}}||[[Ólöf Ásta Salmannsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |5||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur S.]]||[[Svanborg Anna Jóhannsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |5||{{Lið Tindastóll}}||[[Heba Guðmundsdóttir]]||Bronsskór |- |4||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur S.]]||[[Lisebet Hauksdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=100| Lið !width=200| Bær !width=120| Leikvangur !width=240| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Einherji}} | [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] | [[Vopnafjarðarvöllur]] | | Hætti við þátttöku |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | [[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Leiknir F.}} | [[Fáskrúðsfjörður]] | [[Fjarðabyggðarhöllin]] | [[Lúðvík Þór Vignisson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] | [[Rósa Áslaug Valdimarsdóttir]] | 1. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||8||6||0||2||31||13||18||'''18''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| |||[[Knattspyrnufélagið Valur Austri|KVA]] ||8||5||1||2||20||12||8||'''16''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiknir F.|1}}"| |||[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] ||8||3||2||3||17||17||0||'''11''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||8||1||4||3||10||21||-11||'''7''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] ||8||1||1||6||12||27||-15||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Ein!!Höt!!KVA!!Lei!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Einherji}} ||'''XXX'''||3-3||1-2||3-2||0-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||1-0||'''XXX'''||0-0||2-2||1-6 |- |align="left"|KVA ||6-0||3-2||'''XXX'''||3-2||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||3-1||1-1||3-2||'''XXX'''||3-0 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||8-4||6-0||3-2||5-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=100| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |11||{{Lið Sindri}}||[[Embla Sigríður Grétarsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |8||{{Lið Leiknir F.}}||[[Katrín Heiða Jónsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |8||{{Lið Sindri}}||[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]]||Bronsskór |- |6||{{Lið Sindri}}||[[Hjálmdís Zoéga]] |- |6||{{Lið Einherji}}||[[Bjarney Guðrún Jónsdóttir]] |- |5||{{Lið Leiknir F.}}||[[Ásdís Sigurðardóttir]] |- |5||[[Höttur]]||[[Arna Rut Einarsdóttir]] |- |5||{{Lið Sindri}}||[[Þórhalla Magnúsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=270|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||3||3||0||0||8||0||8||'''9''' |align="center" |'''[[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|Upp um deild]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||'''[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]]''' ||3||2||0||1||4||6||-2||'''6''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Siglufjörður|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Siglufjarðar|KS]] |3||0||1||2||3||5||-2||'''1''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ||3||0||1||2||3||7||-4||'''1''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. september 1996<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Reynir S.}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= {{Lið ÍBA}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Guðrún Sveinsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Ingibjörg Emilsdóttir]] |mörk2= <br>[[Ragnheiður Pálsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Sara Jóna Haraldsdóttir]] |leikvangur= [[Sandgerðisvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. september 1996<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBA}} |úrslit= 2 – 1 |lið2= {{Lið Reynir S.}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33324275.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Rósa María Sígbjórnsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />[[Karen Birgisdóttir]] |mörk2= <br>[[Guðrún Sveinsdóttir]] |leikvangur= [[Akureyrarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1996&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 12. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1996.html|title=Ladies Competitions 1996 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=12. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|2. deild kvenna 1995]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1997]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1996|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 97|ár=1996}} {{Knattspyrna á Íslandi 1996}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] ofec7volw8hbexwy8hky232xm64bacw 0 158391 1977900 1970111 2026-09-06T21:36:10Z JB82 18431 1977900 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska úrvalsdeildin]] | Tímabil = 2025-2026 | Staðsetning = 1. sæti ([[Enska meistaradeildin]]) | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. Coventry tryggði sér sæti í úrvalsdeildinni á ný í apríl 2026. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Árangur !Tímabil |- |A-deild |6. sæti |1969-70 |- |B-deild |1. sæti |1966-67 2025-26 |- |C-deild |1. sæti |1935-36 1963-64 2019-20 |- |D-deild |2. sæti |1958-59 |- |FA-bikarinn |Meistarar |1986-87 |- |Deildarbikarinn |Undanúrslit |1980-81 1989-90 |- |EFL Bikarkeppnin |Meistarar |2016-17 |- |Góðgerðarskjöldurinn |2. sæti |1987-88 |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð | * 6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) * 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) * 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) * 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð - haldið hreinu |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] rbua67hk5wfv7qhrpaej7db9k7wxi9w 0 164359 1977935 1971787 2026-09-06T23:46:25Z TKSnaevarr 53243 1977935 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Mary Simon | nafn_á_frummáli = {{nobold|ᒥᐊᓕ ᓴᐃᒪᓐ}} | mynd = Mary Simon, Governor General of Canada.jpg | titill= Landstjóri Kanada | stjórnartíð_start = 26. júlí 2021 | stjórnartíð_end = 8. júní 2026 | einvaldur = [[Elísabet 2.]]<br>[[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | forsætisráðherra = [[Justin Trudeau]]<br>[[Mark Carney]] | forveri = [[Julie Payette]] | eftirmaður = [[Louise Arbour]] | myndatexti1 = {{small|Mary Simon árið 2022.}} | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|8|21}} | fæðingarstaður = [[Kangiqsualujjuaq]], [[Québec]], [[Kanada]]<ref name="Biography"/> | þjóderni = [[Kanada|Kanadísk]] | maki = Whit Fraser ​(g. 1994)<ref name=Literatures>{{Cite web|title=Simon, Mary {{!}} Inuit Literatures ᐃᓄᐃᑦ ᐊᓪᓚᒍᓯᖏᑦ Littératures inuites|url=https://inuit.uqam.ca/en/person/simon-mary|access-date=2021-06-02|website=inuit.uqam.ca}}</ref> | börn = 3 |undirskrift = Mary May Simon Signature.png }} '''Mary Jeannie May Simon''' ([[Inúktitút]]: '''Ningiukudluk'''; f. 21. ágúst 1947)<ref name="fullname">{{cite web|url=https://www.ctvnews.ca/politics/honoured-humbled-and-ready-mary-simon-s-first-speech-as-incoming-governor-general-1.5498581|title='Honoured, humbled and ready': Mary Simon's first speech as incoming Governor General|publisher=CTV News|date=6. júlí 2021|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016090034/https://www.ctvnews.ca/politics/honoured-humbled-and-ready-mary-simon-s-first-speech-as-incoming-governor-general-1.5498581|url-status=dead}}</ref><ref name=Literatures/> er [[Kanada|kanadískur]] fyrrum útvarpsmaður, embættismaður og ríkiserindreki sem var [[landstjóri Kanada]] frá 2021 til 2026.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-gg-1.6091376|titill=Inuk leader Mary Simon named Canada's 1st Indigenous governor general|útgefandi=CBC|ár=2021|mánuður=6. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. júlí|höfundur=Catharine Tunney|höfundur2=John Paul Tasker}}</ref> Simon er fyrsti [[Frumbyggjar Kanada|kanadíski frumbygginn]] sem gegnir landstjóraembættinu.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrst frumbyggja í embætti landstjóra|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/06/fyrst-frumbyggja-i-embaetti-landstjora|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ásgeir Tómasson|ár=2021|mánuður=6. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. júlí}}</ref> Simon fæddist í [[Kangiqsualujjuaq]] í [[Nunavik]] í [[Québec]]. Hún vann í stuttan tíma sem framleiðandi og kynnir fyrir [[CBC North]] á áttunda áratugnum. Hún hóf síðar störf í þágu hins opinbera og varð meðlimur í framkvæmdastjórn Inúítasambands Norður-Québec. Simon tók þátt í að semja um Charlottetown-sáttmálann, sem var frumvarp að stjórnarskrárbreytingum sem var að endingu hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992. Hún varð fyrsti sendiherra Kanada í málefnum norðurslóða frá 1994 til 2004 og lék lykilhlutverk í samningaviðræðum um stofnun [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]].<ref name="Biography">{{cite web |url=https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1469123230304/1537886915798 |title=Biography – Mary J. Simon |work=Crown-Indigenous Relations and Northern Affairs Canada |access-date=2021-07-06 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022204620/https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1469123230304/1537886915798 |url-status=dead }}</ref> Hún var einnig sendiherra Kanada í [[Danmörk]]u frá 1999 til 2002. Þann 6. júlí 2021 tilkynnti [[Justin Trudeau]] forsætisráðherra að Simon hefði verið útnefnd til að taka við af [[Julie Payette]] sem landstjóri Kanada.<ref name="Prime">{{cite web |url=https://pm.gc.ca/en/news/news-releases/2021/07/06/prime-minister-announces-queens-approval-canadas-next-governor |title=Prime Minister announces The Queen's approval of Canada's next Governor General |work=Heimasíða forsætisráðherra Kanada |accessdate=2021-07-08}}</ref> == Tenglar == * [https://www.gg.ca/document.aspx?id=13871&lan=eng Heimasíða landstjóraembættisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923060653/https://www.gg.ca/document.aspx?id=13871&lan=eng |date=2018-09-23 }} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Landstjóri Kanada| frá = 21. janúar 2021| til =8. júní 2026 | fyrir = [[Julie Payette]]| eftir = [[Louise Arbour]] | }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Simon, Mary}} {{f|1947}} [[Flokkur:Inúítar]] [[Flokkur:Landstjórar Kanada]] 4fz7mbff8wq382i771xg5dgbzc6s4oh 0 164832 1977851 1957039 2026-09-06T13:01:49Z MatthiasArmann 120431 Uppfærð grein um John Law of Lauriston (1671–1729) – kerfi Law, Mississippi-félagið og hrunið 1720 1977851 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = John Law | mynd = John Law-Casimir Balthazar mg 8450.jpg | myndatexti = {{small|Mynd af John Law eftir Casimir Balthazar.}} | fæðingardagur = [[21. apríl]] [[1671]] | fæðingarstaður = [[Edinborg]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1729|3|21|1671|5|21}} | dauðastaður = [[Feneyjar|Feneyjum]], [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]] | maki = Catherine Knollys | þjóðerni = [[Konungsríkið Skotland|Skoskur]] | starf = Hagfræðingur, bankamaður | börn = 2 | undirskrift = Signatur John Law.PNG }} '''John Law of Lauriston''' (21. apríl 1671 í [[Edinborg]] í [[Skotland]]i – 21. mars 1729 í [[Feneyjar|Feneyjum]]) var skoskur [[hagfræðingur]] og fjármálamaður sem hafði mikil áhrif á þróun fjármálakerfis [[Frakkland]]s í byrjun 18. aldar og varð um skeið æðsti fjármálastjóri Frakklands.<ref name="dnb">Dictionary of National Biography 1892.</ref><ref name="eb-law">Encyclopaedia Britannica, „John Law".</ref> Law hafði nýjar og framsæknar hugmyndir, sérstaklega um notkun pappírspeninga, hlutverk [[banki|banka]] og mikilvægi lánsfjár í hagkerfinu.<ref name="law1705">Law 1705.</ref> Hann taldi að aukið framboð peninga gæti hvatt til viðskipta og þar af leiðandi stuðlað að efnahagslegum vexti.<ref name="murphy">Murphy 2008.</ref> Einnig hafði hann þá skoðun, umdeilda á sínum tíma, að peningar þyrftu ekki alltaf að byggjast á [[gull]]i og [[silfur|silfri]].<ref name="murphy" /> Hugmyndir sínar setti hann meðal annars fram í ritinu ''Money and Trade Considered'' árið 1705.<ref name="law1705" /> Law fékk tækifæri til að framkvæma hugmyndir sínar í Frakklandi þegar landið glímdi við miklar ríkisskuldir og efnahagsleg vandamál. Árið 1716 stofnaði hann ''Banque Générale'', banka sem gaf meðal annars út pappírspeninga.<ref name="velde10">Velde 2003, s. 10.</ref> Hann stofnaði einnig Mississippi-félagið sem gegndi lykilhlutverki í svokölluðu „kerfi Law".<ref name="velde13">Velde 2003, s. 13.</ref> Kerfið virtist í fyrstu skila miklum árangri og verð hlutabréfa í Mississippi-félaginu hækkaði hratt.<ref name="murphy" /> Þróunin leiddi hins vegar til gríðarlegrar verðbólu, sem er talin ein fyrsta stóra fjármálabóla Evrópu, áður en kerfið hrundi árið 1720.<ref name="velde44">Velde 2003, s. 44.</ref><ref name="garber">Garber 1990.</ref> Arfleifð Law er tvíræð: annars vegar voru margar hugmyndir hans um banka, lánsfé og pappírspeninga langt á undan sinni samtíð, en hins vegar er nafn hans tengt sterkum böndum við eina frægustu fjármálabólu sögunnar.<ref name="garber" /><ref name="cato">Cato Institute, „From John Law to John Maynard Keynes".</ref> == Uppruni og fyrstu ár == Law fæddist í Edinborg í Skotlandi árið 1671. Faðir hans, William Law, var gullsmiður og lánveitandi í Edinborg.<ref name="dnb" /> Á þessum tíma sinntu gullsmiðir ýmsum verkefnum sem urðu síðar hluti af hefðbundinni bankastarfsemi, meðal annars varðveislu verðmæta og lánveitingum.<ref name="dnb" /> Law varð því snemma kunnugur peningum, lánum og fjármálum. Fjölskyldan tilheyrði efnaðri borgarastétt, og eftir kaup hennar á Lauriston-kastala kom nafnið „Law of Lauriston".<ref name="eb1911">Encyclopaedia Britannica 1911.</ref> Law fékk menntun í Edinborg og sýndi snemma mikla hæfileika í [[stærðfræði]] og [[líkindafræði|líkindareikningi]].<ref name="dnb" /> Faðir hans lést þegar Law var ungur<ref name="eb1911" /> og nokkrum árum síðar flutti Law til [[London]]. Þar varð hann þekktur fyrir dýran lífsstíl og [[fjárhættuspil]].<ref name="eb1911" /><ref name="dnb" /> == Útlegð og ''Money and Trade'' (1694–1715) == Í apríl 1694 skoraði Edward „Beau" Wilson á Law að mæta honum í [[einvígi]] á Bloomsbury Square í London.<ref name="dnb" /> Ekki er staðfest hvað deilurnar snerust um, en flestar heimildir herma að þær hafi snúist um konu sem þeir voru báðir hrifnir af.<ref name="eb1911" /> Í einvíginu bar Law sigur úr býtum og var í kjölfarið dæmdur til dauða fyrir morð, en dómnum var síðar breytt í fangelsisdóm.<ref name="dnb" /> Law tókst hins vegar að sleppa úr haldi og flýja til meginlands Evrópu.<ref name="eb1911" /> Hann kynnti sér bankastarfsemi í [[Holland]]i og á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name="murphy" /><ref name="eb-law" /> Í ferðalögum sínum reyndi hann að koma hugmyndum sínum um svokallaðan jarðabanka (''landbank'') á framfæri.<ref name="murphy" /> Þessar hugmyndir voru framsæknar og snerust að mestu um útgáfu lána gegn veði (aðallega jörð), og peningarnir sjálfir áttu að vera seðlar (''banknotes'') sem byggðust á þessu kerfi í stað hefðbundins [[gullfótur|gullfóts]] eins og þá ríkti víða.<ref name="law1705" /> Þessum hugmyndum var hafnað, en Law stóð þó eftir með þá þekkingu sem hann hafði öðlast á ferðalögum sínum. Law sneri aftur til Skotlands á árunum 1704–05 en þá hafði Skotland nýlega staðið í Darién-ævintýrinu sem snerist að miklu leyti um misheppnaða tilraun Skota til að stofna nýlendu í [[Panama]].<ref name="nms">National Museums Scotland, „The Darien Scheme".</ref> Tilraunin reyndist svo misheppnuð að kostnaður þjóðarinnar er áætlaður fjórðungur af lausu fjármagni hennar á þeim tíma.<ref name="nms" /> Í andrúmslofti þessarar kreppu gaf Law út ritið ''Money and Trade Considered, with a Proposal for Supplying the Nation with Money'' (þýðist lauslega sem: ''Peningar og viðskipti íhuguð, með tillögu um framboð peninga til þjóðarinnar'').<ref name="eb-law" /> Kjarni ritsins er tvískiptur: annars vegar var fjallað um að verðmæti ráðist af [[framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]], og hins vegar að í kerfi með vannýtta framleiðsluþætti getur aukið peningamagn leitt til meiri viðskipta og atvinnu.<ref name="law1705" /> Law lagði aftur fram þá tillögu að stofna jarðabanka.<ref name="eb-law" /> Skoska þingið hafnaði hugmyndinni og beindi kröftum sínum í staðinn að sameiningu Englands og Skotlands árið 1707.<ref name="eb1911" /> == Kerfi Law í Frakklandi == Eftir að [[Loðvík 14.]] lést árið 1715 var Frakkland með 2.800 milljónir lífra í skuldir, sem var álíka há upphæð og [[verg landsframleiðsla]] landsins á þeim tíma.<ref name="velde7">Velde 2003, s. 7.</ref> Skuldin skiptist í þrennt: rentur (''rentes'') sem voru ævarandi skuldir sem einstaklingar áttu, embætti (''officiers'') sem fólk keypti af ríkinu svipað og [[skuldabréf]], og lausaskuldir, þ.e. skuldir ríkisins við birgja og vegna hersins.<ref name="velde7" /> Vextir á þeim skuldum voru lögbundnir og lækkaðir niður í 4%.<ref name="velde">Velde 2003.</ref> [[Loðvík 15.]] varð í kjölfarið nýr konungur, aðeins 5 ára að aldri, og [[Filippus 2. af Orléans|Philippe d'Orléans]] fékk æðsta dómstól ríkisins (''Parlement de Paris'') til að ógilda erfðaskrá Loðvíks 14. og viðurkenna sig sem ríkisstjóra með full völd.<ref name="eb-orleans">Encyclopaedia Britannica, „Philippe II, duc d'Orléans".</ref> Orléans reyndi hefðbundnar leiðir til að draga úr skuldum ríkisins, m.a. með myntbreytingum og vanskilum að hluta til, en án árangurs.<ref name="velde9">Velde 2003, s. 9.</ref> Law hafði flust til Frakklands um svipað leyti og leitaði hann til Orléans vegna hugmynda sinna um jarðabanka.<ref name="velde11">Velde 2003, s. 11.</ref> Í þetta skipti fékk Law leyfi til að framkvæma hugmyndir sínar og varð bankinn að veruleika árið 1716 en hann bar fyrst nafnið ''Banque Générale''.<ref name="velde10" /> Law hófst handa og fór að gefa út seðla (''banknotes'') í pappírsformi sem fólk gat innleyst fyrir silfurpeninga í bankanum.<ref name="velde11" /> Þegar konungur ákvað að hækka nafnverð myntar til að ná myntsláttargjaldi tapaði myntin verðgildi sínu en verðgildi seðlanna stóð í stað og því varð til vörn gegn gengisfellingu konungsins.<ref name="velde12">Velde 2003, s. 12.</ref> Það varð til þess að mikil eftirspurn varð eftir seðlunum, en seinna fékk Law heimild ríkisins til þess að greiða mætti skatta með seðlum, sem jók eftirspurn eftir þeim enn frekar.<ref name="velde11" /> Ríkið keypti bankann árið 1718 og hann var skírður ''Banque Royale''.<ref name="velde12" /> Law missti því eignarhald á bankanum en hélt áfram sem forstjóri (''directeur général'').<ref name="velde13" /> Árið 1717 kom Law á fót hlutafélagi sem bar nafnið ''Compagnie d'Occident'', en var einnig kallað Mississippi-félagið.<ref name="velde13" /> Félagið fékk einkaleyfi á verslun í [[Louisiana]], franskri nýlendu í Ameríku sem nefnd var eftir Loðvík 14.<ref name="velde13" /> Þrátt fyrir miklar væntingar félagsins voru tekjur litlar en árið 1719 fór eftirspurn eftir [[hlutabréf]]um félagsins að aukast.<ref name="velde17">Velde 2003, s. 17.</ref> Í júní og júlí 1719 gaf félagið út nýtt hlutafé en með því skilyrði að til að eignast ný hlutabréf þyrftu kaupendur að eiga ákveðið magn af eldri bréfum fyrst.<ref name="velde18">Velde 2003, s. 18.</ref> Kerfinu var lýst sem „fjórar mæður og eina dóttur til að fá eina dótturdóttur" og eftirspurn eftir hlutabréfum félagsins jókst mikið í kjölfar breytinganna.<ref name="velde18" /> Í ágúst 1719 veitti Mississippi-félagið ríkinu lán upp á 1.600 milljónir lífra á 3% vöxtum, fjármagnað með útgáfu nýrra hlutabréfa.<ref name="velde19">Velde 2003, s. 19.</ref> Frakklandskonungur nýtti lánið til endurfjármögnunar og borgaði gamlar rentur og embættisskuldir.<ref name="velde19" /> Kröfuhafar fengu í staðinn kröfur á Mississippi-félagið sem þeir gátu innleyst fyrir reiðufé eða, sem flestir gerðu, notað þær til að kaupa ný hlutabréf (félagið hafði nýlega tekið þá stefnu að taka ekki við reiðufé í útboðum og tók því aðeins við ríkispappírum).<ref name="velde19" /> Hlutabréfaverð félagsins hækkaði mikið og hratt, og fjárfestar flykktust til [[París]]ar til að verða hluthafar.<ref name="murphy" /> Law beitti einnig valdi sínu hjá ''Banque Royale'' til að prenta út peninga og kaupa hlutabréf í Mississippi-félaginu.<ref name="velde30">Velde 2003, s. 30.</ref><ref name="garber" /> Hlutabréfaverð félagsins fór úr um 500 lífrum við stofnun í um 10.000 lífrur í ársbyrjun 1720.<ref name="velde44" /><ref name="garber" /> Á svipuðum tíma var Law skipaður ''contrôleur général des finances'', æðsti fjármálastjóri Frakklands, en hann hafði tekið upp [[kaþólsk kirkja|kaþólska trú]] árið áður til að gerast gjaldgengur til þess.<ref name="dnb" /> == Hrun kerfisins (1720) == Kerfi Law hafði þó mikinn veikleika; hann lá í ''Banque Royale''. Tekjurnar hjá Mississippi-félaginu stóðu ekki undir seðlaútgáfunni hjá ''Banque Royale''.<ref name="velde" /> Félagið skilaði nánast engum arði, og verðmæti hlutabréfanna var byggt á væntingum um framtíðargróða fremur en á tekjustreymi.<ref name="garber" /><ref name="velde44" /> Þegar hlutabréfaverðið tók að lækka snemma árs 1720 brást Law við því með að láta bankann kaupa hluti til baka á föstu verði.<ref name="velde30" /> Þetta gerði hann með nýprentuðum seðlum og þar af leiðandi varð seðlaútgáfan háð því að halda hlutabréfaverðinu uppi og peningamagn í umferð margfaldaðist á örfáum mánuðum.<ref name="velde27">Velde 2003, s. 27.</ref> Afleiðing þessa aukna peningamagns kom fram í hærra verðlagi.<ref name="velde27" /> [[Verðbólga|Verðbólgan]] leiddi til þess að fólk missti fljótt trúna á kerfinu. Eftir að efasemdir höfðu vaknað hjá almenningi vildu eigendur seðla skipta þeim yfir í silfur og gull eins og þeim hafði verið lofað.<ref name="velde" /> Í stað þess að stjórnvöld greiddu út gullið og silfrið gripu þau til hafta. Takmarkanir voru settar á gulleign einstaklinga og höft voru sett á útflutning eðalmálma.<ref name="velde" /> Þetta jók enn frekar vantrú á kerfinu. 21. maí 1720 var gefin út tilskipun um að fella skráð verð seðla og hlutabréfa í nokkrum áföngum næstu mánuði.<ref name="velde30" /> Ætlunin var að hleypa lofti úr kerfinu í stað þess að það spryngi. Áhrifin urðu þó þveröfug og tilskipunin var í raun opinber viðurkenning stjórnvalda á því að skráð verðgildi stæðist ekki.<ref name="velde30" /> Tilskipunin var dregin til baka aðeins fáeinum dögum síðar.<ref name="velde30" /> Trúverðugleiki kerfisins var þó þegar hruninn.<ref name="murphy" /> Í september 1720 var verð hlutabréfa í félaginu komið niður í 2.000 lífrur og í september 1721 í 500 lífrur, þar sem það hafði byrjað.<ref name="moen">Moen 2001.</ref> Law missti embættið skömmu eftir að tilskipunin var afturkölluð.<ref name="velde" /> Í desember sama ár hafði Law yfirgefið Frakkland fyrir fullt og allt.<ref name="leh">Louisiana Endowment for the Humanities, „John Law".</ref> Umfangsmikil opinber endurskoðun var gerð, kölluð ''Visa'', en hún gekk út á að taka saman allar kröfur og áætla hvað hver kröfuhafi ætti að fá.<ref name="velde35">Velde 2003, s. 35–36.</ref> Margir kröfuhafar fengu aðeins brot af því sem þeir töldu sig eiga.<ref name="velde35" /> Franska hrunið stóð ekki eitt og sér, því sama ár sprakk [[Suðurhafsbólan]] í [[Bretland]]i, sprottin af svipuðum hugmyndum og kerfi Law.<ref name="garber" /> == Síðustu ár (1720–1729) == Eftir að Law hafði flúið Frakkland í desember 1720<ref name="leh" /> bjó hann síðustu æviár sín í Feneyjum. Til stóð að kalla Law aftur til Frakklands árið 1723 í boði ríkisstjórans Philippe d'Orléans en óvæntur dauði hertogans sama ár kom í veg fyrir það.<ref name="murphy" /> Hann bjó árum saman með konu að nafni Katherine Knowles en þau gengu aldrei í hjónaband.<ref name="leh" /> Law lést í Feneyjum 21. mars 1729.<ref name="eb-law" /> == Hagfræðikenningar og framlag == Meginkenningar Law komu fram í riti hans, ''Money and Trade'', árið 1705.<ref name="law1705" /> Í ritinu útskýrði Law að auður þjóðar mælist ekki í magni gulls og silfurs, heldur í raunverulegri framleiðslu og viðskiptum.<ref name="law1705" /> Að hans mati væru peningar ekki í sjálfu sér verðmætir heldur aðeins tæki til að skipta verðmætum.<ref name="law1705" /> Þessi sýn setti Law utan viðtekinnar hagfræði samtímans sem gekk út frá því að þjóðir yrðu ríkar við það eitt að safna málmum.<ref name="murphy" /> Á þessum grunni þróaði Law kenningar sínar um jarðabanka þar sem peningar þyrftu ekki að vera úr málmi frekar en einhverju öðru verðmætu, því þeir voru aðeins tól fyrir verðmætaskipti.<ref name="law1705" /> Law taldi að í hagkerfi með vannýtta framleiðsluþætti (t.d. [[atvinnuleysi]] og vannýttar byggingar) leiddi aukið magn peninga til meiri viðskipta og betri nýtingar framleiðsluþátta.<ref name="law1705" /><ref name="murphy" /> Örvunaraðgerðir [[seðlabanki|seðlabanka]] í kreppum eru í takt við þessar hugmyndir og Cato Institute hefur kallað Law undanfara [[John Maynard Keynes|Keynes]].<ref name="cato" /> Law þróaði einnig hugmynd sem fólst í að breyta föstum kröfum franska ríkisins (rentur) í breytanlegar kröfur á framtíðartekjustreymi (hlutabréf).<ref name="murphy" /> Hagfræðingurinn François Velde taldi þetta hina fyrstu stórfelldu tilraun sögunnar til að breyta ríkisskuldum í eigið fé,<ref name="velde" /> og þessar aðferðir þekkjast nú sem „debt-to-equity swap". Murphy hefur fært rök fyrir því að Law hafi í raun verið frumkvöðull í fjármálum en ekki aðeins svikahrappur.<ref name="murphy" /> Í ''Money and Trade'' bar Law saman vatn og demanta: vatn er nauðsynlegt en ódýrt, demantar eru ekki nauðsynlegir en dýrir. Hann komst að þeirri niðurstöðu að verðmæti ráðist af skorti og eftirspurn en ekki notagildi.<ref name="law1705" /> Kenningin kom fram um sjötíu árum fyrir ''[[Auðlegð þjóðanna]]'' (1776) eftir [[Adam Smith]].<ref name="smith">Smith 1776.</ref> [[Joseph Schumpeter]] skrifaði í ''History of Economic Analysis'' að Law standi einn í sérflokki meðal peningafræðinga og skipi sér í fremstu röð peningahugsuða allra tíma vegna þess hve djúpt hann vann úr hugmyndum sínum.<ref name="schumpeter">Schumpeter 1954, tilvitnað í Cato Institute, „From John Law to John Maynard Keynes".</ref> == Áhrif og eftirmæli == Hrun kerfis Law árið 1720 hafði áhrif á franskt fjármálakerfi langt fram eftir 18. öld.<ref name="murphy" /> Hrunið seinkaði þróun fjármálakerfisins í Frakklandi, og í minna mæli í Bretlandi, fram á 19. öld.<ref name="murphy" /> Frakkland fékk ekki alvöru seðlabanka fyrr en [[Napóleon Bónaparte]] stofnaði [[Banque de France]] árið 1800,<ref name="bdf">Banque de France, „The history of the Banque de France".</ref> um 80 árum eftir hrun kerfis Law. Á sama tíma hélt Bretland áfram að þróa fjármálakerfi sitt í kringum [[Englandsbanki|Englandsbanka]], sem hafði verið stofnaður árið 1694.<ref name="boe">Bank of England, „History".</ref> Fræðimenn hafa síðar endurmetið hlut Law í hruninu og umfang tjónsins. Hagfræðingurinn Antoin E. Murphy hefur haldið því fram að gagnrýnin á Law hafi verið ósanngjörn, því hugmyndir Law um peninga og bankastarfsemi hafi verið langt á undan sinni samtíð, og að kerfið hafi brugðist vegna þess að fjármálahringrásin sem hann byggði var ekki í takt við raunhagkerfið.<ref name="murphy" /> Stór hluti þess auðs sem virtist hverfa hafði orðið til vegna hækkandi hlutabréfaverðs og var því pappírsgróði sem hafði aldrei orðið að raunverulegum auði fyrir marga fjárfesta.<ref name="garber" /> Mississippi-bólan hefur engu að síður orðið klassískt dæmi um fjármálabólur. Fræðimenn eins og [[Charles Kindleberger]] og Peter Garber hafa fjallað um hana<ref name="garber" /><ref name="moen" /> og hún er enn reglulega borin saman við nútíma fjármálabólur.<ref name="moen" /> == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == * Bank of England (án árs). ''History''. https://www.bankofengland.co.uk/about/history (sótt 5. september 2026). * Banque de France (án árs). ''The history of the Banque de France''. https://www.banque-france.fr/en/banque-de-france/institution-rooted-history/founding-history-banque-de-france (sótt 4. september 2026). * Cato Institute (án árs). ''From John Law to John Maynard Keynes''. https://www.cato.org/commentary/john-law-john-maynard-keynes (sótt 4. september 2026). * ''Dictionary of National Biography'' (1892). „Law, John (1671–1729)", 32. bindi. Smith, Elder & Co. https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Law,_John_(1671-1729) * ''Encyclopaedia Britannica'' (1911). „Law, John", 11. útgáfa, 16. bindi. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Law,_John * ''Encyclopaedia Britannica'' (án árs). „John Law". Britannica Money. https://www.britannica.com/money/John-Law (sótt 5. september 2026). * ''Encyclopaedia Britannica'' (án árs). „Philippe II, duc d'Orléans". https://www.britannica.com/biography/Philippe-II-duc-dOrleans (sótt 3. september 2026). * Garber, P. M. (1990). „Famous first bubbles". ''Journal of Economic Perspectives'' 4(2), s. 35–54. [[doi:10.1257/jep.4.2.35]] * Law, J. (1705). ''Money and Trade Considered, with a Proposal for Supplying the Nation with Money''. Heirs and Successors of Andrew Anderson. https://avalon.law.yale.edu/18th_century/mon.asp * Louisiana Endowment for the Humanities (án árs). „John Law". ''64 Parishes''. https://64parishes.org/entry/john-law-2 (sótt 5. september 2026). * Moen, J. (2001). „John Law and the Mississippi Bubble: 1718–1720". ''Mississippi History Now'', Mississippi Department of Archives and History. https://www.mshistorynow.mdah.ms.gov/issue/john-law-and-the-mississippi-bubble-1718-1720 * Murphy, A. E. (2008). „Law, John (1671–1729)". Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', 2. útgáfa. Macmillan Reference USA. https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/law-john-0 (sótt 5. september 2026). * National Museums Scotland (án árs). „The Darien Scheme: Scotland's failed venture to colonise part of Panama". https://www.nms.ac.uk/discover-catalogue/the-darien-scheme (sótt 4. september 2026). * Schumpeter, J. A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Oxford University Press. * Smith, A. (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan & T. Cadell. https://www.gutenberg.org/ebooks/3300 * Velde, F. R. (2003). ''Government Equity and Money: John Law's System in 1720 France''. Working Paper Series nr. WP-03-31, Federal Reserve Bank of Chicago. https://www.chicagofed.org/publications/working-papers/2003/2003-31 [[Flokkur:Skoskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Hagfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1671]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1729]] lan3nbv2g5ts10dpww7lth2d2wyekqz 1977854 1977851 2026-09-06T13:10:49Z MatthiasArmann 120431 1977854 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = John Law | mynd = John Law-Casimir Balthazar mg 8450.jpg | myndatexti = {{small|Mynd af John Law eftir Casimir Balthazar.}} | fæðingardagur = [[21. apríl]] [[1671]] | fæðingarstaður = [[Edinborg]], [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1729|3|21|1671|5|21}} | dauðastaður = [[Feneyjar|Feneyjum]], [[Lýðveldið Feneyjar|feneyska lýðveldinu]] | maki = Katherine Knowles | þjóðerni = [[Konungsríkið Skotland|Skoskur]] | starf = Hagfræðingur, bankamaður | börn = 2 | undirskrift = Signatur John Law.PNG }} '''John Law of Lauriston''' (21. apríl 1671 í [[Edinborg]] í [[Skotland]]i – 21. mars 1729 í [[Feneyjar|Feneyjum]]) var skoskur [[hagfræðingur]] og fjármálamaður sem hafði mikil áhrif á þróun fjármálakerfis [[Frakkland]]s í byrjun 18. aldar og varð um skeið æðsti fjármálastjóri Frakklands.<ref name="dnb">Dictionary of National Biography 1892.</ref><ref name="eb-law">Encyclopaedia Britannica, „John Law".</ref> Law hafði nýjar og framsæknar hugmyndir, sérstaklega um notkun pappírspeninga, hlutverk [[banki|banka]] og mikilvægi lánsfjár í hagkerfinu.<ref name="law1705">Law 1705.</ref> Hann taldi að aukið framboð peninga gæti hvatt til viðskipta og þar af leiðandi stuðlað að efnahagslegum vexti.<ref name="murphy">Murphy 2008.</ref> Einnig hafði hann þá skoðun, umdeilda á sínum tíma, að peningar þyrftu ekki alltaf að byggjast á [[gull]]i og [[silfur|silfri]].<ref name="murphy" /> Hugmyndir sínar setti hann meðal annars fram í ritinu ''Money and Trade Considered'' árið 1705.<ref name="law1705" /> Law fékk tækifæri til að framkvæma hugmyndir sínar í Frakklandi þegar landið glímdi við miklar ríkisskuldir og efnahagsleg vandamál. Árið 1716 stofnaði hann ''Banque Générale'', banka sem gaf meðal annars út pappírspeninga.<ref name="velde10">Velde 2003, s. 10.</ref> Hann stofnaði einnig Mississippi-félagið sem gegndi lykilhlutverki í svokölluðu „kerfi Law".<ref name="velde13">Velde 2003, s. 13.</ref> Kerfið virtist í fyrstu skila miklum árangri og verð hlutabréfa í Mississippi-félaginu hækkaði hratt.<ref name="murphy" /> Þróunin leiddi hins vegar til gríðarlegrar verðbólu, sem er talin ein fyrsta stóra fjármálabóla Evrópu, áður en kerfið hrundi árið 1720.<ref name="velde44">Velde 2003, s. 44.</ref><ref name="garber">Garber 1990.</ref> Arfleifð Law er tvíræð: annars vegar voru margar hugmyndir hans um banka, lánsfé og pappírspeninga langt á undan sinni samtíð, en hins vegar er nafn hans tengt sterkum böndum við eina frægustu fjármálabólu sögunnar.<ref name="garber" /><ref name="cato">Cato Institute, „From John Law to John Maynard Keynes".</ref> == Uppruni og fyrstu ár == Law fæddist í Edinborg í Skotlandi árið 1671. Faðir hans, William Law, var gullsmiður og lánveitandi í Edinborg.<ref name="dnb" /> Á þessum tíma sinntu gullsmiðir ýmsum verkefnum sem urðu síðar hluti af hefðbundinni bankastarfsemi, meðal annars varðveislu verðmæta og lánveitingum.<ref name="dnb" /> Law varð því snemma kunnugur peningum, lánum og fjármálum. Fjölskyldan tilheyrði efnaðri borgarastétt, og eftir kaup hennar á Lauriston-kastala kom nafnið „Law of Lauriston".<ref name="eb1911">Encyclopaedia Britannica 1911.</ref> Law fékk menntun í Edinborg og sýndi snemma mikla hæfileika í [[stærðfræði]] og [[líkindafræði|líkindareikningi]].<ref name="dnb" /> Faðir hans lést þegar Law var ungur<ref name="eb1911" /> og nokkrum árum síðar flutti Law til [[London]]. Þar varð hann þekktur fyrir dýran lífsstíl og [[fjárhættuspil]].<ref name="eb1911" /><ref name="dnb" /> == Útlegð og ''Money and Trade'' (1694–1715) == Í apríl 1694 skoraði Edward „Beau" Wilson á Law að mæta honum í [[einvígi]] á Bloomsbury Square í London.<ref name="dnb" /> Ekki er staðfest hvað deilurnar snerust um, en flestar heimildir herma að þær hafi snúist um konu sem þeir voru báðir hrifnir af.<ref name="eb1911" /> Í einvíginu bar Law sigur úr býtum og var í kjölfarið dæmdur til dauða fyrir morð, en dómnum var síðar breytt í fangelsisdóm.<ref name="dnb" /> Law tókst hins vegar að sleppa úr haldi og flýja til meginlands Evrópu.<ref name="eb1911" /> Hann kynnti sér bankastarfsemi í [[Holland]]i og á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name="murphy" /><ref name="eb-law" /> Í ferðalögum sínum reyndi hann að koma hugmyndum sínum um svokallaðan jarðabanka (''landbank'') á framfæri.<ref name="murphy" /> Þessar hugmyndir voru framsæknar og snerust að mestu um útgáfu lána gegn veði (aðallega jörð), og peningarnir sjálfir áttu að vera seðlar (''banknotes'') sem byggðust á þessu kerfi í stað hefðbundins [[gullfótur|gullfóts]] eins og þá ríkti víða.<ref name="law1705" /> Þessum hugmyndum var hafnað, en Law stóð þó eftir með þá þekkingu sem hann hafði öðlast á ferðalögum sínum. Law sneri aftur til Skotlands á árunum 1704–05 en þá hafði Skotland nýlega staðið í Darién-ævintýrinu sem snerist að miklu leyti um misheppnaða tilraun Skota til að stofna nýlendu í [[Panama]].<ref name="nms">National Museums Scotland, „The Darien Scheme".</ref> Tilraunin reyndist svo misheppnuð að kostnaður þjóðarinnar er áætlaður fjórðungur af lausu fjármagni hennar á þeim tíma.<ref name="nms" /> Í andrúmslofti þessarar kreppu gaf Law út ritið ''Money and Trade Considered, with a Proposal for Supplying the Nation with Money'' (þýðist lauslega sem: ''Peningar og viðskipti íhuguð, með tillögu um framboð peninga til þjóðarinnar'').<ref name="eb-law" /> Kjarni ritsins er tvískiptur: annars vegar var fjallað um að verðmæti ráðist af [[framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]], og hins vegar að í kerfi með vannýtta framleiðsluþætti getur aukið peningamagn leitt til meiri viðskipta og atvinnu.<ref name="law1705" /> Law lagði aftur fram þá tillögu að stofna jarðabanka.<ref name="eb-law" /> Skoska þingið hafnaði hugmyndinni og beindi kröftum sínum í staðinn að sameiningu Englands og Skotlands árið 1707.<ref name="eb1911" /> == Kerfi Law í Frakklandi == Eftir að [[Loðvík 14.]] lést árið 1715 var Frakkland með 2.800 milljónir lífra í skuldir, sem var álíka há upphæð og [[verg landsframleiðsla]] landsins á þeim tíma.<ref name="velde7">Velde 2003, s. 7.</ref> Skuldin skiptist í þrennt: rentur (''rentes'') sem voru ævarandi skuldir sem einstaklingar áttu, embætti (''officiers'') sem fólk keypti af ríkinu svipað og [[skuldabréf]], og lausaskuldir, þ.e. skuldir ríkisins við birgja og vegna hersins.<ref name="velde7" /> Vextir á þeim skuldum voru lögbundnir og lækkaðir niður í 4%.<ref name="velde">Velde 2003.</ref> [[Loðvík 15.]] varð í kjölfarið nýr konungur, aðeins 5 ára að aldri, og [[Filippus 2. af Orléans|Philippe d'Orléans]] fékk æðsta dómstól ríkisins (''Parlement de Paris'') til að ógilda erfðaskrá Loðvíks 14. og viðurkenna sig sem ríkisstjóra með full völd.<ref name="eb-orleans">Encyclopaedia Britannica, „Philippe II, duc d'Orléans".</ref> Orléans reyndi hefðbundnar leiðir til að draga úr skuldum ríkisins, m.a. með myntbreytingum og vanskilum að hluta til, en án árangurs.<ref name="velde9">Velde 2003, s. 9.</ref> Law hafði flust til Frakklands um svipað leyti og leitaði hann til Orléans vegna hugmynda sinna um jarðabanka.<ref name="velde11">Velde 2003, s. 11.</ref> Í þetta skipti fékk Law leyfi til að framkvæma hugmyndir sínar og varð bankinn að veruleika árið 1716 en hann bar fyrst nafnið ''Banque Générale''.<ref name="velde10" /> Law hófst handa og fór að gefa út seðla (''banknotes'') í pappírsformi sem fólk gat innleyst fyrir silfurpeninga í bankanum.<ref name="velde11" /> Þegar konungur ákvað að hækka nafnverð myntar til að ná myntsláttargjaldi tapaði myntin verðgildi sínu en verðgildi seðlanna stóð í stað og því varð til vörn gegn gengisfellingu konungsins.<ref name="velde12">Velde 2003, s. 12.</ref> Það varð til þess að mikil eftirspurn varð eftir seðlunum, en seinna fékk Law heimild ríkisins til þess að greiða mætti skatta með seðlum, sem jók eftirspurn eftir þeim enn frekar.<ref name="velde11" /> Ríkið keypti bankann árið 1718 og hann var skírður ''Banque Royale''.<ref name="velde12" /> Law missti því eignarhald á bankanum en hélt áfram sem forstjóri (''directeur général'').<ref name="velde13" /> Árið 1717 kom Law á fót hlutafélagi sem bar nafnið ''Compagnie d'Occident'', en var einnig kallað Mississippi-félagið.<ref name="velde13" /> Félagið fékk einkaleyfi á verslun í [[Louisiana]], franskri nýlendu í Ameríku sem nefnd var eftir Loðvík 14.<ref name="velde13" /> Þrátt fyrir miklar væntingar félagsins voru tekjur litlar en árið 1719 fór eftirspurn eftir [[hlutabréf]]um félagsins að aukast.<ref name="velde17">Velde 2003, s. 17.</ref> Í júní og júlí 1719 gaf félagið út nýtt hlutafé en með því skilyrði að til að eignast ný hlutabréf þyrftu kaupendur að eiga ákveðið magn af eldri bréfum fyrst.<ref name="velde18">Velde 2003, s. 18.</ref> Kerfinu var lýst sem „fjórar mæður og eina dóttur til að fá eina dótturdóttur" og eftirspurn eftir hlutabréfum félagsins jókst mikið í kjölfar breytinganna.<ref name="velde18" /> Í ágúst 1719 veitti Mississippi-félagið ríkinu lán upp á 1.600 milljónir lífra á 3% vöxtum, fjármagnað með útgáfu nýrra hlutabréfa.<ref name="velde19">Velde 2003, s. 19.</ref> Frakklandskonungur nýtti lánið til endurfjármögnunar og borgaði gamlar rentur og embættisskuldir.<ref name="velde19" /> Kröfuhafar fengu í staðinn kröfur á Mississippi-félagið sem þeir gátu innleyst fyrir reiðufé eða, sem flestir gerðu, notað þær til að kaupa ný hlutabréf (félagið hafði nýlega tekið þá stefnu að taka ekki við reiðufé í útboðum og tók því aðeins við ríkispappírum).<ref name="velde19" /> Hlutabréfaverð félagsins hækkaði mikið og hratt, og fjárfestar flykktust til [[París]]ar til að verða hluthafar.<ref name="murphy" /> Law beitti einnig valdi sínu hjá ''Banque Royale'' til að prenta út peninga og kaupa hlutabréf í Mississippi-félaginu.<ref name="velde30">Velde 2003, s. 30.</ref><ref name="garber" /> Hlutabréfaverð félagsins fór úr um 500 lífrum við stofnun í um 10.000 lífrur í ársbyrjun 1720.<ref name="velde44" /><ref name="garber" /> Á svipuðum tíma var Law skipaður ''contrôleur général des finances'', æðsti fjármálastjóri Frakklands, en hann hafði tekið upp [[kaþólsk kirkja|kaþólska trú]] árið áður til að gerast gjaldgengur til þess.<ref name="dnb" /> == Hrun kerfisins (1720) == Kerfi Law hafði þó mikinn veikleika; hann lá í ''Banque Royale''. Tekjurnar hjá Mississippi-félaginu stóðu ekki undir seðlaútgáfunni hjá ''Banque Royale''.<ref name="velde" /> Félagið skilaði nánast engum arði, og verðmæti hlutabréfanna var byggt á væntingum um framtíðargróða fremur en á tekjustreymi.<ref name="garber" /><ref name="velde44" /> Þegar hlutabréfaverðið tók að lækka snemma árs 1720 brást Law við því með að láta bankann kaupa hluti til baka á föstu verði.<ref name="velde30" /> Þetta gerði hann með nýprentuðum seðlum og þar af leiðandi varð seðlaútgáfan háð því að halda hlutabréfaverðinu uppi og peningamagn í umferð margfaldaðist á örfáum mánuðum.<ref name="velde27">Velde 2003, s. 27.</ref> Afleiðing þessa aukna peningamagns kom fram í hærra verðlagi.<ref name="velde27" /> [[Verðbólga|Verðbólgan]] leiddi til þess að fólk missti fljótt trúna á kerfinu. Eftir að efasemdir höfðu vaknað hjá almenningi vildu eigendur seðla skipta þeim yfir í silfur og gull eins og þeim hafði verið lofað.<ref name="velde" /> Í stað þess að stjórnvöld greiddu út gullið og silfrið gripu þau til hafta. Takmarkanir voru settar á gulleign einstaklinga og höft voru sett á útflutning eðalmálma.<ref name="velde" /> Þetta jók enn frekar vantrú á kerfinu. 21. maí 1720 var gefin út tilskipun um að fella skráð verð seðla og hlutabréfa í nokkrum áföngum næstu mánuði.<ref name="velde30" /> Ætlunin var að hleypa lofti úr kerfinu í stað þess að það spryngi. Áhrifin urðu þó þveröfug og tilskipunin var í raun opinber viðurkenning stjórnvalda á því að skráð verðgildi stæðist ekki.<ref name="velde30" /> Tilskipunin var dregin til baka aðeins fáeinum dögum síðar.<ref name="velde30" /> Trúverðugleiki kerfisins var þó þegar hruninn.<ref name="murphy" /> Í september 1720 var verð hlutabréfa í félaginu komið niður í 2.000 lífrur og í september 1721 í 500 lífrur, þar sem það hafði byrjað.<ref name="moen">Moen 2001.</ref> Law missti embættið skömmu eftir að tilskipunin var afturkölluð.<ref name="velde" /> Í desember sama ár hafði Law yfirgefið Frakkland fyrir fullt og allt.<ref name="leh">Louisiana Endowment for the Humanities, „John Law".</ref> Umfangsmikil opinber endurskoðun var gerð, kölluð ''Visa'', en hún gekk út á að taka saman allar kröfur og áætla hvað hver kröfuhafi ætti að fá.<ref name="velde35">Velde 2003, s. 35–36.</ref> Margir kröfuhafar fengu aðeins brot af því sem þeir töldu sig eiga.<ref name="velde35" /> Franska hrunið stóð ekki eitt og sér, því sama ár sprakk [[Suðurhafsbólan]] í [[Bretland]]i, sprottin af svipuðum hugmyndum og kerfi Law.<ref name="garber" /> == Síðustu ár (1720–1729) == Eftir að Law hafði flúið Frakkland í desember 1720<ref name="leh" /> bjó hann síðustu æviár sín í Feneyjum. Til stóð að kalla Law aftur til Frakklands árið 1723 í boði ríkisstjórans Philippe d'Orléans en óvæntur dauði hertogans sama ár kom í veg fyrir það.<ref name="murphy" /> Hann bjó árum saman með konu að nafni Katherine Knowles en þau gengu aldrei í hjónaband.<ref name="leh" /> Law lést í Feneyjum 21. mars 1729.<ref name="eb-law" /> == Hagfræðikenningar og framlag == Meginkenningar Law komu fram í riti hans, ''Money and Trade'', árið 1705.<ref name="law1705" /> Í ritinu útskýrði Law að auður þjóðar mælist ekki í magni gulls og silfurs, heldur í raunverulegri framleiðslu og viðskiptum.<ref name="law1705" /> Að hans mati væru peningar ekki í sjálfu sér verðmætir heldur aðeins tæki til að skipta verðmætum.<ref name="law1705" /> Þessi sýn setti Law utan viðtekinnar hagfræði samtímans sem gekk út frá því að þjóðir yrðu ríkar við það eitt að safna málmum.<ref name="murphy" /> Á þessum grunni þróaði Law kenningar sínar um jarðabanka þar sem peningar þyrftu ekki að vera úr málmi frekar en einhverju öðru verðmætu, því þeir voru aðeins tól fyrir verðmætaskipti.<ref name="law1705" /> Law taldi að í hagkerfi með vannýtta framleiðsluþætti (t.d. [[atvinnuleysi]] og vannýttar byggingar) leiddi aukið magn peninga til meiri viðskipta og betri nýtingar framleiðsluþátta.<ref name="law1705" /><ref name="murphy" /> Örvunaraðgerðir [[seðlabanki|seðlabanka]] í kreppum eru í takt við þessar hugmyndir og Cato Institute hefur kallað Law undanfara [[John Maynard Keynes|Keynes]].<ref name="cato" /> Law þróaði einnig hugmynd sem fólst í að breyta föstum kröfum franska ríkisins (rentur) í breytanlegar kröfur á framtíðartekjustreymi (hlutabréf).<ref name="murphy" /> Hagfræðingurinn François Velde taldi þetta hina fyrstu stórfelldu tilraun sögunnar til að breyta ríkisskuldum í eigið fé,<ref name="velde" /> og þessar aðferðir þekkjast nú sem „debt-to-equity swap". Murphy hefur fært rök fyrir því að Law hafi í raun verið frumkvöðull í fjármálum en ekki aðeins svikahrappur.<ref name="murphy" /> Í ''Money and Trade'' bar Law saman vatn og demanta: vatn er nauðsynlegt en ódýrt, demantar eru ekki nauðsynlegir en dýrir. Hann komst að þeirri niðurstöðu að verðmæti ráðist af skorti og eftirspurn en ekki notagildi.<ref name="law1705" /> Kenningin kom fram um sjötíu árum fyrir ''[[Auðlegð þjóðanna]]'' (1776) eftir [[Adam Smith]].<ref name="smith">Smith 1776.</ref> [[Joseph Schumpeter]] skrifaði í ''History of Economic Analysis'' að Law standi einn í sérflokki meðal peningafræðinga og skipi sér í fremstu röð peningahugsuða allra tíma vegna þess hve djúpt hann vann úr hugmyndum sínum.<ref name="schumpeter">Schumpeter 1954, tilvitnað í Cato Institute, „From John Law to John Maynard Keynes".</ref> == Áhrif og eftirmæli == Hrun kerfis Law árið 1720 hafði áhrif á franskt fjármálakerfi langt fram eftir 18. öld.<ref name="murphy" /> Hrunið seinkaði þróun fjármálakerfisins í Frakklandi, og í minna mæli í Bretlandi, fram á 19. öld.<ref name="murphy" /> Frakkland fékk ekki alvöru seðlabanka fyrr en [[Napóleon Bónaparte]] stofnaði [[Banque de France]] árið 1800,<ref name="bdf">Banque de France, „The history of the Banque de France".</ref> um 80 árum eftir hrun kerfis Law. Á sama tíma hélt Bretland áfram að þróa fjármálakerfi sitt í kringum [[Englandsbanki|Englandsbanka]], sem hafði verið stofnaður árið 1694.<ref name="boe">Bank of England, „History".</ref> Fræðimenn hafa síðar endurmetið hlut Law í hruninu og umfang tjónsins. Hagfræðingurinn Antoin E. Murphy hefur haldið því fram að gagnrýnin á Law hafi verið ósanngjörn, því hugmyndir Law um peninga og bankastarfsemi hafi verið langt á undan sinni samtíð, og að kerfið hafi brugðist vegna þess að fjármálahringrásin sem hann byggði var ekki í takt við raunhagkerfið.<ref name="murphy" /> Stór hluti þess auðs sem virtist hverfa hafði orðið til vegna hækkandi hlutabréfaverðs og var því pappírsgróði sem hafði aldrei orðið að raunverulegum auði fyrir marga fjárfesta.<ref name="garber" /> Mississippi-bólan hefur engu að síður orðið klassískt dæmi um fjármálabólur. Fræðimenn eins og [[Charles Kindleberger]] og Peter Garber hafa fjallað um hana<ref name="garber" /><ref name="moen" /> og hún er enn reglulega borin saman við nútíma fjármálabólur.<ref name="moen" /> == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == * Bank of England (án árs). ''History''. https://www.bankofengland.co.uk/about/history (sótt 5. september 2026). * Banque de France (án árs). ''The history of the Banque de France''. https://www.banque-france.fr/en/banque-de-france/institution-rooted-history/founding-history-banque-de-france (sótt 4. september 2026). * Cato Institute (án árs). ''From John Law to John Maynard Keynes''. https://www.cato.org/commentary/john-law-john-maynard-keynes (sótt 4. september 2026). * ''Dictionary of National Biography'' (1892). „Law, John (1671–1729)", 32. bindi. Smith, Elder & Co. https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Law,_John_(1671-1729) * ''Encyclopaedia Britannica'' (1911). „Law, John", 11. útgáfa, 16. bindi. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Law,_John * ''Encyclopaedia Britannica'' (án árs). „John Law". Britannica Money. https://www.britannica.com/money/John-Law (sótt 5. september 2026). * ''Encyclopaedia Britannica'' (án árs). „Philippe II, duc d'Orléans". https://www.britannica.com/biography/Philippe-II-duc-dOrleans (sótt 3. september 2026). * Garber, P. M. (1990). „Famous first bubbles". ''Journal of Economic Perspectives'' 4(2), s. 35–54. [[doi:10.1257/jep.4.2.35]] * Law, J. (1705). ''Money and Trade Considered, with a Proposal for Supplying the Nation with Money''. Heirs and Successors of Andrew Anderson. https://avalon.law.yale.edu/18th_century/mon.asp * Louisiana Endowment for the Humanities (án árs). „John Law". ''64 Parishes''. https://64parishes.org/entry/john-law-2 (sótt 5. september 2026). * Moen, J. (2001). „John Law and the Mississippi Bubble: 1718–1720". ''Mississippi History Now'', Mississippi Department of Archives and History. https://www.mshistorynow.mdah.ms.gov/issue/john-law-and-the-mississippi-bubble-1718-1720 * Murphy, A. E. (2008). „Law, John (1671–1729)". Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', 2. útgáfa. Macmillan Reference USA. https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/law-john-0 (sótt 5. september 2026). * National Museums Scotland (án árs). „The Darien Scheme: Scotland's failed venture to colonise part of Panama". https://www.nms.ac.uk/discover-catalogue/the-darien-scheme (sótt 4. september 2026). * Schumpeter, J. A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Oxford University Press. * Smith, A. (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan & T. Cadell. https://www.gutenberg.org/ebooks/3300 * Velde, F. R. (2003). ''Government Equity and Money: John Law's System in 1720 France''. Working Paper Series nr. WP-03-31, Federal Reserve Bank of Chicago. https://www.chicagofed.org/publications/working-papers/2003/2003-31 [[Flokkur:Skoskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Hagfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1671]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1729]] sbkuns7re48u0qywsq16rwjor6c24fd 0 165510 1977837 1977483 2026-09-06T12:26:45Z Torfifagri 33930 1977837 wikitext text/x-wiki '''Bláir draumar''' er plata eftir íslensku tónlistarmennina [[Bubbi Morthens|Bubba Morthens]] og [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas) sem kom út þann 25. nóvember [[1988]]<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2551727?iabr=on|titill=Bláir draumar|höfundur=Snorri Már Skúlason|mánuður=nóvember|ár=1988|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2026}}</ref>. Bubbi hafði verið tíður gestur í hljóðverinu þar sem að Megas tók upp plötu sína frá sama ári, Höfuðlausnir, og þar kom upp hugmyndin um að gera plötu saman. Þar sem þeir voru báðir hjá plötufyrirtækinu [[Gramm (útgáfa)|Gramminu]] var ákveðið að henda í plötu. Brian Pugsley, breskur upptökustjóri sem vann plötuna Loftmynd með Megasi árið áður, var fenginn til að taka upp plötuna. 23. desember 1988, eða á Þorláksmessu, fengu Bubbi og Megas afhendna platínuplötu, en þá höfðu 7.500 eintök verið seld. Platan var sumpart umdeild þegar hún kom út, sérstaklega fyrir texta Megasar við lagið Litlir sætir strákar. == Lagalisti == {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Filterslaus kamel blús | writer1 = Bubbi | length1 = 02.26 | title2 = Einum of heví | writer2 = Bubbi og Megas | length2 = 03:53 | title3 = Seinasti dagurinn | writer3 = Bubbi | length3 = 03:19 | title4 = Flæðarmál | writer4 = Megas | length4 = 02:59 | title5 = Ég bið að heilsa | writer5 = Jónas Hallgrímsson / Ingi T. Lárusson | length5 = 02:38 | title6 = Tvær stjörnur | writer6 = Megas | length6 = 03:06 |total_length = 18:21 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Menn að hnýta snörur | writer1 = Bubbi | length1 = 02:58 | title2 = Vatnsrennibrautin | writer2 = Megas | length2 = 04:03 | title3 = Eitt til fimmtán glös | writer3 = Bubbi og Megas | length3 = 02:53 | title4 = Litlir sætir strákar | writer4 = Megas | length4 = 03:51 | title5 = Hann er svo blár | writer5 = Bubbi | length5 = 05:17 |total_length = 19:02 }} == Hljóðfæraleikarar == *Bubbi: Söngur, gítar *Megas: Söngur *[[Birgir Baldursson]]: Trommur *[[Tómas R. Einarsson]]: Bassi *[[Jón Páll Bjarnason|Jón Páll Bjarnarson]]: Gítar *Kenneth Knudsen: Píanó, synthar *Karl Sighvatsson: Hammond orgel *[[Össur Geirsson]]: Básúna *Ólafur Flosason: Óbó *Telpnakór Öldutúnsskóla Útsetningar: Bubbi/Megas == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/> [[Flokkur:Bubbi Morthens]] [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1988]] 9gxhkkid65xour7adwf8cmztm08yxxo 0 185286 1977936 1962503 2026-09-06T23:46:57Z TKSnaevarr 53243 1977936 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Mark Carney | mynd = 2025-11-14 InaugurationREM Deux-Montagnes Mark Carney.jpg | titill = [[Forsætisráðherra Kanada]] | stjórnartíð_start = [[14. mars]] [[2025]] | einvaldur = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | landstjóri = [[Mary Simon]]<br>[[Louise Arbour]] | forveri = [[Justin Trudeau]] | myndatexti1 = Carney árið 2025. | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1965|3|16}} | fæðingarstaður = [[Fort Smith]], [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðunum]], [[Kanada]] | þjóderni = [[Kanada|Kanadískur]] | maki = {{gifting|Diana Fox|1994}} | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslyndi flokkurinn]] | börn = 4 | háskóli = [[Harvard-háskóli]] ([[Baccalaureus Artium|BA]])<br>[[Oxford-háskóli]] ([[Magister Philosophiae|MPhil]], [[Philosophiae Doctor|DPhil]]) | starf = Hagfræðingur, stjórnmálamaður | undirskrift = Signature of Mark Carney.svg | vefsíða = {{URL|www.markcarney.ca}} }} '''Mark Joseph Carney''' (f. [[16. mars]] [[1965]]) er [[Kanada|kanadískur]] hagfræðingur og stjórnmálamaður sem hefur verið [[forsætisráðherra Kanada]] frá [[14. mars]] [[2025]]. Hann er leiðtogi [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]] og á sæti á kanadíska þinginu fyrir kjördæmið Nepean. Carney var áður bankastjóri Seðlabanka Kanada frá 2008 til 2013 og bankastjóri [[Englandsbanki|Englandsbanka]] frá 2013 til 2020. ==Æviágrip== Carney var bankastjóri [[Seðlabanki Kanada|Seðlabanka Kanada]] frá 2008 til 2013. Í því embætti þótti hann stýra Kanada farsællega gegnum [[Lausafjárkreppan 2007–2008|alþjóðlegu fjármálakreppuna]] og hann öðlaðist því virðingu á alþjóðavísu. Tímaritið ''[[Time]]'' setti Carney á lista sinn yfir áhrifamesta fólk í heimi árið 2010. Árið 2013 skipaði breski fjármálaráðherrann [[George Osbourne]] Carney bankastjóra [[Englandsbanki|Englandsbanka]]. Carney var fyrsti erlendi bankastjóri Englandsbanka frá stofnun hans árið 1694 en hann útvegaði sér breskan ríkisborgararétt til að geta gegnt starfinu.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.visir.is/g/20252719741d/car-n-ey-og-frjals-lyndir-foru-med-sigur-af-holmi|titill= Mark Carney valinn bankastjóri Englandsbanka |útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 26. nóvember 2012 |skoðað=29. apríl 2025|höfundur=BBI}}</ref> Carney var bankastjóri Englandsbanka þegar Bretar kusu að [[Útganga Breta úr Evrópusambandinu|yfirgefa Evrópusambandið]] í [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild Bretlands að ESB 2016|Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslunni]] árið 2016. Eftir atkvæðagreiðslunna greip Carney til aðgerða til að koma á stöðugleika eftir umskiptin, meðal annars með því að tilkynna að 250 milljarðar punda yrðu til taks fyrir fjármálastofnanir á meðan þær aðlöguðu sig að útgöngunni úr ESB. Sumir Brexit-sinnar gagnrýndu Carney á þessum tíma fyrir að taka sér of pólitískt hlutverk með aðgerðum sínum.<ref>{{Tímarit.is|6793801|Carney ekki síðasta skotmark útgöngusinna|blaðsíða=10|útgáfudagsetning=3. nóvember 2016|höfundur=Janan Ganesh}}</ref> Carney varaði við því að ef Bretar gengju úr Evrópusambandinu án þess að ná fyrst fram samningi um ýmis málefni myndi það hafa alvarlegar efnahagslegar afleiðingar. Meðal annars sagði hann það koma til með að raska mörgum greinum atvinnulífsins, valda falli í virði sterlingspundsins og auka verðbólgu í Bretlandi.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/englandsbanki-varar-vid-brexit-an-samnings|titill= Englandsbanki varar við Brexit án samnings |útgefandi=[[RÚV]]|skoðað= 2. ágúst 2019 |dags=30. apríl 2025|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref> Embættistímabili Carney við Englandsbanka lauk árið 2018 en skipun hans var framlengd til byrjun ársins 2020 þar sem fjármálaráðherra Bretlands taldi áframhaldandi setu hans í embætti hafa jákvæð áhrif á útgöngu Breta úr ESB.<ref>{{Vefheimild|url= https://vb.is/frettir/mark-carney-styrir-afram-englandsbanka/|titill= Mark Carney stýrir áfram Englandsbanka |útgefandi=[[Viðskiptablaðið]]|dags= 11. september 2018 |skoðað=30. apríl 2025}}</ref> Hann tók við [[Justin Trudeau]] sem leiðtogi [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]] þann 9. mars 2025<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252698983d/sedlabankastjorinn-carney-verdur-forsaetisradherra-kanada|titill=Seðlabankastjórinn Carney verður forsætisráðherra Kanada|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=10. mars 2025|dags=10. mars 2025|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> og sór embættiseið sem nýr forsætisráðherra þann 14. mars.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/03/14/carney_tekinn_vid/|titill=Carney sór embættiseið sem nýr forsætisráðherra Kanada|útgefandi=[[mbl.is]]|skoðað=14. mars 2025|dags=14. mars 2025}}</ref> Carney tók við embætti á tíma stirðnandi sambands Kanada við Bandaríkin, þar sem [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti hafði lagt háa tolla á innfluttar vörur frá Kanada og ítrekað viðrað hugmyndir um að innlima Kanada í Bandaríkin. Við embættistöku sína áréttaði Carney að Kanada yrði aldrei hluti af Bandaríkjunum. Hann fór í fyrstu utanlandsferðir sínar til Frakklands og Bretlands til að styrkja samband Kanada við Evrópu og sagðist aðeins reiðubúinn að funda með Trump ef hann væri reiðubúinn til að virða fullveldi Kanada.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-03-17-carney-leitast-vid-ad-styrkja-tengsl-kanada-og-evropu-438957|titill=Carney leitast við að styrkja tengsl Kanada og Evrópu|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 17. mars 2025|skoðað=18. mars 2025|höfundur=Hugrún Hannesdóttir Diego}}</ref> Stuttu eftir embættistöku sína boðaði Carney að þingkosningar yrðu haldnar í Kanada þann 28. apríl 2025, nokkuð á undan áætlun.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-03-23-forsaetisradherra-kanada-bodar-til-kosninga-439578|titill=Forsætisráðherra Kanada boðar til kosninga|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað= 23. mars 2025|dags=23. mars 2025|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir}}</ref> Frjálslyndi flokkurinn vann kosningarnar, þrátt fyrir að hafa mælst í mikilli lægð áður en Trudeau sagði af sér og Trump hóf tollastríðið við Kanada.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/04/29/frjalslyndi_flokkurinn_sigurvegari_kosninganna/ |titill= Frjálslyndi flokkurinn sigurvegari kosninganna|útgefandi=[[mbl.is]]|skoðað=29. apríl 2025|dags=29. apríl 2025}}</ref><ref>{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-04-29-utlit-fyrir-ad-frjalslyndi-flokkurinn-hafi-sigrad-i-thingkosningum-442469|titill= Útlit fyrir að Frjálslyndi flokkurinn hafi sigrað í þingkosningum |útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=29. apríl 2025|dags=29. apríl 2025|höfundur=Hugrún Hannesdóttir Diego}}</ref><ref>{{Vefheimild|url= https://www.visir.is/g/20252719741d/car-n-ey-og-frjals-lyndir-foru-med-sigur-af-holmi|titill= Car­n­ey og Frjáls­lyndir fóru með sigur af hólmi |útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=29. apríl 2025|dags=29. apríl 2025|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Sem forsætisráðherra hefur Carney lagt mikla áherslu á breytta heimsmynd í ljósi breyttra áherslna Bandaríkjanna í utanríkismálum á [[Önnur ríkisstjórn Donalds Trumps|öðru kjörtímabili Donalds Trump]]. Í janúar 2026 flutti Carney ræðu á [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos|Heimsviðskiptaráðstefnunni í Davos]] þar sem hann biðlaði til ríkja annarra en [[Stórveldi|stórvelda]] að veita stórveldapólitík mótvægi og taka þátt í að móta nýtt heimsskipulag.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.visir.is/g/20262831948d/eldraeda-carney-ef-thu-ert-ekki-vid-bordid-tha-ertu-a-mat-sedlinum-|titill= Eldræða Carney: „Ef þú ert ekki við borðið þá ertu á mat­seðlinum“|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað= 21. janúar 2026 |dags=7. maí 2026|höfundur=Elín Margrét Böðvarsdóttir}}</ref> Í ræðunni sagði Carney að meðalstór ríki eins og Kanada hefðu mestra hagsmuna að gæta af því að stefnt væri að heimi raunverulegrar samvinnu.<ref>{{Vefheimild|url= https://vardberg.is/frettir/raeda-marks-carney-i-davos-islensk-thyding/|titill= Ræða Marks Carney í Davos – íslensk þýðing |útgefandi=[[Varðberg]]|dags= 23. janúar 2026 |skoðað=7. maí 2026}}</ref> Frjálslyndi flokkurinn hlaut hreinan meirihluta á kanadíska þinginu eftir sigur í nokkrum aukakosningum í apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-14-flokkur-carneys-kominn-hreinan-meirihluta-a-thinginu-472660|titill= Flokk­ur Carneys kominn hrein­an meiri­hluta á þing­inu |útgefandi=[[RÚV]]|skoðað= 7. maí 2026 |dags= 14. apríl 2026 |höfundur=Brynja Dögg Friðriksdóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Justin Trudeau]] | titill=Forsætisráðherra Kanada | frá=[[14. mars]] [[2025]] | til= | eftir=Enn í embætti}} {{töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Kanada}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Carney, Mark}} [[Flokkur:Bankastjórar Englandsbanka]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Kanada]] [[Flokkur:Seðlabankastjórar Kanada]] {{f|1965}} n03gh44dwp544a2geunsixxliraf371 0 188947 1977816 1939694 2026-09-06T12:03:42Z Akigka 183 1977816 wikitext text/x-wiki '''Netútgáfan''' er útgáfufélag sem átti veg og vanda af því að gera [[íslenskar fornbókmenntir]] aðgengilegar á [[Veraldarvefurinn|veraldarvefnum]]. Stofnandi félagsins var Sæmundur Bjarnason, en einnig komu að verkinu börn hans, Bjarni Sæmundsson, Benedikt Sæmundsson og Hafdís Sæmundsdóttir.<ref>{{tímarit.is|3312850|Biblían á alnetið|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=1997-09-06|bls=20}}</ref><ref>{{tímarit.is|2952433|Íslendingar verða að gera bókmenntirnar aðgengilegar|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|dags=1997-03-17|bls=20}}</ref> Félagið gaf út ''[[Rafritið]]'' á árunum 1993 til 1996.<ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/30th-anniversary-snerpa-isp-iceland-jon-ingi-ingimundarson-0ogze|author=Jón Ingi Ingimundarson|title=30th anniversary of Snerpa ISP in Iceland|website=www.linkedin.com|language=en|access-date=2025-12-16}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://snerpa.is/net/index.phtml Vefur Netútgáfunnar] [[Flokkur:Íslenskar vefsíður]] [[Flokkur:Íslenskar fornbókmenntir]] p4h93xux1b63yyuwetozrcochaymk1l 1977817 1977816 2026-09-06T12:05:03Z Akigka 183 1977817 wikitext text/x-wiki '''Netútgáfan''' er útgáfufélag sem átti veg og vanda af því að gera [[íslenskar fornbókmenntir]] aðgengilegar á [[Veraldarvefurinn|veraldarvefnum]]. Stofnandi félagsins var Sæmundur Bjarnason, en einnig komu að verkinu börn hans, Bjarni Sæmundsson, Benedikt Sæmundsson og Hafdís Sæmundsdóttir.<ref>{{tímarit.is|3312850|Biblían á alnetið|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=1997-09-06|bls=20}}</ref><ref>{{tímarit.is|2952433|Íslendingar verða að gera bókmenntirnar aðgengilegar|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|dags=1997-03-17|bls=20}}</ref> Félagið gaf út ''[[Rafritið]]'' á árunum 1993 til 1996.<ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/30th-anniversary-snerpa-isp-iceland-jon-ingi-ingimundarson-0ogze|author=Jón Ingi Ingimundarson|title=30th anniversary of Snerpa ISP in Iceland|website=LinkedIn|language=en|access-date=2025-12-16}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://snerpa.is/net/index.phtml Vefur Netútgáfunnar] [[Flokkur:Íslenskar vefsíður]] [[Flokkur:Íslenskar fornbókmenntir]] 6nf969ukmsc7splxt7mii2d1stz3535 0 192555 1977832 1977105 2026-09-06T12:23:50Z Torfifagri 33930 1977832 wikitext text/x-wiki '''Nú er ég klæddur og kominn á ról''' er fimmta breiðskífa [[Megas]]ar, gefin út árið [[1978]] og á geisladisk [[1996]] og aftur [[2002]] með sjö aukalögum. Á plötunni syngur Megas íslensk barnalög og eru tveir hljóðfæraleikarar honum til halds og trausts, þau Guðný Guðmundsdóttir og Scott Gleckler. Lög og textar eru eftir ýmsa höfunda eða eru þjóðlög / þjóðvísur / þjóðkvæði. == Lagalisti == {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = I. þáttur - Largetto <br> Morgunþema - Nú er ég klæddur - Vertu Guð faðir - Guð gaf mér eyra | length1 = 01:30 | title2 = II. þáttur - Andante allegro Útgönguþema - Nú tjaldar foldin fríða - Siggi var úti - Pisspiss og pelamál - Guttavísur - Það er leikur að læra - Hann Tumi fer á fætur - Hættu að gráta hringagná - Aravísur - Maðurinn með hattinn - Óli skans | length2 = 01:30 |total_length = 21:47 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title3 = III. þáttur - Allegro scherzando Þyrnirós - Í grænni lautu - Ugla sat á kvisti - Inn og út um gluggann - Það búa litlir dvergar - Fram fram fylking - Nú skal segja - Bimmbirimmbirimmbamm - Í skóginum - Göngum göngum - Ókíkókí | length3 = 01:30 | title4 = IV. þáttur - Grave horrible/allegro Kvöldþema - Grenjar kenjakrakkinn minn - Karlinn undir klöppunum - Ókindarkvæði - Farðu að sofa blessað barnið smáa - Sofðu nú svínið þitt - Í bólinu - Bíbí og blaka | length4 = 01:30 |total_length = 20:24 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Krummi svaf | length1 = 03:26 | title2 = Piss piss og pelamál | length2 = 01:21 | title3 = Presturinn í stólinn sté | length3 = 01:15 | title4 = Bráðum kemur betri tíð | length4 = 02:01 | title5 = Heilræði (ultimatum) | length5 = 02:16 | title6 = Vöggutrass | length6 = 01:22 | title7 = Gælutón | length7 = 03:15 |total_length = 14:56 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Guðný Guðmundsdóttir: fiðla og lágfiðla *Scott Gleckler: kontrabassi, hnéfiðla, harmoníum, píanó, gítarar, flauta, ásláttur og trommur, seleste, synthesizer. ==Annað== *Útsetningar: Megas, Guðný og Scott. Sá síðastnefndi á allan heiður af útsetningu fjórða þáttar. *Upptökumaður: Jónas R. Jónsson. *Hljóðblöndun: Jónas, Megas og Scott. *Hönnun umslags: Egill Eðvarðsson. *Ljósmyndir: Ímynd. *Útgefandi: Iðunn [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1978]] [[Flokkur:Megas]] cpplcxosb49vh9nfv4m6vzh16g1gpcr 0 192561 1977833 1977754 2026-09-06T12:24:48Z Torfifagri 33930 1977833 wikitext text/x-wiki '''Í góðri trú''' er sjöunda breiðskífa [[Megas]]ar og kom hún út árið 1986. Hún var endurútgefin á geisladisk ][[1996] og aftur [[2002]] með níu aukalögum. Platan var endurkoma Megasar eftir talsvert hlé frá útgáfu. Síðasta plata hans þar á undan var platan [[Nú er ég klæddur og kominn á ról]] ([[1978]]) og tónleikaplatan [[Drög að sjálfsmorði]] ([[1979]]). Nokkur lög komu út á plötum með öðrum listamönnum í millitíðinni; [[Fingraför_(breiðskífa)|Fingraför]] [[Bubbi Morthens|Bubba Morthens]] ([[1983]]) og á tveimur plötum með [[Íkarus_(hljómsveit)|Íkarus]]; The boys from Chicago (1983) og Rás 5-20 ([[1984]]). == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi | headline = Hlið A | title1 = Lóa Lóa           | length1 = 03:27 | title2 = Helmingurinn lygi | length2 = 02:34 | title3 = Þú bíður (allavegana) eftir mér | length3 = 03:43 | title4 = Löng eru þau lík | length4 = 05:05 | title5 = Þú & ég | length5 = 03:45 | title6 = Lítill fjólublár skódablús | length6 = 03:06 |total_length = 21:40 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Undir rós | length1 = 03:25 | title2 = Birta | length2 = 05:19 | title3 = Fríða fríða | length3 = 04:39 | title4 = Táraborg | length4 = 04:56 | title5 = Árstíð | length5 = 03:21 |total_length = 21:40 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Lóa Lóa | length1 = 03:31 | title2 = Helmingurinn lygi | length2 = 02:44 | title3 = Löng eru þau lík | length3 = 04:49 | title4 = Þú og ég | length4 = 03:35 | title5 = Lítill fjólublár skódablús | length5 = 03:01 | title6 = Undir rós | length6 = 04:44 | title7 = Birta | length7 = 04:50 | title8 = Fríða Fríða | length8 = 04:43 | title9 = Helmingurinn lygi | length9 = 03:29 |total_length = 35:26 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *Tómas Tómasson: Bassi, hljómborð *Sigtryggur Baldursson: Trommur *Þorsteinn Magnússon: Gítar *Guðmundur Ingólfsson: Píanó, orgel [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]] [[Flokkur:Megas]] dkpjev9jt9c95qu34apf9keb86zjbwa 0 192580 1977835 1977500 2026-09-06T12:25:45Z Torfifagri 33930 1977835 wikitext text/x-wiki '''Loftmynd''' er áttunda breiðskífa [[Megas]]ar og kom hún út árið [[1987]]. Hún var endurútgefin á geisladisk [[2002]] með einu aukalagi. Platan kom út árið eftir 200 ára afmæli [[Reykjavík]]urborgar og er að einhverju leyti sýn Megasar á borgarlífið og andsvar við þeirri glansmynd sem birtist á afmælisárinu. == Lagalisti == {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Við Birkiland | length1 = 02:33 | title2 = Björg | length2 = 04:13 | title3 = Plastpokablús | length3 = 04:22 | title4 = Skúli fógeti | length4 = 02:33 | title5 = Á horninu | length5 = 03:44 | title6 = Ástarsaga | length6 = 04:46 |total_length = 22:11 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög á geisladisk 1987 og 2002 | title1 = Magister Lyngdal | length1 = 01:57 | title2 = Jón | length2 = 02:04 | title3 = Nótt | length3 = 03:14 | title4 = Enginn vegur fær | length4 = 04:42 | title5 = Veinaðu úlfur úlfur | length5 = 02:29 |total_length = 14:26 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Það sem best er | length1 = 02:47 | title2 = Börn í borg | length2 = 01:59 | title3 = Reykjavíkurnætur | length3 = 04:45 | title4 = Björt ljós borgarljós | length4 = 05:30 | title5 = Innréttingablús | length5 = 03:40 | title6 = Fílahirðirinn frá Súrín | length6 = 05:43 |total_length = 17:13 }} {{Lagalisti | headline = Aukalag 2002 | title1 = Reykjavíkurnætur (demó) | length1 = 05:56 |total_length = 05:56 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur *[[Björk Guðmundsdóttir]]: Söngur *Inga Guðmundsdóttir: Söngur *Guðlaugur Kristinn Óttarsson: Gítarar *Haraldur Þorsteinsson: Rafmagnsbassi *[[Sigtryggur Baldursson]]: Trommur og allur ásláttur *Eyþór Gunnarsson: píanó og syntar *Þorsteinn Magnússon: Gítar í Börn í borg, Á horninu *Þorgeir Rúnar Kjartansson: Saxófónar *Karl Sighvatsson: Hammondorgel *Wilma Young: Fiðla *Reynir Jónasson: Harmonikka *Ásbjörn Kristinsson: Munnharpa ==Annað== *Upptökumeistari: Brian Pugsley *Þriðja eyrað: Guðlaugur Kristinn Óttarsson *Útsetningar: Megas *Ljósmynd á framhlið: Ljósmyndasafnið *Ljósmynd á bakhlið: Kristján Sigurðsson [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1987]] [[Flokkur:Megas]] 0eejkzn4q38uptw9c0e926is2wtxrtc 0 192583 1977836 1977501 2026-09-06T12:26:14Z Torfifagri 33930 1977836 wikitext text/x-wiki Höfuðlausnir er níunda breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1988]]. Hún var endurútgefin [[2002]] með sjö aukalögum. Á plötunni eru tíu lög og hafa sum hver þeirra tengingu við Tæland en Megas hafði dvalið þar um stund. == Lagalisti == {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Drukknuð börn | length1 = 04:55 | title2 = Tæblús | length2 = 03:26 | title3 = (Borðið þér) Orma frú Norma | length3 = 05:03 | title4 = Borgarblús | length4 = 03:30 | title5 = Drengirnir í Bangkok | length5 = 07:35 |total_length = 24:29 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Í Öskjuhlíð | length1 = 03:09 | title2 = Leiðréttingarblús | length2 = 04:08 | title3 = Aðeins eina nótt | length3 = 03:16 | title4 = Álafossúlpan | length4 = 06:55 | title5 = Litla stúlkan með eldspýturnar | length5 = 04:26 |total_length = 21:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2002 | title1 = Telpurnar í Bangkok | length1 = 07:19 | title2 = (Öskjuhlíðarendi) Homage À Baden Powel | length2 = 03:07 | title3 = Aðeins eina nótt | length3 = 03:18 | title4 = Drukknuð börn | length4 = 03:48 | title5 = Í Öskjuhlíð | length5 = 02:22 | title6 = Drengirnir í Bangkok | length6 = 05:29 | title7 = (Borðið þér) Orma frú Norma | length7 = 05:07 |total_length = 30:30 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Söngur og hljómborð *[[Björk Guðmundsdóttir]]: Söngur *Inga Guðmundsdóttir: Söngur *Rose McDowall: Söngur *Guðlaugur Kristinn Óttarsson: Gítar og bassi *Hilmar Örn Hilmarsson: Hljómborð, slagverk, bassi og fortónun ==Annað== *Upptökumeistari: HÖH með Gulla sem Þriðja Eyrað og Hægri Hönd *Útsetningar: Megas, HÖH og GKÓ *Ljósmyndir: Gunnar Kristinn Hilmarsson kuo2iicdnhugjyyrhdnxexr5rb50tyq 0 192681 1977815 1977538 2026-09-06T11:59:51Z Hhrafn 120257 1977815 wikitext text/x-wiki '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 18. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i. Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]]. == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref>...</ref> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref>...</ref> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar kynntist hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]], sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til [[England]]s.<ref>...</ref> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref>...</ref> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, Josef Steindl, Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref>...</ref> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]] sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref>...</ref> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref>...</ref> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref>...</ref> === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref>...</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref>...</ref> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref>...</ref> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref>...</ref> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref>...</ref> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref>...</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref>...</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref>...</ref> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref>...</ref> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref>...</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref>...</ref> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref>...</ref> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref>...</ref> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref>...</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref>...</ref> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref>...</ref> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref>...</ref> 89ongjpkb854gmsf06a6kjvhmdmcn5d 1977834 1977815 2026-09-06T12:25:20Z Hhrafn 120257 1977834 wikitext text/x-wiki '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, [[Josef Steindl]], Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} lgval4dfi8xf2xjz50atun14k51i3af 1977840 1977834 2026-09-06T12:28:48Z Hhrafn 120257 1977840 wikitext text/x-wiki [[File:Michal Kalecki.jpg|thumb|right|220px|Michał Kalecki]] '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, [[Josef Steindl]], Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} nv9f99y4wz0lzflltjn2gkod491updx 1977841 1977840 2026-09-06T12:34:36Z Hhrafn 120257 1977841 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | myndatexti = Michał Kalecki | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = Łódź, Pólland | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = Varsjá, Pólland | þjóðerni = Pólskur | starf = Hagfræðingur | fræðasvið = Þjóðhagfræði | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, [[Josef Steindl]], Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 19jrwqhd2tc2xj8er41gguiig23lfte 1977843 1977841 2026-09-06T12:39:29Z Hhrafn 120257 1977843 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = Łódź, Pólland | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = Varsjá, Pólland | þjóðerni = Pólskur | starf = Hagfræðingur | fræðasvið = Þjóðhagfræði | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, [[Josef Steindl]], Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} pucuj4d44wu5u3xo92zbu0iu6yr85le 1977844 1977843 2026-09-06T12:46:02Z Hhrafn 120257 1977844 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars Joan Robinson, [[Josef Steindl]], Piero Sraffa og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} cbutachuxxkn02m8bl3mp3u0jccnkat 1977845 1977844 2026-09-06T12:49:39Z Hhrafn 120257 /* Ævi, menntun og störf */ 1977845 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á atvinnu, verðbólgu og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} auvz1j81wrndonqv8qtf0bdyjfczzx4 1977846 1977845 2026-09-06T12:52:49Z Hhrafn 120257 /* Ævi, menntun og störf */ 1977846 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í Svíþjóð las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} fwwitnau7epp5kitjlvp8g630wq5u3m 1977847 1977846 2026-09-06T12:54:38Z ~2026-48292-40 120432 /* Virk eftirspurn og sambandið við Keynes */ 1977847 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og John Maynard Keynes. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} fshudgpgkvo0oxq7r8m63efuxyncdfg 1977848 1977847 2026-09-06T12:58:01Z ~2026-48292-40 120432 /* Virk eftirspurn og sambandið við Keynes */ 1977848 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri eftirspurn sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 2ksixyqhbf7cslf7zz5jv5rp110dvgv 1977850 1977848 2026-09-06T12:59:09Z ~2026-48292-40 120432 /* Virk eftirspurn og sambandið við Keynes */ 1977850 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu hagkerfisins, heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld kapítalista, einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef eftirspurn eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í eftirspurn safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. Alessandro Roncaglia bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í hagkerfinu.<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um hagsveiflur, hagnað og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til Englands. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun Keynes. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 2u5lc4zu57dqj58u8zae1yhm4gxglhp 1977852 1977850 2026-09-06T13:06:17Z ~2026-48292-40 120432 /* Virk eftirspurn og sambandið við Keynes */ 1977852 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um kapítalíska hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu [[Hagkerfi|hagkerfisins]], heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við [[atvinnuleysi]] og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld [[Kapítalismi|kapítalista]], einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef [[eftirspurn]] eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í [[eftirspurn]] safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í [[hagkerfinu]].<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um [[hagsveiflur]], [[Hagnaður|hagnað]] og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til [[England|Englands]]. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun [[Keynesísk hagfræði|Keynes]]. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 0dhitajiebfemkpvn1l9pfouo112foh 1977853 1977852 2026-09-06T13:06:30Z Hhrafn 120257 /* Ævi, menntun og störf */ 1977853 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um [[Kapítalismi|kapítalíska]] hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu [[Hagkerfi|hagkerfisins]], heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við [[atvinnuleysi]] og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld [[Kapítalismi|kapítalista]], einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef [[eftirspurn]] eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í [[eftirspurn]] safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í [[hagkerfinu]].<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um [[hagsveiflur]], [[Hagnaður|hagnað]] og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til [[England|Englands]]. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun [[Keynesísk hagfræði|Keynes]]. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan þjóðhagfræði, þótt John Maynard Keynes yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-keynesískrar hagfræði. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Josef Steindl var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun kapítalískra hagkerfa.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} pkk06hpwlrlsi6d670m2yj93mcjyl0r 1977855 1977853 2026-09-06T13:11:20Z ~2026-48292-40 120432 /* Áhrif og arfleifð */ 1977855 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um [[Kapítalismi|kapítalíska]] hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu [[Hagkerfi|hagkerfisins]], heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við [[atvinnuleysi]] og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld [[Kapítalismi|kapítalista]], einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef [[eftirspurn]] eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í [[eftirspurn]] safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í [[hagkerfinu]].<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um [[hagsveiflur]], [[Hagnaður|hagnað]] og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til [[England|Englands]]. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun [[Keynesísk hagfræði|Keynes]]. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan [[þjóðhagfræði]], þótt [[John Maynard Keynes]] yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-<nowiki/>[[Keynesísk hagfræði|keynesískrar hagfræði]]. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> [[Josef Steindl]] var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun [[Kapítalismi|kapítalískra hagkerfa]].<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 0adf1a0yxm3it4mtjsaiacsjm2xkjn8 1977856 1977855 2026-09-06T13:18:14Z Hhrafn 120257 Hhrafn færði [[Notandi:Hhrafn/sandkassi]] á [[Michał Kalecki]]: Fullbúin grein færð úr sandkassa 1977855 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um [[Kapítalismi|kapítalíska]] hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu [[Hagkerfi|hagkerfisins]], heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við [[atvinnuleysi]] og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld [[Kapítalismi|kapítalista]], einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef [[eftirspurn]] eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í [[eftirspurn]] safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í [[hagkerfinu]].<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um [[hagsveiflur]], [[Hagnaður|hagnað]] og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til [[England|Englands]]. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun [[Keynesísk hagfræði|Keynes]]. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan [[þjóðhagfræði]], þótt [[John Maynard Keynes]] yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-<nowiki/>[[Keynesísk hagfræði|keynesískrar hagfræði]]. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> [[Josef Steindl]] var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun [[Kapítalismi|kapítalískra hagkerfa]].<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} 0adf1a0yxm3it4mtjsaiacsjm2xkjn8 1977858 1977856 2026-09-06T13:29:12Z TKSnaevarr 53243 1977858 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Michał Kalecki | mynd = Michal Kalecki.jpg | fæðingardagur = 22. júní 1899 | fæðingarstaður = [[Łódź]], [[Pólland]] | dauðadagur = 17. apríl 1970 | dauðastaður = [[Varsjá]], [[Pólland]] | þjóðerni = Pólskur | starf = [[Hagfræðingur]] | fræðasvið = [[Þjóðhagfræði]] | framlög = Virk eftirspurn, hagsveiflur, fjárfesting og tekjuskipting }} '''Michał Kalecki''' (22. júní 1899 – 17. apríl 1970) var pólskur [[hagfræðingur]] sem var einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um virka eftirspurn, [[fjárfesting]]u, [[hagsveifla|hagsveiflur]], hagnað, [[tekjuskipting]]u og verðmyndun. Á fyrri hluta fjórða áratugarins setti hann fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn sem síðar urðu nátengdar ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir [[John Maynard Keynes]]. Þegar Kalecki kom til [[England]]s árið 1936 var hann lítið þekktur meðal breskra hagfræðinga, en hafði þá þegar þróað umfangsmiklar kenningar um þjóðhagsmál og gert fyrstu áætlanir um þjóðhagsreikninga í [[Pólland]]i.<ref name="LopezLife">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 1–22. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref><ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), bls. 212–213. DOI: 10.1017/9781316798416.</ref> Kenningar Kaleckis voru þó ekki einfaldlega önnur útgáfa af kenningum Keynes. Hann tengdi virka eftirspurn sérstaklega við hagsveiflur og hagnað og þróaði síðar kenningar um verðmyndun, tekjuskiptingu og markaðsvald fyrirtækja. Á starfsferli sínum starfaði hann meðal annars í Póllandi, við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] í Bretlandi og hjá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] í [[New York]].<ref name="LopezLife" /> == Ævi, menntun og störf == Kalecki fæddist í júní 1899 inn í samlagaða pólsk-gyðinga fjölskyldu. Fjölskyldan virðist hafa verið tiltölulega vel stæð áður en faðir hans missti litla bómullarverksmiðju sína og starfaði síðar sem bókari hjá fyrirtæki bróður síns. Kalecki hóf nám í stærðfræði við [[Varsjárháskóli|Varsjárháskóla]] og fór síðar í verkfræðinám í [[Gdańsk]]. Hann lauk þó ekki námi þar vegna fjárhagsvanda fjölskyldunnar. Hann hafði því enga formlega háskólamenntun í hagfræði og var að mestu sjálfmenntaður á því sviði.<ref name="LopezLife" /> Á fyrstu starfsárum sínum öðlaðist Kalecki hagnýta þekkingu í hagfræði með störfum hjá lánshæfismatsfyrirtæki. Seint á þriðja áratugnum hóf hann einnig regluleg skrif fyrir pólsk efnahagsrit þar sem hann fjallaði meðal annars um stöðu einstakra markaða og alþjóðleg efnahagsmál. Í lok árs 1929 fékk hann starf við ''Institute for the Study of Business Cycles and Prices'' í [[Varsjá]] og gat þá einbeitt sér að hagfræði sem aðalstarfi. Þar vann hann meðal annars með Ludwik Landau að fyrstu áætlunum um fjárfestingu, neyslu og þjóðartekjur í Póllandi.<ref name="LopezLife" /> Árið 1933 gaf Kalecki út ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'', þar sem hann setti fram eigin kenningu um hagsveiflur og virka eftirspurn. Sama ár kynnti hann hugmyndir sínar á fundi ''Econometric Society'' í [[Leiden]]. Hagsveiflulíkan hans vakti þar athygli hagfræðinga á borð við [[Ragnar Frisch]] og [[Jan Tinbergen]]. Í kjölfarið fékk Kalecki Rockefeller-styrk til náms og rannsókna erlendis og fór til [[Svíþjóð]]ar í janúar 1936. Þar las hann ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' eftir Keynes, sem hafði nýlega komið út, og ákvað skömmu síðar að halda til Englands.<ref name="LopezLife" /> Kalecki kom til Englands í mars 1936 og komst fljótlega í kynni við hagfræðinga úr nánasta hópi Keynes, meðal annars [[Joan Robinson]]. Þrátt fyrir að hafa þegar birt hluta rannsókna sinna á ensku og frönsku var hann enn nánast óþekktur í breska fræðaheiminum. Rockefeller-styrkur hans var framlengdur og árið 1938 fékk hann styrk frá Cambridge-háskóla. Þar tók hann þátt í rannsóknum á kostnaði, framleiðslu og verðmyndun ásamt hópi hagfræðinga sem meðal annars innihélt Austin Robinson, Richard Kahn, [[Piero Sraffa]] og Keynes.<ref name="LopezLife" /> Skömmu síðar yfirgaf Kalecki Cambridge og hóf rannsóknarstörf við ''Oxford University Institute of Statistics''. Hann dvaldi í Bretlandi fram í mars 1945 og vann þar áfram að kenningum sínum um [[Kapítalismi|kapítalíska]] hagkerfið. Á stríðsárunum sinnti hann jafnframt rannsóknum á fjármögnun stríðsins, skömmtun og fullri atvinnu. Á Oxford-árunum myndaði hann náin fagleg tengsl við meðal annars [[Joan Robinson]], [[Josef Steindl]], [[Piero Sraffa]] og Maurice Dobb.<ref name="LopezLife" /> Í mars 1945 yfirgaf Kalecki Bretland og hóf störf hjá ''International Labour Office'' í [[Montreal]], þar sem hann vann að málefnum atvinnu og efnahagslegrar endurreisnar. Í desember 1946 hóf hann síðan störf hjá Sameinuðu þjóðunum í New York sem aðstoðarforstöðumaður í deild efnahagsstöðugleika og þróunar. Þar starfaði hann fram í ársbyrjun 1955 og tók meðal annars þátt í greiningu á [[Atvinna|atvinnu]], [[Verðbólga|verðbólgu]] og efnahagsþróun. Á þessum árum lauk hann einnig einu þekktasta riti sínu, ''Theory of Economic Dynamics''.<ref name="LopezLife" /> Kalecki sagði starfi sínu hjá Sameinuðu þjóðunum lausu eftir skipulagsbreytingar sem hefðu falið í sér verulega skerðingu á stöðu hans og sneri aftur til Póllands í lok febrúar 1955. Skömmu eftir heimkomuna var hann ráðinn ráðgjafi Hilary Minc, þáverandi aðstoðarforsætisráðherra, og gegndi ýmsum ráðgjafa- og nefndarstörfum næstu árin sem tengdust efnahagsskipulagningu.<ref name="LopezLife" /> Á síðari hluta starfsævinnar færðist áhersla Kaleckis meira yfir á fræðistörf og kennslu, meðal annars við ''Central School of Planning and Statistics'' í Varsjá. Þar hafði hann mikil áhrif á yngri pólska hagfræðinga og í kringum hann myndaðist hópur hagfræðinga sem oft hefur verið tengdur við svonefndan Kalecki-skóla. Pólitískar aðstæður í Póllandi versnuðu þó á sjöunda áratugnum og árið 1968 varð þessi fræðilegi hópur fyrir miklu áfalli vegna pólitískra ofsókna og hreinsana. Kalecki lést tveimur árum síðar, 17. apríl 1970.<ref name="LopezLife" /> == Hagfræðikenningar og framlög == === Virk eftirspurn og sambandið við Keynes === Kenningin um virka eftirspurn var sett fram á svipuðum tíma af Michał Kalecki og [[John Maynard Keynes]]. Í ritum á borð við ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933 hélt Kalecki því fram að framleiðsla og atvinnustig réðust ekki sjálfkrafa af framleiðslugetu [[Hagkerfi|hagkerfisins]], heldur af þeirri [[eftirspurn]] sem fyrirtæki gætu í raun mætt á markaði. Því gæti jafnvægi myndast við [[atvinnuleysi]] og vannýtta framleiðslugetu.<ref name="LopezDemand">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41 og 42–66. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Í kenningu Kaleckis gegna útgjöld [[Kapítalismi|kapítalista]], einkum fjárfesting, lykilhlutverki við ákvörðun heildareftirspurnar. Ef [[eftirspurn]] eykst hafa fyrirtæki hvata til að auka framleiðslu og atvinnu. Ef fyrirtæki auka hins vegar framleiðslu án samsvarandi aukningar í [[eftirspurn]] safnast upp óseldar birgðir og þau draga síðar úr framleiðslu. Framleiðsla aðlagast þannig eftirspurn fremur en að eftirspurn aðlagist sjálfkrafa framleiðslunni.<ref name="LopezDemand" /> Þessi niðurstaða var mjög svipuð meginniðurstöðu Keynes í ''The General Theory of Employment, Interest and Money'', sem kom út árið 1936. [[Alessandro Roncaglia]] bendir á að hjá báðum sé full atvinna sérstakt tilfelli fremur en sjálfgefið ástand og að sjálfstæð útgjöld, einkum fjárfesting, gegni drífandi hlutverki í [[hagkerfinu]].<ref name="Roncaglia" /> Á fundi ''Econometric Society'' árið 1933 kynnti Kalecki hugmyndir sínar um [[hagsveiflur]], [[Hagnaður|hagnað]] og virka eftirspurn. Hagsveiflulíkan hans vakti athygli, en hugmyndir hans um hagnað og virka eftirspurn fengu minni viðbrögð.<ref name="LopezLife" /> Við stutta dvöl sína í [[Svíþjóð]] las Kalecki ''The General Theory'' eftir Keynes og ákvað í kjölfarið að halda til [[England|Englands]]. Þótt hugmyndir þeirra væru að mörgu leyti líkar var nálgun Kaleckis frábrugðin nálgun [[Keynesísk hagfræði|Keynes]]. Kalecki byggði meðal annars á verkum [[Karl Marx|Marx]] og lagði meiri áherslu á hagnað, tekjuskiptingu og hagsveiflur.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezDemand" /> === Hagnaður, fjárfesting og hagsveiflur === Kenningar Kaleckis um hagnað og fjárfestingu eru nátengdar hugmynd hans um virka eftirspurn. Í einfölduðu líkani þar sem launafólk eyðir öllum launum sínum og hvorki er tekið tillit til ríkis né utanríkisviðskipta setti Kalecki sambandið fram sem: :<math>P = I + C_k</math> þar sem ''P'' táknar heildarhagnað, ''I'' fjárfestingu og ''C_k'' neyslu kapítalista. Samkvæmt líkaninu verður heildarhagnaður fyrirtækja jafn fjárfestingu auk neyslu kapítalista. Kalecki lagði áherslu á orsakasamhengið í jöfnunni: fyrirtækjaeigendur geta ákveðið hversu mikið þeir fjárfesta og neyta, en geta ekki ákveðið beint hversu mikinn hagnað þeir fá.<ref name="LopezProfits">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 23–41. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Fjárfesting gegnir þar með tvöföldu hlutverki. Hún er hluti af eftirspurn og eykur því framleiðslu, atvinnu og hagnað þegar hún fer fram. Jafnframt eykur hún síðar framleiðslugetu hagkerfisins þegar nýjar vélar og önnur fjárfestingarvara eru tekin í notkun. Þetta samband var grundvallaratriði í hagsveiflukenningu Kaleckis. Þegar fjárfesting eykst getur hagnaður aukist og hvatt fyrirtæki til frekari fjárfestinga. Fjárfestingin stækkar jafnframt fjármagnsstofninn og ef hagnaður vex ekki áfram í sama mæli getur arðsemi fjármagnsins síðar fallið og fjárfestingarhvati veikst.<ref name="LopezCycles">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 91–128. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði einnig áherslu á að fjárfestingaákvarðanir væru teknar áður en fjárfestingin sjálf kæmi til framkvæmda. Fjárfesting á tilteknu tímabili væri því að miklu leyti afleiðing ákvarðana sem hefðu verið teknar fyrr. Þessi tímamismunur milli fjárfestingaákvarðana, framleiðslu fjárfestingarvara og hagnaðar var mikilvægur þáttur í skýringu hans á hagsveiflum.<ref name="LopezProfits" /><ref name="LopezCycles" /> Síðar þróaði Kalecki áfram svokallað ''principle of increasing risk''. Samkvæmt því gegndi hagnaður tvöföldu hlutverki í fjárfestingaákvörðunum: hann var bæði uppspretta fjármögnunar og vísbending um arðsemi. Eftir því sem stærri hluti fjárfestingar var fjármagnaður með lánsfé jókst áhætta eigenda og aðgangur að lánsfé varð erfiðari eða dýrari. Þetta setti fjárfestingum ákveðin mörk.<ref name="LopezCycles" /> === Verðmyndun, markaðsvald og tekjuskipting === Á seinni hluta fjórða áratugarins, þegar Kalecki starfaði í Bretlandi, þróaði hann áfram kenningar sínar um verðmyndun og tekjuskiptingu og tengdi þær við kenningar sínar um hagnað og virka eftirspurn. Nálgun hans var frábrugðin hefðbundnum hagfræðikenningum að því leyti að hann lagði áherslu á að fyrirtæki tækju ákvarðanir við aðstæður þar sem óvissa og ófullkomin samkeppni væru ríkjandi.<ref name="LopezPrices">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 67–90. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki lagði áherslu á að verðákvarðanir fyrirtækja hefðu áhrif á tekjuskiptingu. Hann notaði hugtakið ''degree of monopoly'' til að lýsa markaðsvaldi fyrirtækja og tengdi það hlutfallinu milli verðs og kostnaðar. Því meira markaðsvald sem fyrirtæki höfðu, þeim mun meiri möguleika höfðu þau á að setja verð yfir framleiðslukostnað. Þetta hafði samkvæmt kenningu hans áhrif á skiptingu tekna milli launa og hagnaðar.<ref name="LopezPrices" /> Tekjuskipting hafði samkvæmt Kalecki einnig áhrif á heildareftirspurn og þar með framleiðslu og atvinnu. Ástæðan var sú að launafólk og kapítalistar höfðu ólíka tilhneigingu til neyslu. Ef hlutur launa í tekjum minnkaði og stærri hluti teknanna færðist til hagnaðar gæti neysla dregist saman. Það gæti síðan leitt til minni heildareftirspurnar og minni framleiðslu og atvinnu. Kalecki taldi því ekki sjálfgefið að lækkun launa myndi auka atvinnu, heldur gæti hún þvert á móti aukið atvinnuleysi með því að draga úr eftirspurn.<ref name="LopezPrices" /> Í kenningu hans réðst hlutfall launa í virðisauka meðal annars af markaðsvaldi fyrirtækja og hlutfalli hráefniskostnaðar og launakostnaðar. Uppbygging atvinnugreina skipti einnig máli fyrir tekjuskiptingu í hagkerfinu í heild.<ref name="LopezPrices" /> === Full atvinna og stjórnmál === Á stríðsárunum beindi Kalecki athygli sinni að því hvernig hægt væri að draga úr atvinnuleysi og ná fullri atvinnu í þróuðu kapítalísku hagkerfi. Í ritgerðinni ''Three Ways to Full Employment'' hélt hann því fram að stjórnvöld gætu, ef pólitískur vilji væri fyrir hendi, náð fullri atvinnu með viðeigandi hagstjórn. Hann lagði þar sérstaklega áherslu á opinber útgjöld og tekjutilfærslur til tekjulægri hópa sem leiðir til aukinnar eftirspurnar og atvinnu.<ref name="LopezEmployment">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 198–209. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> Kalecki taldi þó að helstu hindranir gegn varanlegri fullri atvinnu væru ekki eingöngu hagfræðilegar heldur einnig pólitískar. Í ritgerðinni ''Political Aspects of Full Employment'' hélt hann því fram að viðvarandi full atvinna gæti breytt valdahlutföllum í samfélaginu og aukið samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum.<ref name="LopezEmployment" /> Samkvæmt Kalecki gæti slík þróun valdið andstöðu meðal atvinnurekenda og annarra ráðandi hópa við áframhaldandi hagstjórn sem miðaði að fullri atvinnu. Þegar atvinnuleysi væri mikið gætu stjórnvöld aukið útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu, en þegar hagkerfið nálgaðist fulla atvinnu gæti skapast þrýstingur um að draga úr opinberum útgjöldum. Kalecki tengdi þetta við hugmyndina um pólitíska hagsveiflu.<ref name="LopezEmployment" /><ref name="Roncaglia" /> Viðvarandi full atvinna gæti samkvæmt honum aukið starfsöryggi launafólks og styrkt stöðu þess í kjarabaráttu. Því taldi Kalecki að stjórnvöld gætu í grundvallaratriðum haft áhrif á atvinnustigið með hagstjórn, en að pólitískir hagsmunir gætu komið í veg fyrir að fullri atvinnu væri viðhaldið til lengri tíma.<ref name="LopezEmployment" /> == Helstu rit == Michał Kalecki skrifaði fjölda verka um hagsveiflur, atvinnu, fjárfestingu og virkni kapítalískra hagkerfa. Meðal fyrstu lykilverka hans var ''An Essay on the Theory of the Business Cycle'' frá 1933. Þar setti hann fram kenningu sína um hagsveiflur og ýmsar af þeim hugmyndum sem hann þróaði síðar áfram í skrifum sínum.<ref name="LopezLife" /> Árið 1935 birti Kalecki ''A Macrodynamic Theory of Business Cycles'', þar sem hann þróaði hagsveiflukenningu sína frekar. Árið 1939 gaf hann síðan út ''Essays in the Theory of Economic Fluctuations''. Í því verki þróaði hann áfram kenningar sínar um hagsveiflur og fjárfestingu, meðal annars hugmyndina um ''principle of increasing risk''.<ref name="LopezCycles" /> Árið 1943 birtist ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'', eitt þekktasta rit Kaleckis. Þar fjallaði hann um pólitískar afleiðingar fullrar atvinnu og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu frá atvinnurekendum og öðrum áhrifamiklum hópum.<ref name="LopezEmployment" /> Árið 1943 gaf Kalecki einnig út ''Studies in Economic Dynamics'', þar sem hann setti fram nýtt hagsveiflulíkan og fjallaði um tengsl hagsveiflna og langtímaþróunar kapítalíska hagkerfisins. Hann þróaði þessar hugmyndir síðar áfram í ''Theory of Economic Dynamics'' frá 1954.<ref name="LopezCycles" /> Eftir heimkomu sína til Póllands beindi Kalecki einnig meiri athygli að hagkerfum sósíalískra ríkja. Meðal mikilvægra verka hans frá því tímabili var ''Introduction to the Theory of Growth of the Socialist Economy'', þar sem hann fjallaði um hagvöxt og efnahagslega áætlanagerð í sósíalísku hagkerfi.<ref name="LopezSocialist">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 192–213. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> == Áhrif og arfleifð == Margar af hugmyndum Michał Kalecki urðu síðar mikilvægar innan [[þjóðhagfræði]], þótt [[John Maynard Keynes]] yrði mun þekktari fyrir sambærilegar hugmyndir. Kalecki hafði þegar sett fram ýmsar hugmyndir um virka eftirspurn, fjárfestingu og atvinnu áður en Keynes gaf út ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' árið 1936. Framlag Kaleckis fékk þó minni athygli í fyrstu, meðal annars þar sem fyrstu lykilrit hans komu úr pólsku fræðaumhverfi og sum þeirra birtust upphaflega á pólsku, á meðan Keynes var þegar vel þekktur innan breska fræðaheimsins.<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLife" /> Kalecki hafði áhrif á þróun póst-<nowiki/>[[Keynesísk hagfræði|keynesískrar hagfræði]]. Hugmyndir hans um fjárfestingu, heildareftirspurn, hagsveiflur og tekjuskiptingu urðu hluti af þeirri fræðilegu hefð og voru síðar þróaðar áfram af öðrum hagfræðingum.<ref name="LopezLegacy">Julio López G. og Michaël Assous, ''Michal Kalecki'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2010), bls. 214–225. DOI: 10.1057/9780230293953.</ref> [[Josef Steindl]] var meðal þeirra hagfræðinga sem byggðu áfram á hugmyndum Kaleckis. Verk hans tengdust meðal annars rannsóknum á fjárfestingu, fjármálastöðu fyrirtækja og þróun [[Kapítalismi|kapítalískra hagkerfa]].<ref name="Roncaglia" /><ref name="LopezLegacy" /> Áhrif Kaleckis sjást einnig í rannsóknum á tekjuskiptingu og markaðsvaldi fyrirtækja. Í kaleckískri nálgun tengist skipting þjóðartekna milli launa og hagnaðar meðal annars verðlagningu fyrirtækja, kostnaðaruppbyggingu og markaðsaðstæðum. Sú nálgun hefur áfram haft áhrif á rannsóknir á tekjuskiptingu.<ref name="LopezLegacy" /> Ritgerðin ''Political Aspects of Full Employment'' er einnig mikilvægur hluti af arfleifð Kaleckis. Þar tengdi hann fulla atvinnu við pólitískt vald og hagsmuni atvinnurekenda og launafólks og hélt því fram að þótt stjórnvöld gætu stuðlað að fullri atvinnu með hagstjórn gæti slík stefna mætt pólitískri andstöðu.<ref name="LopezEmployment" /> == Heimildir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalecki, Michał}} {{fd|1899|1970}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] 6dncbt0s2uav2fgm0msejcnx8omsm7j 0 192697 1977971 1977729 2026-09-07T11:08:36Z Nipas2 54688 1977971 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=29 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2025) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2025''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2025 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstugadur 11. apríl 2025''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[11. apríl]] [[2025]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Valur}} |skýrsla= [http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/?Leikur=385066 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{mark|27}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sveinn Arnarsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=632547|title=Meistarakeppni kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2025}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] c2zqpbbwcpmzztw1b2svl5an5oz5osi 0 192699 1977972 1977730 2026-09-07T11:08:56Z Nipas2 54688 1977972 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2026) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(10)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2027|2027]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2026''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 3. apríl 2026 á [[Kópavogsvöllur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|Bikarmeistarar]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|íslandsmeistarar]] [[Breiðablik]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstugadur 3. apríl 2026''. {{Knattspyrnuleikur| dagsetning= [[3. apríl]] [[2026]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7079915&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Barbára Sól Gísladóttir|B.S. Gísladóttir]] {{mark|6}}<nowiki></nowiki>[[Hrafnhildur Ása Halldórsdóttir|H.Á. Halldórsdóttir]] {{mark|14}}<br>[[Agla María Albertsdóttir|A.M. Albertsdóttir]] {{mark|58}} |mörk2=[[Nia Raisa Christopher|N.R. Christopher]] {{mark|80}} |leikvangur= [[Kópavogsvöllur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Freyr Róbertsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2027|2027]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7079915&banner-tab=overview|title=Meistarakeppni kvenna 2026|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2026}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 4j51lwdzsxf8s3ao7hycp4r24p5t4qd 0 192700 1977943 1977733 2026-09-07T00:19:47Z Nipas2 54688 1977943 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=29 |núverandi meistarar= {{Lið Víkingur}} (2024) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2024''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2024 á [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|íslandsmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 16. apríl 2024''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[16. apríl]] [[2024]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162&banner-tab=report Leikskýrsla]<br><br> [https://it.soccerway.com/partita/valur-6uzoFoRA/vikingur-reykjavik-KvZNTkJ5/?mid=noMA8jQu Leikskýrsla 2]<br>'''(4 - 5 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]])''' |mörk1= <br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{mark|52}} |mörk2= <br>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Þórður Þorsteinsson Þórðarson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Katherine Amanda Cousins|K.A. Cousins]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Anna Björk Kristjánsdóttir|A.B. Kristjánsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir|R.Þ. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hailey Whitaker|H. Whitaker]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>4 - 4<br>4 - 5 |víti2 = [[Erna Guðrún Magnúsdóttir|E.G. Magnúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Selma Dögg Björgvinsdóttir|S.D. Björgvinsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Birta Birgisdóttir|B. Birgisdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Tara Jónsdóttir|T. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Gígja Valgerður Harðardóttir|G.V. Harðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162|title=Meistarakeppni kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2024}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] swqok6ip8hfvjl42hd946vtj8cc72dw 1977970 1977943 2026-09-07T11:08:11Z Nipas2 54688 1977970 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=28 |núverandi meistarar= {{Lið Víkingur}} (2024) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2024''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 11. apríl 2024 á [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|íslandsmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstugadur 16. apríl 2024''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[16. apríl]] [[2024]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið Víkingur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162&banner-tab=report Leikskýrsla]<br><br> [https://it.soccerway.com/partita/valur-6uzoFoRA/vikingur-reykjavik-KvZNTkJ5/?mid=noMA8jQu Leikskýrsla 2]<br>'''(4 - 5 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]])''' |mörk1= <br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{mark|52}} |mörk2= <br>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Valsvöllur|N1-völlurinn Hlíðarenda]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Þórður Þorsteinsson Þórðarson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Amanda Jacobsen Andradóttir|A.J. Andradóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Katherine Amanda Cousins|K.A. Cousins]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Anna Björk Kristjánsdóttir|A.B. Kristjánsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir|R.Þ. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hailey Whitaker|H. Whitaker]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>4 - 4<br>4 - 5 |víti2 = [[Erna Guðrún Magnúsdóttir|E.G. Magnúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Selma Dögg Björgvinsdóttir|S.D. Björgvinsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Sigdís Eva Bárðardóttir|S.E. Bárðardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Birta Birgisdóttir|B. Birgisdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Tara Jónsdóttir|T. Jónsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Gígja Valgerður Harðardóttir|G.V. Harðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=768162|title=Meistarakeppni kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2024}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] am0e0qisp2i89i5tgdu1kla410mr9lo 2 192701 1977818 1977814 2026-09-06T12:11:45Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977818 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaður og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> kl2btqslf0thw21wr6ik94nvmuvxqi3 1977819 1977818 2026-09-06T12:13:00Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hyman Minsky */ 1977819 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru gyðingar af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „commuter“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist úr því árið 1941 en hélt þar áfram þar sem hann lærði hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans gagnvart hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikið svið á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í Washington háskóla árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknum. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gengdi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> gw6z17shzlf0x9smxwuj857zlu8ui22 1977838 1977819 2026-09-06T12:27:33Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Æska og Menntun */ 1977838 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá Brown háskóla um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við Oscar Lange og Henry Simons sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í Berkeley háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við Mark Twain Bank frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun [[Banki|bankans]] og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við Cambridge háskóla á Englandi þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina Center for Advanced Study í Trieste, Ítalíu. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við Jerome Levy Economics Institute í Bard háskóla þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> e909hbfzki7onoaj4xyrysjh7tod30f 1977842 1977838 2026-09-06T12:35:21Z Manielvartraustason 120058 orð tilvísanir 1977842 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar Minsky vekja verðuga athygli á hlutverki skulda og lánsfjár á hagsveiflur, þar sem að talið er að hlutir í fjármálakerfinu geti sjálfir leitt til óstöðuleika í hagkerfinu. Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minnsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minnsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> c5spfp77hmcvw0k9qc1hhpajtbi7oa6 1977849 1977842 2026-09-06T12:59:02Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977849 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Heimildir == <references /> f8owwn58nbsynm0dd8n5dg52fj7fmg9 1977869 1977849 2026-09-06T17:11:51Z Axel Örn Heimisson 120400 1977869 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins. Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi. Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum. Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar. Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð eða macroprudential policy. Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu. == Heimildir == <references /> lroi0x2jmo60xlbl0s8v081pjs51ugh 1977870 1977869 2026-09-06T17:18:25Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Arfleið */ 1977870 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratugnum og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einning þeirri hugmynd að óstöðuleiki inn fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utan aðkomandi áfalla. Kenningar Minsky get því nýst til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og að hagkerfið sjálft geti skapað óstöðuleika. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveiflu en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst að jafnvægi. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008, þótt að Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar þá urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálalegan óstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila svo sem seðlabanka(1). Einnig tekur kenning á því hvernig að hagkerfi eiga til að fara frá því að vera fjármögnuð með varfærinni fjármögnun yfir spákaupmennsku sem að getur leitt til þess að kerfið verði óstöðugra(2). Í kenningunni er því að haldi fram að í hagkerfi þar sem að varfærinn lánsfjármögnun er ríkjandi geti hagkerfið vel verið jafnvægi og viðhaldið því. Á sama tíma þá getur dregið úr líkindum á jafnvægi þegar að spákaupmennska eykst og endanum geti það leitt til kreppu. Þar geti velgengi spilað inn í þar sem að þegar að vel gengur í hagkerfinu þá verði einstaklingar og fyrirtæki opnari fyrir aukinni áhættu og meiri skuldsetningu. Stöðuleikinn sjálfur getur því skapað óstöðuleika. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig sú mikla útlána aukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndi tíman fyrir fjármálakreppuna. Þróunin fyrir kreppuna passaði við þætti í kenningunni, þar sem að meðal annars auðvelt var að sækjast eftir lánsfjármagni sem að ýtti undir húsnæðisverðið og skuldsetning jókst meir og meir. Það má segja að kenningar Minsky um fjármála kreppur hafa verið frekar jaðarsettar þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu frá fjöldanum. Þar með urðu kenningar hans enn meira áberandi í kjölfar fjármálakreppunar 2008, eftir allan þann óstöðuleika sem að fylgdi henni. Kenning getur hjálpað fræðimönnum að sýna fram á þá nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Einnig hafa kenningar hans hjálpað öðrum fræðimönnum að byggja upp kenningar vegna óstöðuleika innan fjármálamarkaða, þar sem að reynt hefur verið að tengja þær við raunveruleg dæmi um fjármálasveiflur og kreppur. Fræðimenn hafa einnig haldið því fram að eitt af mikilvægi kenninga Minsky að skilja það hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins. Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi. Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum. Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar. Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu. == Heimildir == <references /> pw777zqubt2wcjf549h5farkw7c12u1 1977872 1977870 2026-09-06T18:01:36Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977872 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst jafnvægis. === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. Pozi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í allsherjar fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og seðlabanka. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum. Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins. Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi. Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum. Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar. Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu. == Heimildir == <references /> qcyusrx2yhk8r6n3btik863t53ske78 1977874 1977872 2026-09-06T18:11:17Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Tenging við fjármálakreppuna 2008 */ 1977874 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fór fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræðinnar farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til ákveðinna kennimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans á þessum mönnum setti mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 en þar dvaldi hann allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum bar hann þó ekki aðeins við kennslu og rannsóknir. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi/eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky stóð í þessu tengslatímabili í um 30 ár þar sem fylgdist með þróun bankans og fjármálakreppum sem urðu á ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 tengjast einnig ákveðinni stefnumótun í starfsferli Minskys. Hann tók sér ár í rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blasti við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrast að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf. Árið 1980 gekk hann í kennaralið við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningaleg ferla<ref name=":0" />. Við starfslok hans árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] í [[:en:Bard_College|Bard háskóla]] þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðstarfi sínu fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst jafnvægis. === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. Pozi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í allsherjar fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og seðlabanka. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum. Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins. Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi. Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum. Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar. Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu. == Heimildir == <references /> hutc2h9o3s6nnm1o2wrzw4sug9ov0q0 1977876 1977874 2026-09-06T18:27:13Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Æviágrip */ 1977876 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref>{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref>{{Cite journal |title=Inequality and the financial instability hypothesis |url=https://doi.org/10.4337/9781786433053.00019 |journal=Aggregate Demand, Inequality and Instability |pages=115–128 |doi=10.4337/9781786433053.00019}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst jafnvægis. === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. Pozi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu. === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í allsherjar fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og seðlabanka. Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum. Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum. == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins. Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi. Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum. Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar. Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu. == Heimildir == <references /> hoi8qc3wgdlu7ps9x6ogg2kf9mbwfcw 1977881 1977876 2026-09-06T18:48:52Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Arfleið */ 1977881 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og kreppur í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst jafnvægis.<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. Pozi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir fjármálakreppuna 2008. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í allsherjar fjármálakreppu. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og seðlabanka.<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> 664ohuqi6e35u3fkmf5yb7bxe9lkhwl 1977882 1977881 2026-09-06T19:05:52Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Hugmyndafræði og Kenningar */ 1977882 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst [[Jafnvægispunktur|jafnvægis]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. [[:en:Ponzi_scheme|Pozi]] borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi [[Lausafjárkreppan 2007–2008|fjármálakreppunni 2008]] urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og [[Kreppa|kreppur]]. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað þjóðhagsvarúð (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> oyd4ggaz3ul52z1c02vblhp3sx8c3io 1977883 1977882 2026-09-06T19:12:42Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Arfleið */ 1977883 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í mikilli pólitískri og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst [[Jafnvægispunktur|jafnvægis]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. [[:en:Ponzi_scheme|Pozi]] borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi [[Lausafjárkreppan 2007–2008|fjármálakreppunni 2008]] urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og [[Kreppa|kreppur]]. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er [[:en:L._Randall_Wray|L. Randall Wray]]. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt [[:en:Veblen-Commons_Award|Veblen–Commons-verðlaunin]]. [[:en:Association_for_Evolutionary_Economics|Association for Evolutionary Economics]] veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum [[:en:Levy_Economics_Institute|Levy Economics Institute]] og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við [[:en:Bard_College|Bard College]]. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. [[:en:Macroprudential_regulation|macroprudential policy]]). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> sc8ro8cvqzec1lhfqys2mygcl169kjl 1977892 1977883 2026-09-06T21:04:12Z Axel Örn Heimisson 120400 /* Æska og Menntun */ 1977892 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í pólitísku og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst [[Jafnvægispunktur|jafnvægis]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. [[:en:Ponzi_scheme|Pozi]] borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi [[Lausafjárkreppan 2007–2008|fjármálakreppunni 2008]] urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og [[Kreppa|kreppur]]. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er [[:en:L._Randall_Wray|L. Randall Wray]]. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt [[:en:Veblen-Commons_Award|Veblen–Commons-verðlaunin]]. [[:en:Association_for_Evolutionary_Economics|Association for Evolutionary Economics]] veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum [[:en:Levy_Economics_Institute|Levy Economics Institute]] og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við [[:en:Bard_College|Bard College]]. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. [[:en:Macroprudential_regulation|macroprudential policy]]). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> jajmmj52f0so6f7hpiaffbf13j6odnp 1977902 1977892 2026-09-06T22:11:47Z Manielvartraustason 120058 laga stafsetningavillu 1977902 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einna mest þekktur fyrir kenningar um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og [[Keynesísk hagfræði|keynesíska]] nálgun á hagfræði. Í greiningum hans er óstöðuleiki ekki frávik frá eðlilegri virkni kapítalísks hagkerfis heldur sú tilhneiging sem kemur upp þegar lánveitingar og fjármögnun verða sífellt áhættusamari á góðæristímum. Þessi rökfræði er oft tengd við svokallaða fjármálalega brothætti og við að lánsfjármögnun þróist í þrepum úr öruggari úrræðum yfir í ósjálfbærar skuldsetningar. Framlag Minsky til [[Hagfræði|hagfræðinnar]] nýtist til að túlka fjármálabólur og kreppur í hagkerfinu, m.a. í tengslum við fjármála- og peningamarkaði þar sem væntingar og óvissa hafa áhrif á [[Vextir|vexti]] og fjárfestingar en ekki síður einnig á vinnumarkaðinn.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hyman |first=John |date=1994-07 |title=Reply to Vision |url=https://doi.org/10.2307/2219616 |journal=The Philosophical Quarterly |volume=44 |issue=176 |pages=369 |doi=10.2307/2219616 |issn=0031-8094}}</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008]]<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æska og Menntun == [[Mynd:University of Chicago Press logo - modified from Wikipedia source file.png|thumb|Merki Chicago-hákóla]] [[Mynd:Harvard University logo.svg|thumb|Merki Harvard-háskóla]]Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna og ólst Minsky upp í pólitísku og fræðilegu umhverfi þar sem foreldrar hans kynntust á leiðinni á [[Sósíalismi|sósílískan]] fjöldafund. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann fór í [[Menntaskóli|menntaskóla]]. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til [[Chicago]] þar sem hann hóf nám sem „[[:en:Commuting|commuter]]“ námsmaður í [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1937. Þar lærði hann stærðfræði og útskrifaðist árið 1941 en hélt áfram að stunda nám þar í hagfræði. Síðari heimsstyrjöldin truflaði framgang hans í námi þar sem hann var kallaður í herinn. Eftir að stríðinu lauk hélt hann í framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og féll inn í hóp ungra keynesískra hagfræðinga þar sem hagfræðingar á borð við Alvin Hansen voru. Því næst fór Minsky í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] þar sem hann lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] í hagfræði en ritgerð hans var samþykkt árið 1954 og bar nafnið „Induced Investment and Business Cycles“. == Æviágrip == Á árunum eftir að hafa lokið [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] fór Minsky að mynda sinn veg í fræðasamfélaginu þar sem rannsóknir og kennsla fóru fram. Hann tók við stöðu hjá [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] um leið og hann lauk við ritgerð sína þar sem starfsferill hans einkenndist að mestu af veru í háskólasamfélaginu<ref name=":0" />. Á sama tíma var áhersla hans á tengsl fjármála og hagfræði farin að festa sig í sessi í hugsun hans. Hann hafði snemma á starfsferli sínum litið til fræðimanna á borð við [[:en:Oskar_R._Lange|Oscar Lange]] og [[:en:Henry_Calvert_Simons|Henry Simons]] sem höfðu snemma áhrif á viðhorf hans til hagfræði og fjármála. Kynni hans af þessum mönnum settu mikinn svip á það hvernig hann þróaði sinn ramma til að skilja fjármálakerfið og eiginleika kapítalismans<ref name=":0" />. Eftir upphaf sitt í fræðistörfum fékk Minsky boð um fast starf í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-háskóla]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] þar sem hann starfaði um nokkurt skeið áður en hann flutti sig yfir í [[Washington-háskóli|Washington-háskóla]] árið 1965 og dvaldi þar allt fram að starfslokum árið 1990. Á ferlinum lét hann þó ekki aðeins kennslu og rannsóknir duga. Minsky stundaði einnig virk tengsl við fjármálageirann. Í framhaldi af vinnu sinni við bandaríska peningakerfið og starfsemi banka þróaði hann t.d. ráðgjafasamband við [[:en:Mercantile_Bancorporation|Mark Twain Bank]] frá og með 1967 þar sem hann gegndi jafnframt hlutverki sem þátttakandi og eftirlitsmaður (e. participant-observer). Minsky tók þátt í þessu samstarfi í um 30 ár þar sem hann fylgdist með þróun bankans og lærði af þeim fjármálakreppum sem urðu í ferlinu<ref name=":0" />. Árin í kringum 1969-1970 mörkuðu einnig ákveðin þáttaskil í starfsferli Minskys. Hann tók sér eins árs rannsóknarleyfi við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] á [[England|Englandi]] þar blöstu við honum mörg tækifæri og hvatning til að móta nýja stefnu í rannsóknum sínum. Þar skýrðust að hluta þau viðhorf sem síðar urðu miðlæg í gagnrýni hans á ríkjandi hagfræði og áherslu á fjármálahlið hagkerfisins. Eftir því sem árin liðu stækkaði einnig alþjóðlegt samstarf hans. Árið 1980 gekk hann til liðs við stofnunina [https://www.sissa.it/ Center for Advanced Study] í [[Tríeste|Trieste, Ítalíu]]. Þar lifði hann einkennilegu lífi þar sem sú breyting tengist m.a. aukinni áherslu á alþjóðlega peningalega ferla<ref name=":0" />. Við starfslok sín árið 1990 varð hann að virtum fræðimanni við [[:en:Levy_Economics_Institute|Jerome Levy Economics Institute]] við [[:en:Bard_College|Bard-háskóla]], þar sem hann hélt áfram rannsóknar- og fræðistörfum sínum fram að andláti sínu árið 1996<ref name=":0" />. == Hugmyndafræði og Kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst [[Jafnvægispunktur|jafnvægis]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. [[:en:Ponzi_scheme|Pozi]] borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi [[Lausafjárkreppan 2007–2008|fjármálakreppunni 2008]] urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og [[Kreppa|kreppur]]. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er [[:en:L._Randall_Wray|L. Randall Wray]]. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt [[:en:Veblen-Commons_Award|Veblen–Commons-verðlaunin]]. [[:en:Association_for_Evolutionary_Economics|Association for Evolutionary Economics]] veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum [[:en:Levy_Economics_Institute|Levy Economics Institute]] og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við [[:en:Bard_College|Bard College]]. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. [[:en:Macroprudential_regulation|macroprudential policy]]). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> iqehhrxtto0s40moyybopu9rh76w33g 0 192702 1977868 1977743 2026-09-06T16:32:00Z TKSnaevarr 53243 /* Afleiðingar */ 1977868 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Paragvæstríðið | partof = | image = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png | image_size = 300px | caption = Að ofan, frá vinstri: Orrustan við Riachuelo (1865), orrustan við Tuyutí (1866), orrustan við Curupayty (1866), orrustan við Avay (1868), orrustan við Lomas Valentinas (1868), orrustan við Acosta Ñu (1869), [[Palacio de los López|Forsetahöll Paragvæ]] í hernámi Asúnsjón (1869) og paragvæskir stríðsfangar ({{circa}} 1870) | date = 13. nóvember 1864{{sfn|Whigham|2002|pp=161, 446 n.87}} – 8. apríl 1870<br>({{age in years, months, weeks and days|1864|11|13|1870|4|8}}) | place = [[Suður-Ameríka]]; [[Paragvæ]], [[Brasilía]] og [[Argentína]] | territory = Paragvæ glatar endanlega tilkalli til landsvæðis sem nemur tæpum 40% af svæðinu sem landið gerði tilkall til fyrir stríð. * Brasilía innlimar landsvæði norðan við [[Apafljót]], sem nú er hluti af fylkinu [[Mato Grosso do Sul]]. * Argentína innlimar hið umdeilda [[Misiones-hérað]] og öll umdeildu landsvæðin sunnan við [[Pilcomayo-fljót]] sem nú mynda [[Formosa-hérað]]. | result = Sigur bandamanna<br>{{bulleted list|Þríveldasamningurinn líður undir lok|[[Loizaga–Cotegipe-samningurinn]] milli Brasilíu og Paragvæ|[[Machaín-Irigoyen-samningurinn]] milli Argentínu og Paragvæ|Siglingafrelsi um [[Río de la Plata]] tryggt|Bandamenn hernema Paragvæ}} | combatant1 = {{plainlist| * {{flag|Brasilía|1870}} {{tree list}} * {{flag|Argentína}} ** {{Flagicon|Paragvæ}} [[Paragvæska hersveitin]] * {{flag|Úrúgvæ}} (frá 1865) ** {{Flagicon image|Flag of Colorado Party (Uruguay).svg}} [[Rauði flokkurinn (Úrúgvæ)|Rauða fylkingin]] (1864–1865) {{tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|Paragvæ|1842}} * {{flagicon|Úrúgvæ}} {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Úrúgvæ]] ([[Þjóðernisflokkurinn (Úrúgvæ)|Hvíta fylkingin]], 1864–1865) }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Pétur 2. Brasilíukeisari|Pétur 2. keisari]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Luís Alves de Lima e Silva, hertogi af Caxias|Hertoginn af Caxias]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Gaston, greifi af Eu|Greifinn af Eu]] * {{nowrap|{{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim Marques Lisboa, markgreifi af Tamandaré|Markgreifinn af Tamandaré]]}} * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim José Inácio, vísigreifinn af Inhaúma|Vísigreifinn af Inhaúma]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Luís Osório, markgreifi af Erval|Markgreifinn af Herval]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Marques de Sousa, greifi af Porto Alegre|Greifinn af Porto Alegre]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Polidoro Jordão, vísigreifi af Santa Teresa|Polidoro Jordão]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Bartolomé Mitre]] * {{nowrap|{{flagdeco|Argentina}} [[Domingo F. Sarmiento]]}} * {{flagdeco|Argentina}} [[Juan Andrés Gelly y Obes|Juan Gelly y Obes]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Wenceslao Paunero (hershöfðingi)|Wenceslao Paunero]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Venancio Flores]]{{KIA}} * {{flagdeco|Uruguay}} [[Lorenzo Batlle y Grau]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Enrique Castro (hershöfðingi)|Enrique Castro]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Solano López|F. Solano López]]{{KIA}} * {{nowrap|{{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Domingo Francisco Sánchez|Domingo F. Sánchez]]{{KIA}}}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José E. Díaz]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Ignacio Meza|Ignacio Meza]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Elizardo Aquino]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Wenceslao Robles]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Vicente Barrios]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José María Bruguez|José M. Bruguez]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Bernardino Caballero|B. Caballero]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Isidoro Resquín|F. I. Resquín]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Antonio de la Cruz Estigarribia|A. Estigarribia]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Duarte (hershöfðingi)|Pedro Duarte]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[George Thompson (verkfræðingur)|George Thompson]] * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Atanasio Aguirre]] }} | strength1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} ~139.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=483}} * {{flagdeco|Argentina}} ~30.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * {{flagdeco|Uruguay}} 5.583{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * Total: ~175.000 }} | strength2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} 300.000<ref name="Dere">{{Cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm |title=Las mayores guerras y genocidios del siglo XIXs|access-date=15 May 2013|website=Victimario Histórico Militar|publisher=De Re Militari|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412081700/http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|archive-date=12 April 2018}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} 50.000 hermenn * 50.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Argentina}} 18.000 hermenn * 13.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Uruguay}} 10.000 * '''Alls''': Óvíst, eitthvað á bilinu 50.000–200.000<ref>{{cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|title=De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios|website=remilitari.com}}</ref> }} | casualties2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} Óvíst, líklega 175.000–300.000 hermenn og borgarar * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties3 = '''Alls: 150.000–500.000 látin''' }} '''Paragvæstríðið''' (spænska: ''Guerra del Paraguay'', portúgalska: ''Guerra do Paraguai''), einnig kallað '''þríveldastríðið''' (spænska: ''Guerra de la Triple Alianza'', portúgalska: ''Guerra da Tríplice Aliança'') var stríð sem var háð í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] frá 1864 til 1870. Í stríðinu barðist [[Paragvæ]] gegn svokölluðu þríveldabandalagi [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Úrúgvæ]]. Stríðið var mannskæðasti milliríkjaófriður í sögu [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Mannfall Paragvæ var gríðarlegt en engin samstaða er meðal fræðimanna um nákvæmlega hve margir fórust. Eftir að Paragvæjar báðu ósigur í hefðbundnum hernaði héldu þeir áfram andspyrnu með [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] sem leiddi til enn frekari eyðileggingar paragvæska hersins og fjöldadauða almennra borgara. Stór hluti íbúa Paragvæ fórst vegna átaka, hungursneyðar og sjúkdóma. Skæruhernaðurinn varði í 14 mánuði, þar til [[Francisco Solano López]] forseti féll í valinn í bardaga gegn Brasilíumönnum við Cerro Corá þann 1. mars 1870. Argentínskir og brasilískir hermenn héldu uppi hernámi í Paragvæ til ársins 1876. == Aðdragandi stríðsins == Árið 1864 bjó Paragvæ yfir stærsta fastaher í Suður-Ameríku, sem taldi til sín um 30.000 menn þrátt fyrir að heildaríbúafjöldi Paragvæ næmi aðeins um 450.000 manns. Paragvæski herinn var jafnframt vel vopnum búinn og vel þjálfaður. Pólitísk áhrif ríkisins í Suður-Ameríku jukust í takt við hervald þess og nágrannaríkjunum [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Argentína|Argentínu]] stóð stuggur af því. Ríkin tvö, sem saman töldu til sín um 11 milljónir íbúa, stýrðu öllum verslunarleiðum til Paragvæ, sem gat því ekki vænst þess að hafa næg hergögn eða birgðir ef til stríðs kæmi. Þegar Brasilía hóf í september 1864 afskipti af innanríkismálum [[Úrúgvæ]] með því að styðja [[Úrúgvæstríðið|uppreisnarhreyfingu í landinu]] leit forseti Paragvæ, [[Francisco Solano López]], á það sem tilraun til að hrófla við valdajafnvæginu í Suður-Ameríku. López ákvað að senda paragvæska hermenn til Úrúgvæ til að koma á röð og reglu. Hann bjóst við því að Argentína myndi viðhalda hlutleysi eða styðja hann en Argentínumenn höfðu í raun veitt leynilegt samþykki fyrir inngripi Brasilíumanna í Úrúgvæ. Hvorugt landið vildi að Paragvæ == Gangur stríðsins == López krafðist þess að Brasilía hætti stuðningi við uppreisnina í Úrúgvæ en þegar ekkert svar barst lýsti López yfir stríði í nóvember 1864. Stríðið hófst með áhlaupi Paragvæja í [[Mato Grosso]] meðfram [[Paragvæfljót]]inu. Í mars 1865 hertóku Paragvæjar fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]]. Þar með höfðu hermenn López lagt undir sig landsvæði sem var næstum jafnstórt og allt Paragvæ. === Innkoma Argentínu === Næst vildi López bjarga ríkisstjórn Úrúgvæ. Til þess að komast til Úrúgvæ varð paragvæski herinn hins vegar að fara yfir [[Corrientes-hérað]] í Argentínu. Þegar argentínski forsetinn [[Bartolomé Mitre]] neitaði að leyfa Paragvæjum að fara yfir argentínskt landsvæði lýsti López yfir stríði gegn Argentínu þann 18. mars 1865. Daginn eftir gerðu paragvæskir hermenn innrás í landamærahéruðin Corrientes og [[Entre Ríos]]. López hafði vonast eftir stuðningi frá héraðsstjóranum [[Justo José de Urquiza]], sem var þekktur sem einn svæsnasti gagnrýnandi Mitre forseta, en hann tilkynnti López að þótt hann styddi ekki stjórn Mitre myndi hann ekki hörfa af argentísku landsvæði. Á sama tíma höfðu uppreisnarmennirnir í Úrúgvæ sigrað undir forystu [[Venancio Florés]] og gengið frá bandalagssamningi við Brasilíu og Argentínu. Þar með var stofnað svokallað þríveldabandalag. Í leynilegu ákvæði samningsins skuldbundu ríkin sig til að semja ekki um frið fyrr en paragvæsku ríkisstjórninni hefði verið steypt af stóli. [[Mynd:Batalha riachuelo victor meirelles.jpg|thumb|left|Orrustan við Riachuelo.]] Brasilísk flotadeild með einni freigátu, fjórum korvettum og fjórum fallbyssubátum undir forystu [[Francisco Manuel Barroso|Francisco Manuel Barrosos]] flotaforingja sigldi upp [[Paraná-fljót]]ið til að styðja herflutninga bandamanna. López forseti brást við með því að gera út tvær korvettur, sjö gufuskip og sjö birgðaskip undir forystu Pedri Ignacio Meza flotaforingja til að mæta þeim. Þann 11. júní 1865 mættust flotarnir í orrustunni við Riachuelo. Meza flotaforingi hafði ætlað að gera árás í dögun en vegna vélarbilunar komst flotinn ekki á vettvang fyrr en eftir að birta tók. Í fyrstu gekk orrustan vel fyrir Paragvæja en að endingu bar brasilíski flotinn þá ofurliði. Paragvæjar misstu þrjú skip en Brasilíumenn aðeins eitt. Paragvæski flotinn neyddist til að hörfa og þar með höfðu bandamenn náð stjórn á mikilvægri siglingaleið. Ósigur Paragvæja í bardaganum leiddi til þess að sóknin gegn Argentínu fjaraði út. Þrátt fyrir þessar ófarir hélt Paragvæ áfram sókn sinni gegn Brasilíu og Úrúgvæ. Um 10.000 manna paragvæskur her réðst inn í [[Rio Grande do Sul]] og lagði undir sig bæina [[São Borja]] og [[Uruguaiana]]. Á sama tíma hélt um 3.200 manna paragvæskur her inn í Úrúgvæ en var sigraður í bardaga við Jataí þann 17. ágúst. Ósigurinn neyddi paragvæsku herina til að yfirgefa hernámssvæðin og hörfa til þess að verja heimalandið. === Innrásin í Paragvæ === [[Mynd:Tuyuti.jpg|thumb|left|Orrustan við Tuyutí.]] Undir lok ársins stóðu bandamenn í sókn með rúmlega 50.000 manna her. Paragvæski herinn tók sér varnarstöðu við mót Paraná- og Paragvæfljótanna. Bandamenn voru engu að síður sigurvissir. Þann 24. maí 1866 lenti herjunum þremur saman í [[Orrustan við Tuyutí|orrustunni við Tuyutí]]. Þar börðust 23.000 paragvæskir hermenn gegn 34.000 manna her bandamanna. Orrustan var sú stærsta í Suður-Ameríku frá falli [[Inkaveldið|Inkaveldisins]] árið 1533 og henni lauk með afgerandi ósigri Paragvæja, sem misstu um 13.000 menn. Mannfall bandamanna var hins vegar einnig mikið og því gátu þeir ekki fylgt sigrinum eftir. Bandamenn héldu áfram sókninni en voru sigraðir af paragvæskum her undir stjórn [[José E. Díaz]] í orrustunni við Curupaity, þar sem bandamenn misstu 5.000 hermenn á einum degi. Þetta reyndist hins vegar síðasti meiriháttar sigur Paragvæja í stríðinu. Ósigurinn leiddi til þess að ríki þríveldabandalagsins endurskipulögðu heri sína. Meðal annars var hinn frækni [[Luís Alves de Lima, hertogi af Caxias|Luís Alves de Lima]] (síðar þekktur sem hertoginn af Caxias) skipaðir nýr leiðtogi brasilíska hersins. Frá og með haustinu 1867 léku Brasilíumenn stærsta hlutverkið í sameiginlegum hernaðaraðgerðum bandalagsins. Eftir þetta syrti í álinn fyrir López. Í febrúar 1867 lést José E. Díaz og óánægja landsmanna með stríðið jókst. Paragvæ hafði misst meira en helming herafla síns og stjórn López var æ einangraðari. Í janúar 1868 var de Lima hershöfðingi skipaður leiðtogi sameinaðs herafla bandamanna. Honum tókst fljótt að sveigja fylkingararm í kringum varnir Paragvæja og gerði árás aftan að örmagna hermönnum López. Bandamenn tóku hverja varnarstöðu Paragvæja af fætur annarri og þúsundir paragvæska hermanna gerðust liðhlaupar eða gáfust upp án átaka. López tókst að hægja á sókn bandamanna en neyddist til að yfirgefa höfuðborgina [[Asúnsjón]], sem var hertekin á nýársdag 1869. Bandamenn kröfðust þess að López gæfist upp en hann neitaði og flúði upp í fjöll með lítinn hóp stuðningsmanna sinna til að halda áfram baráttunni. Síðasta ár stríðsins var Paragvæ lagt í rúst. López reyndi að nýta sér hrottaskap bandamanna til að egna paragvæsku þjóðina til uppreisnar gegn hernámsliðinu. Að endingu var López drepinn í [[Orrustan við Cerro Corá|orrustunni við Cerro Corá]] þann 1. mars 1870 og þar með var stríðinu lokið. Bandamenn héldu uppi hernámi í Paragvæ næstu sex árin. == Afleiðingar == Stríðið var reiðarslag fyrir Paragvæ. Um það bil helmingur allra íbúa landsins fórst í stríðinu og í harðindunum sem fylgdu í kjölfarið. Landið neyddist til að afsala sér um helmingi landsvæðis síns til Argentínu og missti þar með stóran hluta íbúafjölda síns. Í manntali árið 1871 voru landsmenn 221.000 talsins og aðeins 28.000 þeirra voru karlmenn. Nánast eingöngu konur, börn og eldri borgarar lifðu því af stríðið. Við lá að Paragvæ væri leyst upp sem sjálfstætt ríki eftir stríðið þar sem argentínski forsetinn Mitre bauð Brasilíu að innlima það sem eftir var af Paragvæ eftir að Argentína hafði innlimað stóran hluta landsins. Brasilíumenn afþökkuðu boðið þar sem þeir vildu frekar hafa Paragvæ sem hlutlaust svæði milli sín og Argentínu. Paragvæ var gjaldþrota og í rústum etir stríðið og fór í gegnum langt tímabil efnahagslegrar stöðvunar, spillingar, fátæktar og pólitísks óstöðugleika. Ekki komst aftur á stöðugleiki í landinu fyrr en með valdatöku [[Alfredo Stroessner]]s árið 1954, sem hóf 35 ára langa herforingjastjórn. Landið endurheimti aldrei fyrri hernaðarmátt og áhrif í Suður-Ameríku. Brasilía leið einnig fyrir stríðið. Landið hafði neyðst til að taka himinhá lán til að fjármagna hernaðinn, sem kom illa niður á efnahagi landsins. Því er gjarnan litið á stríðið sem upphafið að endalokum [[Brasilíska keisaradæmið|brasilíska keisaradæmisins]], sem var leyst upp árið 1889 í kjölfar versnandi efnahagsástands og pólitískra deilna innanlands. Argentína mátti heita mesti sigurvegari stríðsins. Þar sem Paragvæ hafði verið knésett og Brasilía var að þrotum komin var Argentína eitt voldugasta ríki álfunnar fram á fjórða áratug 20. aldar. Argentínumenn komust sér í lagi í áhrifastöðu gagnvart Úrúgvæ, sem var lengi stýrt af ríkisstjórnum sem voru hliðhollar Argentínu. ==Heimildir== *{{cite book |last=Doratioto |first=Francisco |year=2022 |title=Maldita Guerra: Nova história da Guerra do Paraguai |publisher=Companhia das Letras |location=São Paulo |isbn=978-65-5921-286-6 |language=pt |edition=3 }} * {{cite book | last1 = Whigham | first1 = Thomas L. | year = 2002 | title = The Paraguayan War: Causes and Early Conduct | volume = 1 | publisher = University of Nebraska Press | location = Lincoln | isbn = 978-0-8032-4786-4 }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Argentínu]] [[Flokkur:Saga Brasilíu]] [[Flokkur:Saga Paragvæ]] [[Flokkur:Saga Úrúgvæ]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] nc2vfg6sfsvr752bczdq1rrgc8ngjwg 1977877 1977868 2026-09-06T18:28:17Z TKSnaevarr 53243 /* Aðdragandi stríðsins */ 1977877 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Paragvæstríðið | partof = | image = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png | image_size = 300px | caption = Að ofan, frá vinstri: Orrustan við Riachuelo (1865), orrustan við Tuyutí (1866), orrustan við Curupayty (1866), orrustan við Avay (1868), orrustan við Lomas Valentinas (1868), orrustan við Acosta Ñu (1869), [[Palacio de los López|Forsetahöll Paragvæ]] í hernámi Asúnsjón (1869) og paragvæskir stríðsfangar ({{circa}} 1870) | date = 13. nóvember 1864{{sfn|Whigham|2002|pp=161, 446 n.87}} – 8. apríl 1870<br>({{age in years, months, weeks and days|1864|11|13|1870|4|8}}) | place = [[Suður-Ameríka]]; [[Paragvæ]], [[Brasilía]] og [[Argentína]] | territory = Paragvæ glatar endanlega tilkalli til landsvæðis sem nemur tæpum 40% af svæðinu sem landið gerði tilkall til fyrir stríð. * Brasilía innlimar landsvæði norðan við [[Apafljót]], sem nú er hluti af fylkinu [[Mato Grosso do Sul]]. * Argentína innlimar hið umdeilda [[Misiones-hérað]] og öll umdeildu landsvæðin sunnan við [[Pilcomayo-fljót]] sem nú mynda [[Formosa-hérað]]. | result = Sigur bandamanna<br>{{bulleted list|Þríveldasamningurinn líður undir lok|[[Loizaga–Cotegipe-samningurinn]] milli Brasilíu og Paragvæ|[[Machaín-Irigoyen-samningurinn]] milli Argentínu og Paragvæ|Siglingafrelsi um [[Río de la Plata]] tryggt|Bandamenn hernema Paragvæ}} | combatant1 = {{plainlist| * {{flag|Brasilía|1870}} {{tree list}} * {{flag|Argentína}} ** {{Flagicon|Paragvæ}} [[Paragvæska hersveitin]] * {{flag|Úrúgvæ}} (frá 1865) ** {{Flagicon image|Flag of Colorado Party (Uruguay).svg}} [[Rauði flokkurinn (Úrúgvæ)|Rauða fylkingin]] (1864–1865) {{tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|Paragvæ|1842}} * {{flagicon|Úrúgvæ}} {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Úrúgvæ]] ([[Þjóðernisflokkurinn (Úrúgvæ)|Hvíta fylkingin]], 1864–1865) }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Pétur 2. Brasilíukeisari|Pétur 2. keisari]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Luís Alves de Lima e Silva, hertogi af Caxias|Hertoginn af Caxias]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Gaston, greifi af Eu|Greifinn af Eu]] * {{nowrap|{{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim Marques Lisboa, markgreifi af Tamandaré|Markgreifinn af Tamandaré]]}} * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Joaquim José Inácio, vísigreifinn af Inhaúma|Vísigreifinn af Inhaúma]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Luís Osório, markgreifi af Erval|Markgreifinn af Herval]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Manuel Marques de Sousa, greifi af Porto Alegre|Greifinn af Porto Alegre]] * {{flagdeco|Brasilía|1870}} [[Polidoro Jordão, vísigreifi af Santa Teresa|Polidoro Jordão]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Bartolomé Mitre]] * {{nowrap|{{flagdeco|Argentina}} [[Domingo F. Sarmiento]]}} * {{flagdeco|Argentina}} [[Juan Andrés Gelly y Obes|Juan Gelly y Obes]] * {{flagdeco|Argentina}} [[Wenceslao Paunero (hershöfðingi)|Wenceslao Paunero]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Venancio Flores]]{{KIA}} * {{flagdeco|Uruguay}} [[Lorenzo Batlle y Grau]] * {{flagdeco|Uruguay}} [[Enrique Castro (hershöfðingi)|Enrique Castro]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Solano López|F. Solano López]]{{KIA}} * {{nowrap|{{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Domingo Francisco Sánchez|Domingo F. Sánchez]]{{KIA}}}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José E. Díaz]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Ignacio Meza|Ignacio Meza]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Elizardo Aquino]]{{KIA}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Wenceslao Robles]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Vicente Barrios]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[José María Bruguez|José M. Bruguez]]{{Executed}} * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Bernardino Caballero|B. Caballero]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Francisco Isidoro Resquín|F. I. Resquín]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Antonio de la Cruz Estigarribia|A. Estigarribia]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[Pedro Duarte (hershöfðingi)|Pedro Duarte]] * {{flagdeco|Paraguay|1842}} [[George Thompson (verkfræðingur)|George Thompson]] * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} [[Atanasio Aguirre]] }} | strength1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} ~139.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=483}} * {{flagdeco|Argentina}} ~30.000{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * {{flagdeco|Uruguay}} 5.583{{Sfn|Doratioto|2022|p=488}} * Total: ~175.000 }} | strength2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} 300.000<ref name="Dere">{{Cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm |title=Las mayores guerras y genocidios del siglo XIXs|access-date=15 May 2013|website=Victimario Histórico Militar|publisher=De Re Militari|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412081700/http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|archive-date=12 April 2018}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Brasilía|1870}} 50.000 hermenn * 50.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Argentina}} 18.000 hermenn * 13.000 almennir borgarar * {{flagdeco|Uruguay}} 10.000 * '''Alls''': Óvíst, eitthvað á bilinu 50.000–200.000<ref>{{cite web|url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm|title=De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios|website=remilitari.com}}</ref> }} | casualties2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Paraguay|1842}} Óvíst, líklega 175.000–300.000 hermenn og borgarar * {{Flagicon image|Flag of the National Party (Uruguay).svg}} Óvíst }} | casualties3 = '''Alls: 150.000–500.000 látin''' }} '''Paragvæstríðið''' (spænska: ''Guerra del Paraguay'', portúgalska: ''Guerra do Paraguai''), einnig kallað '''þríveldastríðið''' (spænska: ''Guerra de la Triple Alianza'', portúgalska: ''Guerra da Tríplice Aliança'') var stríð sem var háð í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] frá 1864 til 1870. Í stríðinu barðist [[Paragvæ]] gegn svokölluðu þríveldabandalagi [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Úrúgvæ]]. Stríðið var mannskæðasti milliríkjaófriður í sögu [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Mannfall Paragvæ var gríðarlegt en engin samstaða er meðal fræðimanna um nákvæmlega hve margir fórust. Eftir að Paragvæjar báðu ósigur í hefðbundnum hernaði héldu þeir áfram andspyrnu með [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] sem leiddi til enn frekari eyðileggingar paragvæska hersins og fjöldadauða almennra borgara. Stór hluti íbúa Paragvæ fórst vegna átaka, hungursneyðar og sjúkdóma. Skæruhernaðurinn varði í 14 mánuði, þar til [[Francisco Solano López]] forseti féll í valinn í bardaga gegn Brasilíumönnum við Cerro Corá þann 1. mars 1870. Argentínskir og brasilískir hermenn héldu uppi hernámi í Paragvæ til ársins 1876. == Aðdragandi stríðsins == Árið 1864 bjó Paragvæ yfir stærsta fastaher í Suður-Ameríku, sem taldi til sín um 30.000 menn þrátt fyrir að heildaríbúafjöldi Paragvæ næmi aðeins um 450.000 manns. Paragvæski herinn var jafnframt vel vopnum búinn og vel þjálfaður. Pólitísk áhrif ríkisins í Suður-Ameríku jukust í takt við hervald þess og nágrannaríkjunum [[Brasilía|Brasilíu]] og [[Argentína|Argentínu]] stóð stuggur af því. Ríkin tvö, sem saman töldu til sín um 11 milljónir íbúa, stýrðu öllum verslunarleiðum til Paragvæ, sem gat því ekki vænst þess að hafa næg hergögn eða birgðir ef til stríðs kæmi. Þegar Brasilía hóf í september 1864 afskipti af innanríkismálum [[Úrúgvæ]] með því að styðja [[Úrúgvæstríðið|uppreisnarhreyfingu í landinu]] leit forseti Paragvæ, [[Francisco Solano López]], á það sem tilraun til að hrófla við valdajafnvæginu í Suður-Ameríku. López ákvað að senda paragvæska hermenn til Úrúgvæ til að koma á röð og reglu. Hann bjóst við því að Argentína myndi viðhalda hlutleysi eða styðja hann en Argentínumenn höfðu í raun veitt leynilegt samþykki fyrir inngripi Brasilíumanna í Úrúgvæ. == Gangur stríðsins == López krafðist þess að Brasilía hætti stuðningi við uppreisnina í Úrúgvæ en þegar ekkert svar barst lýsti López yfir stríði í nóvember 1864. Stríðið hófst með áhlaupi Paragvæja í [[Mato Grosso]] meðfram [[Paragvæfljót]]inu. Í mars 1865 hertóku Paragvæjar fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]]. Þar með höfðu hermenn López lagt undir sig landsvæði sem var næstum jafnstórt og allt Paragvæ. === Innkoma Argentínu === Næst vildi López bjarga ríkisstjórn Úrúgvæ. Til þess að komast til Úrúgvæ varð paragvæski herinn hins vegar að fara yfir [[Corrientes-hérað]] í Argentínu. Þegar argentínski forsetinn [[Bartolomé Mitre]] neitaði að leyfa Paragvæjum að fara yfir argentínskt landsvæði lýsti López yfir stríði gegn Argentínu þann 18. mars 1865. Daginn eftir gerðu paragvæskir hermenn innrás í landamærahéruðin Corrientes og [[Entre Ríos]]. López hafði vonast eftir stuðningi frá héraðsstjóranum [[Justo José de Urquiza]], sem var þekktur sem einn svæsnasti gagnrýnandi Mitre forseta, en hann tilkynnti López að þótt hann styddi ekki stjórn Mitre myndi hann ekki hörfa af argentísku landsvæði. Á sama tíma höfðu uppreisnarmennirnir í Úrúgvæ sigrað undir forystu [[Venancio Florés]] og gengið frá bandalagssamningi við Brasilíu og Argentínu. Þar með var stofnað svokallað þríveldabandalag. Í leynilegu ákvæði samningsins skuldbundu ríkin sig til að semja ekki um frið fyrr en paragvæsku ríkisstjórninni hefði verið steypt af stóli. [[Mynd:Batalha riachuelo victor meirelles.jpg|thumb|left|Orrustan við Riachuelo.]] Brasilísk flotadeild með einni freigátu, fjórum korvettum og fjórum fallbyssubátum undir forystu [[Francisco Manuel Barroso|Francisco Manuel Barrosos]] flotaforingja sigldi upp [[Paraná-fljót]]ið til að styðja herflutninga bandamanna. López forseti brást við með því að gera út tvær korvettur, sjö gufuskip og sjö birgðaskip undir forystu Pedri Ignacio Meza flotaforingja til að mæta þeim. Þann 11. júní 1865 mættust flotarnir í orrustunni við Riachuelo. Meza flotaforingi hafði ætlað að gera árás í dögun en vegna vélarbilunar komst flotinn ekki á vettvang fyrr en eftir að birta tók. Í fyrstu gekk orrustan vel fyrir Paragvæja en að endingu bar brasilíski flotinn þá ofurliði. Paragvæjar misstu þrjú skip en Brasilíumenn aðeins eitt. Paragvæski flotinn neyddist til að hörfa og þar með höfðu bandamenn náð stjórn á mikilvægri siglingaleið. Ósigur Paragvæja í bardaganum leiddi til þess að sóknin gegn Argentínu fjaraði út. Þrátt fyrir þessar ófarir hélt Paragvæ áfram sókn sinni gegn Brasilíu og Úrúgvæ. Um 10.000 manna paragvæskur her réðst inn í [[Rio Grande do Sul]] og lagði undir sig bæina [[São Borja]] og [[Uruguaiana]]. Á sama tíma hélt um 3.200 manna paragvæskur her inn í Úrúgvæ en var sigraður í bardaga við Jataí þann 17. ágúst. Ósigurinn neyddi paragvæsku herina til að yfirgefa hernámssvæðin og hörfa til þess að verja heimalandið. === Innrásin í Paragvæ === [[Mynd:Tuyuti.jpg|thumb|left|Orrustan við Tuyutí.]] Undir lok ársins stóðu bandamenn í sókn með rúmlega 50.000 manna her. Paragvæski herinn tók sér varnarstöðu við mót Paraná- og Paragvæfljótanna. Bandamenn voru engu að síður sigurvissir. Þann 24. maí 1866 lenti herjunum þremur saman í [[Orrustan við Tuyutí|orrustunni við Tuyutí]]. Þar börðust 23.000 paragvæskir hermenn gegn 34.000 manna her bandamanna. Orrustan var sú stærsta í Suður-Ameríku frá falli [[Inkaveldið|Inkaveldisins]] árið 1533 og henni lauk með afgerandi ósigri Paragvæja, sem misstu um 13.000 menn. Mannfall bandamanna var hins vegar einnig mikið og því gátu þeir ekki fylgt sigrinum eftir. Bandamenn héldu áfram sókninni en voru sigraðir af paragvæskum her undir stjórn [[José E. Díaz]] í orrustunni við Curupaity, þar sem bandamenn misstu 5.000 hermenn á einum degi. Þetta reyndist hins vegar síðasti meiriháttar sigur Paragvæja í stríðinu. Ósigurinn leiddi til þess að ríki þríveldabandalagsins endurskipulögðu heri sína. Meðal annars var hinn frækni [[Luís Alves de Lima, hertogi af Caxias|Luís Alves de Lima]] (síðar þekktur sem hertoginn af Caxias) skipaðir nýr leiðtogi brasilíska hersins. Frá og með haustinu 1867 léku Brasilíumenn stærsta hlutverkið í sameiginlegum hernaðaraðgerðum bandalagsins. Eftir þetta syrti í álinn fyrir López. Í febrúar 1867 lést José E. Díaz og óánægja landsmanna með stríðið jókst. Paragvæ hafði misst meira en helming herafla síns og stjórn López var æ einangraðari. Í janúar 1868 var de Lima hershöfðingi skipaður leiðtogi sameinaðs herafla bandamanna. Honum tókst fljótt að sveigja fylkingararm í kringum varnir Paragvæja og gerði árás aftan að örmagna hermönnum López. Bandamenn tóku hverja varnarstöðu Paragvæja af fætur annarri og þúsundir paragvæska hermanna gerðust liðhlaupar eða gáfust upp án átaka. López tókst að hægja á sókn bandamanna en neyddist til að yfirgefa höfuðborgina [[Asúnsjón]], sem var hertekin á nýársdag 1869. Bandamenn kröfðust þess að López gæfist upp en hann neitaði og flúði upp í fjöll með lítinn hóp stuðningsmanna sinna til að halda áfram baráttunni. Síðasta ár stríðsins var Paragvæ lagt í rúst. López reyndi að nýta sér hrottaskap bandamanna til að egna paragvæsku þjóðina til uppreisnar gegn hernámsliðinu. Að endingu var López drepinn í [[Orrustan við Cerro Corá|orrustunni við Cerro Corá]] þann 1. mars 1870 og þar með var stríðinu lokið. Bandamenn héldu uppi hernámi í Paragvæ næstu sex árin. == Afleiðingar == Stríðið var reiðarslag fyrir Paragvæ. Um það bil helmingur allra íbúa landsins fórst í stríðinu og í harðindunum sem fylgdu í kjölfarið. Landið neyddist til að afsala sér um helmingi landsvæðis síns til Argentínu og missti þar með stóran hluta íbúafjölda síns. Í manntali árið 1871 voru landsmenn 221.000 talsins og aðeins 28.000 þeirra voru karlmenn. Nánast eingöngu konur, börn og eldri borgarar lifðu því af stríðið. Við lá að Paragvæ væri leyst upp sem sjálfstætt ríki eftir stríðið þar sem argentínski forsetinn Mitre bauð Brasilíu að innlima það sem eftir var af Paragvæ eftir að Argentína hafði innlimað stóran hluta landsins. Brasilíumenn afþökkuðu boðið þar sem þeir vildu frekar hafa Paragvæ sem hlutlaust svæði milli sín og Argentínu. Paragvæ var gjaldþrota og í rústum etir stríðið og fór í gegnum langt tímabil efnahagslegrar stöðvunar, spillingar, fátæktar og pólitísks óstöðugleika. Ekki komst aftur á stöðugleiki í landinu fyrr en með valdatöku [[Alfredo Stroessner]]s árið 1954, sem hóf 35 ára langa herforingjastjórn. Landið endurheimti aldrei fyrri hernaðarmátt og áhrif í Suður-Ameríku. Brasilía leið einnig fyrir stríðið. Landið hafði neyðst til að taka himinhá lán til að fjármagna hernaðinn, sem kom illa niður á efnahagi landsins. Því er gjarnan litið á stríðið sem upphafið að endalokum [[Brasilíska keisaradæmið|brasilíska keisaradæmisins]], sem var leyst upp árið 1889 í kjölfar versnandi efnahagsástands og pólitískra deilna innanlands. Argentína mátti heita mesti sigurvegari stríðsins. Þar sem Paragvæ hafði verið knésett og Brasilía var að þrotum komin var Argentína eitt voldugasta ríki álfunnar fram á fjórða áratug 20. aldar. Argentínumenn komust sér í lagi í áhrifastöðu gagnvart Úrúgvæ, sem var lengi stýrt af ríkisstjórnum sem voru hliðhollar Argentínu. ==Heimildir== *{{cite book |last=Doratioto |first=Francisco |year=2022 |title=Maldita Guerra: Nova história da Guerra do Paraguai |publisher=Companhia das Letras |location=São Paulo |isbn=978-65-5921-286-6 |language=pt |edition=3 }} * {{cite book | last1 = Whigham | first1 = Thomas L. | year = 2002 | title = The Paraguayan War: Causes and Early Conduct | volume = 1 | publisher = University of Nebraska Press | location = Lincoln | isbn = 978-0-8032-4786-4 }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Argentínu]] [[Flokkur:Saga Brasilíu]] [[Flokkur:Saga Paragvæ]] [[Flokkur:Saga Úrúgvæ]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] 85a58azsytsewm1nnx58qga0d4e37v8 0 192703 1977968 1977736 2026-09-07T11:07:37Z Nipas2 54688 1977968 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=27 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2023) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2023''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 17. apríl 2023 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ì og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2022|Besta deild (2. sæti)]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fös 17. apríl 2023''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[17. apríl]] [[2023]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> [https://it.soccerway.com/partita/stjarnan-xl7KnfeN/valur-6uzoFoRA/?mid=6LiC8ykM Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0<br>(3 - 4 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Stjarnan}} |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Jóhann Ingi Jónsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Bryndís Arna Níelsdóttir|B.A. Níelsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Anna Rakel Pétursdóttir|A.R. Pétursdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Elísa Viðarsdóttir|E. Viðarsdóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Málfríður Anna Eiríksdóttir|M.A. Eiríksdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ásdís Karen Halldórsdóttir|Á.K. Halldórsdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 3<br>3 - 4<br>3 - 4 |víti2 = [[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{vítmark}}<br>[[Aníta Ýr Þorvaldsdóttir|A.Ý. Þorvaldsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Andrea Mist Pálsdóttir|A.M. Pálsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ólína Ágústa Valdimarsdóttir|Ó.Á. Valdimarsdóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776|title=Meistarakeppni kvenna 2023|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2023}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] a2t77t6obm86w102iti0uk9sh9xy680 1 192704 1977865 1977737 2026-09-06T13:44:52Z TKSnaevarr 53243 1977865 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Trippelallianskriget |tungumál=sv |id=59629194 }} qqphrpp0ixunbvtfmxugv53do107hhr 0 192707 1977967 1977748 2026-09-07T11:07:21Z Nipas2 54688 1977967 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=26 |núverandi meistarar= {{Lið Valur}} (2022) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2022''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 18. apríl 2022 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|íslandsmeistarar]] '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Mánudagur 18. apríl 2022''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[18. apríl]] [[2022]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753765&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://www.soccerdonna.de/en/valur-reykjavik_breiablik-kopavogur/index/spielbericht_91717.html Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0<br>(4 - 2 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Gunnar Oddur Hafliðason }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Mist Edvardsdóttir|M. Edvardsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásdís Karen Halldórsdóttir|Á.K. Halldórsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ída Marín Hermannsdóttir|Í.M. Hermannsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Elín Metta Jensen|E.M. Jensen]] {{vítmark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 2<br>3 - 2<br>4 - 2 |víti2 = [[Alexandra Soree|A. Soree]] {{vítmark}}<br>[[Taylor Marie Ziemer|T.M. Ziemer]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Helena Ósk Hálfdánardóttir|H.Ó. Hálfdánardóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Hildur Antonsdóttir|H. Antonsdóttir]] {{vítekkimark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753765|title=Meistarakeppni kvenna 2022|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2022}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 0yu7pdghcqy62bzh5phmj312najq7un 0 192708 1977839 1977767 2026-09-06T12:27:39Z Torfifagri 33930 1977839 wikitext text/x-wiki '''Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella''' er ellefta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út árið [[1990]] á tvöföldum vínyl og geisladisk. Platan kom út í 2999 tölusettum eintökum, en 3000 eintök þurfti til að plata teldist vera gullplata á þeim árum. Platan var endurútgefin á geisladisk [[2006]] með aukadiski ('''Óspillt Stella ung og stök''') sem innihélt 17 lög, þar af eitt áður óútgefið. {{Lagalisti | headline = Hlið A | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 04:02 | title2 = Furstinn | length2 = 04:14 | title3 = Greip & eplasafi | length3 = 04:44 | title4 = Rauðar rútur | length4 = 04:36 | title5 = Heilræðavísur | length5 = 02:58 |total_length = 20:34 }} {{Lagalisti | headline = Hlið B | title1 = Ekki heiti ég Elísabet | length1 = 04:49 | title2 = Marta smarta | length2 = 03:09 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:55 | title4 = Keflavíkurkajablús | length4 = 03:06 |total_length = 15:59 }} {{Lagalisti | headline = Hlið C | title1 = Styrjaldarminni | length1 = 03:08 | title2 = Hafmeyjarblús | length2 = 05:40 | title3 = Svefn er allt sem þarf | length3 = 04:41 | title4 = Partí/Elskhuginn | length4 = 04:02 |total_length = 17:31 }} {{Lagalisti | headline = Hlið D | title1 = Ekkert hefur skeð | length1 = 04:22 | title2 = Hríðin | length2 = 05:24 | title3 = Dansleikur | length3 = 07:56 | title4 = Söngur um ekkert/ekkineitt | length4 = 04:22 |total_length = 22:04 }} {{Lagalisti | headline = Óspillt Stella ung og stök (demó) | title1 = Pæklaðar plómur | length1 = 02:55 | title2 = Svefn er allt sem þarf | length2 = 04:54 | title3 = Ungfrú Reykjavík | length3 = 04:35 | title4 = Partí | length4 = 02:50 | title5 = Hafmeyjarblús | length5 = 04:36 | title6 = Rauðar rútur | length6 = 04:38 | title7 = Furstinn | length7 = 05:48 | title8 = Ekki heiti ég Elísabet | length8 = 04:01 | title9 = Marta smarta | length9 = 03:15 | title10 = Styrjaldarminni | length10 = 02:18 | title11 = Keflavíkurkajablús | length11 = 02:42 | title12 = Hríðin | length12 = 05:12 | title13 = Afmælissöngur | note13 = áður óútgefið | length13 = 01:27 | title14 = Greip og eplasafi | length14 = 03:59 | title15 = Dansleikur | length15 = 07:39 | title16 = Söngur um ekki neitt | length16 = 10:15 | title17 = Elskhuginn | length17 = 02:52 |total_length = 73:56 }} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1990]] fimmrnkrg0m1aabnh8in28vmapuyb0j 0 192710 1977963 1977763 2026-09-07T10:34:47Z Nipas2 54688 1977963 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=25 |núverandi meistarar= {{Lið Selfoss}} (2020) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2020''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 6. júní 2020 á [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]''' ì og [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|íslandsmeistarar]] '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Laugardagur 6. júní 2020''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[6. júní]] [[2020]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753687&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> |úrslit= 1 – 2 |lið2= {{Lið Selfoss}} |mörk1= <br>[[Elín Metta Jensen|E.M. Jensen]] {{mark|37}} |mörk2= <br>[[Tiffany Janea Mc Carty|T.J. Mc Carty]] {{mark|52}}<nowiki></nowiki>[[Anna María Friðgeirsdóttir|A.M. Friðgeirsdóttir]] {{mark|80}} |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Einar Ingi Jóhannsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753687|title=Meistarakeppni kvenna 2020|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2020}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] g2zo4cabb401sjsqt2cgrsfbns8jzyu 0 192711 1977962 1977768 2026-09-07T10:34:30Z Nipas2 54688 1977962 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2019) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2019''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 25. apríl 2019 á [[Kórinn]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|Pepsideild (2. sæti)]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 25. apríl 2019''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[25. apríl]] [[2019]]<br />16:00 [[GMT]] |lið1= [[Breiðablik]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=729042&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> |úrslit= 5 – 0 |lið2= [[Þór/KA]] |mörk1= <br>[[Áslaug Munda Gunnlaugsdóttir|Á.M. Gunnlaugsdóttir]] {{mark|63}}<nowiki></nowiki>[[Áslaug Munda Gunnlaugsdóttir|Á.M. Gunnlaugsdóttir]] {{mark|65}}<nowiki></nowiki><br>[[Hildur Antonsdóttir|H. Antonsdóttir]] {{mark|68}}<nowiki></nowiki><br>[[Sólveig Jóhannesdóttir Larsen|S.J. Larsen]] {{mark|77}}<nowiki></nowiki><br>[[Sólveig Jóhannesdóttir Larsen|S.J. Larsen]] {{mark|86}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[Kórinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Jóhann Ingi Jónsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=729042|title=Meistarakeppni kvenna 2019|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2019}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 5swkmjzjic09uffjduehen9hz3dsby9 0 192712 1977893 1977769 2026-09-06T21:12:20Z Nipas2 54688 1977893 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar= {{Lið Þór/KA}} (2018) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2018''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 29. apríl 2018 á [[KA-völlur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2017|Bikarmeistarar]] '''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|íslandsmeistarar]]]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 29. apríl 2018''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[29. apríl]] [[2018]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573 Leikskýrsla]<br> |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið ÍBV}} |mörk1= <br>[[Sandra Stephany Mayor Gutierrez|S.S. Mayor Gutierrez]] {{mark|29}}<nowiki></nowiki>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki><br>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|63}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[KA-völlur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Bjarni Hrannar Héðinsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2018}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 7djlrtcpyr224p4993clftrvkwsr9r7 1977894 1977893 2026-09-06T21:12:42Z Nipas2 54688 1977894 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar= {{Lið Þór/KA}} (2018) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2018''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 29. apríl 2018 á [[KA-völlur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2017|Bikarmeistarar]] '''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|íslandsmeistarar]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 29. apríl 2018''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[29. apríl]] [[2018]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573 Leikskýrsla]<br> |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið ÍBV}} |mörk1= <br>[[Sandra Stephany Mayor Gutierrez|S.S. Mayor Gutierrez]] {{mark|29}}<nowiki></nowiki>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki><br>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|63}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[KA-völlur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Bjarni Hrannar Héðinsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2018}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] cbj6jg0f25o01noi30xwpgzr7ueg75x 1977961 1977894 2026-09-07T10:34:13Z Nipas2 54688 1977961 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=23 |núverandi meistarar= {{Lið Þór/KA}} (2018) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2018''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 29. apríl 2018 á [[KA-völlur]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2017|Bikarmeistarar]] '''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|íslandsmeistarar]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fim. 29. apríl 2018''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[29. apríl]] [[2018]]<br />14:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573 Leikskýrsla]<br> |úrslit= 3 – 0 |lið2= {{Lið ÍBV}} |mörk1= <br>[[Sandra Stephany Mayor Gutierrez|S.S. Mayor Gutierrez]] {{mark|29}}<nowiki></nowiki>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki><br>[[Margrét Árnadóttir|M. Árnadóttir]] {{mark|63}} |mörk2= <br> |leikvangur= [[KA-völlur]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Bjarni Hrannar Héðinsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=628573|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2018}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] ksapj7f6ff1m25p9exwrllqgs3ccw5s 0 192715 1977820 2026-09-06T12:16:42Z Torfifagri 33930 Bjó til síðuna og settinn lagalista ásamt lengd laganna. 1977820 wikitext text/x-wiki Þrír blóðdropar er tólfta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út á geisladiski árið 1992. Hún var endurútgefin árið 2006 með þremur aukalögum. {{Lagalisti | headline = Lagalisti | title1 = Halla og Eyvindur | length1 = 03:56 | title2 = Viltu byrja með mér | length2 = 07:03 | title3 = Gamansemi guðanna | length3 = 03:23 | title4 = Mætta | length4 = 03:46 | title5 = Mæja, Mæja | length5 = 04:49 | title6 = Sehnsucht nach der Sehnsucht | length6 = 03:22 | title7 = Kvöld í Atlavík | length7 = 04:10 | title8 = Raunakvæði | length8 = 04:50 | title9 = Vanskilablús (fógetablús) | length9 = 03:40 | title10 = Söngur mánans | length10 = 02:48 | title11 = Gefinn fyrir drama (Reykingar bannaðar í gasklefanum) | length11 = 04:04 | title12 = Reyndu mig | length12 = 03:09 | title13 = Ég get líka (boðlegir vinir - vænlegir synir) | length13 = 04:14 | title14 = Rósin | length14 = 04:18 | title15 = Súðavíkurlúða | length15 = 03:31 | title16 = Meyjarmissir | length16 = 03:51 |total_length = 64:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2006 | title1 = Reykingar bannaðar | length1 = 04:17 | title2 = Mæja Mæja | length2 = 04:48 | title3 = Halla og Eyvindur | length3 = 04:17 |total_length = 13:22 }} 4i622i54peh372tqucle7x7tbzfmn5n 1977828 1977820 2026-09-06T12:21:51Z Torfifagri 33930 1977828 wikitext text/x-wiki Þrír blóðdropar er tólfta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út á geisladiski árið [[1992]. Hún var endurútgefin árið [[2006]] með þremur aukalögum. {{Lagalisti | headline = Lagalisti | title1 = Halla og Eyvindur | length1 = 03:56 | title2 = Viltu byrja með mér | length2 = 07:03 | title3 = Gamansemi guðanna | length3 = 03:23 | title4 = Mætta | length4 = 03:46 | title5 = Mæja, Mæja | length5 = 04:49 | title6 = Sehnsucht nach der Sehnsucht | length6 = 03:22 | title7 = Kvöld í Atlavík | length7 = 04:10 | title8 = Raunakvæði | length8 = 04:50 | title9 = Vanskilablús (fógetablús) | length9 = 03:40 | title10 = Söngur mánans | length10 = 02:48 | title11 = Gefinn fyrir drama (Reykingar bannaðar í gasklefanum) | length11 = 04:04 | title12 = Reyndu mig | length12 = 03:09 | title13 = Ég get líka (boðlegir vinir - vænlegir synir) | length13 = 04:14 | title14 = Rósin | length14 = 04:18 | title15 = Súðavíkurlúða | length15 = 03:31 | title16 = Meyjarmissir | length16 = 03:51 |total_length = 64:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2006 | title1 = Reykingar bannaðar | length1 = 04:17 | title2 = Mæja Mæja | length2 = 04:48 | title3 = Halla og Eyvindur | length3 = 04:17 |total_length = 13:22 }} 4ba73vu3vcjd7isi791qia8z0ehiqyp 1977829 1977828 2026-09-06T12:22:04Z Torfifagri 33930 1977829 wikitext text/x-wiki Þrír blóðdropar er tólfta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út á geisladiski árið [[1992]]. Hún var endurútgefin árið [[2006]] með þremur aukalögum. {{Lagalisti | headline = Lagalisti | title1 = Halla og Eyvindur | length1 = 03:56 | title2 = Viltu byrja með mér | length2 = 07:03 | title3 = Gamansemi guðanna | length3 = 03:23 | title4 = Mætta | length4 = 03:46 | title5 = Mæja, Mæja | length5 = 04:49 | title6 = Sehnsucht nach der Sehnsucht | length6 = 03:22 | title7 = Kvöld í Atlavík | length7 = 04:10 | title8 = Raunakvæði | length8 = 04:50 | title9 = Vanskilablús (fógetablús) | length9 = 03:40 | title10 = Söngur mánans | length10 = 02:48 | title11 = Gefinn fyrir drama (Reykingar bannaðar í gasklefanum) | length11 = 04:04 | title12 = Reyndu mig | length12 = 03:09 | title13 = Ég get líka (boðlegir vinir - vænlegir synir) | length13 = 04:14 | title14 = Rósin | length14 = 04:18 | title15 = Súðavíkurlúða | length15 = 03:31 | title16 = Meyjarmissir | length16 = 03:51 |total_length = 64:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2006 | title1 = Reykingar bannaðar | length1 = 04:17 | title2 = Mæja Mæja | length2 = 04:48 | title3 = Halla og Eyvindur | length3 = 04:17 |total_length = 13:22 }} t6fkhzfcexonp92srsnqvrpzngxpkrs 1977866 1977829 2026-09-06T13:55:19Z Berserkur 10188 1977866 wikitext text/x-wiki '''Þrír blóðdropar''' er tólfta breiðskífa [[Megas]]ar og kom út á geisladiski árið [[1992]]. Hún var endurútgefin árið [[2006]] með þremur aukalögum. {{Lagalisti | headline = Lagalisti | title1 = Halla og Eyvindur | length1 = 03:56 | title2 = Viltu byrja með mér | length2 = 07:03 | title3 = Gamansemi guðanna | length3 = 03:23 | title4 = Mætta | length4 = 03:46 | title5 = Mæja, Mæja | length5 = 04:49 | title6 = Sehnsucht nach der Sehnsucht | length6 = 03:22 | title7 = Kvöld í Atlavík | length7 = 04:10 | title8 = Raunakvæði | length8 = 04:50 | title9 = Vanskilablús (fógetablús) | length9 = 03:40 | title10 = Söngur mánans | length10 = 02:48 | title11 = Gefinn fyrir drama (Reykingar bannaðar í gasklefanum) | length11 = 04:04 | title12 = Reyndu mig | length12 = 03:09 | title13 = Ég get líka (boðlegir vinir - vænlegir synir) | length13 = 04:14 | title14 = Rósin | length14 = 04:18 | title15 = Súðavíkurlúða | length15 = 03:31 | title16 = Meyjarmissir | length16 = 03:51 |total_length = 64:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukalög 2006 | title1 = Reykingar bannaðar | length1 = 04:17 | title2 = Mæja Mæja | length2 = 04:48 | title3 = Halla og Eyvindur | length3 = 04:17 |total_length = 13:22 }} total_length = 73:56 }} [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1992]] nie6nbo6azggq3oimikt28sihdd6ck2 0 192716 1977822 2026-09-06T12:17:19Z Akigka 183 Tilvísun á [[Harrý og Heimir: Morð eru til alls fyrst]] 1977822 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Harrý og Heimir: Morð eru til alls fyrst]] r2gyd48cagnefyyell69qkuudziph36 0 192717 1977823 2026-09-06T12:17:44Z Akigka 183 Tilvísun á [[Zik Zak]] 1977823 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Zik Zak]] 7dveka2ogrqu5k30k4d39h0b16l427p 2 192718 1977857 2026-09-06T13:18:14Z Hhrafn 120257 Hhrafn færði [[Notandi:Hhrafn/sandkassi]] á [[Michał Kalecki]]: Fullbúin grein færð úr sandkassa 1977857 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Michał Kalecki]] gtdkolpf81axmi24x7uuoo8jqgy59me 14 192719 1977859 2026-09-06T13:31:16Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Hagfræðingar eftir löndum]] [[Flokkur:Pólverjar|Hagfræðingar]]“ 1977859 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Hagfræðingar eftir löndum]] [[Flokkur:Pólverjar|Hagfræðingar]] przyddklp68uv0bt8xbsbos926kpne7 0 192720 1977875 2026-09-06T18:21:48Z SagaHagfræðinnar 120347 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1359122398|William Thompson (philosopher)]]“ 1977875 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|alt=|skóli_hefð={{plainlist| * [[Cooperative movement]] * [[Utilitarianism]] }}}}'''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum Roberts Owens og nytjastefnu Jeremy Benthams (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á Karl Marx, sem vísaði til verka hans í eigin skrifum (Hunt 1980, bls. 177). == Ævi == William Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, John Thompson, var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. (Dictionary of irish biography, 2009). Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta. (Stableford, 2024).   Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigundum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. (Dictionary of irish biography, 2009). Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu vinnumanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum. (Gomes, 2019). William var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð Jeremy Bentham, enskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum Roberts Owen um útópískar hugmyndir. (Stableford, 2024). Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu. (O’Byrne, 2022). William Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans lífstíð. (Stableford, 2024) == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Robert Owen og nytjastefnu Jeremy Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum Adam Smith og David Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155-156). === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === William Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156 -158).   Eitt helsta viðfangsefni Williams var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkefólki ekki nægilega vel (Hunt and Lautzenheiser 2011, 157-159). == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildir == Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994 Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism ''Hunt, E. K. (1980). “The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.” Science & Society, 44(2), 177–198.'' Kaswan, M. J. (2014). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048 Kaswan, M. J. (2014). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419 King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–200). Blackwell Publishing. ''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala'' O’Byrne, E. (2022). The West Cork man who inspired Marx. ''Tripe + Drisheen.'' https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx O’Donnell, J. (2024). Jeremy Bentham. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/jeremy-bentham Stableford, B. (2024). William Thompson. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson ''Thompson, William (2009)''. Dictionary of irish biography. https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528 [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] s6xzr8hptajaf7dk2o4ujll348zjemr 1977878 1977875 2026-09-06T18:28:59Z SagaHagfræðinnar 120347 1977878 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|alt=|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur}}'''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum Roberts Owens og nytjastefnu Jeremy Benthams (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á Karl Marx, sem vísaði til verka hans í eigin skrifum (Hunt 1980, bls. 177). == Ævi == William Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, John Thompson, var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. (Dictionary of irish biography, 2009). Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta. (Stableford, 2024).   Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigundum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. (Dictionary of irish biography, 2009). Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu vinnumanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum. (Gomes, 2019). William var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð Jeremy Bentham, enskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum Roberts Owen um útópískar hugmyndir. (Stableford, 2024). Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu. (O’Byrne, 2022). William Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans lífstíð. (Stableford, 2024) == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Robert Owen og nytjastefnu Jeremy Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum Adam Smith og David Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155-156). === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === William Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156 -158).   Eitt helsta viðfangsefni Williams var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkefólki ekki nægilega vel (Hunt and Lautzenheiser 2011, 157-159). === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir William Thompson um dreifingu auðs tengdust nytjastefnu Jeremy Bentham. William taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. William taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156-157).   Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.   === '''Ríkardískur Sósíalismi''' === Thompson var ásamt breskum sósílistunum John Francis Bray, John Gray og Thomas Hodgskin talinn til svokallaðara Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir Ricardos og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans (King 2003, 184-185) Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til vinnugildiskenningarinnar (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og John Locke hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift (King 2003, 185). Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka (Hunt 1980, 177-178) === Gagnrýni á markaðssamkeppni === William Thompson og Thomas Hodgskin gagnrýndu báðir ríkjandi kapítalísk hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama (Hunt 1980, 186-191) Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm megingalla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings (Hunt 1980, 191-192). * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og barnuppeldi. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og barnuppeldi væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum (Hunt 1980, 192-193) * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum (Hunt 1980, 194). * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli (Hunt 1980, 194). * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforsskot (Hunt 1980, 195). === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir útópískir sósíalistar fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161).   Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161). Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 172).   == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl''' Marx === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs (Eagleton, 2000; Kaswan, 2014b). Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram (Kaswan, 2014b). Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''Das Kapital (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði (Eagleton, 2000).   Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons (Menger, 1899). Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar (Gomes, 2019). Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar (Kaswan, 2014b). Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna (Kaswan, 2014a). === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar (Eagleton, 2000). Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði (Hunt, 2011). Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði (Gomes, 2019). Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti (Kaswan, 2014b). Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi (Gomes, 2019). Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu (Kaswan, 2014b). == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildir == Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994 Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism ''Hunt, E. K. (1980). “The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.” Science & Society, 44(2), 177–198.'' Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048 Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419 King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–200). Blackwell Publishing. ''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala'' O’Byrne, E. (2022). The West Cork man who inspired Marx. ''Tripe + Drisheen.'' https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx O’Donnell, J. (2024). Jeremy Bentham. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/jeremy-bentham Stableford, B. (2024). William Thompson. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson ''Thompson, William (2009)''. Dictionary of irish biography. https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528 [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] aqrxzn1fubqwwd2m1fgd8if8ty1kfyy 1977879 1977878 2026-09-06T18:30:16Z SagaHagfræðinnar 120347 1977879 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|alt=|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur}}'''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum Roberts Owens og nytjastefnu Jeremy Benthams (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á Karl Marx, sem vísaði til verka hans í eigin skrifum (Hunt 1980, bls. 177). == Ævi == William Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, John Thompson, var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. (Dictionary of irish biography, 2009). Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta. (Stableford, 2024).   Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigundum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. (Dictionary of irish biography, 2009). Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu vinnumanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum. (Gomes, 2019). William var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð Jeremy Bentham, enskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum Roberts Owen um útópískar hugmyndir. (Stableford, 2024). Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu. (O’Byrne, 2022). William Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans lífstíð. (Stableford, 2024) == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Robert Owen og nytjastefnu Jeremy Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum Adam Smith og David Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155-156). === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === William Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156 -158).   Eitt helsta viðfangsefni Williams var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkefólki ekki nægilega vel (Hunt and Lautzenheiser 2011, 157-159). === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir William Thompson um dreifingu auðs tengdust nytjastefnu Jeremy Bentham. William taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. William taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156-157).   Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.   === '''Ríkardískur Sósíalismi''' === Thompson var ásamt breskum sósílistunum John Francis Bray, John Gray og Thomas Hodgskin talinn til svokallaðara Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir Ricardos og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans (King 2003, 184-185). Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til vinnugildiskenningarinnar (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og John Locke hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift (King 2003, 185). Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka (Hunt 1980, 177-178). === Gagnrýni á markaðssamkeppni === William Thompson og Thomas Hodgskin gagnrýndu báðir ríkjandi kapítalísk hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama (Hunt 1980, 186-191). Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm megingalla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings (Hunt 1980, 191-192). * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og barnuppeldi. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og barnuppeldi væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum (Hunt 1980, 192-193) * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum (Hunt 1980, 194). * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli (Hunt 1980, 194). * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforsskot (Hunt 1980, 195). === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir útópískir sósíalistar fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161).   Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161). Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 172).   == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl''' Marx === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs (Eagleton, 2000; Kaswan, 2014b). Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram (Kaswan, 2014b). Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''Das Kapital (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði (Eagleton, 2000).   Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons (Menger, 1899). Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar (Gomes, 2019). Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar (Kaswan, 2014b). Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna (Kaswan, 2014a). === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar (Eagleton, 2000). Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði (Hunt, 2011). Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði (Gomes, 2019). Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti (Kaswan, 2014b). Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi (Gomes, 2019). Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu (Kaswan, 2014b). == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildir == Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994 Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism ''Hunt, E. K. (1980). “The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.” Science & Society, 44(2), 177–198.'' Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048 Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419 King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–200). Blackwell Publishing. ''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala'' O’Byrne, E. (2022). The West Cork man who inspired Marx. ''Tripe + Drisheen.'' https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx O’Donnell, J. (2024). Jeremy Bentham. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/jeremy-bentham Stableford, B. (2024). William Thompson. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson ''Thompson, William (2009)''. Dictionary of irish biography. https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528 [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] kyvt97zawibayo0x3ns230m91ep9zfd 1977880 1977879 2026-09-06T18:35:25Z SagaHagfræðinnar 120347 1977880 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}}'''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum Roberts Owens og nytjastefnu Jeremy Benthams (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á Karl Marx, sem vísaði til verka hans í eigin skrifum (Hunt 1980, bls. 177). == Ævi == William Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, John Thompson, var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. (Dictionary of irish biography, 2009). Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta. (Stableford, 2024).   Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigundum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. (Dictionary of irish biography, 2009). Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu vinnumanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum. (Gomes, 2019). William var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð Jeremy Bentham, enskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum Roberts Owen um útópískar hugmyndir. (Stableford, 2024). Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu. (O’Byrne, 2022). William Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans lífstíð. (Stableford, 2024) == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Robert Owen og nytjastefnu Jeremy Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum Adam Smith og David Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155-156). === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === William Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156 -158).   Eitt helsta viðfangsefni Williams var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkefólki ekki nægilega vel (Hunt and Lautzenheiser 2011, 157-159). === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir William Thompson um dreifingu auðs tengdust nytjastefnu Jeremy Bentham. William taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. William taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156-157).   Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.   === '''Ríkardískur Sósíalismi''' === Thompson var ásamt breskum sósílistunum John Francis Bray, John Gray og Thomas Hodgskin talinn til svokallaðara Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir Ricardos og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans (King 2003, 184-185). Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til vinnugildiskenningarinnar (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og John Locke hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift (King 2003, 185). Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka (Hunt 1980, 177-178). === Gagnrýni á markaðssamkeppni === William Thompson og Thomas Hodgskin gagnrýndu báðir ríkjandi kapítalísk hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama (Hunt 1980, 186-191). Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm megingalla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings (Hunt 1980, 191-192). * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og barnuppeldi. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og barnuppeldi væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum (Hunt 1980, 192-193) * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum (Hunt 1980, 194). * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli (Hunt 1980, 194). * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforsskot (Hunt 1980, 195). === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir útópískir sósíalistar fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161).   Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161). Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 172).   == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl''' Marx === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs (Eagleton, 2000; Kaswan, 2014b). Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram (Kaswan, 2014b). Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''Das Kapital (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði (Eagleton, 2000).   Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons (Menger, 1899). Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar (Gomes, 2019). Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar (Kaswan, 2014b). Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna (Kaswan, 2014a). === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar (Eagleton, 2000). Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði (Hunt, 2011). Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði (Gomes, 2019). Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti (Kaswan, 2014b). Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi (Gomes, 2019). Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu (Kaswan, 2014b). == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildir == Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994 Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism ''Hunt, E. K. (1980). “The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.” Science & Society, 44(2), 177–198.'' Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048 Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419 King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–200). Blackwell Publishing. ''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala'' O’Byrne, E. (2022). The West Cork man who inspired Marx. ''Tripe + Drisheen.'' https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx O’Donnell, J. (2024). Jeremy Bentham. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/jeremy-bentham Stableford, B. (2024). William Thompson. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson ''Thompson, William (2009)''. Dictionary of irish biography. https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528 [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] 6214zmg38a3jld9kth0c4l0seg093ku 1977886 1977880 2026-09-06T20:01:44Z Berserkur 10188 1977886 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum Roberts Owens og nytjastefnu Jeremy Benthams (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á Karl Marx, sem vísaði til verka hans í eigin skrifum (Hunt 1980, bls. 177). == Ævi == William Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, John Thompson, var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. (Dictionary of irish biography, 2009). Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta. (Stableford, 2024).   Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigundum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. (Dictionary of irish biography, 2009). Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu vinnumanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum. (Gomes, 2019). William var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð Jeremy Bentham, enskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum Roberts Owen um útópískar hugmyndir. (Stableford, 2024). Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu. (O’Byrne, 2022). William Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans lífstíð. (Stableford, 2024) == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Robert Owen og nytjastefnu Jeremy Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum Adam Smith og David Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155-156). === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === William Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156 -158).   Eitt helsta viðfangsefni Williams var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkefólki ekki nægilega vel (Hunt and Lautzenheiser 2011, 157-159). === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir William Thompson um dreifingu auðs tengdust nytjastefnu Jeremy Bentham. William taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. William taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða (Hunt and Lautzenheiser 2011, 156-157).   Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.   === '''Ríkardískur Sósíalismi''' === Thompson var ásamt breskum sósílistunum John Francis Bray, John Gray og Thomas Hodgskin talinn til svokallaðara Ríkardískra sósíalista (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir Ricardos og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans (King 2003, 184-185). Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til vinnugildiskenningarinnar (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og John Locke hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift (King 2003, 185). Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka (Hunt 1980, 177-178). === Gagnrýni á markaðssamkeppni === William Thompson og Thomas Hodgskin gagnrýndu báðir ríkjandi kapítalísk hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama (Hunt 1980, 186-191). Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm megingalla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings (Hunt 1980, 191-192). * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og barnuppeldi. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og barnuppeldi væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum (Hunt 1980, 192-193) * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum (Hunt 1980, 194). * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli (Hunt 1980, 194). * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforsskot (Hunt 1980, 195). === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir útópískir sósíalistar fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161).   Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 160-161). Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna (Hunt and Lautzenheiser 2011, 172).   == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl''' Marx === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs (Eagleton, 2000; Kaswan, 2014b). Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram (Kaswan, 2014b). Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''Das Kapital (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði (Eagleton, 2000).   Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons (Menger, 1899). Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar (Gomes, 2019). Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar (Kaswan, 2014b). Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna (Kaswan, 2014a). === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar (Eagleton, 2000). Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði (Hunt, 2011). Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði (Gomes, 2019). Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti (Kaswan, 2014b). Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi (Gomes, 2019). Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu (Kaswan, 2014b). == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildir == Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994 Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism ''Hunt, E. K. (1980). “The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.” Science & Society, 44(2), 177–198.'' Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048 Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419 King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–200). Blackwell Publishing. ''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala'' O’Byrne, E. (2022). The West Cork man who inspired Marx. ''Tripe + Drisheen.'' https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx O’Donnell, J. (2024). Jeremy Bentham. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/jeremy-bentham Stableford, B. (2024). William Thompson. ''EBSCO.'' https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson ''Thompson, William (2009)''. Dictionary of irish biography. https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528 [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] 3xy49qt1fzz84x8ocgirbpe68vvmck1 0 192721 1977888 2026-09-06T20:24:25Z Hagfræðinemi 120449 Birti síðu um hagfræðinginn Robert Torrens, unnin af hagfræðinemendum 1977888 wikitext text/x-wiki Robert Torrens (1780–1864) var írsk-breskur herforingi, hagfræðingur, stjórnmálamaður og rithöfundur. Hann var virkur þátttakandi í breskri umræðu um stjórnmálahagfræði á fyrri hluta 19. aldar og fjallaði meðal annars um alþjóðaviðskipti, verðmætakenningar, peningamál og bankastarfsemi. Torrens var einn af stofnendum Political Economy Club í London og tók þar þátt í umræðum með hagfræðingum á borð við [[David Ricardo]] og [[Thomas Robert Malthus]]. Hann sat einnig á breska þinginu og gegndi mikilvægu hlutverki í undirbúningi og skipulagningu nýlendunnar Suður-Ástralíu. {{Persóna | nafn = Robert Torrens | fæðingardagur = 1780 | fæðingarstaður = Hervey Hill, Derry, Írland | dánardagur = 27. maí 1864 | dánarstaður = London, England | starf = Hagfræðingur, stórnmálamaður, herforingi og rithöfundur | þekkt_fyrir = An Essay on the Production of Wealth (1821) | börn = Robert Richard Torrens }} == Ævi og fjölskylda == Robert Torrens fæddist um 1780 í Ulster á Írlandi, líklega við Hervey Hill í County Londonderry. Hann var elstur þriggja barna Roberts Torrens og Elizabeth Bristow og er talinn hafa stundað nám við Derry Church of Ireland diocesan school.[4] Árið 1801 kvæntist Torrens Charity Herbert Chute og eignuðust þau fjögur börn. Meðal þeirra var Robert Richard Torrens, sem síðar varð stjórnmálamaður og embættismaður í Suður-Ástralíu. Hjónaband Roberts Torrens og Charity lauk síðar og árið 1820 kvæntist hann Esther Sara Searle. Þau eignuðust ekki börn saman.[4] == Hagfræði == Robert Torrens hóf feril sinn sem hagfræðingur árið 1808 með ritinu ''The Economists Refuted''. Þar hafnaði hann þeirri skoðun að auður Bretlands byggðist fyrst og fremst á landbúnaði og hélt því fram að iðnaðarframleiðsla skapaði einnig framleiðsluafgang. Hann lagði jafnframt áherslu á mikilvægi viðskipta og verkaskiptingar fyrir framleiðni.[1] Torrens var einn af stofnendum Political Economy Club í London árið 1821 og stýrði fyrsta fundi félagsins. Hann tók virkan þátt í umræðum um verðmæti, rentu, hagnað, peninga og utanríkisviðskipti ásamt hagfræðingum á borð við David Ricardo, Thomas Malthus og James Mill.[1] Eitt þekktasta framlag Torrens var á sviði alþjóðaviðskipta. Í ''An Essay on the External Corn Trade'' frá 1815 fjallaði hann um ávinning sérhæfingar og viðskipta milli landa.[2] Hann hafði áður notað hugtakið „territorial division of labour“ um verkaskiptingu milli landsvæða og ríkja.[3] Hugmyndir Torrens hafa verið tengdar við þróun kenningarinnar um samanburðarkostnað. Framsetning hans byggðist þó fyrst og fremst á samanburði á kostnaði við framleiðslu sömu vöru milli landa, en kenning Ricardo síðar á hlutfallslegum kostnaði mismunandi vara innan hvers lands.[2] Torrens gagnrýndi einnig vinnugildiskenningu Ricardo. Hann taldi að vinnumagnið eitt gæti ekki skýrt skiptigildi vara þar sem atvinnugreinar notuðu mismunandi hlutföll vinnu, fastafjármagns og veltufjármagns og þar sem endingartími fjármagns var breytilegur. Í ''Essay on the Production of Wealth'' frá 1821 lagði hann meiri áherslu á það fjármagn sem bundið væri í framleiðslu. Hann hélt meðal annars fram að vörur sem væru framleiddar með jafnmiklu fjármagni ættu að hafa jafnt skiptigildi.[2] Peningamál og bankastarfsemi voru einnig stór hluti af hagfræðiskrifum Torrens. Í ''Essay on Money and Paper Currency'' frá 1812 fjallaði hann um verðbólgu og taldi að aukið peningamagn og meiri veltuhraði peninga gætu aukið eftirspurn og hækkað verðlag. Árið 1837 hélt hann fram að bankainnstæður væru hluti peningamagnsins og að bankar gætu skapað lánsfé og þannig aukið peningamagn.[1] Torrens varð síðar einn helsti talsmaður Currency School. Hann studdi að seðlaútgáfa Englandsbanka yrði aðskilin frá almennri bankastarfsemi og að útgáfa peningaseðla yrði háð strangari reglum. Þessar hugmyndir komu að hluta fram í Bank Charter Act árið 1844, sem aðskildi seðlaútgáfu og bankastarfsemi innan Englandsbanka.[1] == Hernaður == Robert Torrens hóf hernaðarferil sinn í breska landgönguliðinu (''Royal Marines'') þegar hann var skipaður undirliðsforingi (''second lieutenant'') 1. febrúar 1796. Hann var gerður að fyrsta liðsforingja 18. nóvember 1797 og höfuðsmanni 26. júlí 1806.[4] Fyrstu starfsárin þjónaði hann meðal annars með breska Ermarsundsflotanum, við fylgd skipalesta á úthöfunum og í hafnbanni Breta á meginlandi Evrópu á tímum Napóleonsstyrjaldanna.[4][5] Í ágúst 1810 var Torrens falin stjórn landgönguliðsvarðliðsins á Anholt, danskri eyju í Kattegat sem Bretar höfðu hernumið í maí 1809.[5][6] Eyjan hafði hernaðarlegt mikilvægi fyrir Breta sem birgðastöð og var tengipunktur fyrir skipaumferð milli Bretlands og meginlands Evrópu. Breska varðliðið samanstóð af 350 landgönguliðum undir stjórn Torrens auk 31 manns úr stórskotaliði landgönguliðsins. James Wilkes Maurice, höfuðsmaður í breska sjóhernum og landstjóri Anholt, hafði heildaryfirstjórn varna eyjarinnar.[6] Danir hófu undirbúning að endurheimt Anholt árið 1810, en bresk herskip, vetrarveður og hafís töfðu aðgerðina. Danskur floti safnaðist saman í Gjerrild-flóa 23. mars 1811. Í honum voru tólf fallbyssubátar og tólf flutningaskip með um eitt þúsund hermenn, þar á meðal skipulagða sveit um tvö hundruð sjóliða.[6] Danska liðið gekk á land um klukkan fjögur að morgni 27. mars í myrkri og þoku, um fjórar mílur frá Fort Yorke, helsta varnarvirki Breta á eyjunni.[6] Maurice hélt til móts við innrásarliðið með fjórar sprengivörpur og um tvö hundruð hermenn. Torrens fylgdi honum og gegndi hlutverki ''major-commandant'' landgönguliðssveitarinnar.[6] Danska liðið var þegar komið á land og sótti fram beggja vegna bresku sveitarinnar. Til að koma í veg fyrir að Danir kæmust milli hennar og virkiseininganna var ákveðið að hörfa skipulega að Fort Yorke og Massareene-virkinu. Skothríð frá virkjunum stöðvaði ítrekaðar árásir Dana og stór hluti danska liðsins gafst að lokum upp. Alls féllu um 520 danskir liðsforingjar og hermenn í hendur Breta auk 23 særðra manna.[6] Eftir uppgjöfina héldu Maurice og Torrens vestur eftir eyjunni með sprengivörpurnar og um fjörutíu menn til að fylgjast með þeim Dönum sem enn höfðu ekki gefist upp. Torrens særðist lítillega í bardaganum en hélt áfram störfum.[4][6] Mannfall Breta var tveir fallnir og þrjátíu særðir. Danir misstu á bilinu þrjátíu til fjörutíu menn og nokkra háttsetta liðsforingja, en stór hluti innrásarliðsins var tekinn til fanga.[6] Framganga Torrens færði honum ''brevet''-tign majórs, það er persónulega tignarhækkun sem var ekki jafngild fastri majórstign innan landgönguliðsins.[4][5] Torrens var færður til Woolwich-deildar landgönguliðsins árið 1813 og tók þátt í hernaðaraðgerðum við Antwerpen árið 1814.[4][5] Hann hlaut ''brevet''-tign undirofursta 12. ágúst 1819, en tignarhækkunin virðist ekki hafa haft í för með sér breytingar á hernaðarlegum skyldum hans.[7] Hann fór á hálf laun árið 1823 en sneri aftur á full laun árið 1830, fyrst við Plymouth-deild landgönguliðsins og síðar Chatham-deildina.[5][7] Torrens hlaut fasta majórstign árið 1831 og lét af herþjónustu árið 1834 eftir að hafa selt herforingjastöðu sína.[4][5][7] == Suður-Ástralía == Áhrif Roberts Torrens á Suður-Ástralíu tengdust einkum hugmyndum hans um fólksflutninga og skipulag nýlendna. Áhugi hans á þessum málum náði aftur til ársins 1817. Árið 1817 sendi hann formanni breskrar þingnefndar greinargerð þar sem hann færði rök fyrir því að fólksflutningar til nýlendna gætu dregið úr útgjöldum til fátækraframfærslu á Írlandi. Þegar hugmyndir Edwards Gibbon Wakefield um kerfisbundna nýlendustofnun komu fram var Torrens fyrst gagnrýndur fyrir áherslu sína á samþjappað landnám. Hann breytti þó afstöðu sinni þegar hann kynntist nánar þeirri hugmynd að samþjöppun fjármagns og vinnuafls á afmörkuðu svæði gæti aukið framleiðni.[5][8] Kjarni þeirrar stefnu sem Torrens tók síðan að styðja var að ónumið land yrði ekki afhent ókeypis heldur selt á nægilega háu verði. Tekjurnar skyldu renna í sérstakan sjóð sem greiddi ferðakostnað verkafólks til nýlendanna. Torrens gekk í National Colonization Society og vann ásamt Robert Gouger að því að fá bresk stjórnvöld til að samþykkja stofnun nýlendu í Suður-Ástralíu. Eftir að tilraun til að fá opinbert stofnleyfi fyrir South Australian Land Company mistókst árið 1833 gekk hann í South Australian Association og hélt þar áfram vinnu að stofnun nýlendunnar.[5][8] South Australia Act var samþykkt árið 1834 og lagði lagalegan grunn að verkefninu. Torrens hafði stýrt nefnd sem ákvað að lögbundið lágmarksverð lands skyldi vera tólf skildingar á ekru og sú regla var fest í lög með South Australia Act. Í maí 1835 var hann skipaður formaður South Australian Colonization Commission, sem hafði umsjón með landsölu og skipulagi fólksflutninga til nýlendunnar. Sama ár gaf hann út ritið ''Colonization of South Australia'' og vann að því að afla verkefninu bæði fjárfesta og landnema. Áður en landnám gat hafist kröfðust lögin þess að 20.000 pund yrðu lögð fram sem fjárhagsleg trygging og að land fyrir samtals 35.000 pund yrði selt. Þessum skilyrðum hafði verið fullnægt í lok árs 1835. Hinn 19. febrúar 1836 var nýlendan Suður-Ástralía formlega stofnuð með konungsbréfi og landamæri hennar skilgreind.[5][9][10] Torrens starfaði sjálfur frá London, en hlutverk hans náði meðal annars til stefnumótunar um landsölu, fjármögnunar og skipulags fólksflutninga. Stjórnkerfi nýlendunnar var þó flókið. Landstjórinn var fulltrúi krúnunnar en Resident Commissioner, staðbundinn fulltrúi nýlendunefndarinnar, heyrði undir nefndina og bar meðal annars ábyrgð á landmælingum, landsölu, fólksflutningum og fjármögnun. Valdmörk þessara embætta voru ekki nægilega skýr. Torrens hefur jafnframt verið gagnrýndur fyrir ófullnægjandi stjórnun og mönnun landmælingaleiðangursins undir stjórn Williams Light, sem olli töfum á landbúnaðarframleiðslu og ýtti undir spákaupmennsku með land. Auk þess vék hann frá upphaflegri áherslu Wakefields á samþjappað landnám með því að veita kaupendum aukið frelsi til að velja sér land. Það varð til þess að mæla þurfti mun stærra svæði en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir.[5][9] Landsala jókst hratt árið 1839 og fjöldi innflytjenda sem fengu ókeypis far til nýlendunnar nær tvöfaldaðist. Í janúar 1840 stofnuðu bresk stjórnvöld Colonial Land and Emigration Commission og Torrens varð einn þriggja nefndarmanna hennar. Um mitt ár 1840 hafði landsala hins vegar hrunið. Þá höfðu meira en 250.000 pund runnið í landssjóðinn, en innan við helmingur fjárins hafði verið notaður til að greiða ferðir fyrir um 12.000 innflytjendur; stór hluti afgangsins hafði farið í kynningarstarf og kostnaðarsamar landmælingar. Í ágúst voru fólksflutningar stöðvaðir og breska þingið þurfti síðar að veita lán vegna fjárhagsvandans.[5] Staða Torrens veiktist enn frekar þegar í ljós kom að hann hafði eignast land í Suður-Ástralíu þrátt fyrir bann við því að nefndarmenn ættu eignarhagsmuni í nýlendunni. Hann hélt því fram að kaupin hefðu verið fjármögnuð með 1.000 punda láni, sem hann hefði síðar greitt upp, og að eignarrétturinn hefði verið færður til ættingja hans. Í kjölfarið lét hann af embætti árið 1841. Árið 1842 tók breska krúnan síðan yfir beina stjórn Suður-Ástralíu og þar með lauk hinu sjálffjármagnaða nýlendufyrirkomulagi í fyrri mynd. Tengsl Torrens við nýlenduna héldu þó áfram að nokkru leyti, meðal annars með þátttöku hans í endurskipulagningu félaga sem stefndu að koparnámi og járnbrautargerð. Nafn hans varð einnig varanlega tengt svæðinu þegar John Hindmarsh nefndi River Torrens, ána sem rennur um Adelaide, eftir honum árið 1836.[5][8] == Stjórnmál == Robert Torrens tók virkan þátt í breskum stjórnmálum samhliða störfum sínum sem hagfræðingur og rithöfundur. Hann bauð sig fram í Rochester árið 1818 án árangurs. Árið 1826 var hann kjörinn þingmaður fyrir Ipswich en missti sætið í febrúar 1827 eftir kæru vegna kosninganna. Hann sneri aftur á þing fyrir Ashburton árið 1831 og var síðan kjörinn fyrir Bolton í fyrstu kosningunum eftir þingumbæturnar 1832. Þar sat hann til 1835.[1][7] Efnahagsmál voru áberandi í þingstörfum Torrens. Í fyrstu þingsetu sinni gagnrýndi hann kornlögin og studdi frjálsari viðskipti. Afstaða hans var þó ekki skilyrðislaus: Árið 1826 lagðist hann gegn því að bann við útflutningi véla yrði afnumið þar sem hann taldi að ótakmarkaður útflutningur háþróaðra véla gæti dregið úr því tæknilega forskoti sem Bretland nyti.[1] Á fjórða áratug 19. aldar færðist hann enn frekar frá hugmyndum um einhliða fríverslun og mælti þess í stað með gagnkvæmni í tollamálum. Torrens studdi jafnframt hugmynd um fríverslunarsvæði innan breska heimsveldisins.[2][7] Torrens tók einnig virkan þátt í opinberri umræðu um stjórnmálahagfræði. Um 1821 varð hann einn eigandi dagblaðsins ''The Traveller'', þar sem efnahagsmál fengu mikið vægi og hann skrifaði mikið um stjórnmálahagfræði í blaðið. Sama ár var hann meðal stofnenda Political Economy Club í London og stýrði fyrsta fulla fundi félagsins 30. apríl. Þar tók hann þátt í umræðum með meðal annars David Ricardo, Thomas Robert Malthus og James Mill.[1][2] Nýlendustefna varð einnig mikilvægt viðfangsefni Torrens. Hann var talsmaður skipulagðra brottflutninga til breskra nýlenda og tók virkan þátt í áformum um stofnun Suður-Ástralíu. Í maí 1835 var hann skipaður formaður South Australian Colonization commission sem vann að stofnun nýlendunnar. Hann lét síðan af þingmennsku sama ár.[1] == Ritstörf == Torrens var afkastamikill höfundur og skrifaði um fjölmörg viðfangsefni stjórnmálahagfræðinnar á fyrri hluta 19. aldar. Meðal helstu rita hans voru ''The Economists Refuted'' (1808), ''An Essay on Money and Paper Currency'' (1812), ''An Essay on the External Corn Trade'' (1815), ''An Essay on the Production of Wealth'' (1821) og ''On Wages and Combination'' (1834). Rit hans fjölluðu meðal annars um utanríkisviðskipti, verðmæti, laun, peningamál, bankakerfi og nýlendustefnu.[1][2] Um 1821 varð Torrens einnig einn af eigendum og ritstjóri dagblaðsins ''The Traveller''. Undir stjórn hans lagði blaðið mikla áherslu á efnahagsmál og umfjöllun um stjórnmálahagfræði. ''The Traveller'' sameinaðist ''The Globe'' árið 1822.[1] Torrens hélt áfram að skrifa um efnahagsmál langt fram eftir ævinni. Á fjórða og fimmta áratug 19. aldar fjallaði hann meðal annars um bankakerfið, viðskiptastefnu, laun og nýlendustefnu. Meðal síðari rita hans voru ''Letters on Commercial Policy'' (1833), ''Colonization of South Australia'' (1835), skrif um endurskipulagningu Bank of England og ''Principles and Practical Operation of Sir Robert Peel's Bill of 1844'' (1847).[1][2] == Heimildir == # Meenai, S. A. „Robert Torrens—1780–1864“. ''Economica'', 23. árg., nr. 89, febrúar 1956, bls. 49–61. # Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 109–112. # Fonseca, Gonçalo L. „Colonel Robert Torrens, 1780–1864“. ''The History of Economic Thought Website''. Sótt 3. september 2026. # Maume, Patrick. „Torrens, Robert“. ''Dictionary of Irish Biography''. Royal Irish Academy, október 2009. DOI: 10.3318/dib.008601.v1. # Pike, Douglas. „Torrens, Robert (1780–1864)“. ''Australian Dictionary of Biography''. 2. bindi. Melbourne: Melbourne University Press, 1967. Vefútgáfa, Australian National University, 2006. Sótt 3. september 2026. # James, William. ''The Naval History of Great Britain: From the Declaration of War by France in 1793 to the Accession of George IV''. Ný útgáfa, 5. bindi. Macmillan and Co., 1902, bls. 222–227. # Fetter, Frank Whitson. „Robert Torrens: Colonel of Marines and Political Economist“. ''Economica'', New Series, 29. árg., nr. 114, maí 1962, bls. 152–165. DOI: 10.2307/2551551. # Nicholas, Jeff. „Colonel Robert Torrens“. ''SA History Hub''. Byggt á ''Behind the Streets of Adelaide''. 2016. Sótt 3. september 2026. # Museum of Australian Democracy. „South Australia Act, or Foundation Act, of 1834 (UK)“. ''Documenting Democracy: Australia’s Story''. Sótt 3. september 2026. # Museum of Australian Democracy. „Letters Patent establishing the Province of South Australia 19 February 1836 (UK)“. ''Documenting Democracy: Australia’s Story''. Sótt 3. september 2026. q70zhck5bl6c8qppxb0i3ev1iz6ehi0 0 192722 1977890 2026-09-06T20:53:20Z ~2026-48578-37 120450 Bjó til síðu með „'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref name="King191">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Com...“ 1977890 wikitext text/x-wiki '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref name="King191">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange var fæddur 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæmisins]].<ref name="Britannica">„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref name="Wellisz">Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Hann starfaði um hríð hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]] og var ráðinn til Kraká fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor. Hann gekk í pólska sósíalistaflokkinn árið 1928.<ref name="Lampa">Roberto Lampa, ''Oskar Lange: An Academic Biography'', Great Thinkers in Economics (Cham: Palgrave Macmillan, 2025), 13–39.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum, þar sem hann nam á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref name="Britannica" /> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref name="Wellisz" /> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref name="Britannica" /><ref name="UChicago">„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935, og tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref name="King191" /><ref name="Lippincott">Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref name="Studies">Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Hann og eiginkona hans fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref name="UChicago" /> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hélt áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum á stríðsárunum og fundaði með [[Jósef Stalín]] árið 1944 vegna framtíðar Póllands eftir stríð.<ref name="Lampa" /> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti til að taka aftur upp pólskan ríkisborgararétt og verða fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, staða sem hann gegndi til ársins 1946. Hann var á meðal þeirra sem undirrituðu [[Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna|stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna]] fyrir hönd Póllands.<ref name="Lampa" /> Í kjölfarið var hann fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref name="Britannica" /> og gegndi um hríð formennsku í því.<ref name="Lampa" /> == Störf í Póllandi == Lange var kallaður aftur til Póllands í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi landsins, og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref name="Econlib">„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Hann tók við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá árið 1949 og var rektor skólans frá 1952 til 1955 hann var kosinn í pólsku vísindaakademíuna árið 1952. Jafnframt kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref name="Lukawer">Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 leiddi vaxandi gagnrýni á áætlunarbúskapinn til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref name="Lukawer" /> Lange var einnig varaformaður pólska ríkisráðsins síðustu æviár sín.<ref name="UChicago" /> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref name="Britannica" /> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma var samið á pólsku árið 1934 ásamt Marek Breit og var talsvert frábrugðið því sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja, en aðild að þeim var öllum opin og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald. Það veitti jafnframt ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref name="King193">King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Lange tók þátt í umræðu sem hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda. Hayek taldi að miðlæg skipulagsyfirvöld gætu ekki safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref name="King190">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.</ref> Hugmyndafræði Lange fólst í því að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi Lange að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref name="King191" /> Mikilvægur þáttur í hugmyndum Lange var hlutverk miðlægrar skipulagsnefndar. Hún ætti ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur setja verð á framleiðslugæði og auðlindir. Stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu eins og verð væru gefin stærð. Þeir ættu að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað. Ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref name="King191" /> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Lange taldi að skipulagsnefnd þyrfti ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram. Hún gæti þess í stað fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin gegndi svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref name="King191" /> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif vegna þess að þær sýndu fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar. Þær urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma, þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Síðar var þó bent á ýmsa veikleika í líkani hans. Gagnrýnendur, sérstaklega úr austurríska hagfræðiskólanum, töldu að líkanið gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref name="Boettke448">P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýni er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar. Framlag hans sýnir hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir því sem síðar varð þekkt sem grundvallarsetningarnar tvær í velferðarhagfræði: að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], sem þýðir að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars, og að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi ef upphaflegri eign þátttakenda er endurdreift.<ref name="Rizvi379">S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.<ref name="Medema440">Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Þessi verk byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en þar sem Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref name="Medema440" /> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref name="Rizvi379" /> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi sem mætti beita á hagnýt álitamál, svo sem hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Sú nálgun var andstæð formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg, sem leiddi til rannsókna þeirra Kenneth Arrow og Debreu og lagði spurningar um raunhæfni til hliðar.<ref name="Blaug400">Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga, og gerði greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref name="Wellisz" /> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og fyrsta bindið af ''Political Economy'' árið 1959 það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga. Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf, og bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref name="Wellisz" /><ref name="Lukawer" /><ref name="Cybernetics">Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæga skipulagsnefndin að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu, en í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans og gefin út árið 1967, hélt hann því fram að rafeindatölvur hefðu gert það mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref name="King195">King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref name="Computer">Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref name="ISS">„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref name="UEW">„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Lampa, Roberto. ''Oskar Lange: An Academic Biography''. Great Thinkers in Economics. Cham: Palgrave Macmillan, 2025. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] 7sxlrwuqupbw18690n7wtvrzbuh13xc 1977898 1977890 2026-09-06T21:25:57Z Berserkur 10188 1977898 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oskar Lange 20-65.jpg|thumb|Oskar Lange.]] '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur [[hagfræði]]ngur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref name="King191">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange var fæddur 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæmisins]].<ref name="Britannica">„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref name="Wellisz">Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Hann starfaði um hríð hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]] og var ráðinn til Kraká fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor. Hann gekk í pólska sósíalistaflokkinn árið 1928.<ref name="Lampa">Roberto Lampa, ''Oskar Lange: An Academic Biography'', Great Thinkers in Economics (Cham: Palgrave Macmillan, 2025), 13–39.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum, þar sem hann nam á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref name="Britannica" /> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref name="Wellisz" /> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref name="Britannica" /><ref name="UChicago">„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935, og tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref name="King191" /><ref name="Lippincott">Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref name="Studies">Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Hann og eiginkona hans fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref name="UChicago" /> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hélt áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum á stríðsárunum og fundaði með [[Jósef Stalín]] árið 1944 vegna framtíðar Póllands eftir stríð.<ref name="Lampa" /> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti til að taka aftur upp pólskan ríkisborgararétt og verða fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, staða sem hann gegndi til ársins 1946. Hann var á meðal þeirra sem undirrituðu [[Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna|stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna]] fyrir hönd Póllands.<ref name="Lampa" /> Í kjölfarið var hann fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref name="Britannica" /> og gegndi um hríð formennsku í því.<ref name="Lampa" /> == Störf í Póllandi == Lange var kallaður aftur til Póllands í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi landsins, og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref name="Econlib">„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Hann tók við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá árið 1949 og var rektor skólans frá 1952 til 1955 hann var kosinn í pólsku vísindaakademíuna árið 1952. Jafnframt kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref name="Lukawer">Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 leiddi vaxandi gagnrýni á áætlunarbúskapinn til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref name="Lukawer" /> Lange var einnig varaformaður pólska ríkisráðsins síðustu æviár sín.<ref name="UChicago" /> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref name="Britannica" /> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma var samið á pólsku árið 1934 ásamt Marek Breit og var talsvert frábrugðið því sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja, en aðild að þeim var öllum opin og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald. Það veitti jafnframt ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref name="King193">King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Lange tók þátt í umræðu sem hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda. Hayek taldi að miðlæg skipulagsyfirvöld gætu ekki safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref name="King190">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.</ref> Hugmyndafræði Lange fólst í því að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi Lange að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref name="King191" /> Mikilvægur þáttur í hugmyndum Lange var hlutverk miðlægrar skipulagsnefndar. Hún ætti ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur setja verð á framleiðslugæði og auðlindir. Stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu eins og verð væru gefin stærð. Þeir ættu að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað. Ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref name="King191" /> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Lange taldi að skipulagsnefnd þyrfti ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram. Hún gæti þess í stað fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin gegndi svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref name="King191" /> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif vegna þess að þær sýndu fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar. Þær urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma, þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Síðar var þó bent á ýmsa veikleika í líkani hans. Gagnrýnendur, sérstaklega úr austurríska hagfræðiskólanum, töldu að líkanið gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref name="Boettke448">P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýni er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar. Framlag hans sýnir hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir því sem síðar varð þekkt sem grundvallarsetningarnar tvær í velferðarhagfræði: að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], sem þýðir að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars, og að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi ef upphaflegri eign þátttakenda er endurdreift.<ref name="Rizvi379">S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.<ref name="Medema440">Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Þessi verk byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en þar sem Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref name="Medema440" /> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref name="Rizvi379" /> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi sem mætti beita á hagnýt álitamál, svo sem hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Sú nálgun var andstæð formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg, sem leiddi til rannsókna þeirra Kenneth Arrow og Debreu og lagði spurningar um raunhæfni til hliðar.<ref name="Blaug400">Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga, og gerði greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref name="Wellisz" /> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og fyrsta bindið af ''Political Economy'' árið 1959 það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga. Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf, og bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref name="Wellisz" /><ref name="Lukawer" /><ref name="Cybernetics">Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæga skipulagsnefndin að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu, en í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans og gefin út árið 1967, hélt hann því fram að rafeindatölvur hefðu gert það mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref name="King195">King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref name="Computer">Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref name="ISS">„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref name="UEW">„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Lampa, Roberto. ''Oskar Lange: An Academic Biography''. Great Thinkers in Economics. Cham: Palgrave Macmillan, 2025. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] {{Fd|1904|1965}} jgxofhaekoytpgk9bz98l0cz7lggqx2 1977912 1977898 2026-09-06T23:01:10Z ~2026-48578-37 120450 orðalag heimildir 1977912 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oskar Lange 20-65.jpg|thumb|Oskar Lange.]]'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref name="King1912">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref name="Britannica2">„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref name="HET">„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref name="Wellisz2">Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref name="Wellisz2" /> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref name="Britannica" /> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref name="Wellisz" /> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref name="Britannica" /><ref name="UChicago">„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref name="King191" /><ref name="Lippincott">Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref name="Studies">Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref name="UChicago" /> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref name="HET2" /> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref name="Britannica" /> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref name="Britannica" /> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref name="UNSC">''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref name="Econlib">„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref name="Wellisz" /> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref name="Lukawer">Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref name="Lukawer" /> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref name="UChicago" /> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref name="Britannica" /> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref name="King193">King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref name="King190">J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref name="King191" /> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref name="King191" /> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref name="King191" /> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref name="Boettke448">P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref name="Rizvi379">S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref name="Medema440">Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref name="Rizvi379" /> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref name="Blaug400">Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref name="Wellisz" /> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref name="Wellisz" /><ref name="Lukawer" /> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref name="Cybernetics">Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref name="King195">King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref name="Computer">Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref name="ISS">„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref name="UEW">„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] * [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] mmrglry9fbiga9tbwnqrktui76xlm3h 1977922 1977912 2026-09-06T23:16:01Z ~2026-48578-37 120450 laga villu í heimlidaskrá 1977922 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oskar Lange 20-65.jpg|thumb|Oskar Lange.]]'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] * [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] psntb9tvribg99itvw5i896zwrj64e7 1977966 1977922 2026-09-07T11:02:23Z TKSnaevarr 53243 1977966 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oskar Lange 20-65.jpg|thumb|Oskar Lange.]]'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] 17dw6r1p2aus0mmksnltd935lwybgrp 0 192723 1977895 2026-09-06T21:14:43Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Forseti |nafn = Francisco Solano López |mynd = El Mariscal López.jpg |myndatexti1 = López {{circa}} 1862. |titill = Forseti Paragvæ |stjórnartíð_start = 10. september 1862 |stjórnartíð_end = 1. mars 1870 |vara_forseti = [[Domingo Francisco Sánchez]] |forveri = [[Carlos Antonio López]] |eftirmaður = Hernámsstjórn |fæddur = {{fæðingardagur|1827|7|24}}<ref name="portal">{{Cite web |url=https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html...“ 1977895 wikitext text/x-wiki {{Forseti |nafn = Francisco Solano López |mynd = El Mariscal López.jpg |myndatexti1 = López {{circa}} 1862. |titill = Forseti Paragvæ |stjórnartíð_start = 10. september 1862 |stjórnartíð_end = 1. mars 1870 |vara_forseti = [[Domingo Francisco Sánchez]] |forveri = [[Carlos Antonio López]] |eftirmaður = Hernámsstjórn |fæddur = {{fæðingardagur|1827|7|24}}<ref name="portal">{{Cite web |url=https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |title=Francisco Solano López |access-date=2023-12-07 |website=Portal Guarni |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000010/https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |archive-date=2023-06-11 |language=Spanish}}</ref> |fæðingarstaður = [[Asúnsjón]], [[Paragvæ]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1870|3|1|1827|7|24}} |dánarstaður = [[Cerro Corá]], [[Paragvæ]] |þjóderni = [[Paragvæ]]skur |maki = [[Eliza Lynch]] |háskóli = [[École spéciale militaire de Saint-Cyr]] |undirskrift = Francisco solano lopez signature.png }} '''Francisco Solano López Carrillo''' (24. júlí 1827 – 1. mars 1870) var forseti [[Paragvæ]] frá 1862 til dauðadags árið 1870. Hann var elsti sonur paragvæska forsetans [[Carlos Antonio López]] og tók við forsetaembættinu í föðurarf. López er af mörgum talinn ábyrgur fyrir [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]], þar sem rúmur helmingur allra íbúa Paragvæ fórst. Stríðinu lauk þegar López sjálfur féll í valinn í orrustu við Cerro Corá. Aðrir telja López aftur á móti hafa verið djarfan baráttumann fyrir sjálfstæði Paragvæ á móti erlendum fjárhagsmunum og líta á hann sem þjóðhetju. ==Æviágrip== Francisco Solano López fæddist í [[Asúnsjón]] og var skipaður fylkishershöfðingi þegar hann var 18 ára gamall.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988">Hanratty, Dannin M. and Meditz, Sandra W., editors. ''Paraguay: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1988.</ref> Árið 1853 var hann sendur sem sendifulltrúi til Evrópu, þar sem hann heimsótti [[Bretland]], [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkland]] og [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]]. Hann var erlendis í eitt og hálft ár og keypti mikið magn vopna og birgða í ferðinni. Hann lagði einnig á ráðin um byggingu járnbrautar og um aðflutninga Frakka til Paragvæ. López hreifst af [[Napóleon 3.]] og af minningunni um frænda hans, [[Napóleon Bónaparte]].<ref name="Hanratty">Hanratty</ref> López líkti til dæmis eftir einkennisbúningum hermanna Napóleons og sagt er að hann hafi látið gera nákvæma eftirlíkingu af [[Kóróna Napóleons|kórónu Napóleons]].<ref name="Shaw2930">{{Cite book|last= Shaw |first= Karl |title= Šílenství mocných |edition= |year= 2005 |origyear= 2004 |publisher=Metafora |location= Praha |language= Czech |isbn= 80-7359-002-6 |pages= 29–30 }}</ref> Í París kynntist hann vændiskonunni [[Eliza Lynch|Elizu Lynch]], sem hann tók með sér heim til Paragvæ. Þar varð hún ástkona hans og í reynd forsetafrú landsins það sem hann átti eftir ólifað og hafði mikil áhrif á stjórnmálastefnu hans. Þegar López kom heim til Paragvæ árið 1855 var hann skipaður stríðsmálaráðherra og síðar varaforseti landsins.<ref>{{cite web |url=http://vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |title=Gallery |publisher=Embætti varaforseta Paragvæ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629113011/http://www.vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |archive-date=29 June 2012}}</ref> Þegar [[Carlos Antonio López]], faðir Solano López, lést árið 1862 kallaði López saman þing landsins, sem kaus hann forseta til tíu ára.<ref name="Hanratty" /> === Aðdragandi stríðsins === Árið 1864 versnaði samband Paragvæ við [[Brasilía|Brasilíu]] til muna þegar Brasilíumenn hófu að styðja uppreisn í [[Úrúgvæ]] undir forystu [[Venancio Flores]] gegn ríkisstjórn [[Atanasio Aguirre]], sem var bandamaður Paragvæ.<ref>Vasconsellos, Victor N. ''Resumen de Historia del Paraguay. Delimitaciones Territoriales’’, Industria Grafica Comuneros S.A. Asunción, Paraguay, 1970, bls 107.</ref> Úrúgvæska stjórnin biðlaði til Paragvæ um herstuðning. López sendi Brasilíu tilkynningu um að ef Úrúgvæ yrði hertekið myndi hann líta á það sem árás á Paragvæ.<ref>Vasconsellos bls. 107.</ref> Þegar Brasilía svaraði ekki kröfum López haldlagði López brasilíska kaupskipið Marqués de Olinda, sem var við höfn í [[Asúnsjón]]<ref name="Vasconsellos. Page 108">Vasconsellos, bls. 108.</ref> og tók fylkisstjóra brasilíska fylkisins [[Mato Grosso]], sem var um borð, til fanga. Næsta mánuð (í desember 1864) lýsti López formlega yfir stríði gegn Brasilíu og sendi herafla til að ráðast á Mato Grosso. Paragvæski herinn lagði undir sig bæinn [[Corumbá]] og lét greipar sópa um fylkið, meðal annars demantanámur þess, og lagði hald á mikið magn vopna.<ref>Washburn,Charles A. "History of Paraguay" Lee and Shepard, Publishers. 1871. 2. bindi, bls. 9.</ref> Paragvæjum tókst hins vegar ekki að leggja undir sig fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]] í norðurhluta Mato Grosso. López sendi næst hermenn til Úrúgvæ til að styðja bandamenn sína þar. Til að komast þangað varð herinn hins vegar að fara yfir argentínska héraðið [[Corrientes-hérað|Corrientes]] en [[Bartolomé Mitre]], forseti Argentínu, neitaði að hleypa þeim í gegnum landið.<ref name="Vasconsellos. Page 108" /> Uppreisnarmenn voru þá búnir að sigra stjórn Aguirre í Úrúgvæ og Venancio Flores hafði verið settur á valdastól sem leppstjórnandi Brasilíumanna.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988" /> López lét sæma sjálfan sig titli [[Marskálkur|hermarskálks]] og tók sér sérstakar valdheimildir svo lengi sem stríðið varði. Þann 13. apríl 1865 lýsti López yfir stríði gegn Argentínu. Þann 1. maí undirrituðu Brasilía, Argentína og Úrúgvæ formlega samning um myndun svonefnds þríveldabandalags, sem fól í sér að ekki yrði samið um frið fyrr en búið væri að kollvarpa stjórn López í Paragvæ. === Þríveldastríðið === Stríðið sem fylgdi í kjölfarið varði til 1. mars 1870 og varð blóðugasta stríð í sögu Rómönsku Ameríku. Miklar sviptingar urðu á tíma átakanna. Þann 12. september 1866 bauð López Mitre Argentínuforseta til fundar í Yatayty Corá. López gerði ráð fyrir því að Mitre yrði opinn fyrir friðarviðræðum<ref>Cardozo, Efrain. „Breve Historia del Paraguay“. El Lector. 1996, bls. 87</ref> og að hægt yrði að komast að friðarsamkomulagi.<ref>Vasconsellos, bls. 108</ref> Í samningnum um þríveldabandalagið höfðu aðildarríkin hins vegar skuldbundið sig til að semja ekki um frið án samráðs við hin fyrr en búið væri að koma á stjórnarskiptum í Paragvæ.<ref>{{Cite web|url=http://www.congreso.gov.py/senadores/leyes/ups/leyes/5660TRATADO%20SECRETO%20DE%20LA%20TRIPLE%20ALIANZA.doc|title=Tratado Secreto de la Triple Alianza|accessdate=27. september 2009}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Eftir því sem stríðið dróst á langinn jókst óánægja almennings í Paragvæ með López. Árið 1868 kvað López niður uppreisn með hrottafengnum hætti.<ref>{{Cite book|last= Shaw |first= Karl |title= Šílenství mocných |edition= |year= 2005 |origyear= 2004 |publisher=Metafora |location= Praha |language= Czech |isbn= 80-7359-002-6 |pages= 11–12 }}</ref> Árið 1868, þegar Paragvæ átti í vök að verjast gegn sókn bandamanna, sannfærðist López um að stuðningsmenn hans í Paragvæ væru að brugga launráð gegn honum. Hann lét því handtaka og taka af lífi nokkur hundruð paragvæskra borgara, þar á meðal bræður sína og mága, ráðherra, dómara, héraðsstjóra, herforingja, biskupa og presta, níu tíundu allra borgaralegra embættismanna og rúmlega tvö hundruð útlendinga, þar á meðal meðlimi í erlendum sendinefndum. Á þessum tíma lét López einnig hýða 70 ára gamla móður sína og skipaði aftöku hennar af því að hún viðurkenndi fyrir honum að hann hefði fæðst utan hjónabands.<ref>{{cite book|last=Shaw|first=Karl|title=Šílenství mocných|year=2005|location=Praha|publisher=Metafora|language=cs|isbn=8073590026|pages=11–12}}</ref> ==== Orrustan við Cerro Corá ==== Þegar ríki þríveldabandalagsins réðust inn í Paragvæ neyddist López til að flýja frá höfuðborginni Asúnsjón með hópi stuðningsmanna sinna og hélt áfram mótspyrnu á gresjunum í norðirhluta landsins. Þann 14. febrúar 1870 kom hann til Cerro Corá. Tvær brasilískar herfylkingar veittu López, sem hafði safnað saman 200 manna liðsafla, eftirför þangað.<ref>Bareiro Saguier, Ruben; Villagra Marsal, Carlos. ''Testimonios de la Guerra Grande. Muerte del Mariscal López. Tomo I'', Editorial Servilibro. Asuncion, Paraguay, 2007, bls. 66.</ref> López ákvað að berjast til síðasta blóðdropa gegn brasilísku hermönnunum.<ref>Bareiro, bls. 66.</ref> Í lokaorrustunni særðist hann og margir liðsforingjar hans yfirgáfu hann.<ref>Bareiro, bls. 68; 80.</ref> Brasilíski hershöfðinginn Câmara skipaði López að gefast upp en López neitaði og hrópaði ''Muero con mi patria!'' (Ég dey með landi mínu!).<ref>Bareiro, bls. 70, 82, 98.</ref> Hann reyndi að höggva til Câmara með sverði sínu en fórst í átökunum.<ref>Bareiro, bls. 90.</ref> Þríveldastríðinu lauk með dauða López. == Söguleg eftirmæli == Í Paragvæ er deilt um það hvort López hafi verið frækinn leiðtogi eða hvort hann hafi leitt landið út í stríð sem það hafði enga möguleika á að vinna og lagði landið nánast í rúst. Á tíma einræðisstjórnar [[Alfredo Stroessner]] var nafni López haldið mjög á lofti. Sumir sagnfræðingar líta á López sem baráttumann smáþjóða Suður-Ameríku. Til dæmis hélt úrúgvæski sagnfræðingurinn [[Eduardo Galeano]] því fram að López hefði haldið áfram því starfi sem þjóðarleiðtoginn [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] hóf með því að viðhalda Paragvæ sem „eina ríkinu sem erlent fjármagn [hefði] ekki afskræmt“.<ref>Eduardo Galeano, ''Open Veins of Latin America'', Monthly Review Press, New York, 1973, 1997, bls. 188–189.</ref> Fyrsti mars er haldinn hátíðlegur í Paragvæ sem „hetjudagurinn“ (sp. ''Dia de los Heroes'') í minningu um López. Dagurinn er næstmikilvægasti hátíðisdagur landsins á eftir þjóðhátíðardeginum. Jarðneskar leifar López eru geymdar í svonefndri hetjuhvelfingu (''Panteon de los Heroes'') í Asúnsjón. Árið 2007 lét argentínski forsetinn [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Kirchner]] nefna herdeild í höfuðið á Francisco Solano López.<ref name="soldadosdigital.com">{{Cite web|url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|title=Bautizan unidad militar Argentina en honor al prócer paraguayo Mariscal Francisco Solano López|accessdate=27. oktober 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|archivedate=2008-01-22|tittel=Geymt|besøksdato=2009-10-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|arkivdato=2008-01-22|url-status=død}} {{Kilde www |url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |tittel=Geymt |besøksdato=2012-02-23 |arkiv-dato=2008-01-22 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |url-status=unfit }}</ref> Dagblaðið ''[[La Nación]]'', sem stofnað var af Bartolomé Mitre, gagnrýndi nafngiftina og sagði um hana: „Það að nefna herdeild eftir einræðisherra sem traðkaði á argentínska fánanum er álíka fjarstæðukennt og ef Frakkland eða Pólland nefndi eina af herveitum sínum ''Adolf Hitler''.“<ref>La Nación, 6. desember 2007.</ref> Bústaður forseta Paragvæ er nefndur López-höllin (''Palacio de López'') þar sem López lét byggja hann fyrir stríðið. Ekki var þó lokið við bygginguna fyrr en eftir stríðslok og López bjó aldrei þar. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:López, Francisco Solano}} {{fd|1827|1870}} [[Flokkur:Forsetar Paragvæ]] j2edmtn7ndpdvc59t6fzvudexqza0f2 1977896 1977895 2026-09-06T21:15:58Z TKSnaevarr 53243 /* Þríveldastríðið */ 1977896 wikitext text/x-wiki {{Forseti |nafn = Francisco Solano López |mynd = El Mariscal López.jpg |myndatexti1 = López {{circa}} 1862. |titill = Forseti Paragvæ |stjórnartíð_start = 10. september 1862 |stjórnartíð_end = 1. mars 1870 |vara_forseti = [[Domingo Francisco Sánchez]] |forveri = [[Carlos Antonio López]] |eftirmaður = Hernámsstjórn |fæddur = {{fæðingardagur|1827|7|24}}<ref name="portal">{{Cite web |url=https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |title=Francisco Solano López |access-date=2023-12-07 |website=Portal Guarni |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000010/https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |archive-date=2023-06-11 |language=Spanish}}</ref> |fæðingarstaður = [[Asúnsjón]], [[Paragvæ]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1870|3|1|1827|7|24}} |dánarstaður = [[Cerro Corá]], [[Paragvæ]] |þjóderni = [[Paragvæ]]skur |maki = [[Eliza Lynch]] |háskóli = [[École spéciale militaire de Saint-Cyr]] |undirskrift = Francisco solano lopez signature.png }} '''Francisco Solano López Carrillo''' (24. júlí 1827 – 1. mars 1870) var forseti [[Paragvæ]] frá 1862 til dauðadags árið 1870. Hann var elsti sonur paragvæska forsetans [[Carlos Antonio López]] og tók við forsetaembættinu í föðurarf. López er af mörgum talinn ábyrgur fyrir [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]], þar sem rúmur helmingur allra íbúa Paragvæ fórst. Stríðinu lauk þegar López sjálfur féll í valinn í orrustu við Cerro Corá. Aðrir telja López aftur á móti hafa verið djarfan baráttumann fyrir sjálfstæði Paragvæ á móti erlendum fjárhagsmunum og líta á hann sem þjóðhetju. ==Æviágrip== Francisco Solano López fæddist í [[Asúnsjón]] og var skipaður fylkishershöfðingi þegar hann var 18 ára gamall.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988">Hanratty, Dannin M. and Meditz, Sandra W., editors. ''Paraguay: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1988.</ref> Árið 1853 var hann sendur sem sendifulltrúi til Evrópu, þar sem hann heimsótti [[Bretland]], [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkland]] og [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]]. Hann var erlendis í eitt og hálft ár og keypti mikið magn vopna og birgða í ferðinni. Hann lagði einnig á ráðin um byggingu járnbrautar og um aðflutninga Frakka til Paragvæ. López hreifst af [[Napóleon 3.]] og af minningunni um frænda hans, [[Napóleon Bónaparte]].<ref name="Hanratty">Hanratty</ref> López líkti til dæmis eftir einkennisbúningum hermanna Napóleons og sagt er að hann hafi látið gera nákvæma eftirlíkingu af [[Kóróna Napóleons|kórónu Napóleons]].<ref name="Shaw2930">{{Cite book|last= Shaw |first= Karl |title= Šílenství mocných |edition= |year= 2005 |origyear= 2004 |publisher=Metafora |location= Praha |language= Czech |isbn= 80-7359-002-6 |pages= 29–30 }}</ref> Í París kynntist hann vændiskonunni [[Eliza Lynch|Elizu Lynch]], sem hann tók með sér heim til Paragvæ. Þar varð hún ástkona hans og í reynd forsetafrú landsins það sem hann átti eftir ólifað og hafði mikil áhrif á stjórnmálastefnu hans. Þegar López kom heim til Paragvæ árið 1855 var hann skipaður stríðsmálaráðherra og síðar varaforseti landsins.<ref>{{cite web |url=http://vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |title=Gallery |publisher=Embætti varaforseta Paragvæ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629113011/http://www.vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |archive-date=29 June 2012}}</ref> Þegar [[Carlos Antonio López]], faðir Solano López, lést árið 1862 kallaði López saman þing landsins, sem kaus hann forseta til tíu ára.<ref name="Hanratty" /> === Aðdragandi stríðsins === Árið 1864 versnaði samband Paragvæ við [[Brasilía|Brasilíu]] til muna þegar Brasilíumenn hófu að styðja uppreisn í [[Úrúgvæ]] undir forystu [[Venancio Flores]] gegn ríkisstjórn [[Atanasio Aguirre]], sem var bandamaður Paragvæ.<ref>Vasconsellos, Victor N. ''Resumen de Historia del Paraguay. Delimitaciones Territoriales’’, Industria Grafica Comuneros S.A. Asunción, Paraguay, 1970, bls 107.</ref> Úrúgvæska stjórnin biðlaði til Paragvæ um herstuðning. López sendi Brasilíu tilkynningu um að ef Úrúgvæ yrði hertekið myndi hann líta á það sem árás á Paragvæ.<ref>Vasconsellos bls. 107.</ref> Þegar Brasilía svaraði ekki kröfum López haldlagði López brasilíska kaupskipið Marqués de Olinda, sem var við höfn í [[Asúnsjón]]<ref name="Vasconsellos. Page 108">Vasconsellos, bls. 108.</ref> og tók fylkisstjóra brasilíska fylkisins [[Mato Grosso]], sem var um borð, til fanga. Næsta mánuð (í desember 1864) lýsti López formlega yfir stríði gegn Brasilíu og sendi herafla til að ráðast á Mato Grosso. Paragvæski herinn lagði undir sig bæinn [[Corumbá]] og lét greipar sópa um fylkið, meðal annars demantanámur þess, og lagði hald á mikið magn vopna.<ref>Washburn,Charles A. "History of Paraguay" Lee and Shepard, Publishers. 1871. 2. bindi, bls. 9.</ref> Paragvæjum tókst hins vegar ekki að leggja undir sig fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]] í norðurhluta Mato Grosso. López sendi næst hermenn til Úrúgvæ til að styðja bandamenn sína þar. Til að komast þangað varð herinn hins vegar að fara yfir argentínska héraðið [[Corrientes-hérað|Corrientes]] en [[Bartolomé Mitre]], forseti Argentínu, neitaði að hleypa þeim í gegnum landið.<ref name="Vasconsellos. Page 108" /> Uppreisnarmenn voru þá búnir að sigra stjórn Aguirre í Úrúgvæ og Venancio Flores hafði verið settur á valdastól sem leppstjórnandi Brasilíumanna.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988" /> López lét sæma sjálfan sig titli [[Marskálkur|hermarskálks]] og tók sér sérstakar valdheimildir svo lengi sem stríðið varði. Þann 13. apríl 1865 lýsti López yfir stríði gegn Argentínu. Þann 1. maí undirrituðu Brasilía, Argentína og Úrúgvæ formlega samning um myndun svonefnds þríveldabandalags, sem fól í sér að ekki yrði samið um frið fyrr en búið væri að kollvarpa stjórn López í Paragvæ. === Þríveldastríðið === Stríðið sem fylgdi í kjölfarið varði til 1. mars 1870 og varð blóðugasta stríð í sögu Rómönsku Ameríku. Miklar sviptingar urðu á tíma átakanna. Þann 12. september 1866 bauð López Mitre Argentínuforseta til fundar í Yatayty Corá. López gerði ráð fyrir því að Mitre yrði opinn fyrir friðarviðræðum<ref>Cardozo, Efrain. „Breve Historia del Paraguay“. El Lector. 1996, bls. 87</ref> og að hægt yrði að komast að friðarsamkomulagi.<ref>Vasconsellos, bls. 108</ref> Í samningnum um þríveldabandalagið höfðu aðildarríkin hins vegar skuldbundið sig til að semja ekki um frið án samráðs við hin fyrr en búið væri að koma á stjórnarskiptum í Paragvæ.<ref>{{Cite web|url=http://www.congreso.gov.py/senadores/leyes/ups/leyes/5660TRATADO%20SECRETO%20DE%20LA%20TRIPLE%20ALIANZA.doc|title=Tratado Secreto de la Triple Alianza|accessdate=27. september 2009}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Eftir því sem stríðið dróst á langinn jókst óánægja almennings í Paragvæ með López. Árið 1868, þegar Paragvæ átti í vök að verjast gegn sókn bandamanna, sannfærðist López um að stuðningsmenn hans í Paragvæ væru að brugga launráð gegn honum. Hann lét því handtaka og taka af lífi nokkur hundruð paragvæskra borgara, þar á meðal bræður sína og mága, ráðherra, dómara, héraðsstjóra, herforingja, biskupa og presta, níu tíundu allra borgaralegra embættismanna og rúmlega tvö hundruð útlendinga, þar á meðal meðlimi í erlendum sendinefndum. Á þessum tíma lét López einnig hýða 70 ára gamla móður sína og skipaði aftöku hennar af því að hún viðurkenndi fyrir honum að hann hefði fæðst utan hjónabands.<ref>{{cite book|last=Shaw|first=Karl|title=Šílenství mocných|year=2005|location=Praha|publisher=Metafora|language=cs|isbn=8073590026|pages=11–12}}</ref> ==== Orrustan við Cerro Corá ==== Þegar ríki þríveldabandalagsins réðust inn í Paragvæ neyddist López til að flýja frá höfuðborginni Asúnsjón með hópi stuðningsmanna sinna og hélt áfram mótspyrnu á gresjunum í norðirhluta landsins. Þann 14. febrúar 1870 kom hann til Cerro Corá. Tvær brasilískar herfylkingar veittu López, sem hafði safnað saman 200 manna liðsafla, eftirför þangað.<ref>Bareiro Saguier, Ruben; Villagra Marsal, Carlos. ''Testimonios de la Guerra Grande. Muerte del Mariscal López. Tomo I'', Editorial Servilibro. Asuncion, Paraguay, 2007, bls. 66.</ref> López ákvað að berjast til síðasta blóðdropa gegn brasilísku hermönnunum.<ref>Bareiro, bls. 66.</ref> Í lokaorrustunni særðist hann og margir liðsforingjar hans yfirgáfu hann.<ref>Bareiro, bls. 68; 80.</ref> Brasilíski hershöfðinginn Câmara skipaði López að gefast upp en López neitaði og hrópaði ''Muero con mi patria!'' (Ég dey með landi mínu!).<ref>Bareiro, bls. 70, 82, 98.</ref> Hann reyndi að höggva til Câmara með sverði sínu en fórst í átökunum.<ref>Bareiro, bls. 90.</ref> Þríveldastríðinu lauk með dauða López. == Söguleg eftirmæli == Í Paragvæ er deilt um það hvort López hafi verið frækinn leiðtogi eða hvort hann hafi leitt landið út í stríð sem það hafði enga möguleika á að vinna og lagði landið nánast í rúst. Á tíma einræðisstjórnar [[Alfredo Stroessner]] var nafni López haldið mjög á lofti. Sumir sagnfræðingar líta á López sem baráttumann smáþjóða Suður-Ameríku. Til dæmis hélt úrúgvæski sagnfræðingurinn [[Eduardo Galeano]] því fram að López hefði haldið áfram því starfi sem þjóðarleiðtoginn [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] hóf með því að viðhalda Paragvæ sem „eina ríkinu sem erlent fjármagn [hefði] ekki afskræmt“.<ref>Eduardo Galeano, ''Open Veins of Latin America'', Monthly Review Press, New York, 1973, 1997, bls. 188–189.</ref> Fyrsti mars er haldinn hátíðlegur í Paragvæ sem „hetjudagurinn“ (sp. ''Dia de los Heroes'') í minningu um López. Dagurinn er næstmikilvægasti hátíðisdagur landsins á eftir þjóðhátíðardeginum. Jarðneskar leifar López eru geymdar í svonefndri hetjuhvelfingu (''Panteon de los Heroes'') í Asúnsjón. Árið 2007 lét argentínski forsetinn [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Kirchner]] nefna herdeild í höfuðið á Francisco Solano López.<ref name="soldadosdigital.com">{{Cite web|url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|title=Bautizan unidad militar Argentina en honor al prócer paraguayo Mariscal Francisco Solano López|accessdate=27. oktober 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|archivedate=2008-01-22|tittel=Geymt|besøksdato=2009-10-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|arkivdato=2008-01-22|url-status=død}} {{Kilde www |url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |tittel=Geymt |besøksdato=2012-02-23 |arkiv-dato=2008-01-22 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |url-status=unfit }}</ref> Dagblaðið ''[[La Nación]]'', sem stofnað var af Bartolomé Mitre, gagnrýndi nafngiftina og sagði um hana: „Það að nefna herdeild eftir einræðisherra sem traðkaði á argentínska fánanum er álíka fjarstæðukennt og ef Frakkland eða Pólland nefndi eina af herveitum sínum ''Adolf Hitler''.“<ref>La Nación, 6. desember 2007.</ref> Bústaður forseta Paragvæ er nefndur López-höllin (''Palacio de López'') þar sem López lét byggja hann fyrir stríðið. Ekki var þó lokið við bygginguna fyrr en eftir stríðslok og López bjó aldrei þar. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:López, Francisco Solano}} {{fd|1827|1870}} [[Flokkur:Forsetar Paragvæ]] tipa7jz38n51m892l7sm92homsypvjn 1977904 1977896 2026-09-06T22:34:53Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1977904 wikitext text/x-wiki {{Forseti |nafn = Francisco Solano López |mynd = El Mariscal López.jpg |myndatexti1 = López {{circa}} 1862. |titill = Forseti Paragvæ |stjórnartíð_start = 10. september 1862 |stjórnartíð_end = 1. mars 1870 |vara_forseti = [[Domingo Francisco Sánchez]] |forveri = [[Carlos Antonio López]] |eftirmaður = Hernámsstjórn |fæddur = {{fæðingardagur|1827|7|24}}<ref name="portal">{{Cite web |url=https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |title=Francisco Solano López |access-date=2023-12-07 |website=Portal Guarni |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000010/https://www.portalguarani.com/463_francisco_solano_lopez.html |archive-date=2023-06-11 |language=Spanish}}</ref> |fæðingarstaður = [[Asúnsjón]], [[Paragvæ]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1870|3|1|1827|7|24}} |dánarstaður = [[Cerro Corá]], [[Paragvæ]] |þjóderni = [[Paragvæ]]skur |maki = [[Eliza Lynch]] |háskóli = [[École spéciale militaire de Saint-Cyr]] |undirskrift = Francisco solano lopez signature.png }} '''Francisco Solano López Carrillo''' (24. júlí 1827 – 1. mars 1870) var forseti [[Paragvæ]] frá 1862 til dauðadags árið 1870. Hann var elsti sonur paragvæska forsetans [[Carlos Antonio López]] og tók við forsetaembættinu í föðurarf. López er af mörgum talinn ábyrgur fyrir [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]], þar sem rúmur helmingur allra íbúa Paragvæ fórst. Stríðinu lauk þegar López sjálfur féll í valinn í orrustu við Cerro Corá. Aðrir telja López aftur á móti hafa verið djarfan baráttumann fyrir sjálfstæði Paragvæ á móti erlendum fjárhagsmunum og líta á hann sem þjóðhetju. ==Æviágrip== Francisco Solano López fæddist í [[Asúnsjón]] og var skipaður fylkishershöfðingi þegar hann var 18 ára gamall.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988">Hanratty, Dannin M. and Meditz, Sandra W., editors. ''Paraguay: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1988.</ref> Árið 1853 var hann sendur sem sendifulltrúi til Evrópu, þar sem hann heimsótti [[Bretland]], [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkland]] og [[Ítalía|Ítalíu]]. Hann var erlendis í eitt og hálft ár og keypti mikið magn vopna og birgða í ferðinni. Hann lagði einnig á ráðin um byggingu járnbrautar og um aðflutninga Frakka til Paragvæ. López hreifst af [[Napóleon 3.]] og af minningunni um frænda hans, [[Napóleon Bónaparte]].<ref name="Hanratty">Hanratty</ref> López líkti til dæmis eftir einkennisbúningum hermanna Napóleons og sagt er að hann hafi látið gera nákvæma eftirlíkingu af [[Kóróna Napóleons|kórónu Napóleons]].<ref name="Shaw2930">{{Cite book|last= Shaw |first= Karl |title= Šílenství mocných |edition= |year= 2005 |origyear= 2004 |publisher=Metafora |location= Praha |language= Czech |isbn= 80-7359-002-6 |pages= 29–30 }}</ref> Í París kynntist hann vændiskonunni [[Eliza Lynch|Elizu Lynch]], sem hann tók með sér heim til Paragvæ. Þar varð hún ástkona hans og í reynd forsetafrú landsins það sem hann átti eftir ólifað og hafði mikil áhrif á stjórnmálastefnu hans. Þegar López kom heim til Paragvæ árið 1855 var hann skipaður stríðsmálaráðherra og síðar varaforseti landsins.<ref>{{cite web |url=http://vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |title=Gallery |publisher=Embætti varaforseta Paragvæ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629113011/http://www.vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |archive-date=29 June 2012}}</ref> Þegar [[Carlos Antonio López]], faðir Solano López, lést árið 1862 kallaði López saman þing landsins, sem kaus hann forseta til tíu ára.<ref name="Hanratty" /> === Aðdragandi stríðsins === Árið 1864 versnaði samband Paragvæ við [[Brasilía|Brasilíu]] til muna þegar Brasilíumenn hófu að styðja uppreisn í [[Úrúgvæ]] undir forystu [[Venancio Flores]] gegn ríkisstjórn [[Atanasio Aguirre]], sem var bandamaður Paragvæ.<ref>Vasconsellos, Victor N. ''Resumen de Historia del Paraguay. Delimitaciones Territoriales’’, Industria Grafica Comuneros S.A. Asunción, Paraguay, 1970, bls 107.</ref> Úrúgvæska stjórnin biðlaði til Paragvæ um herstuðning. López sendi Brasilíu tilkynningu um að ef Úrúgvæ yrði hertekið myndi hann líta á það sem árás á Paragvæ.<ref>Vasconsellos bls. 107.</ref> Þegar Brasilía svaraði ekki kröfum López haldlagði López brasilíska kaupskipið Marqués de Olinda, sem var við höfn í [[Asúnsjón]]<ref name="Vasconsellos. Page 108">Vasconsellos, bls. 108.</ref> og tók fylkisstjóra brasilíska fylkisins [[Mato Grosso]], sem var um borð, til fanga. Næsta mánuð (í desember 1864) lýsti López formlega yfir stríði gegn Brasilíu og sendi herafla til að ráðast á Mato Grosso. Paragvæski herinn lagði undir sig bæinn [[Corumbá]] og lét greipar sópa um fylkið, meðal annars demantanámur þess, og lagði hald á mikið magn vopna.<ref>Washburn,Charles A. "History of Paraguay" Lee and Shepard, Publishers. 1871. 2. bindi, bls. 9.</ref> Paragvæjum tókst hins vegar ekki að leggja undir sig fylkishöfuðborgina [[Cuiabá]] í norðurhluta Mato Grosso. López sendi næst hermenn til Úrúgvæ til að styðja bandamenn sína þar. Til að komast þangað varð herinn hins vegar að fara yfir argentínska héraðið [[Corrientes-hérað|Corrientes]] en [[Bartolomé Mitre]], forseti Argentínu, neitaði að hleypa þeim í gegnum landið.<ref name="Vasconsellos. Page 108" /> Uppreisnarmenn voru þá búnir að sigra stjórn Aguirre í Úrúgvæ og Venancio Flores hafði verið settur á valdastól sem leppstjórnandi Brasilíumanna.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988" /> López lét sæma sjálfan sig titli [[Marskálkur|hermarskálks]] og tók sér sérstakar valdheimildir svo lengi sem stríðið varði. Þann 13. apríl 1865 lýsti López yfir stríði gegn Argentínu. Þann 1. maí undirrituðu Brasilía, Argentína og Úrúgvæ formlega samning um myndun svonefnds þríveldabandalags, sem fól í sér að ekki yrði samið um frið fyrr en búið væri að kollvarpa stjórn López í Paragvæ. === Þríveldastríðið === Stríðið sem fylgdi í kjölfarið varði til 1. mars 1870 og varð blóðugasta stríð í sögu Rómönsku Ameríku. Miklar sviptingar urðu á tíma átakanna. Þann 12. september 1866 bauð López Mitre Argentínuforseta til fundar í Yatayty Corá. López gerði ráð fyrir því að Mitre yrði opinn fyrir friðarviðræðum<ref>Cardozo, Efrain. „Breve Historia del Paraguay“. El Lector. 1996, bls. 87</ref> og að hægt yrði að komast að friðarsamkomulagi.<ref>Vasconsellos, bls. 108</ref> Í samningnum um þríveldabandalagið höfðu aðildarríkin hins vegar skuldbundið sig til að semja ekki um frið án samráðs við hin fyrr en búið væri að koma á stjórnarskiptum í Paragvæ.<ref>{{Cite web|url=http://www.congreso.gov.py/senadores/leyes/ups/leyes/5660TRATADO%20SECRETO%20DE%20LA%20TRIPLE%20ALIANZA.doc|title=Tratado Secreto de la Triple Alianza|accessdate=27. september 2009}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Eftir því sem stríðið dróst á langinn jókst óánægja almennings í Paragvæ með López. Árið 1868, þegar Paragvæ átti í vök að verjast gegn sókn bandamanna, sannfærðist López um að stuðningsmenn hans í Paragvæ væru að brugga launráð gegn honum. Hann lét því handtaka og taka af lífi nokkur hundruð paragvæskra borgara, þar á meðal bræður sína og mága, ráðherra, dómara, héraðsstjóra, herforingja, biskupa og presta, níu tíundu allra borgaralegra embættismanna og rúmlega tvö hundruð útlendinga, þar á meðal meðlimi í erlendum sendinefndum. Á þessum tíma lét López einnig hýða 70 ára gamla móður sína og skipaði aftöku hennar af því að hún viðurkenndi fyrir honum að hann hefði fæðst utan hjónabands.<ref>{{cite book|last=Shaw|first=Karl|title=Šílenství mocných|year=2005|location=Praha|publisher=Metafora|language=cs|isbn=8073590026|pages=11–12}}</ref> ==== Orrustan við Cerro Corá ==== Þegar ríki þríveldabandalagsins réðust inn í Paragvæ neyddist López til að flýja frá höfuðborginni Asúnsjón með hópi stuðningsmanna sinna og hélt áfram mótspyrnu á gresjunum í norðirhluta landsins. Þann 14. febrúar 1870 kom hann til Cerro Corá. Tvær brasilískar herfylkingar veittu López, sem hafði safnað saman 200 manna liðsafla, eftirför þangað.<ref>Bareiro Saguier, Ruben; Villagra Marsal, Carlos. ''Testimonios de la Guerra Grande. Muerte del Mariscal López. Tomo I'', Editorial Servilibro. Asuncion, Paraguay, 2007, bls. 66.</ref> López ákvað að berjast til síðasta blóðdropa gegn brasilísku hermönnunum.<ref>Bareiro, bls. 66.</ref> Í lokaorrustunni særðist hann og margir liðsforingjar hans yfirgáfu hann.<ref>Bareiro, bls. 68; 80.</ref> Brasilíski hershöfðinginn Câmara skipaði López að gefast upp en López neitaði og hrópaði ''Muero con mi patria!'' (Ég dey með landi mínu!).<ref>Bareiro, bls. 70, 82, 98.</ref> Hann reyndi að höggva til Câmara með sverði sínu en fórst í átökunum.<ref>Bareiro, bls. 90.</ref> Þríveldastríðinu lauk með dauða López. == Söguleg eftirmæli == Í Paragvæ er deilt um það hvort López hafi verið frækinn leiðtogi eða hvort hann hafi leitt landið út í stríð sem það hafði enga möguleika á að vinna og lagði landið nánast í rúst. Á tíma einræðisstjórnar [[Alfredo Stroessner]] var nafni López haldið mjög á lofti. Sumir sagnfræðingar líta á López sem baráttumann smáþjóða Suður-Ameríku. Til dæmis hélt úrúgvæski sagnfræðingurinn [[Eduardo Galeano]] því fram að López hefði haldið áfram því starfi sem þjóðarleiðtoginn [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] hóf með því að viðhalda Paragvæ sem „eina ríkinu sem erlent fjármagn [hefði] ekki afskræmt“.<ref>Eduardo Galeano, ''Open Veins of Latin America'', Monthly Review Press, New York, 1973, 1997, bls. 188–189.</ref> Fyrsti mars er haldinn hátíðlegur í Paragvæ sem „hetjudagurinn“ (sp. ''Dia de los Heroes'') í minningu um López. Dagurinn er næstmikilvægasti hátíðisdagur landsins á eftir þjóðhátíðardeginum. Jarðneskar leifar López eru geymdar í svonefndri hetjuhvelfingu (''Panteon de los Heroes'') í Asúnsjón. Árið 2007 lét argentínski forsetinn [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Kirchner]] nefna herdeild í höfuðið á Francisco Solano López.<ref name="soldadosdigital.com">{{Cite web|url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|title=Bautizan unidad militar Argentina en honor al prócer paraguayo Mariscal Francisco Solano López|accessdate=27. oktober 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|archivedate=2008-01-22|tittel=Geymt|besøksdato=2009-10-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm|arkivdato=2008-01-22|url-status=død}} {{Kilde www |url=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |tittel=Geymt |besøksdato=2012-02-23 |arkiv-dato=2008-01-22 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20080122101129/http://www.soldadosdigital.com/2007/138-noviembre/nota_principal.htm |url-status=unfit }}</ref> Dagblaðið ''[[La Nación]]'', sem stofnað var af Bartolomé Mitre, gagnrýndi nafngiftina og sagði um hana: „Það að nefna herdeild eftir einræðisherra sem traðkaði á argentínska fánanum er álíka fjarstæðukennt og ef Frakkland eða Pólland nefndi eina af herveitum sínum ''Adolf Hitler''.“<ref>La Nación, 6. desember 2007.</ref> Bústaður forseta Paragvæ er nefndur López-höllin (''Palacio de López'') þar sem López lét byggja hann fyrir stríðið. Ekki var þó lokið við bygginguna fyrr en eftir stríðslok og López bjó aldrei þar. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:López, Francisco Solano}} {{fd|1827|1870}} [[Flokkur:Forsetar Paragvæ]] jxt7g81y267s06beuj11u08ekoasodc 1 192724 1977897 2026-09-06T21:19:01Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Francisco Solano López |tungumál=no |id=23617718 }}“ 1977897 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Francisco Solano López |tungumál=no |id=23617718 }} 3my5ucha53hjnkhy099cwvl5dv6eqkn 0 192725 1977899 2026-09-06T21:34:18Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=23 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2017) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2017''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 21. apríl 2017 á Stjörnuvöllur|...“ 1977899 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=23 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2017) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2017''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 21. apríl 2017 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 21. apríl 2017''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[21. apríl]] [[2017]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{mark|21}}<nowiki></nowiki>[[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|28}}<nowiki></nowiki><br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{mark|68|víti}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Þorvaldur Árnason }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656|title=Meistarakeppni kvenna 2017|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2017}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] chy0yzbbi0o3qrow9xokcgxuc51c7jx 1977901 1977899 2026-09-06T21:43:25Z Nipas2 54688 1977901 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=23 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2017) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2017''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 21. apríl 2017 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 21. apríl 2017''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[21. apríl]] [[2017]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{mark|21}}<nowiki></nowiki>[[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|28}}<nowiki></nowiki><br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{mark|68|víti}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 108 |dómari= Þorvaldur Árnason }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656|title=Meistarakeppni kvenna 2017|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2017}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 42j6aefwzaamqfhknq6b8dgq94c8yea 1977960 1977901 2026-09-07T10:33:58Z Nipas2 54688 1977960 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=22 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2017) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2017''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 21. apríl 2017 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 21. apríl 2017''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[21. apríl]] [[2017]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{mark|21}}<nowiki></nowiki>[[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|28}}<nowiki></nowiki><br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{mark|68|víti}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 108 |dómari= Þorvaldur Árnason }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656|title=Meistarakeppni kvenna 2017|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2017}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] aclkf04cnvhsf2sth47t3bf3o9e1chr 1977974 1977960 2026-09-07T11:19:51Z TKSnaevarr 53243 1977974 wikitext text/x-wiki {{eyða|Óviðunandi málfar}}{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=22 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2017) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2017''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 21. apríl 2017 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 21. apríl 2017''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[21. apríl]] [[2017]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{mark|21}}<nowiki></nowiki>[[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|28}}<nowiki></nowiki><br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{mark|68|víti}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 108 |dómari= Þorvaldur Árnason }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=741656|title=Meistarakeppni kvenna 2017|work=KSÍ|accessdate=6. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2017}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 92eyd88bkxaqv4detts01remswl5i6w 2 192726 1977914 2026-09-06T23:03:38Z Dahurtoe 120452 Skrifaði grein um Malachy Postlethwayt sem ekki var til á íslensku útgáfu wikipedia 1977914 wikitext text/x-wiki '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). == Heimildir == * Bennett, Robert J. „Malachy Postlethwayt 1707–67: Genealogy and Influence of an Early Economist and ‘Spin-Doctor’.“ ''Genealogists' Magazine'' (2011): 1–8. [https://www.geog.cam.ac.uk/files/people/bennett/malachypostlethwayt.pdf Aðgengileg hér.] * Darity, William Jr. „Postlethwayt, Malachy (1707–1767).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman. London: Palgrave Macmillan, 1987. [https://link.springer.com/rwe/10.1057/978-1-349-95189-5_387 Netútgáfa hér.] * Fonseca, Gonçalo L. „Malachy Postlethwayt, 1707–1767.“ History of Economic Thought Website. [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/postlethwayt.htm Aðgengileg hér.] * Hewins, William Albert Samuel. „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''Dictionary of National Biography'', 46. bindi. London: Smith, Elder & Co, 1896. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Postlethwayt,_Malachy Aðgengileg á Wikisource.] * Johnson, E. A. J. ''Predecessors of Adam Smith: The Growth of British Economic Thought''. New York: Prentice-Hall, 1937, bls. 185–205. * „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. New York: Macmillan, 1968. [https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/postlethwayt-malachy Aðgengileg á Encyclopedia.com.] * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 22–23 og 45–47. == Tenglar == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malachy_Postlethwayt Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia] * [https://archive.org/details/universaldiction01post ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive] == Tenglar == * [[:en:Malachy_Postlethwayt|Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia]] * [[iarchive:universaldiction01post|''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive]] gakl25ui4qzc181kvey7kjyq17p0e0r 1977915 1977914 2026-09-06T23:07:53Z Dahurtoe 120452 Nafni greinar 1977915 wikitext text/x-wiki {{SÝNATITIL:Malachy Postlethwayt}} '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). == Heimildir == * Bennett, Robert J. „Malachy Postlethwayt 1707–67: Genealogy and Influence of an Early Economist and ‘Spin-Doctor’.“ ''Genealogists' Magazine'' (2011): 1–8. [https://www.geog.cam.ac.uk/files/people/bennett/malachypostlethwayt.pdf Aðgengileg hér.] * Darity, William Jr. „Postlethwayt, Malachy (1707–1767).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman. London: Palgrave Macmillan, 1987. [https://link.springer.com/rwe/10.1057/978-1-349-95189-5_387 Netútgáfa hér.] * Fonseca, Gonçalo L. „Malachy Postlethwayt, 1707–1767.“ History of Economic Thought Website. [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/postlethwayt.htm Aðgengileg hér.] * Hewins, William Albert Samuel. „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''Dictionary of National Biography'', 46. bindi. London: Smith, Elder & Co, 1896. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Postlethwayt,_Malachy Aðgengileg á Wikisource.] * Johnson, E. A. J. ''Predecessors of Adam Smith: The Growth of British Economic Thought''. New York: Prentice-Hall, 1937, bls. 185–205. * „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. New York: Macmillan, 1968. [https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/postlethwayt-malachy Aðgengileg á Encyclopedia.com.] * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 22–23 og 45–47. == Tenglar == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Malachy_Postlethwayt Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia] * [https://archive.org/details/universaldiction01post ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive] == Tenglar == * [[:en:Malachy_Postlethwayt|Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia]] * [[iarchive:universaldiction01post|''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive]] {{DEFAULTSORT:Malachy Postlethwayt}} [[Flokkur:Hagfræðingar]] 2kms2uphq3f81hnkr7u6qbt1kk3et2h 0 192728 1977919 2026-09-06T23:14:49Z Dahurtoe 120452 Bjó til síðu með „{{SÝNATITIL:Malachy Postlethwayt}} '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar e...“ 1977919 wikitext text/x-wiki {{SÝNATITIL:Malachy Postlethwayt}} '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). == Heimildir == * Bennett, Robert J. „Malachy Postlethwayt 1707–67: Genealogy and Influence of an Early Economist and ‘Spin-Doctor’.“ ''Genealogists' Magazine'' (2011): 1–8. [https://www.geog.cam.ac.uk/files/people/bennett/malachypostlethwayt.pdf Aðgengileg hér.] * Darity, William Jr. „Postlethwayt, Malachy (1707–1767).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman. London: Palgrave Macmillan, 1987. [https://link.springer.com/rwe/10.1057/978-1-349-95189-5_387 Netútgáfa hér.] * Fonseca, Gonçalo L. „Malachy Postlethwayt, 1707–1767.“ History of Economic Thought Website. [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/postlethwayt.htm Aðgengileg hér.] * Hewins, William Albert Samuel. „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''Dictionary of National Biography'', 46. bindi. London: Smith, Elder & Co, 1896. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Postlethwayt,_Malachy Aðgengileg á Wikisource.] * Johnson, E. A. J. ''Predecessors of Adam Smith: The Growth of British Economic Thought''. New York: Prentice-Hall, 1937, bls. 185–205. * „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. New York: Macmillan, 1968. [https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/postlethwayt-malachy Aðgengileg á Encyclopedia.com.] * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 22–23 og 45–47. == Tenglar == * [[:en:Malachy_Postlethwayt|Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia]] * [[iarchive:universaldiction01post|''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive]] {{DEFAULTSORT:Malachy Postlethwayt}} [[Flokkur:Hagfræðingar]] 5daooeq0oewxvmjz9atvqoc4mrr6bsb 1977954 1977919 2026-09-07T10:20:41Z TKSnaevarr 53243 1977954 wikitext text/x-wiki {{SÝNATITIL:Malachy Postlethwayt}} '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). == Heimildir == * Bennett, Robert J. „Malachy Postlethwayt 1707–67: Genealogy and Influence of an Early Economist and ‘Spin-Doctor’.“ ''Genealogists' Magazine'' (2011): 1–8. [https://www.geog.cam.ac.uk/files/people/bennett/malachypostlethwayt.pdf Aðgengileg hér.] * Darity, William Jr. „Postlethwayt, Malachy (1707–1767).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman. London: Palgrave Macmillan, 1987. [https://link.springer.com/rwe/10.1057/978-1-349-95189-5_387 Netútgáfa hér.] * Fonseca, Gonçalo L. „Malachy Postlethwayt, 1707–1767.“ History of Economic Thought Website. [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/postlethwayt.htm Aðgengileg hér.] * Hewins, William Albert Samuel. „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''Dictionary of National Biography'', 46. bindi. London: Smith, Elder & Co, 1896. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Postlethwayt,_Malachy Aðgengileg á Wikisource.] * Johnson, E. A. J. ''Predecessors of Adam Smith: The Growth of British Economic Thought''. New York: Prentice-Hall, 1937, bls. 185–205. * „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. New York: Macmillan, 1968. [https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/postlethwayt-malachy Aðgengileg á Encyclopedia.com.] * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 22–23 og 45–47. == Tenglar == * [[:en:Malachy_Postlethwayt|Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia]] * [[iarchive:universaldiction01post|''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive]] {{DEFAULTSORT:Postlethwayt, Malachy}} {{d|1767}} [[Flokkur:Breskir hagfræðingar]] tafn1l6h4gf6j5ubza8v8glwjn1bum2 1977965 1977954 2026-09-07T10:50:56Z Berserkur 10188 1977965 wikitext text/x-wiki ↗{{SÝNATITIL:Malachy Postlethwayt}} {{Hreingera|Vantar innri tengla}} '''Malachy Postlethwayt''' (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). (5. maí 1707 – 13. september 1767) var enskur rithöfundur sem fjallaði um verslun og efnahagsmál. Hann er þekktastur fyrir ítarlegt uppflettirit um viðskipti, ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (1751–1755), sem hann vann að í um tuttugu ár. Postlethwayt var merkantílisti og einn helsti opinberi málsvari breskrar þrælaverslunar á sínum tíma. Í sögu hagfræðinnar er hans einkum minnst fyrir að hafa komið hugmyndum írska hagfræðingsins Richard Cantillon á framfæri við enska lesendur, án þess að geta höfundar, áður en rit Cantillons sjálfs kom út á prenti. == Æviágrip == Postlethwayt fæddist 5. maí 1707 á Englandi. Lengi vel var fátt vitað um uppruna hans og menntun, en ættfræðirannsókn Roberts J. Bennett frá 2011 hefur varpað skýrara ljósi á fjölskyldubakgrunn hans. Bróðir hans, James Postlethwayt (d. 1761), var einnig rithöfundur og skrifaði um fjármál og lýðfræði. Árið 1734 var Postlethwayt kjörinn félagi í Society of Antiquaries of London, félagi breskra fornfræðinga. Árið 1743 hóf hann störf fyrir Konunglega Afríkufélagið (Royal African Company), sem stundaði verslun við Vestur-Afríku, þar á meðal þrælaverslun, og árið eftir var hann kjörinn í stjórn félagsins. Næstu árin skrifaði hann bæklinga til varnar félaginu. Eftir að hann hætti störfum hjá því tók hann þátt í járnvinnsluverkefnum á Norður-Englandi sem gengu illa, og þótt orðabók hans seldist vel virðist hún ekki hafa skilað honum nægilegum hagnaði, því hann glímdi við skuldir. Postlethwayt lést skyndilega 13. september 1767, sextugur að aldri. Hann var jarðsettur í kirkjugarðinum við Old Street í Clerkenwell í norðurhluta London. == Ritstörf == Postlethwayt var afkastamikill höfundur bæklinga um verslunar- og efnahagsmál á árunum 1745–1758. Skoðanir hans voru dæmigerðar fyrir merkantílisma, sem var ríkjandi hugsunarháttur um efnahagsmál í Evrópu á 17. og 18. öld. Merkantílistar töldu að auður þjóðar byggðist á hagstæðum verslunarjöfnuði, það er að flytja meira út en inn, og að ríkisvaldið ætti að beita sér markvisst til að efla verslun og iðnað landsins. Í anda þessa taldi Postlethwayt að Bretar ættu í beinni samkeppni við Frakka um yfirráð í heimsversluninni og að staða þeirra þar réði úrslitum um veldi ríkisins. Meðal rita hans eru ''The Merchant's Public Counting House'' (1750), þar sem hann lagði til sérstaka verslunarmenntun fyrir kaupmenn, ''A Short State of the Progress of the French Trade and Navigation'' (1756), þar sem hann varaði við vaxandi verslunar- og flotaveldi Frakka, og ''Great Britain's True System'' (1757), sem fjallaði um ríkisskuldir og skattamál. === The Universal Dictionary of Trade and Commerce === Höfuðverk Postlethwayts var ''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'', sem kom út í tveimur bindum á árunum 1751–1755 og var endurútgefið 1766 og 1774. Verkið var þýðing á frönsku viðskiptaorðabókinni ''Dictionnaire universel de commerce'' eftir Jacques Savary des Brûlons, sem gefin var út árið 1723 að höfundi látnum. Postlethwayt bætti hins vegar miklu efni við og lagaði verkið að breskum aðstæðum, meðal annars með greinum um breska verslun, siglingar og nýlendur. Orðabókin skiptir máli í sögu hagfræðinnar vegna tengsla sinna við ritgerð Richards Cantillon, ''Essai sur la nature du commerce en général''. Ritgerðin gekk manna á milli í handriti í mörg ár áður en hún kom loks út á frönsku árið 1755. Postlethwayt notaði efni úr handritinu í orðabók sinni án þess að geta höfundar; í yfirlitsriti sínu um sögu hagfræðinnar segir Alessandro Roncaglia að ritgerðin hafi verið ritstolin í stórum stíl á ensku áður en frumtextinn birtist. Þversögnin er sú að einmitt með þessum hætti bárust hugmyndir Cantillons fyrst til enskra lesenda. Þýddir kaflar úr ritgerðinni birtust einnig í riti Postlethwayts ''Britain's Commercial Interest Explained and Improved'' (1757). == Tengsl við Konunglega Afríkufélagið og þrælaverslun == Frá 1743 starfaði Postlethwayt sem launaður málsvari Konunglega Afríkufélagsins og skrifaði á næstu árum bæklinga þar sem hann færði efnahagsleg rök fyrir þrælaversluninni. Í ''The African Trade, the Great Pillar and Support of the British Plantation Trade in America'' (1745) og ''The National and Private Advantages of the African Trade Considered'' (1746) hélt hann því fram að verslunin við Afríku væri undirstaða plantekruhagkerfa Breta í Ameríku og þar með mikilvæg fyrir breska efnahagshagsmuni í heild. Hann skrifaði einnig um endurvakningu þrælasölusamningsins við Spán í ''Considerations on the Revival of the Royal-British Assiento'' (1749) og um leiðangur Breta gegn frönskum verslunarstöðvum í Vestur-Afríku í sjö ára stríðinu (1758). Hagfræðingurinn William Darity yngri hefur dregið sýn Postlethwayts saman í fjögur atriði: þrælaverslun og þrælahald í Karíbahafi voru drifkraftar breskrar framleiðslu; Afríkufélagið átti að vera stjórntæki verslunarinnar; Bretar kepptu við Frakka um yfirráð yfir henni; og ríkisvaldið átti almennt að efla verslun og iðnað. Rit hans um Afríkuverslunina lifðu hann sjálfan; ''The National and Private Advantages'' var til dæmis endurprentað árið 1772, fimm árum eftir dauða hans. == Áhrif og söguleg þýðing == Postlethwayt var fremur safnari og miðlari hugmynda annarra en frumlegur fræðimaður. Hann skiptir samt máli í sögu hagfræðinnar af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi varð hann helsta leið hugmynda Cantillons til enskra lesenda, en William Stanley Jevons taldi Cantillon síðar vera eiginlegan stofnanda hagfræðinnar. Í öðru lagi eru rit hans góð heimild um breska merkantílíska hugsun á áratugunum áður en ''Auðlegð þjóðanna'' eftir Adam Smith (1776) gjörbreytti hagfræðiumræðunni; hagfræðisagnfræðingurinn E. A. J. Johnson helgaði honum heilan kafla í bók sinni ''Predecessors of Adam Smith'' (1937). Í þriðja lagi eru bæklingar hans enn í dag notaðir sem frumheimildir um það hvernig þrælaverslunin var réttlætt með efnahagslegum rökum á 18. öld; sagnfræðingurinn Eric Williams studdist meðal annars við þá í bók sinni ''Capitalism and Slavery'' (1944). == Heimildir == * Bennett, Robert J. „Malachy Postlethwayt 1707–67: Genealogy and Influence of an Early Economist and ‘Spin-Doctor’.“ ''Genealogists' Magazine'' (2011): 1–8. [https://www.geog.cam.ac.uk/files/people/bennett/malachypostlethwayt.pdf Aðgengileg hér.] * Darity, William Jr. „Postlethwayt, Malachy (1707–1767).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman. London: Palgrave Macmillan, 1987. [https://link.springer.com/rwe/10.1057/978-1-349-95189-5_387 Netútgáfa hér.] * Fonseca, Gonçalo L. „Malachy Postlethwayt, 1707–1767.“ History of Economic Thought Website. [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/postlethwayt.htm Aðgengileg hér.] * Hewins, William Albert Samuel. „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''Dictionary of National Biography'', 46. bindi. London: Smith, Elder & Co, 1896. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Postlethwayt,_Malachy Aðgengileg á Wikisource.] * Johnson, E. A. J. ''Predecessors of Adam Smith: The Growth of British Economic Thought''. New York: Prentice-Hall, 1937, bls. 185–205. * „Postlethwayt, Malachy.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. New York: Macmillan, 1968. [https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/postlethwayt-malachy Aðgengileg á Encyclopedia.com.] * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017, bls. 22–23 og 45–47. == Tenglar == * [[:en:Malachy_Postlethwayt|Malachy Postlethwayt á ensku Wikipedia]] * [[iarchive:universaldiction01post|''The Universal Dictionary of Trade and Commerce'' (4. útg. 1774) á Internet Archive]] {{DEFAULTSORT:Postlethwayt, Malachy}} {{fd|1707|1767}} [[Flokkur:Breskir hagfræðingar]] 2u56k77mkrqeaze9h1hua0mk96uzlau 0 192729 1977927 2026-09-06T23:27:13Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=22 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2016) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2016''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 5. maí 2016 á Stjörnuvöllur|Sam...“ 1977927 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=22 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2016) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(8)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2016''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 5. maí 2016 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|íslandsmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fimmtudagur 5. maí 2016''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[5. maí]] [[2016]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/05-05-2016/breidablik-meistari-meistaranna-eftir-vitaspyrnukeppni Leikskýrsla 2]<br>[https://timarit.is/page/6570647#page/n13/mode/2up Leikskýrsla 3] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 204 |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Donna Key Henry|D.K. Henry]] {{vítmark}}<br>[[Katrín Ásbjörnsdóttir|K. Ásbjörnsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásgerður Stefanía Baldursdóttir|Á.S. Baldursdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 0 - 1<br>1 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>3 - 4 |víti2 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Hallbera Guðný Gísladóttir|H.G. Gísladóttir]] {{vítmark}}<br>[[Andrea Rán Snæfeld Hauksdóttir|A.R.S. Hauksdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Svava Rós Guðmundsdóttir|S.R. Guðmundsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444|title=Meistarakeppni kvenna 2016|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2016}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] ftgjfjdsb5c2pb2tm3sgxq8hc1fgxs1 1977928 1977927 2026-09-06T23:30:11Z Nipas2 54688 1977928 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=22 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2016) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2016''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 5. maí 2016 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|íslandsmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fimmtudagur 5. maí 2016''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[5. maí]] [[2016]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/05-05-2016/breidablik-meistari-meistaranna-eftir-vitaspyrnukeppni Leikskýrsla 2]<br>[https://timarit.is/page/6570647#page/n13/mode/2up Leikskýrsla 3] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 204 |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Donna Key Henry|D.K. Henry]] {{vítmark}}<br>[[Katrín Ásbjörnsdóttir|K. Ásbjörnsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásgerður Stefanía Baldursdóttir|Á.S. Baldursdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 0 - 1<br>1 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>3 - 4 |víti2 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Hallbera Guðný Gísladóttir|H.G. Gísladóttir]] {{vítmark}}<br>[[Andrea Rán Snæfeld Hauksdóttir|A.R.S. Hauksdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Svava Rós Guðmundsdóttir|S.R. Guðmundsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444|title=Meistarakeppni kvenna 2016|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2016}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] n6dkb12cd80ffja1lchcll8ge2gcnc3 1977959 1977928 2026-09-07T10:33:40Z Nipas2 54688 1977959 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=21 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2016) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2016''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 5. maí 2016 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|íslandsmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fimmtudagur 5. maí 2016''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[5. maí]] [[2016]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/05-05-2016/breidablik-meistari-meistaranna-eftir-vitaspyrnukeppni Leikskýrsla 2]<br>[https://timarit.is/page/6570647#page/n13/mode/2up Leikskýrsla 3] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 204 |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Donna Key Henry|D.K. Henry]] {{vítmark}}<br>[[Katrín Ásbjörnsdóttir|K. Ásbjörnsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásgerður Stefanía Baldursdóttir|Á.S. Baldursdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 0 - 1<br>1 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>3 - 4 |víti2 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Hallbera Guðný Gísladóttir|H.G. Gísladóttir]] {{vítmark}}<br>[[Andrea Rán Snæfeld Hauksdóttir|A.R.S. Hauksdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Svava Rós Guðmundsdóttir|S.R. Guðmundsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444|title=Meistarakeppni kvenna 2016|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2016}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 0dbujrh7yfb8jin67c9zuyd6hzdutt2 1977975 1977959 2026-09-07T11:20:01Z TKSnaevarr 53243 1977975 wikitext text/x-wiki {{eyða|Óviðunandi málfar}}{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=21 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2016) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2016''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 5. maí 2016 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|íslandsmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Fimmtudagur 5. maí 2016''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[5. maí]] [[2016]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/05-05-2016/breidablik-meistari-meistaranna-eftir-vitaspyrnukeppni Leikskýrsla 2]<br>[https://timarit.is/page/6570647#page/n13/mode/2up Leikskýrsla 3] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 204 |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Þórdís Hrönn Sigfúsdóttir|Þ.H. Sigfúsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Donna Key Henry|D.K. Henry]] {{vítmark}}<br>[[Katrín Ásbjörnsdóttir|K. Ásbjörnsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ásgerður Stefanía Baldursdóttir|Á.S. Baldursdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 0 - 1<br>1 - 2<br>2 - 2<br>3 - 3<br>3 - 4 |víti2 = [[Fanndís Friðriksdóttir|F. Friðriksdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Hallbera Guðný Gísladóttir|H.G. Gísladóttir]] {{vítmark}}<br>[[Andrea Rán Snæfeld Hauksdóttir|A.R.S. Hauksdóttir]] {{vítekkimark}}<br>[[Svava Rós Guðmundsdóttir|S.R. Guðmundsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Ingibjörg Sigurðardóttir|I. Sigurðardóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739444|title=Meistarakeppni kvenna 2016|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2016}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] tsn4jz2u97ibcozxysahu5obp198eow 0 192730 1977938 2026-09-06T23:57:33Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=21 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2015) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 8. maí 2015 á Stjörnuvöllur|Samsungvöll...“ 1977938 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=21 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2015) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 8. maí 2015 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. Samkvæmt reglum deildarbikarsins tryggði '''[[Breiðablik]]''' sér sæti í úrslitaleiknum þar sem liðið er í öðru sæti Pepsi-deildarinnar. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 8. maí 2015''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[8. maí]] [[2015]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br>[[Rúna Sif Stefánsdóttir|R.S. Stefánsdóttir]] {{mark|33}}<nowiki></nowiki>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|47}}<nowiki></nowiki><br>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|70}}<nowiki></nowiki><br>[[Guðrún Karítas Sigurðardóttir|G.K. Sigurðardóttir]] {{mark|90}} |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|44}}<nowiki></nowiki> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303|title=Meistarakeppni kvenna 2015|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2015}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] 3bea1a1gimnfowyskibv0lcy3wkdhfo 1977958 1977938 2026-09-07T10:33:27Z Nipas2 54688 1977958 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=20 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2015) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 8. maí 2015 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. Samkvæmt reglum deildarbikarsins tryggði '''[[Breiðablik]]''' sér sæti í úrslitaleiknum þar sem liðið er í öðru sæti Pepsi-deildarinnar. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 8. maí 2015''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[8. maí]] [[2015]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br>[[Rúna Sif Stefánsdóttir|R.S. Stefánsdóttir]] {{mark|33}}<nowiki></nowiki>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|47}}<nowiki></nowiki><br>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|70}}<nowiki></nowiki><br>[[Guðrún Karítas Sigurðardóttir|G.K. Sigurðardóttir]] {{mark|90}} |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|44}}<nowiki></nowiki> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303|title=Meistarakeppni kvenna 2015|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2015}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] dq5vkwf0xaxawu1o6olam15209pj5xj 1977976 1977958 2026-09-07T11:20:09Z TKSnaevarr 53243 1977976 wikitext text/x-wiki {{eyða|Óviðunandi málfar}}{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=20 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2015) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 8. maí 2015 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. Samkvæmt reglum deildarbikarsins tryggði '''[[Breiðablik]]''' sér sæti í úrslitaleiknum þar sem liðið er í öðru sæti Pepsi-deildarinnar. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 8. maí 2015''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[8. maí]] [[2015]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 4 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br>[[Rúna Sif Stefánsdóttir|R.S. Stefánsdóttir]] {{mark|33}}<nowiki></nowiki>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|47}}<nowiki></nowiki><br>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{mark|70}}<nowiki></nowiki><br>[[Guðrún Karítas Sigurðardóttir|G.K. Sigurðardóttir]] {{mark|90}} |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|44}}<nowiki></nowiki> |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Sigurður Óli Þórleifsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=739303|title=Meistarakeppni kvenna 2015|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2015}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] a8a7q9epj8g2ho9kgv4p0zhakyrvdhz 2 192731 1977939 2026-09-07T00:03:04Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Hirschman verkefni 1977939 wikitext text/x-wiki Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur hagfræðingur og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnvægisvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref>Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == Albert O. Hirschman fæddist í Berlín árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í Þýskalandi. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í París. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í spænsku borgarastyrjöldinni og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og lýðræðis. == Störf og fræðilegur ferill == Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Albert O. Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Aldeman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði - ''Unbalanced growth'' == Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnvægisvöxt (''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að framboð og eftirspurn gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschman um ''induced investment'', eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði ''linkages'', eða tengslum milli mismunandi hluta hagkerfisins. Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == Exit, Voice and Loyalty == Eitt þekktasta framlag Hirschman til félagsvísinda var hugmyndin um ''exit, voice and loyalty'', sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði Hirschman hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hirschman greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, ''exit'' og ''voice. Loyalty,'' eða tryggð, gat síðan haft áhrif á hvort viðbragðið varð fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> Með ''exit'' átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með ''voice'' átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli ''exit'' og ''voice''. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið ''exit'' frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. ''Voice'' getur hins vegar orðið mikilvægara þegar erfiðara er að velja ''exit'' eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að ''voice'' gæti bæði komið í stað ''exit'' og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið ''exit''. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með ''voice''. Dæmið sýnir hvernig valið á milli ''exit'' og ''voice'' getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> ''Loyalty'', eða tryggð, hafði einnig áhrif á sambandið milli ''exit'' og ''voice''. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað ''exit'' og gefið ''voice'' meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með ''exit'' skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með ''voice'' hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við ''voice'' gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == The Passions and the Interests == Í bókinni ''The passions and the Interests'' sem er eitt vinsælasta verk Albert O. Hirschman skoðar hann hugmyndir um þær siðferðilegu breytinguar sem átti sér stað í kringum sautjándu og átjándu öld sem lögðu grunninn að því að kapítalismi varð smátt og smátt viðurkenndur. Hún kom út árið 1977 og fjallar um uppgang kapítalisma og þær hugmyndir sem lögðu að honum grunn. Hirschman skoðar helst hvernig það sem áður var talið vera græðgi eða siðferðislega röng hugsun um að hámarka eigin efnahagslegan hagnað, þróaðist yfir í að vera eðlileg hegðun sem var jafnvel gagnleg fyrir samfélagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á milli passions (eldmóð) og interests (hagsmunir). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð voru taldar hættulegar fyrir pólitískan stöðuleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Þar sem fólk í leit að auði og efnahagslegum ávinningi var ekki lengur talið gráðugt heldur var það afl sem dró úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að interests virkuðu sem mótvægi við passions.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Albert Hirschman sýndi þannig fram á að kapítalismi var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux'' ''commercee,'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Albert O. Hirschman náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í stjórnmálafræði, félagsfræði og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (exit), eða reynt að hafa áhrif innan þeirra (voice) eða haldið tryggð við þau (loyalty). Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> The Passions and the Interests hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ''unbalanced growth'' og ''forward'' og ''backward linkages''. Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Heimildaskrá == Adelman, Jeremy. “Albert O. Hirschman: A Short Biography.” ''Social Science Research Council''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/ Adelman, Jeremy. “Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics.” ''Desarrollo y Sociedad'', no. 62 (2008): 1–37. https://doi.org/10.13043/dys.62.1 Dowding, Keith, Peter John, Thanos Mergoupis, and Mark Van Vugt. “Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments.” ''European Journal of Political Research'' 37, no. 4 (2000): 469–495. https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522 Gualerzi, Davide. “Albert Hirschman: Unbalanced Growth Theory.” In ''Development Economics in the Twenty-First Century'', 33–50. Routledge, 2016. Hirschman, Albert O. ''The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph''. Princeton University Press, 2013. Originally published 1977. Hirschman, Albert O. “‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions.” ''The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society'' 58, no. 3 (1980): 430–453. https://www.jstor.org/stable/3349733?origin=crossref Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman (1915–2012).” ''School of Social Science''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ias.edu/sss/faculty/hirschman Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman 1915–2012.” December 12, 2012. https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012 Özçelik, Emre. “Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren.” ''Development and Change'' 45, no. 5 (2014): 1111–1133. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dech.12116 == Tilvísanir == Ítarlegt Sérstafir Hjálp Edittools Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur hagfræðingur og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnvægisvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref>Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == Albert O. Hirschman fæddist í Berlín árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í Þýskalandi. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í París. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í spænsku borgarastyrjöldinni og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og lýðræðis. == Störf og fræðilegur ferill == Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Albert O. Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Aldeman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði - ''Unbalanced growth'' == Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnvægisvöxt (''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að framboð og eftirspurn gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschman um ''induced investment'', eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði ''linkages'', eða tengslum milli mismunandi hluta hagkerfisins. Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == Exit, Voice and Loyalty == Eitt þekktasta framlag Hirschman til félagsvísinda var hugmyndin um ''exit, voice and loyalty'', sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði Hirschman hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hirschman greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, ''exit'' og ''voice. Loyalty,'' eða tryggð, gat síðan haft áhrif á hvort viðbragðið varð fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> Með ''exit'' átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með ''voice'' átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli ''exit'' og ''voice''. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið ''exit'' frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. ''Voice'' getur hins vegar orðið mikilvægara þegar erfiðara er að velja ''exit'' eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að ''voice'' gæti bæði komið í stað ''exit'' og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið ''exit''. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með ''voice''. Dæmið sýnir hvernig valið á milli ''exit'' og ''voice'' getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> ''Loyalty'', eða tryggð, hafði einnig áhrif á sambandið milli ''exit'' og ''voice''. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað ''exit'' og gefið ''voice'' meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með ''exit'' skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með ''voice'' hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við ''voice'' gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == The Passions and the Interests == Í bókinni ''The passions and the Interests'' sem er eitt vinsælasta verk Albert O. Hirschman skoðar hann hugmyndir um þær siðferðilegu breytinguar sem átti sér stað í kringum sautjándu og átjándu öld sem lögðu grunninn að því að kapítalismi varð smátt og smátt viðurkenndur. Hún kom út árið 1977 og fjallar um uppgang kapítalisma og þær hugmyndir sem lögðu að honum grunn. Hirschman skoðar helst hvernig það sem áður var talið vera græðgi eða siðferðislega röng hugsun um að hámarka eigin efnahagslegan hagnað, þróaðist yfir í að vera eðlileg hegðun sem var jafnvel gagnleg fyrir samfélagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á milli passions (eldmóð) og interests (hagsmunir). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð voru taldar hættulegar fyrir pólitískan stöðuleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Þar sem fólk í leit að auði og efnahagslegum ávinningi var ekki lengur talið gráðugt heldur var það afl sem dró úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að interests virkuðu sem mótvægi við passions.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Albert Hirschman sýndi þannig fram á að kapítalismi var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux'' ''commercee,'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Albert O. Hirschman náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í stjórnmálafræði, félagsfræði og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (exit), eða reynt að hafa áhrif innan þeirra (voice) eða haldið tryggð við þau (loyalty). Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> The Passions and the Interests hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ''unbalanced growth'' og ''forward'' og ''backward linkages''. Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Heimildaskrá == Adelman, Jeremy. “Albert O. Hirschman: A Short Biography.” ''Social Science Research Council''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/ Adelman, Jeremy. “Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics.” ''Desarrollo y Sociedad'', no. 62 (2008): 1–37. https://doi.org/10.13043/dys.62.1 Dowding, Keith, Peter John, Thanos Mergoupis, and Mark Van Vugt. “Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments.” ''European Journal of Political Research'' 37, no. 4 (2000): 469–495. https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522 Gualerzi, Davide. “Albert Hirschman: Unbalanced Growth Theory.” In ''Development Economics in the Twenty-First Century'', 33–50. Routledge, 2016. Hirschman, Albert O. ''The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph''. Princeton University Press, 2013. Originally published 1977. Hirschman, Albert O. “‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions.” ''The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society'' 58, no. 3 (1980): 430–453. https://www.jstor.org/stable/3349733?origin=crossref Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman (1915–2012).” ''School of Social Science''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ias.edu/sss/faculty/hirschman Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman 1915–2012.” December 12, 2012. https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012 Özçelik, Emre. “Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren.” ''Development and Change'' 45, no. 5 (2014): 1111–1133. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dech.12116 == Tilvísanir == {{reflist}} rl5e96khhd3efa7e8pf74o6qz23gk5e 1977940 1977939 2026-09-07T00:08:21Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Verkefni Hirschman 1977940 wikitext text/x-wiki Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur hagfræðingur og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnvægisvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref>Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == Albert O. Hirschman fæddist í Berlín árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í Þýskalandi. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í París. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í spænsku borgarastyrjöldinni og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og lýðræðis. == Störf og fræðilegur ferill == Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Albert O. Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Aldeman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði - ''Unbalanced growth'' == Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnvægisvöxt (''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að framboð og eftirspurn gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschman um ''induced investment'', eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði ''linkages'', eða tengslum milli mismunandi hluta hagkerfisins. Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == Exit, Voice and Loyalty == Eitt þekktasta framlag Hirschman til félagsvísinda var hugmyndin um ''exit, voice and loyalty'', sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði Hirschman hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hirschman greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, ''exit'' og ''voice. Loyalty,'' eða tryggð, gat síðan haft áhrif á hvort viðbragðið varð fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> Með ''exit'' átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með ''voice'' átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli ''exit'' og ''voice''. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið ''exit'' frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. ''Voice'' getur hins vegar orðið mikilvægara þegar erfiðara er að velja ''exit'' eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að ''voice'' gæti bæði komið í stað ''exit'' og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið ''exit''. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með ''voice''. Dæmið sýnir hvernig valið á milli ''exit'' og ''voice'' getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> ''Loyalty'', eða tryggð, hafði einnig áhrif á sambandið milli ''exit'' og ''voice''. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað ''exit'' og gefið ''voice'' meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með ''exit'' skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með ''voice'' hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við ''voice'' gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == The Passions and the Interests == Í bókinni ''The passions and the Interests'' sem er eitt vinsælasta verk Albert O. Hirschman skoðar hann hugmyndir um þær siðferðilegu breytinguar sem átti sér stað í kringum sautjándu og átjándu öld sem lögðu grunninn að því að kapítalismi varð smátt og smátt viðurkenndur. Hún kom út árið 1977 og fjallar um uppgang kapítalisma og þær hugmyndir sem lögðu að honum grunn. Hirschman skoðar helst hvernig það sem áður var talið vera græðgi eða siðferðislega röng hugsun um að hámarka eigin efnahagslegan hagnað, þróaðist yfir í að vera eðlileg hegðun sem var jafnvel gagnleg fyrir samfélagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á milli passions (eldmóð) og interests (hagsmunir). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð voru taldar hættulegar fyrir pólitískan stöðuleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Þar sem fólk í leit að auði og efnahagslegum ávinningi var ekki lengur talið gráðugt heldur var það afl sem dró úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að interests virkuðu sem mótvægi við passions.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Albert Hirschman sýndi þannig fram á að kapítalismi var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux'' ''commercee,'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Albert O. Hirschman náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í stjórnmálafræði, félagsfræði og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (exit), eða reynt að hafa áhrif innan þeirra (voice) eða haldið tryggð við þau (loyalty). Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> The Passions and the Interests hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ''unbalanced growth'' og ''forward'' og ''backward linkages''. Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Heimildaskrá == Adelman, Jeremy. “Albert O. Hirschman: A Short Biography.” ''Social Science Research Council''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/ Adelman, Jeremy. “Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics.” ''Desarrollo y Sociedad'', no. 62 (2008): 1–37. https://doi.org/10.13043/dys.62.1 Dowding, Keith, Peter John, Thanos Mergoupis, and Mark Van Vugt. “Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments.” ''European Journal of Political Research'' 37, no. 4 (2000): 469–495. https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522 Gualerzi, Davide. “Albert Hirschman: Unbalanced Growth Theory.” In ''Development Economics in the Twenty-First Century'', 33–50. Routledge, 2016. Hirschman, Albert O. ''The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph''. Princeton University Press, 2013. Originally published 1977. Hirschman, Albert O. “‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions.” ''The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society'' 58, no. 3 (1980): 430–453. https://www.jstor.org/stable/3349733?origin=crossref Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman (1915–2012).” ''School of Social Science''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ias.edu/sss/faculty/hirschman Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman 1915–2012.” December 12, 2012. https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012 Özçelik, Emre. “Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren.” ''Development and Change'' 45, no. 5 (2014): 1111–1133. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dech.12116 == Tilvísanir == {{reflist}} tddk53cn4y4v3gmmhcrbwnzbc3mltim 1977941 1977940 2026-09-07T00:09:07Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Verkefni Hirschman 1977941 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur hagfræðingur og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnvægisvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref>Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == Albert O. Hirschman fæddist í Berlín árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í Þýskalandi. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í París. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í spænsku borgarastyrjöldinni og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og lýðræðis. == Störf og fræðilegur ferill == Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Albert O. Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Aldeman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði - ''Unbalanced growth'' == Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnvægisvöxt (''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að framboð og eftirspurn gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschman um ''induced investment'', eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði ''linkages'', eða tengslum milli mismunandi hluta hagkerfisins. Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == Exit, Voice and Loyalty == Eitt þekktasta framlag Hirschman til félagsvísinda var hugmyndin um ''exit, voice and loyalty'', sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði Hirschman hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hirschman greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, ''exit'' og ''voice. Loyalty,'' eða tryggð, gat síðan haft áhrif á hvort viðbragðið varð fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> Með ''exit'' átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með ''voice'' átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli ''exit'' og ''voice''. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið ''exit'' frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. ''Voice'' getur hins vegar orðið mikilvægara þegar erfiðara er að velja ''exit'' eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að ''voice'' gæti bæði komið í stað ''exit'' og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið ''exit''. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með ''voice''. Dæmið sýnir hvernig valið á milli ''exit'' og ''voice'' getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> ''Loyalty'', eða tryggð, hafði einnig áhrif á sambandið milli ''exit'' og ''voice''. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað ''exit'' og gefið ''voice'' meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með ''exit'' skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með ''voice'' hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við ''voice'' gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == The Passions and the Interests == Í bókinni ''The passions and the Interests'' sem er eitt vinsælasta verk Albert O. Hirschman skoðar hann hugmyndir um þær siðferðilegu breytinguar sem átti sér stað í kringum sautjándu og átjándu öld sem lögðu grunninn að því að kapítalismi varð smátt og smátt viðurkenndur. Hún kom út árið 1977 og fjallar um uppgang kapítalisma og þær hugmyndir sem lögðu að honum grunn. Hirschman skoðar helst hvernig það sem áður var talið vera græðgi eða siðferðislega röng hugsun um að hámarka eigin efnahagslegan hagnað, þróaðist yfir í að vera eðlileg hegðun sem var jafnvel gagnleg fyrir samfélagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á milli passions (eldmóð) og interests (hagsmunir). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð voru taldar hættulegar fyrir pólitískan stöðuleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Þar sem fólk í leit að auði og efnahagslegum ávinningi var ekki lengur talið gráðugt heldur var það afl sem dró úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að interests virkuðu sem mótvægi við passions.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Albert Hirschman sýndi þannig fram á að kapítalismi var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux'' ''commercee,'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Albert O. Hirschman náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í stjórnmálafræði, félagsfræði og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (exit), eða reynt að hafa áhrif innan þeirra (voice) eða haldið tryggð við þau (loyalty). Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> The Passions and the Interests hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ''unbalanced growth'' og ''forward'' og ''backward linkages''. Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Heimildaskrá == Adelman, Jeremy. “Albert O. Hirschman: A Short Biography.” ''Social Science Research Council''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/ Adelman, Jeremy. “Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics.” ''Desarrollo y Sociedad'', no. 62 (2008): 1–37. https://doi.org/10.13043/dys.62.1 Dowding, Keith, Peter John, Thanos Mergoupis, and Mark Van Vugt. “Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments.” ''European Journal of Political Research'' 37, no. 4 (2000): 469–495. https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522 Gualerzi, Davide. “Albert Hirschman: Unbalanced Growth Theory.” In ''Development Economics in the Twenty-First Century'', 33–50. Routledge, 2016. Hirschman, Albert O. ''The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph''. Princeton University Press, 2013. Originally published 1977. Hirschman, Albert O. “‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions.” ''The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society'' 58, no. 3 (1980): 430–453. https://www.jstor.org/stable/3349733?origin=crossref Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman (1915–2012).” ''School of Social Science''. Skoðað 6. september 2026. https://www.ias.edu/sss/faculty/hirschman Institute for Advanced Study. “Albert O. Hirschman 1915–2012.” December 12, 2012. https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012 Özçelik, Emre. “Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren.” ''Development and Change'' 45, no. 5 (2014): 1111–1133. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dech.12116 == Tilvísanir == {{reflist}} cff55qwaf5lsq8jxgy0rmjek07mgksk 0 192732 1977942 2026-09-07T00:14:14Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=20 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2014) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 2. maí 2014 á Stjörnuvöllur|Samsungv...“ 1977942 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=20 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2014) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2015''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 2. maí 2014 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 2. maí 2014''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[2. maí]] [[2014]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 200 |dómari= Kristinn Jakobsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950|title=Meistarakeppni kvenna 2014|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2014}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] ltivsy56z3eifbrpjruh2wy6tqmlvpv 1977945 1977942 2026-09-07T08:08:08Z Nipas2 54688 1977945 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=20 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2014) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2014''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 2. maí 2014 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 2. maí 2014''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[2. maí]] [[2014]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 200 |dómari= Kristinn Jakobsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950|title=Meistarakeppni kvenna 2014|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2014}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] lhv3uybzu6tl15wrz9cg5f5m35py0dv 1977957 1977945 2026-09-07T10:33:17Z Nipas2 54688 1977957 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=19 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2014) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2014''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 2. maí 2014 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 2. maí 2014''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[2. maí]] [[2014]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 200 |dómari= Kristinn Jakobsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950|title=Meistarakeppni kvenna 2014|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2014}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] l1bo8jxyvhlsionjcx77ycwdyw5wjx1 1977977 1977957 2026-09-07T11:20:16Z TKSnaevarr 53243 1977977 wikitext text/x-wiki {{eyða|Óviðunandi málfar}}{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=19 |núverandi meistarar= {{Lið Breiðablik}} (2014) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2014''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 2. maí 2014 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|Bikarmeistarar]] '''[[Breiðablik]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|íslandsmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 2. maí 2014''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[2. maí]] [[2014]]<br />19:15 [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950&banner-tab=report Leikskýrsla] |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |mörk1= <br> |mörk2= <br>[[Telma Hjaltalín Þrastardóttir|T.H. Þrastardóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 200 |dómari= Kristinn Jakobsson }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=740950|title=Meistarakeppni kvenna 2014|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2014}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] tu1rgxxm741asyh1ixfibwlpfyfuvn9 14 192733 1977955 2026-09-07T10:21:11Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1767]] [[Flokkur:Fólk dáið á 18. öld|1767]]“ 1977955 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1767]] [[Flokkur:Fólk dáið á 18. öld|1767]] o8lilmhwfzqqterxd0gcd0u2vlbdl4l 0 192734 1977956 2026-09-07T10:32:56Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=18 |núverandi meistarar= [[Þór/KA]] (2013) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2013''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 1. maí 2013 á Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn...“ 1977956 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=18 |núverandi meistarar= [[Þór/KA]] (2013) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2013''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 1. maí 2013 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|íslandsmeistarar]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Miðvikudagur 1. maí 2013''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[1. maí]] [[2013]]<br />15:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=716661&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/01-05-2013/meistarakeppni-ksi-thor-ka-vann-eftir-vitakeppni Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Stjarnan}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Boginn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 300 |dómari= Vilhelm Adolfsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Kayla June Grimsley|K.J. Grimsley]] {{vítmark}}<br>[[Arna Sif Ásgrímsdóttir|A.S. Ásgrímsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Tahnai Lauren Annis|T.L. Annis]] {{vítmark}}<br>[[Mateja Zver|M. Zver]] {{vítmark}} |staða = 1 - 0<br>2 - 1<br>3 - 1<br>4 - 1 |víti2 = [[Danka Podovac|D. Podovac]] {{vítekkimark}}<br>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Glódís Perla Viggósdóttir|G.P. Viggósdóttir]] {{vítekkimark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=716661|title=Meistarakeppni kvenna 2013|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2013}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] olg64un3wprjvdhj2kyrpgxsjll186d 1977979 1977956 2026-09-07T11:20:27Z TKSnaevarr 53243 1977979 wikitext text/x-wiki {{eyða|Óviðunandi málfar}}{{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=18 |núverandi meistarar= [[Þór/KA]] (2013) |sigursælasta lið= {{Lið Valur}} ''(7)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2013''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 1. maí 2013 á [[Stjörnuvöllur|Samsungvöllurinn]]. [[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|Bikarmeistarar]] '''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]''' ì og [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|íslandsmeistarar]] '''[[Þór/KA]]''' áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Miðvikudagur 1. maí 2013''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[1. maí]] [[2013]]<br />15:00 [[GMT]] |lið1= [[Þór/KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=716661&banner-tab=report Leikskýrsla]<br>[https://fotbolti.net/news/01-05-2013/meistarakeppni-ksi-thor-ka-vann-eftir-vitakeppni Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið Stjarnan}} |mörk1= <br> |mörk2= <br> |leikvangur= [[Boginn]], [[Ísland]] |áhorfendur= 300 |dómari= Vilhelm Adolfsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Kayla June Grimsley|K.J. Grimsley]] {{vítmark}}<br>[[Arna Sif Ásgrímsdóttir|A.S. Ásgrímsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Tahnai Lauren Annis|T.L. Annis]] {{vítmark}}<br>[[Mateja Zver|M. Zver]] {{vítmark}} |staða = 1 - 0<br>2 - 1<br>3 - 1<br>4 - 1 |víti2 = [[Danka Podovac|D. Podovac]] {{vítekkimark}}<br>[[Harpa Þorsteinsdóttir|H. Þorsteinsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Glódís Perla Viggósdóttir|G.P. Viggósdóttir]] {{vítekkimark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=716661|title=Meistarakeppni kvenna 2013|work=KSÍ|accessdate=7. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2013}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] hkkvycj6oj7jrzhqngu1jw6vqhy6feu 0 192735 1977982 2026-09-07T11:27:11Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Pétur 2.]] á [[Pétur 2. Rússakeisari]] 1977982 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Pétur 2. Rússakeisari]] dj5rtw49umbw8aeoi80qeclmbi7efl7 1977984 1977982 2026-09-07T11:31:49Z TKSnaevarr 53243 Fjarlægði endurbeiningu á [[Pétur 2. Rússakeisari]] 1977984 wikitext text/x-wiki '''Pétur 2.''' getur átt við um: * [[Pétur 2. Portúgalskonungur|Pétur 2. Portúgalskonung]] (1648–1706) * [[Pétur 2. Rússakeisari|Pétur 2. Rússakeisara]] (1715–1730) * [[Pétur 2. Brasilíukeisari|Pétur 2. Brasilíukeisara]] (1825–1891) * [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2. Júgóslavíukonung]] (1923–1970) {{aðgreining}} c6dmh48s4k4fh0fn4jjlm27ha8in084