Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 671 1978107 1957250 2026-09-08T15:06:30Z Mainbear 111844 Bætti við setningu um Stúdentafélag Háskólans á Akureyri. 1978107 wikitext text/x-wiki {{Háskóli | Nafn = Háskólinn á Akureyri | Merki = Háskólinn á Akureyri (logo).png | Stofnár = 1987 | Gerð = Ríkisháskóli | Rektor = Áslaug Ásgeirsdóttir | Nemendur = 2853 | Staður = Akureyri | Land = Ísland | Vefsíða = https://www.unak.is }} [[Mynd:Háskólinn á Akureyri 0032.jpg|thumb|Háskólinn á Akureyri.]] '''Háskólinn á Akureyri''' er [[háskóli]] í bænum [[Akureyri]] á [[Ísland]]i sem stofnaður var árið [[1987]]. Hann hefur vaxið mikið síðan og í dag eru þar skráðir í kring um 2.800 stúdentar. Skólinn er meðal þeirra fremstu á [[Ísland|Íslandi]] og hefur verið framsækinn þegar kemur að sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. Sveigjanlegt nám er stór kostur við Háskólann á Akureyri. Fjölbreyttar og nútímalegar kennslu- og námsaðferðir eru notaðar við miðlun námsefnis. Allt grunnám er í boði sem sveigjanlegt nám. Það þýðir að stúdentar þurfa ekki endilega að vera búsettir á Akureyri heldur koma í háskólann í sérstakar námslotur þar sem megináhersla er lögð á verkefnavinnu og umræður. Allir fylgja sömu námskránni og námskröfur eru þær sömu. Í námslotunum gefst þér tækifæri til að hitta kennara, stúdenta og annað starfsfólk háskólans og tengjast enn betur háskólasamfélaginu. [[Stúdentafélag Háskólans á Akureyri]] er hagsmuna- og viðburðafélag stúdenta háskólans.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/|title=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-08}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Íslandsklukkan við Sólborg.jpeg|thumb|250px|right|[[Íslandsklukkan (myndlistarverk)|Íslandsklukkan]] við Sólborg]] Háskólinn á Akureyri var stofnaður [[5. september]] [[1987]] og starfaði hann fyrst í stað í húsnæði [[Verkmenntaskólinn á Akureyri|Verkmenntaskólans á Akureyri]] að Þingvallastræti 23. Þá var boðið upp á nám í tveimur deildum: Heilbrigðisdeild og Rekstrardeild. Fyrsti rektor skólans var [[Haraldur Bessason]]. Fyrstu útskriftarnemarnir voru 10 [[iðnrekstrarfræði|iðnrekstrarfræðingar]], brautskráðir [[1989]]. Fyrstu framhaldsnemarnir voru brautskráðir með M.Sc. í [[hjúkrunarfræði|hjúkrunarfræðum]] [[26. febrúar]] [[2000]]. ==Nám== Fjölbreytt nám er í boði við Háskólann á Akureyri, bæði á grunn- og framhaldsstigi. Frá og með vormisseri 2019 varð Háskólinn á Akureyri fullvaxta háskóli með nám á öllum þrepum háskólanáms þegar honum var veitt heimild til að bjóða upp á doktorsnám. Kennsla fer fram á tveimur fræðasviðum og þau eru: ===Hug- og félagsvísindasvið=== Hug- og félagsvísindasvið samanstendur af fjórum deildum; Félagsvísindadeild, Lagadeild, Sálfræðideild og Kennaradeild. Þar er boðið upp á fjölbreytt grunnnám bakkalárprófs (B.A. og B.Ed.) og framhaldsnám til meistaraprófs (M.A., M.Ed., M.l. og ll.M). Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri tilheyrir einnig sviðinu og starfar það í nánum tengslum við Kennaradeild að þróunar- og umbótastarfi í skólum, ásamt ráðgjöf og fræðslu. Námið einkennist af fjölbreyttum áherslum sem koma til móts við ólíkar þarfir og áhuga stúdenta. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Félagsvísindadeild er boðið upp á fjórar námsleiðir til BA gráðu, þar af eru félagsvísindi, fjölmiðlafræði og lögreglufræði einungis kennd við Háskólann á Akureyri. Að hluta til er boðið upp á sömu námskeið í þessum námsleiðum á fyrsta ári og stúdentar fá fljótlega tækifæri til að sérhæfa sig með því að taka valnámskeið. Til viðbótar eru í boði tvær námsleiðir á meistarastigi. * Við Lagadeild er kennd lögfræði í grunnnámi og framhaldsnámi auk þess sem heimskautaréttur er í boði í framhaldsnámi. Sérstaða lögfræðináms Háskólans á Akureyri felst í alþjóðlegri nálgun og sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. * Í Sálfræðideild er boðið upp á 3 ára BA nám í sálfræði þar sem sérstaðan er sveigjanlegt námsfyrirkomulag og námsmat. Auk þess býður Sálfræðideild upp á MA nám í sálfræði sem er rannsóknartengt og er sniðið að áhugasviði hvers og eins. * Við Kennaradeild er kennt fjölbreytt nám á grunn- og framhaldsstigi. Námið miðar að því að stúdentar öðlist þá þekkingu, leikni og hæfni sem kennarastarf krefst á hverjum tíma. Deildin býður upp á fjölbreytt nám með margvíslegri sérhæfingu sem leggur traustan grunn að þeirri færni sem þróun skólastarfs, iðkun rannsókna og frekara nám gerir kröfur um. Grunnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/felagsvisindi Félagsvísindi (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/fjolmidlafraedi Fjölmiðlafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/kennarafraedi Kennarafræði (BEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logfraedi Lögfræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglu-og-loggaeslufraedi Löggæslu- og löggæslufræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi-starfandi-logreglumenn Lögreglufræði fyrir starfandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi Lögreglufræði fyrir verðandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/nutimafraedi Nútímafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/salfraedi Sálfræði (BA)] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/felagsvisindi Félagsvísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/fjolmidla-og-bodskiptafraedi Fjölmiðla- og boðskiptafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomanam-forysta-i-laerdomssamfelagi Forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heimskautarettur Heimskautaréttur (LLM/MA/Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-mt Kennarafræði (MT)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/logfraedi-ml Lögfræði (ML)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-serkennslufraedi Mám og margbreytileiki – sérkennslufræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-almennt-svid Menntavísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-diploma Menntunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi Menntunarfræði (MEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-serkennslufraedi Nám og margbreytileiki – sérkennslufræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salfraedi Sálfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/sjavarbyggdafraedi-ma Sjávarbyggðafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfstengd-leidsogn Starfstengd leiðsögn (Diplómanám)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-stjornun-og-forysta-i-laerdomssamfelagi Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-stjornun-og-forysta Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (MA)] ===Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasvið=== Inann Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasviðs eru fimm deildir: Auðlindadeild, Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum, Hjúkrunarfræðideild, Iðjuþjálfundarfræðideild og Viðskiptadeild. Fræðasviðið býður upp á fjölbreytt grunn- og framhaldsnám og þar er einnig að finna námsleiðir sem einungis eru kenndar við Háskólann á Akureyri og hafa markað sér ákveðna sérstöðu. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Auðlindadeild er lögð rík áhersla á nám og rannsóknir í tengslum við sjálfbæra og arðbæra nýtingu náttúruauðlinda. Með þetta að leiðarljósi er boðið upp á hagnýtt viðskipta- og raunvísindatengt nám á þremur fræðasviðum; líftækni, sjávarútvegsfræði og náttúru- og auðlindafræði. * Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum hefur það að markiði að mennta fagfólk á heilbrigðissviði til vísindarannsóknastarfa og nýsköpunar. Sérstaða og styrkur námsins felst meðal annars í þverfaglegum stúdentahópi þar sem fagfólk úr hinum ýmsu fagstéttum heilbrigðiskerfisins kemur saman til að taka sínar meistaragráður. * Hjúkrunarfræðideild býður upp á 4 ára BS nám í hjúkrunarfræði og er Háskólinn á Akureyri eini háskólinn á landinu sem býður upp á sveigjanlegt nám í hjúkrunarfræði. * Iðjuþjálfundarfræðideild býður upp á 3 ára BS nám í iðjuþjálfunarfræði og 1 árs viðbótardiplómu til starfsréttinda í iðjuþjálfun en Háskólinn á Akureyri er eini háskólinn á landinu sem býður upp á nám í iðjuþjálfunarfræði. * Viðskiptadeild býður upp á grunn og framhaldsnám sem er fjölbreytt og hagnýtt. Áhersla er lögð á sveigjanlegt námsfyrirkomulag. Þá býður HA upp á nám í tölvunarfræði í samstarfi við Háskólann í Reykjavík. Grunnnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-oldrunar-og-heimahjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – öldrunar- og heimahjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-samfelagsgedhjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – samfélagsgeðhjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/hjukrunarfraedi Hjúkrunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/idjuthjalfunarfraedi Iðjuþjálfundarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/liftaekni Líftækni (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi Sjávarútvegsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi Tölvunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi-diploma Tölvunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_fjarmal Viðskiptafræði – stjórnun og fjármál (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_markadsfraedi Viðskiptafræði – stjórnun og markaðsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_sjavarutvegur Viðskiptafræði með áherslu á sjávarútveg (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi_vidskiptafraedi Viðskiptafræði- og sjávarútvegsfræði (BS), tvær háskólagráður á fjórum árum!] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/audlindafraedi Auðlindafræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/haf-og-strandsvaedastjornun-mrm Haf- og strandsvæðastjórnun (MRM)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilbrigdisvisindi Heilbrigðisvísindi – Almenn lína (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/endurhaefing Heilbrigðisvísindi – Endurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/gedheilbrigdisfraedi Heilbrigðisvísindi – Geðheilbrigðisfræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-fraedileg Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – fræðileg (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-klinisk Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – klínísk (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/krabbamein-og-liknarmedferd Heilbrigðisvísindi - Krabbamein og líknarmeðferð (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/langvinn-veikindi-og-lifsgliman Heilbrigðisvísindi - Langvinn veikindi og lífsglíman (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/ljosmaedur-heilbrigdi-kvenna Heilbrigðisvísindi – Ljósmæður, heilbrigði kvenna (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/oldrun-og-heilbrigdi Heilbrigðisvísindi – Öldrun og heilbrigði] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salraen-afoll-og-ofbeldi Heilbrigðisvísindi – Sálræn áföll og ofbeldi] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma Heilbrigðisvísindi – Sérsvið hjúkrunar (Diplóma)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108134648/https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma |date=2022-11-08 }} * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfsendurhaefing Heilbrigðisvísindi - Starfsendurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-i-heilbrigdisthjonustu Heilbrigðisvísindi – Stjórnun í heilbrigðisþjónustu (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/verkir-og-verkjamedferd Heilbrigðisvísindi – Verkir og verkjameðferðir (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/idjuthjalfun Iðjuþjálfun (Viðbótardiplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-sjavaraudlinda Stjórnun sjávarauðlinda (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/vidskiptafraedi Viðskiptafræði (MS)] ===Doktorsnám=== [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/doktorsnam Doktorsnám við Háskólann á Akureyri] er einstaklingsmiðað nám og rannsóknarverkefni doktorsnemans er lykilþáttur námsins. Doktorsnemar háskólans verða virkir þátttakendur í vísindasamfélagi HA. Námið veitir prófgráðuna Philosophiae Doctor (PhD) á tilteknu fræðasviði. == Stofnanir == Innan vébanda Háskólans á Akureyri eru starfræktar ýmsar stofnanir sem sinna rannsóknum og ýmiss konar þjónustu við fræðasamfélagið. === Rannsóknastofnanir === *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/heilbrigdisvisindastofnun Heilbrigðisvísindastofnun Háskólans á Akureyri] *[https://www.rmf.is/ Rannsóknamiðstöð ferðamála] *[https://www.rha.is/ Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri (RHA)] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/rannsoknamidstod-gegn-ofbeldi Rannsóknir gegn ofbeldi] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/sjavarutvegsmidstodin Sjávarútvegsmiðstöð Háskólans á Akureyri] ===Þjónustustofnanir=== *[https://www.unak.is/is/nemandinn/thjonusta/bokasafn Bókasafn Háskólans á Akureyri] *[https://www.festaha.is/ Félagsstofnun stúdenta við Háskólann á Akureyri (FÉSTA)] *[https://www.msha.is/ Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri (MSHA)] *[https://simenntunha.is/ Símenntun Háskólans á Akureyri] *[https://www.unak.is/is/samfelagid/sjavarutvegsskolinn Sjávarútvegsskólinn] *[https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/visindaskolinn Vísindaskóli unga fólksins] == Félagslíf == '''Stúdentafélag Háskólans á Akureyri, SHA''' er félag allra innritaðra stúdenta við Háskólann á Akureyri. Félagið er fyrst og fremst hagsmunafélag stúdenta, bakland og sameiningartákn aðildarfélaga þess og þeirra aðila sem sinna trúnaðarstörfum á vegum félagsins. Félagið stendur vörð um hagsmuni heildarinnar, stuðlar að bættri heilsu og líðan stúdenta og vinnur náið með starfsfólki skólans að hagsmunamálum, kynningarmálum og öðru því sem snertir stúdenta, beint eða óbeint.<ref>Stúdentafélag Háskólans á Akureyri. (e.d.). Um SHA. Sótt af https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727144245/https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha|date=2021-07-27}} 27. júlí 2021 [https://www.fsha.is/is/um-fsha] {{Webarchive}}</ref> Sjö aðildarfélög eiga aðild að SHA. Aðildarfélög SHA eru sviðs- og deildarfélög. Starfsemi þeirra og hlutverk hafa þróast gegnum árin og tekið breytingum eins og starfsemi og hlutverk SHA. Félögin eru: * Data, félag tölvunarfræðinema, var stofnað árið 2016. * Eir, félag heilbrigðisnema, var stofnað árið 1990. * Kumpáni, félag félagsvísinda- og sálfræðinema, var stofnað árið 2004. * Magister, félag kennaranema, var stofnað árið 1993. * Reki, félag viðskiptafræðinema, var stofnað árið 1990. * Stafnbúi, félag auðlindafræðinema, var stofnað árið 1990. * Þemis, félag laganema, var stofnað árið 2005.<ref>Félag stúdenta við Háskólann á Akureyri. (e.d.). Aðildarfélög. Sótt af <nowiki>https://www.fsha.is/is/undirfelog</nowiki> 11. desember [[2017]]</ref> {{Reflist}} == Rektorar == Rektor er forseti Háskólaráðs, yfirmaður stjórnsýslu háskólans og æðsti fulltrúi hans gagnvart starfsfólki og stofnunum innan háskólans og utan. Hann hefur frumkvæði að því að háskólaráð marki heildarstefnu í málefnum háskólans. Rektor ber ábyrgð á og hefur eftirlit með allri starfsemi háskólans og á milli funda Háskólaráðs fer hann með ákvörðunarvald í öllum málum háskólans. Núverandi rektor Háskólans á Akureyri er Dr. Áslaug Ásgeirsdóttir sem tók við embætti rektors 1. júlí 2025. {| class="wikitable" |+ !Rektor !Embættistaka !Embættislok |- |Haraldur Bessason |1987 |1994 |- |Þorsteinn Gunnarsson |1994 |2009 |- |Stefán B. Sigurðsson |2009 |2014 |- |Eyjólfur Guðmundsson |2014 |2024 |} == Tilvísanir == {{Háskólasnið}} {{S|1987}} [[Flokkur:Akureyri]] [[Flokkur:Háskólar á Íslandi]] [[Flokkur:Menntastofnanir á Akureyri]] gyb1pwy9z645tlfkevqh5qm3es3d6rl 1978108 1978107 2026-09-08T15:07:48Z Mainbear 111844 /* Félagslíf */ Data er nú orðið Unit eftir breytingar á aðalfundi 2026 1978108 wikitext text/x-wiki {{Háskóli | Nafn = Háskólinn á Akureyri | Merki = Háskólinn á Akureyri (logo).png | Stofnár = 1987 | Gerð = Ríkisháskóli | Rektor = Áslaug Ásgeirsdóttir | Nemendur = 2853 | Staður = Akureyri | Land = Ísland | Vefsíða = https://www.unak.is }} [[Mynd:Háskólinn á Akureyri 0032.jpg|thumb|Háskólinn á Akureyri.]] '''Háskólinn á Akureyri''' er [[háskóli]] í bænum [[Akureyri]] á [[Ísland]]i sem stofnaður var árið [[1987]]. Hann hefur vaxið mikið síðan og í dag eru þar skráðir í kring um 2.800 stúdentar. Skólinn er meðal þeirra fremstu á [[Ísland|Íslandi]] og hefur verið framsækinn þegar kemur að sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. Sveigjanlegt nám er stór kostur við Háskólann á Akureyri. Fjölbreyttar og nútímalegar kennslu- og námsaðferðir eru notaðar við miðlun námsefnis. Allt grunnám er í boði sem sveigjanlegt nám. Það þýðir að stúdentar þurfa ekki endilega að vera búsettir á Akureyri heldur koma í háskólann í sérstakar námslotur þar sem megináhersla er lögð á verkefnavinnu og umræður. Allir fylgja sömu námskránni og námskröfur eru þær sömu. Í námslotunum gefst þér tækifæri til að hitta kennara, stúdenta og annað starfsfólk háskólans og tengjast enn betur háskólasamfélaginu. [[Stúdentafélag Háskólans á Akureyri]] er hagsmuna- og viðburðafélag stúdenta háskólans.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/|title=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-08}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Íslandsklukkan við Sólborg.jpeg|thumb|250px|right|[[Íslandsklukkan (myndlistarverk)|Íslandsklukkan]] við Sólborg]] Háskólinn á Akureyri var stofnaður [[5. september]] [[1987]] og starfaði hann fyrst í stað í húsnæði [[Verkmenntaskólinn á Akureyri|Verkmenntaskólans á Akureyri]] að Þingvallastræti 23. Þá var boðið upp á nám í tveimur deildum: Heilbrigðisdeild og Rekstrardeild. Fyrsti rektor skólans var [[Haraldur Bessason]]. Fyrstu útskriftarnemarnir voru 10 [[iðnrekstrarfræði|iðnrekstrarfræðingar]], brautskráðir [[1989]]. Fyrstu framhaldsnemarnir voru brautskráðir með M.Sc. í [[hjúkrunarfræði|hjúkrunarfræðum]] [[26. febrúar]] [[2000]]. ==Nám== Fjölbreytt nám er í boði við Háskólann á Akureyri, bæði á grunn- og framhaldsstigi. Frá og með vormisseri 2019 varð Háskólinn á Akureyri fullvaxta háskóli með nám á öllum þrepum háskólanáms þegar honum var veitt heimild til að bjóða upp á doktorsnám. Kennsla fer fram á tveimur fræðasviðum og þau eru: ===Hug- og félagsvísindasvið=== Hug- og félagsvísindasvið samanstendur af fjórum deildum; Félagsvísindadeild, Lagadeild, Sálfræðideild og Kennaradeild. Þar er boðið upp á fjölbreytt grunnnám bakkalárprófs (B.A. og B.Ed.) og framhaldsnám til meistaraprófs (M.A., M.Ed., M.l. og ll.M). Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri tilheyrir einnig sviðinu og starfar það í nánum tengslum við Kennaradeild að þróunar- og umbótastarfi í skólum, ásamt ráðgjöf og fræðslu. Námið einkennist af fjölbreyttum áherslum sem koma til móts við ólíkar þarfir og áhuga stúdenta. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Félagsvísindadeild er boðið upp á fjórar námsleiðir til BA gráðu, þar af eru félagsvísindi, fjölmiðlafræði og lögreglufræði einungis kennd við Háskólann á Akureyri. Að hluta til er boðið upp á sömu námskeið í þessum námsleiðum á fyrsta ári og stúdentar fá fljótlega tækifæri til að sérhæfa sig með því að taka valnámskeið. Til viðbótar eru í boði tvær námsleiðir á meistarastigi. * Við Lagadeild er kennd lögfræði í grunnnámi og framhaldsnámi auk þess sem heimskautaréttur er í boði í framhaldsnámi. Sérstaða lögfræðináms Háskólans á Akureyri felst í alþjóðlegri nálgun og sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. * Í Sálfræðideild er boðið upp á 3 ára BA nám í sálfræði þar sem sérstaðan er sveigjanlegt námsfyrirkomulag og námsmat. Auk þess býður Sálfræðideild upp á MA nám í sálfræði sem er rannsóknartengt og er sniðið að áhugasviði hvers og eins. * Við Kennaradeild er kennt fjölbreytt nám á grunn- og framhaldsstigi. Námið miðar að því að stúdentar öðlist þá þekkingu, leikni og hæfni sem kennarastarf krefst á hverjum tíma. Deildin býður upp á fjölbreytt nám með margvíslegri sérhæfingu sem leggur traustan grunn að þeirri færni sem þróun skólastarfs, iðkun rannsókna og frekara nám gerir kröfur um. Grunnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/felagsvisindi Félagsvísindi (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/fjolmidlafraedi Fjölmiðlafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/kennarafraedi Kennarafræði (BEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logfraedi Lögfræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglu-og-loggaeslufraedi Löggæslu- og löggæslufræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi-starfandi-logreglumenn Lögreglufræði fyrir starfandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi Lögreglufræði fyrir verðandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/nutimafraedi Nútímafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/salfraedi Sálfræði (BA)] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/felagsvisindi Félagsvísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/fjolmidla-og-bodskiptafraedi Fjölmiðla- og boðskiptafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomanam-forysta-i-laerdomssamfelagi Forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heimskautarettur Heimskautaréttur (LLM/MA/Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-mt Kennarafræði (MT)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/logfraedi-ml Lögfræði (ML)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-serkennslufraedi Mám og margbreytileiki – sérkennslufræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-almennt-svid Menntavísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-diploma Menntunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi Menntunarfræði (MEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-serkennslufraedi Nám og margbreytileiki – sérkennslufræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salfraedi Sálfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/sjavarbyggdafraedi-ma Sjávarbyggðafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfstengd-leidsogn Starfstengd leiðsögn (Diplómanám)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-stjornun-og-forysta-i-laerdomssamfelagi Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-stjornun-og-forysta Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (MA)] ===Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasvið=== Inann Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasviðs eru fimm deildir: Auðlindadeild, Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum, Hjúkrunarfræðideild, Iðjuþjálfundarfræðideild og Viðskiptadeild. Fræðasviðið býður upp á fjölbreytt grunn- og framhaldsnám og þar er einnig að finna námsleiðir sem einungis eru kenndar við Háskólann á Akureyri og hafa markað sér ákveðna sérstöðu. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Auðlindadeild er lögð rík áhersla á nám og rannsóknir í tengslum við sjálfbæra og arðbæra nýtingu náttúruauðlinda. Með þetta að leiðarljósi er boðið upp á hagnýtt viðskipta- og raunvísindatengt nám á þremur fræðasviðum; líftækni, sjávarútvegsfræði og náttúru- og auðlindafræði. * Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum hefur það að markiði að mennta fagfólk á heilbrigðissviði til vísindarannsóknastarfa og nýsköpunar. Sérstaða og styrkur námsins felst meðal annars í þverfaglegum stúdentahópi þar sem fagfólk úr hinum ýmsu fagstéttum heilbrigðiskerfisins kemur saman til að taka sínar meistaragráður. * Hjúkrunarfræðideild býður upp á 4 ára BS nám í hjúkrunarfræði og er Háskólinn á Akureyri eini háskólinn á landinu sem býður upp á sveigjanlegt nám í hjúkrunarfræði. * Iðjuþjálfundarfræðideild býður upp á 3 ára BS nám í iðjuþjálfunarfræði og 1 árs viðbótardiplómu til starfsréttinda í iðjuþjálfun en Háskólinn á Akureyri er eini háskólinn á landinu sem býður upp á nám í iðjuþjálfunarfræði. * Viðskiptadeild býður upp á grunn og framhaldsnám sem er fjölbreytt og hagnýtt. Áhersla er lögð á sveigjanlegt námsfyrirkomulag. Þá býður HA upp á nám í tölvunarfræði í samstarfi við Háskólann í Reykjavík. Grunnnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-oldrunar-og-heimahjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – öldrunar- og heimahjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-samfelagsgedhjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – samfélagsgeðhjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/hjukrunarfraedi Hjúkrunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/idjuthjalfunarfraedi Iðjuþjálfundarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/liftaekni Líftækni (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi Sjávarútvegsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi Tölvunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi-diploma Tölvunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_fjarmal Viðskiptafræði – stjórnun og fjármál (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_markadsfraedi Viðskiptafræði – stjórnun og markaðsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_sjavarutvegur Viðskiptafræði með áherslu á sjávarútveg (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi_vidskiptafraedi Viðskiptafræði- og sjávarútvegsfræði (BS), tvær háskólagráður á fjórum árum!] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/audlindafraedi Auðlindafræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/haf-og-strandsvaedastjornun-mrm Haf- og strandsvæðastjórnun (MRM)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilbrigdisvisindi Heilbrigðisvísindi – Almenn lína (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/endurhaefing Heilbrigðisvísindi – Endurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/gedheilbrigdisfraedi Heilbrigðisvísindi – Geðheilbrigðisfræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-fraedileg Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – fræðileg (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-klinisk Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – klínísk (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/krabbamein-og-liknarmedferd Heilbrigðisvísindi - Krabbamein og líknarmeðferð (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/langvinn-veikindi-og-lifsgliman Heilbrigðisvísindi - Langvinn veikindi og lífsglíman (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/ljosmaedur-heilbrigdi-kvenna Heilbrigðisvísindi – Ljósmæður, heilbrigði kvenna (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/oldrun-og-heilbrigdi Heilbrigðisvísindi – Öldrun og heilbrigði] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salraen-afoll-og-ofbeldi Heilbrigðisvísindi – Sálræn áföll og ofbeldi] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma Heilbrigðisvísindi – Sérsvið hjúkrunar (Diplóma)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108134648/https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma |date=2022-11-08 }} * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfsendurhaefing Heilbrigðisvísindi - Starfsendurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-i-heilbrigdisthjonustu Heilbrigðisvísindi – Stjórnun í heilbrigðisþjónustu (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/verkir-og-verkjamedferd Heilbrigðisvísindi – Verkir og verkjameðferðir (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/idjuthjalfun Iðjuþjálfun (Viðbótardiplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-sjavaraudlinda Stjórnun sjávarauðlinda (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/vidskiptafraedi Viðskiptafræði (MS)] ===Doktorsnám=== [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/doktorsnam Doktorsnám við Háskólann á Akureyri] er einstaklingsmiðað nám og rannsóknarverkefni doktorsnemans er lykilþáttur námsins. Doktorsnemar háskólans verða virkir þátttakendur í vísindasamfélagi HA. Námið veitir prófgráðuna Philosophiae Doctor (PhD) á tilteknu fræðasviði. == Stofnanir == Innan vébanda Háskólans á Akureyri eru starfræktar ýmsar stofnanir sem sinna rannsóknum og ýmiss konar þjónustu við fræðasamfélagið. === Rannsóknastofnanir === *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/heilbrigdisvisindastofnun Heilbrigðisvísindastofnun Háskólans á Akureyri] *[https://www.rmf.is/ Rannsóknamiðstöð ferðamála] *[https://www.rha.is/ Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri (RHA)] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/rannsoknamidstod-gegn-ofbeldi Rannsóknir gegn ofbeldi] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/sjavarutvegsmidstodin Sjávarútvegsmiðstöð Háskólans á Akureyri] ===Þjónustustofnanir=== *[https://www.unak.is/is/nemandinn/thjonusta/bokasafn Bókasafn Háskólans á Akureyri] *[https://www.festaha.is/ Félagsstofnun stúdenta við Háskólann á Akureyri (FÉSTA)] *[https://www.msha.is/ Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri (MSHA)] *[https://simenntunha.is/ Símenntun Háskólans á Akureyri] *[https://www.unak.is/is/samfelagid/sjavarutvegsskolinn Sjávarútvegsskólinn] *[https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/visindaskolinn Vísindaskóli unga fólksins] == Félagslíf == '''Stúdentafélag Háskólans á Akureyri, SHA''' er félag allra innritaðra stúdenta við Háskólann á Akureyri. Félagið er fyrst og fremst hagsmunafélag stúdenta, bakland og sameiningartákn aðildarfélaga þess og þeirra aðila sem sinna trúnaðarstörfum á vegum félagsins. Félagið stendur vörð um hagsmuni heildarinnar, stuðlar að bættri heilsu og líðan stúdenta og vinnur náið með starfsfólki skólans að hagsmunamálum, kynningarmálum og öðru því sem snertir stúdenta, beint eða óbeint.<ref>Stúdentafélag Háskólans á Akureyri. (e.d.). Um SHA. Sótt af https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727144245/https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha|date=2021-07-27}} 27. júlí 2021 [https://www.fsha.is/is/um-fsha] {{Webarchive}}</ref> Sjö aðildarfélög eiga aðild að SHA. Aðildarfélög SHA eru sviðs- og deildarfélög. Starfsemi þeirra og hlutverk hafa þróast gegnum árin og tekið breytingum eins og starfsemi og hlutverk SHA. Félögin eru: * Unit, félag tölvunar- og tæknifræðinema, var stofnað árið 2016. * Eir, félag heilbrigðisnema, var stofnað árið 1990. * Kumpáni, félag félagsvísinda- og sálfræðinema, var stofnað árið 2004. * Magister, félag kennaranema, var stofnað árið 1993. * Reki, félag viðskiptafræðinema, var stofnað árið 1990. * Stafnbúi, félag auðlindafræðinema, var stofnað árið 1990. * Þemis, félag laganema, var stofnað árið 2005.<ref>Félag stúdenta við Háskólann á Akureyri. (e.d.). Aðildarfélög. Sótt af <nowiki>https://www.fsha.is/is/undirfelog</nowiki> 11. desember [[2017]]</ref> {{Reflist}} == Rektorar == Rektor er forseti Háskólaráðs, yfirmaður stjórnsýslu háskólans og æðsti fulltrúi hans gagnvart starfsfólki og stofnunum innan háskólans og utan. Hann hefur frumkvæði að því að háskólaráð marki heildarstefnu í málefnum háskólans. Rektor ber ábyrgð á og hefur eftirlit með allri starfsemi háskólans og á milli funda Háskólaráðs fer hann með ákvörðunarvald í öllum málum háskólans. Núverandi rektor Háskólans á Akureyri er Dr. Áslaug Ásgeirsdóttir sem tók við embætti rektors 1. júlí 2025. {| class="wikitable" |+ !Rektor !Embættistaka !Embættislok |- |Haraldur Bessason |1987 |1994 |- |Þorsteinn Gunnarsson |1994 |2009 |- |Stefán B. Sigurðsson |2009 |2014 |- |Eyjólfur Guðmundsson |2014 |2024 |} == Tilvísanir == {{Háskólasnið}} {{S|1987}} [[Flokkur:Akureyri]] [[Flokkur:Háskólar á Íslandi]] [[Flokkur:Menntastofnanir á Akureyri]] 7lu5m7su391x3rt7uul852i1o67rtk7 1978109 1978108 2026-09-08T15:11:59Z Mainbear 111844 1978109 wikitext text/x-wiki {{Háskóli | Nafn = Háskólinn á Akureyri | Merki = Háskólinn á Akureyri (logo).png | Stofnár = 1987 | Gerð = Ríkisháskóli | Rektor = Áslaug Ásgeirsdóttir | Nemendur = 3076 | Staður = Akureyri | Land = Ísland | Vefsíða = https://www.unak.is }} [[Mynd:Háskólinn á Akureyri 0032.jpg|thumb|Háskólinn á Akureyri.]] '''Háskólinn á Akureyri''' er [[háskóli]] í bænum [[Akureyri]] á [[Ísland]]i sem stofnaður var árið [[1987]]. Hann hefur vaxið mikið síðan og í dag eru þar skráðir í kring um 2.800 stúdentar. Skólinn er meðal þeirra fremstu á [[Ísland|Íslandi]] og hefur verið framsækinn þegar kemur að sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. Sveigjanlegt nám er stór kostur við Háskólann á Akureyri. Fjölbreyttar og nútímalegar kennslu- og námsaðferðir eru notaðar við miðlun námsefnis. Allt grunnám er í boði sem sveigjanlegt nám. Það þýðir að stúdentar þurfa ekki endilega að vera búsettir á Akureyri heldur koma í háskólann í sérstakar námslotur þar sem megináhersla er lögð á verkefnavinnu og umræður. Allir fylgja sömu námskránni og námskröfur eru þær sömu. Í námslotunum gefst þér tækifæri til að hitta kennara, stúdenta og annað starfsfólk háskólans og tengjast enn betur háskólasamfélaginu. [[Stúdentafélag Háskólans á Akureyri]] er hagsmuna- og viðburðafélag stúdenta háskólans.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/|title=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-08}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Íslandsklukkan við Sólborg.jpeg|thumb|250px|right|[[Íslandsklukkan (myndlistarverk)|Íslandsklukkan]] við Sólborg]] Háskólinn á Akureyri var stofnaður [[5. september]] [[1987]] og starfaði hann fyrst í stað í húsnæði [[Verkmenntaskólinn á Akureyri|Verkmenntaskólans á Akureyri]] að Þingvallastræti 23. Þá var boðið upp á nám í tveimur deildum: Heilbrigðisdeild og Rekstrardeild. Fyrsti rektor skólans var [[Haraldur Bessason]]. Fyrstu útskriftarnemarnir voru 10 [[iðnrekstrarfræði|iðnrekstrarfræðingar]], brautskráðir [[1989]]. Fyrstu framhaldsnemarnir voru brautskráðir með M.Sc. í [[hjúkrunarfræði|hjúkrunarfræðum]] [[26. febrúar]] [[2000]]. ==Nám== Fjölbreytt nám er í boði við Háskólann á Akureyri, bæði á grunn- og framhaldsstigi. Frá og með vormisseri 2019 varð Háskólinn á Akureyri fullvaxta háskóli með nám á öllum þrepum háskólanáms þegar honum var veitt heimild til að bjóða upp á doktorsnám. Kennsla fer fram á tveimur fræðasviðum og þau eru: ===Hug- og félagsvísindasvið=== Hug- og félagsvísindasvið samanstendur af fjórum deildum; Félagsvísindadeild, Lagadeild, Sálfræðideild og Kennaradeild. Þar er boðið upp á fjölbreytt grunnnám bakkalárprófs (B.A. og B.Ed.) og framhaldsnám til meistaraprófs (M.A., M.Ed., M.l. og ll.M). Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri tilheyrir einnig sviðinu og starfar það í nánum tengslum við Kennaradeild að þróunar- og umbótastarfi í skólum, ásamt ráðgjöf og fræðslu. Námið einkennist af fjölbreyttum áherslum sem koma til móts við ólíkar þarfir og áhuga stúdenta. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Félagsvísindadeild er boðið upp á fjórar námsleiðir til BA gráðu, þar af eru félagsvísindi, fjölmiðlafræði og lögreglufræði einungis kennd við Háskólann á Akureyri. Að hluta til er boðið upp á sömu námskeið í þessum námsleiðum á fyrsta ári og stúdentar fá fljótlega tækifæri til að sérhæfa sig með því að taka valnámskeið. Til viðbótar eru í boði tvær námsleiðir á meistarastigi. * Við Lagadeild er kennd lögfræði í grunnnámi og framhaldsnámi auk þess sem heimskautaréttur er í boði í framhaldsnámi. Sérstaða lögfræðináms Háskólans á Akureyri felst í alþjóðlegri nálgun og sveigjanlegu námsfyrirkomulagi. * Í Sálfræðideild er boðið upp á 3 ára BA nám í sálfræði þar sem sérstaðan er sveigjanlegt námsfyrirkomulag og námsmat. Auk þess býður Sálfræðideild upp á MA nám í sálfræði sem er rannsóknartengt og er sniðið að áhugasviði hvers og eins. * Við Kennaradeild er kennt fjölbreytt nám á grunn- og framhaldsstigi. Námið miðar að því að stúdentar öðlist þá þekkingu, leikni og hæfni sem kennarastarf krefst á hverjum tíma. Deildin býður upp á fjölbreytt nám með margvíslegri sérhæfingu sem leggur traustan grunn að þeirri færni sem þróun skólastarfs, iðkun rannsókna og frekara nám gerir kröfur um. Grunnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/felagsvisindi Félagsvísindi (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/fjolmidlafraedi Fjölmiðlafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/kennarafraedi Kennarafræði (BEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logfraedi Lögfræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglu-og-loggaeslufraedi Löggæslu- og löggæslufræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi-starfandi-logreglumenn Lögreglufræði fyrir starfandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/logreglufraedi Lögreglufræði fyrir verðandi lögreglumenn (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/nutimafraedi Nútímafræði (BA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/salfraedi Sálfræði (BA)] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/felagsvisindi Félagsvísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/fjolmidla-og-bodskiptafraedi Fjölmiðla- og boðskiptafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomanam-forysta-i-laerdomssamfelagi Forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heimskautarettur Heimskautaréttur (LLM/MA/Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-mt Kennarafræði (MT)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/logfraedi-ml Lögfræði (ML)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-serkennslufraedi Mám og margbreytileiki – sérkennslufræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-almennt-svid Menntavísindi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi-diploma Menntunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntunarfraedi Menntunarfræði (MEd)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-lestrarfraedi Nám og læsi – lestrarfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-serkennslufraedi Nám og margbreytileiki – sérkennslufræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salfraedi Sálfræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/sjavarbyggdafraedi-ma Sjávarbyggðafræði (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfstengd-leidsogn Starfstengd leiðsögn (Diplómanám)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-stjornun-og-forysta-i-laerdomssamfelagi Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-stjornun-og-forysta Stjórnun og forysta í lærdómssamfélagi (MA)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/diplomunam-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/menntavisindi-upplysingataekni Upplýsingatækni í námi og kennslu (MA)] ===Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasvið=== Inann Heilbrigðis-, viðskipta- og raunvísindasviðs eru fimm deildir: Auðlindadeild, Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum, Hjúkrunarfræðideild, Iðjuþjálfundarfræðideild og Viðskiptadeild. Fræðasviðið býður upp á fjölbreytt grunn- og framhaldsnám og þar er einnig að finna námsleiðir sem einungis eru kenndar við Háskólann á Akureyri og hafa markað sér ákveðna sérstöðu. Hver deild hefur sína sérstöðu: * Í Auðlindadeild er lögð rík áhersla á nám og rannsóknir í tengslum við sjálfbæra og arðbæra nýtingu náttúruauðlinda. Með þetta að leiðarljósi er boðið upp á hagnýtt viðskipta- og raunvísindatengt nám á þremur fræðasviðum; líftækni, sjávarútvegsfræði og náttúru- og auðlindafræði. * Framhaldsnámsdeild í heilbrigðisvísindum hefur það að markiði að mennta fagfólk á heilbrigðissviði til vísindarannsóknastarfa og nýsköpunar. Sérstaða og styrkur námsins felst meðal annars í þverfaglegum stúdentahópi þar sem fagfólk úr hinum ýmsu fagstéttum heilbrigðiskerfisins kemur saman til að taka sínar meistaragráður. * Hjúkrunarfræðideild býður upp á 4 ára BS nám í hjúkrunarfræði og er Háskólinn á Akureyri eini háskólinn á landinu sem býður upp á sveigjanlegt nám í hjúkrunarfræði. * Iðjuþjálfundarfræðideild býður upp á 3 ára BS nám í iðjuþjálfunarfræði og 1 árs viðbótardiplómu til starfsréttinda í iðjuþjálfun en Háskólinn á Akureyri er eini háskólinn á landinu sem býður upp á nám í iðjuþjálfunarfræði. * Viðskiptadeild býður upp á grunn og framhaldsnám sem er fjölbreytt og hagnýtt. Áhersla er lögð á sveigjanlegt námsfyrirkomulag. Þá býður HA upp á nám í tölvunarfræði í samstarfi við Háskólann í Reykjavík. Grunnnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-oldrunar-og-heimahjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – öldrunar- og heimahjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjukralidar-samfelagsgedhjukrun Fagnám fyrir sjúkraliða – samfélagsgeðhjúkrun (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/hjukrunarfraedi Hjúkrunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/idjuthjalfunarfraedi Iðjuþjálfundarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/liftaekni Líftækni (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi Sjávarútvegsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi Tölvunarfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/tolvunarfraedi-diploma Tölvunarfræði (Diplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_fjarmal Viðskiptafræði – stjórnun og fjármál (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_markadsfraedi Viðskiptafræði – stjórnun og markaðsfræði (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/vidskiptafraedi_sjavarutvegur Viðskiptafræði með áherslu á sjávarútveg (BS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/grunnnam/sjavarutvegsfraedi_vidskiptafraedi Viðskiptafræði- og sjávarútvegsfræði (BS), tvær háskólagráður á fjórum árum!] Framhaldsnám: * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/audlindafraedi Auðlindafræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/haf-og-strandsvaedastjornun-mrm Haf- og strandsvæðastjórnun (MRM)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilbrigdisvisindi Heilbrigðisvísindi – Almenn lína (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/endurhaefing Heilbrigðisvísindi – Endurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/gedheilbrigdisfraedi Heilbrigðisvísindi – Geðheilbrigðisfræði (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-fraedileg Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – fræðileg (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/heilsugaesla-i-heradi-klinisk Heilbrigðisvísindi – Heilsugæsla í héraði – klínísk (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/krabbamein-og-liknarmedferd Heilbrigðisvísindi - Krabbamein og líknarmeðferð (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/langvinn-veikindi-og-lifsgliman Heilbrigðisvísindi - Langvinn veikindi og lífsglíman (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/ljosmaedur-heilbrigdi-kvenna Heilbrigðisvísindi – Ljósmæður, heilbrigði kvenna (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/oldrun-og-heilbrigdi Heilbrigðisvísindi – Öldrun og heilbrigði] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/salraen-afoll-og-ofbeldi Heilbrigðisvísindi – Sálræn áföll og ofbeldi] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma Heilbrigðisvísindi – Sérsvið hjúkrunar (Diplóma)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108134648/https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/hjukrun-diploma |date=2022-11-08 }} * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/starfsendurhaefing Heilbrigðisvísindi - Starfsendurhæfing (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-i-heilbrigdisthjonustu Heilbrigðisvísindi – Stjórnun í heilbrigðisþjónustu (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/verkir-og-verkjamedferd Heilbrigðisvísindi – Verkir og verkjameðferðir (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/idjuthjalfun Iðjuþjálfun (Viðbótardiplóma)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/stjornun-sjavaraudlinda Stjórnun sjávarauðlinda (MS)] * [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/vidskiptafraedi Viðskiptafræði (MS)] ===Doktorsnám=== [https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/framhaldsnam/doktorsnam Doktorsnám við Háskólann á Akureyri] er einstaklingsmiðað nám og rannsóknarverkefni doktorsnemans er lykilþáttur námsins. Doktorsnemar háskólans verða virkir þátttakendur í vísindasamfélagi HA. Námið veitir prófgráðuna Philosophiae Doctor (PhD) á tilteknu fræðasviði. == Stofnanir == Innan vébanda Háskólans á Akureyri eru starfræktar ýmsar stofnanir sem sinna rannsóknum og ýmiss konar þjónustu við fræðasamfélagið. === Rannsóknastofnanir === *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/heilbrigdisvisindastofnun Heilbrigðisvísindastofnun Háskólans á Akureyri] *[https://www.rmf.is/ Rannsóknamiðstöð ferðamála] *[https://www.rha.is/ Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri (RHA)] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/rannsoknamidstod-gegn-ofbeldi Rannsóknir gegn ofbeldi] *[https://www.unak.is/is/rannsoknir/sjavarutvegsmidstodin Sjávarútvegsmiðstöð Háskólans á Akureyri] ===Þjónustustofnanir=== *[https://www.unak.is/is/nemandinn/thjonusta/bokasafn Bókasafn Háskólans á Akureyri] *[https://www.festaha.is/ Félagsstofnun stúdenta við Háskólann á Akureyri (FÉSTA)] *[https://www.msha.is/ Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri (MSHA)] *[https://simenntunha.is/ Símenntun Háskólans á Akureyri] *[https://www.unak.is/is/samfelagid/sjavarutvegsskolinn Sjávarútvegsskólinn] *[https://www.unak.is/is/namid/namsframbod/visindaskolinn Vísindaskóli unga fólksins] == Félagslíf == '''Stúdentafélag Háskólans á Akureyri, SHA''' er félag allra innritaðra stúdenta við Háskólann á Akureyri. Félagið er fyrst og fremst hagsmunafélag stúdenta, bakland og sameiningartákn aðildarfélaga þess og þeirra aðila sem sinna trúnaðarstörfum á vegum félagsins. Félagið stendur vörð um hagsmuni heildarinnar, stuðlar að bættri heilsu og líðan stúdenta og vinnur náið með starfsfólki skólans að hagsmunamálum, kynningarmálum og öðru því sem snertir stúdenta, beint eða óbeint.<ref>Stúdentafélag Háskólans á Akureyri. (e.d.). Um SHA. Sótt af https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727144245/https://www.sha.is/is/um-sha/um-sha|date=2021-07-27}} 27. júlí 2021 [https://www.fsha.is/is/um-fsha] {{Webarchive}}</ref> Sjö aðildarfélög eiga aðild að SHA. Aðildarfélög SHA eru sviðs- og deildarfélög. Starfsemi þeirra og hlutverk hafa þróast gegnum árin og tekið breytingum eins og starfsemi og hlutverk SHA. Félögin eru: * Unit, félag tölvunar- og tæknifræðinema, var stofnað árið 2016. * Eir, félag heilbrigðisnema, var stofnað árið 1990. * Kumpáni, félag félagsvísinda- og sálfræðinema, var stofnað árið 2004. * Magister, félag kennaranema, var stofnað árið 1993. * Reki, félag viðskiptafræðinema, var stofnað árið 1990. * Stafnbúi, félag auðlindafræðinema, var stofnað árið 1990. * Þemis, félag laganema, var stofnað árið 2005.<ref>Félag stúdenta við Háskólann á Akureyri. (e.d.). Aðildarfélög. Sótt af <nowiki>https://www.fsha.is/is/undirfelog</nowiki> 11. desember [[2017]]</ref> {{Reflist}} == Rektorar == Rektor er forseti Háskólaráðs, yfirmaður stjórnsýslu háskólans og æðsti fulltrúi hans gagnvart starfsfólki og stofnunum innan háskólans og utan. Hann hefur frumkvæði að því að háskólaráð marki heildarstefnu í málefnum háskólans. Rektor ber ábyrgð á og hefur eftirlit með allri starfsemi háskólans og á milli funda Háskólaráðs fer hann með ákvörðunarvald í öllum málum háskólans. Núverandi rektor Háskólans á Akureyri er Dr. Áslaug Ásgeirsdóttir sem tók við embætti rektors 1. júlí 2025. {| class="wikitable" |+ !Rektor !Embættistaka !Embættislok |- |Haraldur Bessason |1987 |1994 |- |Þorsteinn Gunnarsson |1994 |2009 |- |Stefán B. Sigurðsson |2009 |2014 |- |Eyjólfur Guðmundsson |2014 |2024 |} == Tilvísanir == {{Háskólasnið}} {{S|1987}} [[Flokkur:Akureyri]] [[Flokkur:Háskólar á Íslandi]] [[Flokkur:Menntastofnanir á Akureyri]] 3o1og6j0a2x7tewxv1ob2qst9vh65px 0 1597 1978124 1977618 2026-09-09T09:12:22Z Akigka 183 /* Október */ 1978124 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1961''' (MCMLXI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 61. ár 20. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Ham-and-handler.jpg|thumb|right|Simpansinn Ham með þjálfara sínum, [[Joseph V. Brady]].]] * [[1. janúar]] - [[Myntbreytingin í Sovétríkjunum 1961]] tók gildi: Eitt núll var tekið af rúblunni um leið og hún var gjaldfelld gagnvart bandaríkjadal. * [[3. janúar]]: ** [[Dwight Eisenhower]] tilkynnti að Bandaríkin hefðu slitið öll samskipti við [[Kúba|Kúbu]]. ** 25 fórust þegar farþegavél hrapaði til jarðar við [[Vaasa]]. * [[9. janúar]] - Bresk yfirvöld tilkynntu að þau hefðu afhjúpað sovéskan njósnahring, [[Portland-njósnahringurinn|Portland-njósnahringinn]]. * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], fyrsti lýðræðislega kjörni forsætisráðherra Lýðveldisins Kongó, var ráðinn af dögum. * [[21. janúar]] - [[Elísabet 2. Bretadrottning]] og [[Filippus drottningarmaður]] hófu sex vikna ferðalag um Pakistan, Indland, Nepal og Íran. * [[24. janúar]] - [[B-52 Stratofortress]]-sprengjuflugvél hrapaði við sveitabæ í Norður-Karólínu. Ein kjarnorkusprengja komst nálægt því að springa. * [[27. janúar]] - 68 áhafnarmeðlimir fórust þegar sovéski kafbáturinn ''[[S-80]]'' sökk í [[Barentshaf]]i. * [[20. janúar]] - [[John F. Kennedy]] tók við embætti forseta Bandaríkjanna. * [[29. janúar]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[30. janúar]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Jógi björn]]'' hófu göngu sína í bandarísku sjónvarpi. * [[31. janúar]] - Simpansinn [[Ham (simpansi)|Ham]] var sendur út í geim um borð í ''[[Mercury-Redstone 2]]''. === Febrúar === [[Mynd:Photo_Total_solar_eclipse_of_1961_15_February_1961_-_Touring_Club_Italiano_07_0269.jpg|thumb|right|Sólmyrkvinn 1961 yfir Flórens á Ítalíu.]] * [[1. febrúar]]: ** Bandaríkin prófuðu langdrægu eldflaugina [[Minuteman I]] í fyrsta sinn. ** Bandaríska símafyrirtækið [[Bell Telephone]] setti [[takkasími|takkasíma]] fyrst á markað. * [[2. febrúar]] - 600 farþegar skemmtiferðaskipsins ''[[Santa Maria (skemmtiferðaskip)|Santa Maria]]'' komust í land í [[Recife]] í Brasilíu eftir 10 daga í haldi mannræningja. * [[3. febrúar]] - Eftir að samyrkjuvæðing [[Kína]] reyndist misheppnuð, neyddust Kínverjar til að kaupa hveiti frá Kanada. * [[4. febrúar]]: ** [[Verslunarbankinn]] hóf starfsemi. ** [[Portúgal]]ar hófu nýlendustríð sitt í [[Angóla]]. * [[9. febrúar]] - [[Bítlarnir]] héldu sína fyrstu tónleika í [[The Cavern Club]] í Liverpool eftir að þeir tóku upp nýja hljómsveitarnafnið. * [[12. febrúar]] - Sovétríkin sendu könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' til Venusar. * [[13. febrúar]] - Innranríkisráðherra ríkisstjórnar [[Katanga]] tilkynnti um morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[14. febrúar]]: ** Frumefnið [[lárensín]] var búið til í fyrsta sinn við [[Berkeley-háskóli|Berkeley-háskóla]] í Bandaríkjunum. ** Sovétríkin kröfðust þess að [[Dag Hammarskjöld]] segði af sér eftir morðið á Patrice Lumumba. ** Þúsundir mótmæltu við sendiráð [[Belgía|Belgíu]] um allan heim vegan morðsins á Lumumba. * [[15. febrúar]]: ** [[Sabena flug 548]] fórst nærri [[Brussel]] með þeim afleiðingum að allir 73 um borð dóu, þar á meðal allt landslið Bandaríkjanna í skautadansi. ** [[Sólmyrkvinn 15. febrúar 1961]] sást vel frá Suður-Evrópu. * [[17. febrúar]] - [[Kórónaveira]] var í fyrsta sinn greind í manneskju, á Englandi. * [[21. febrúar]] - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] hafnaði kröfu Sovétríkjanna um afsögn aðalritara Sþ, en heimilaði friðargæsluliði sínu í Kongó beitingu vopna. * [[26. febrúar]] - [[Hassan 2.]] tók við krúnunni í Marokkó. ===Mars=== [[Mynd:Ingrid_Bjerkås_(1959).jpg|thumb|Ingrid Bjerkås var skipuð fyrsti kvenprestur Norsku kirkjunnar þrátt fyrir hörð mótmæli.]] * [[1. mars]]: ** Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. ** [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti stofnaði [[Friðarsveitin]]a (Peace Corps). * [[3. mars]] - [[Hassan 2.]] var krýndur konungur Marokkó. * [[8. mars]]: ** [[Max Conrad]] setti met í hringferð um hnöttinn í léttri flugvél, 8 dagar, 18 tímar og 49 mínútur. ** Sjóræningjastöðin ''[[Radio Nord]]'' hóf útsendingar frá skipinu ''Bon Jour'' á alþjóðlegu hafsvæði í [[Álandshaf]]i. * [[13. mars]]: ** 145 fórust þegar [[Kurenivka-aurskriðan]] rann yfir Kænugarð. ** [[Kýpur]] gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[15. mars]] - [[Suður-Afríka]] lýsti því yfir að landið segði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] við stofnun lýðveldis 15. maí. * [[18. mars]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Alsírs]]: Vopnahlé tók gildi. ** Jean-Claude Pascal sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1961]] fyrir Lúxemborg með laginu „Nous les amoureux“. * [[19. mars]] - [[Ingrid Bjerkås]] var fyrsti kvenpresturinn sem tók við embætti í [[Norska kirkjan|Norsku kirkjunni]]. * [[29. mars]] - [[23. viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar]] sem leyfir íbúum [[Washington D.C.]] að taka þátt í forsetakosningum var samþykktur. * [[30. mars]] - [[Alþjóðasamningur um ávana- og fíkniefni, 1961]] var undirritaður í New York. * [[31. mars]] - Bæjarstjóri [[Évian-les-Bains]] í Frakklandi, Camille Blanc, var myrtur af frönsku hryðjuverkasamtökunum [[Organisation armée secrète]] í aðdraganda þess að bærinn hýsti friðarviðræður í sjálfstæðisstríði Alsírs. ===Apríl=== [[Mynd:Гагарин_в_корабле.jpg|thumb|Júríj Gagarín var fyrsti maðurinn sem fór út í geim um borð í geimfarinu ''[[Vostok 1]]''.]] * [[7. apríl]] - [[Seðlabanki Íslands]] var stofnaður. * [[8. apríl]] - 238 fórust þegar breska gufuskipið ''[[MV Dara]]'' sprakk og sökk við strönd Dúbaí. * [[10. apríl]] - Suðurafríski golfarinn [[Gary Player]] var fyrsti útlendingurinn sem vann [[U.S. Masters]]-golfmótið. * [[11. apríl]]: ** Réttarhöldin yfir [[Adolf Eichmann]] hófust í Jerúsalem. ** Portúgalski ráðherrann [[Júlio Botelho Moniz]] reyndi misheppnað valdarán í Portúgal vegna óánægju með viðbrögð stjórnarinnar við [[sjálfstæðisstríð Angóla|sjálfstæðisstríði Angóla]]. * [[12. apríl]] - Sovétmaðurinn [[Júríj Gagarín]] fór fyrstur manna út í geim. * [[17. apríl]] - [[Kalda stríðið]]: [[Innrásin í Svínaflóa]] á Kúbu átti að hrinda af stað stjórnarskiptum en mistókst. * [[19. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Laos]]. * [[21. apríl]] - Hópur franskra herforingja reyndi [[Alsírvaldaránið 1961|misheppnað valdarán]] gegn stjórn [[Charles de Gaulle]] í Alsír. * [[23. apríl]] - [[Judy Garland]] hélt fræga endurkomutónleika í [[Carnegie Hall]]. * [[24. apríl]] - Sænska galíoninu ''[[Vasa (skip)|Vasa]]'' var lyft úr sjó. * [[25. apríl]] - [[Robert Noyce]], sem síðar stofnaði [[Intel]], fékk einkaleyfi á [[samrás]]. * [[27. apríl]] - [[Síerra Leóne]] hlaut sjálfstæði frá Bretum. * [[29. apríl]] - [[Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn]] var stofnaður. ===Maí=== [[Mynd:Freedom_Riders_attacked.jpg|thumb|Hópur manna ræðst á mótmælendur á vegum [[Freedom Riders]] í Birmingham, Alabama.]] * [[5. maí]]: ** [[Öryrkjabandalag Íslands]] var stofnað. ** [[Alan Shepard]] fór út í geim fyrstur Bandaríkjamanna. * [[6. maí]] - [[Tottenham Hotspur F.C.]] var fyrsta enska knattspyrnuliðið sem sigraði bæði ensku deildina og bikarinn. * [[7. maí]] - [[Keflavíkurgangan 1961|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar í Keflavík til Reykjavíkur. * [[8. maí]] - Breski leyniþjónustumaðurinn [[George Blake]] var dæmdur í 42 ára fangelsi fyrir að hafa verið [[gagnnjósnari]] fyrir Sovétríkin. * [[14. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Rúta á vegum [[Freedom Riders]] varð fyrir eldsprengju í [[Alabama]] og meðlimir [[Ku Klux Klan]] réðust á mótmælendur. * [[15. maí]] - Þýski lífefnafræðingurinn [[J. Heinrich Matthaei]] gerði tilraun sem markaði upphaf ráðningar [[erfðalykill|erfðalykla]] og þar með nútíma[[erfðafræði]]. * [[16. maí]] - [[Park Chung Hee]] tók við völdum eftir herforingjabyltingu í Suður-Kóreu. * [[19. maí]] - ''[[Venera 1]]'' var fyrsti manngerði hluturinn sem fór framhjá annarri reikistjörnu, en geimfarið hafði misst samband við jörðu nokkru áður og sendi engin gögn til baka. * [[21. maí]] - Fylkisstjóri [[Alabama]], [[John Patterson]], lýsti yfir [[herlög]]um eftir að [[kynþáttaóeirðir]] brutust út. * [[24. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Hópur mótmælenda í [[Freedom Riders]]-rútu var handtekinn fyrir óspektir um leið og þau stigu út úr rútunni í [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], Mississippi. * [[25. maí]]: ** [[Apollo-geimferðaáætlunin]]ni var hleypt af stokkunum með ræðu [[John F. Kennedy]] um að Bandaríkin hygðust senda menn til tunglsins fyrir lok áratugarins.. ** [[Birgitta Svíaprinsessa]] giftist þýska prinsinum [[Jóhann Georg af Hohenzollern-Sigmaringen|Jóhanni Georg af Hohenzollern]]. * [[27. maí]] - Forsætisráðherra [[Malaja]], [[Tunku Abdul Rahman]], lýsti yfir fyrirætlun um stofnun [[Malasía|Malasíu]], með þátttöku Malaja, [[Singapúr]], [[Sarawak]], [[Brúnei]] og [[Sabah]]. * [[28. maí]] - Grein eftir [[Peter Benenson]] um [[sakaruppgjöf]] fyrir [[samviskufangi|samviskufanga]] var birt í ''[[The Observer]]'', sem markar upphaf samtakanna [[Amnesty International]]. * [[30. maí]] - Forseti Dóminíska lýðveldisins, [[Rafael Leónidas Trujillo]], var myrtur í fyrirsát. * [[31. maí]] - [[Suður-Afríka]] gerðist lýðveldi og varð að fullu sjálfstætt frá Bretlandi. === Júní === [[Mynd:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|Fundur Krústsjevs og Kennedys í Vín.]] * [[1. júní]] - Mesti jarðskjálfti 20. aldar í [[Eþíópía|Eþíópíu]] reið yfir með þeim afleiðingum að hundruð húsa í [[Majore]] og [[Karakore]] hrundu. * [[4. júní]] - [[Leiðtogafundurinn í Vín]]: [[John F. Kennedy]] og [[Níkíta Krústsjev]] funduðu um kjarnorkutilraunir, afvopnun og stöðu Þýskalands. * [[8. júlí]] - [[Eldflaugabelti]] var sýnt opinberlega í fyrsta sinn þegar Harold Graham flaug með [[Bell Rocket Belt]] í [[Fort Eustis]] í Bandaríkjunum. * [[10. júní]] - [[Kóreska leyniþjónustan]] var stofnuð undir forystu [[Kim Jong-pil]] gagngert til að njósna um eigin borgara. * [[11. júní]] - [[Eldnóttin]]: Hryðjuverkasamtökin [[Befreiungsausschuss Südtirol]] gerðu röð sprengjuárása í [[Bolzano]] og nágrenni. * [[16. júní]] - Sovéski ballettdansarinn [[Rúdolf Núrejev]] flúði til Vesturlanda á [[París-Le Bourget-flugvöllur|París-Le Bourget-flugvelli]]. * [[19. júní]] - [[Kúveit]] varð sjálfstætt emírat í stað bresks verndarríkis. * [[22. júní]] - [[Moise Tshombe]] var leystur úr haldi vegna skorts á sönnunargögnum sem tengdu hann við morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[23. júní]] - [[Suðurskautssamningurinn]] tók gildi. * [[25. júní]] - Forseti Íraks, [[Abd al-Karim Qasim]], lýsti því yfir að hann hygðist innlima Kúveit. * [[27. júní]] - [[Kúveit]] óskaði eftir aðstoð frá Bretum gegn ógn frá Írak. * [[30. júní]] - Norræna flugfélagið [[Scanair]] var stofnað til að stunda leiguflug til sólarlanda. === Júlí=== [[Mynd:Grissom_prepares_to_enter_Liberty_Bell_7_61-MR4-76.jpg|thumb|Gus Grissom við ''Liberty Bell''-geimfarið.]] * [[Júlí]] - [[Amnesty International]] var stofnað. * [[1. júlí]] - [[Listasafn ASÍ]] var stofnað. * [[4. júlí]] - Leki kom að kjarnakljúfi sovéska kjarnorkukafbátsins ''[[K-19 (kjarnorkukafbátur)|K-19]]''. * [[5. júlí]] - Fyrsta ísraelska geimflaugin, ''[[Shavit 2]]'', tók á loft frá Palmachim-flugvelli. * [[6. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Sovétríkin]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[7. júlí]] - Yfir 100 tékkóslóvakískir kolanámumenn köfnuðu til bana þegar lokað var á loft til hluta [[Dukla-kolanáman|Dukla-kolanámunnar]] til að kæfa eld. * [[11. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Alþýðulýðveldið Kína]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[12. júlí]]: ** Yfir 1000 fórust þegar [[Khadakwasla-stíflan]] brast við [[Pune]] á Indlandi. ** Tékkóslóvakísk [[Iljúsjín II-18]]-flugvél hrapaði í lendingu við [[Casablanca]] með þeim afleiðingum að allir 72 um borð létust. * [[15. júlí]] - [[Pólland]] setti ný lög um skólahald sem kom á skólaskyldu til 16 ára aldurs og gerði alla grunnskóla veraldlega. * [[18. júlí]] - [[Varðberg]], félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, var stofnað á Íslandi. * [[19. júlí]]: ** [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] í Níkaragva var stofnuð. ** [[Trans World Airlines]] hóf sýningu kvikmynda um borð í flugvélum. ** [[Bizerte-kreppan]] hófst þegar Túnisbúar reyndu að setja hafnbann á franska herstöð í [[Bizerte]]. * [[20. júlí]] - [[Kúveit]] gerðist aðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]]. * [[21. júlí]]: ** [[Gus Grissom]] var annar Bandaríkjamaðurinn í geimnum um borð í ''Liberty Bell 7''. ** Frakkar hernámu túnísku borgina [[Bizerte]] og héldu henni næstu 2 árin. * [[25. júlí]] - [[John F. Kennedy]] hélt ræðu í sjónvarpi þar sem hann hafnaði brotthvarfi Bandaríkjamanna frá [[Vestur-Berlín]]. * [[30. júlí]]: ** Fyrsta brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. ** [[Finnland]] gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[31. júlí]]: ** [[Lýðveldið Írland]] var fyrsta landið sem sótti um aðild að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] eftir stofnun þess. ** [[IBM]] setti rafmagnsritvélina [[IBM Selectric]] á markað, fyrstu ritvélina með leturkúlu í staðinn fyrir leturarma. ===Ágúst=== [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-85458-0002,_Berlin,_Mauerbau,_Kampfgruppen_am_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|Austurþýskir hermenn stilla sér upp á landamærunum í Berlín 13. ágúst.]] * [[2. ágúst]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[3. ágúst]] - [[Nýi demókrataflokkurinn]] var stofnaður í Kanada. * [[6. ágúst]]: ** Sovéski geimfarinn [[German Títov]] var annar maðurinn sem fór á braut um jörðu og sá fyrsti sem var lengur en einn sólarhring í geimnum um borð í ''[[Vostok 2]]''. ** [[White House Farm-morðin]] áttu sér stað í [[Essex]] á Englandi. * [[7. ágúst]] - Sálfræðingurinn [[Stanley Milgram]] hóf [[Milgramtilraunirnar]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. * [[8. ágúst]] - [[Hin fjögur fræknu (ofurhetjur)|Hin fjögur fræknu]] hófu göngu sína í samnefndu myndasögutímariti frá [[Marvel Comics]]. * [[9. ágúst]] - [[Holtaheia-slysið]]: 34 börn og tveir kennarar frá [[Croydon]] fórust þegar flugvél þeirra hrapaði í fjallinu [[Holtaheia]] í Noregi. * [[10. ágúst]] - [[Bretland]] sótti formlega um inngöngu í [[Evrópubandalagið]]. * [[11. ágúst]] - [[Hringmyrkvi]] var sýnilegur frá Suður-Íshafi. * [[12. ágúst]] - Leiðtogi [[Austur-Þýskaland]]s, [[Walter Ulbricht]], undirritaði tilskipun um lokun landamæranna að [[Vestur-Þýskaland]]i. * [[13. ágúst]] - Bygging [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] hófst og markaði upphafið að 28 ára aðskilnaði Vestur- og Austur-Berlínar. * [[17. ágúst]] - Hljómsveitin [[Bítlarnir]] hélt sína fyrstu tónleika í Hamborg. * [[18. ágúst]] - [[Grasagarður Reykjavíkur]] var stofnaður. * [[21. ágúst]] - [[Jomo Kenyatta]] var sleppt úr fangelsi í Kenía. * [[25. ágúst]] - [[João Goulart]] tók við embætti forseta Brasilíu. * [[29. ágúst]] - Fimm létust þegar frönsk herflugvél sleit kapal fyrir [[kláfur|kláf]] í [[Frönsku Alparnir|Frönsku Ölpunum]]. ===September=== [[Mynd:Von_Trips_at_1961_Dutch_Grand_Prix.jpg|thumb|Wolfgang von Trips í bíl sínum í maí sama ár.]] * [[1. september]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Eritreu]] hófst með [[orrustan um Adal|orrustunni um Adal]]. ** Fyrsti fundur [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] var haldinn í Belgrad. * [[3. september]] - Síðasta tölublað danska fréttablaðsins ''[[Dagens Nyheder]]'' kom út. * [[10. september]]: ** Slys varð í keppni í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á kappakstursbrautinni í [[Monza]] á Ítalíu þar sem ökumaður Ferrari, [[Wolfgang von Trips]], ók á áhorfendapalla með þeim afleiðingum að 14 áhorfendur létust auk hans sjálfs. ** Bandarísk leiguflugvél fórst skömmu eftir flugtak frá [[Shannon-flugvöllur|Shannon-flugvelli]] á Írlandi með þeim afleiðingum að 83 létust, mest konur og börn bandarískra hermanna á leið heim til Bandaríkjanna. * [[13. september]] - [[Morthor-aðgerðin]]: Herlið á vegum Sameinuðu þjóðanna réðist gegn aðskilnaðarsinnum í [[Katanga]]. * [[14. september]] - Ný herforingjastjórn [[Tyrkland]]s dæmdi 15 meðlimi fyrri ríkisstjórnar til dauða. * [[17. september]]: ** [[Adnan Menderes]], fyrrum forsætisráðherra Tyrklands, var hengdur ásamt tveimur öðrum fyrrum ráðherrum. ** [[Lundúnalögreglan]] handtók yfir 1300 mótmælendur gegn útbreiðslu kjarnavopna á [[Trafalgartorg]]i. * [[18. september]] - Sextán manns, þar á meðal aðalritari Sameinuðu þjóðanna, [[Daga Hammarskjöld]], fórust í flugslysi á leið til [[Katanga]] í [[Kongó]]. * [[28. september]] - [[Valdaránið í Sýrlandi 1961]]: Herforingjauppreisn í [[Damaskus]] batt enda á [[Sameinaða Arabalýðveldið]]. * [[30. september]] - [[Efnahags- og framfarastofnunin]] (OECD) var stofnuð. ===Október=== [[Mynd:US_Army_tanks_face_off_against_Soviet_tanks,_Berlin_1961.jpg|thumb|Bandarískir og sovéskir skriðdrekar við Checkpoint Charlie.]] * [[1. október]] - Breska nýlendan [[Syðri-Kamerún]] fékk sjálfstæði, sameinaðist fyrrum [[Franska Kamerún|Frönsku Kamerún]] og myndaði sambandsríkið [[Kamerún]]. * [[5. október]] - [[Sameinaða Arabalýðveldið]], sambandsríki Egyptalands og Sýrlands, var lagt niður. * [[6. október]] - [[Háskólabíó]] hóf starfsemi í nýju húsnæði við Hagatorg, en var áður í Tjarnarbíói. * [[10. október]] - Eldgos braust út á [[Tristan da Cunha]]. Allir íbúar eyjunnar voru fluttir til Bretlands þar sem þau dvöldu til 1963. * [[12. október]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i. * [[17. október]] - [[Blóðbaðið í París 1961]]: Lögregla réðist á mótmælendur gegn því að útgöngubann beindist aðeins að [[Alsír]]búum með þeim afleiðingum að tugir létust. * [[19. október]] - [[Arababandalagið]] tók við vörnum [[Kúveit]] af Bretum. * [[22. október]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var kosinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]. * [[26. október]]: ** Eldgos hófst í [[Askja (fjall)|Öskju]]. ** [[Rómarsáttmáli um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana]] var samþykktur. ** [[Cemal Gürsel]] varð forseti Tyrklands. * [[27. október]]: ** Vopnahlé tók gildi í [[Katanga]]. ** [[Berlínarkreppan]]: Bandarískir og sovéskir skriðdrekar stilltu sér upp gegnt hver öðrum við [[Checkpoint Charlie]] í Berlín. * [[30. október]] - Sovétmenn sprengdu [[Tsarsprengjan|Tsarsprengju]] yfir [[Novaja Zemlja]]. * [[31. október]]: ** Yfir 270 fórust þegar [[fellibylurinn Hattie]] gekk yfir [[Belísborg]] í Belís. ** Lík [[Jósef Stalín|Stalíns]] var fjarlægt úr [[Grafhýsi Leníns]] í Moskvu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Skemmtistaðurinn [[Glaumbær (skemmtistaður)|Glaumbær]] var opnaður. * [[11. nóvember]] - [[Sparisjóður vélstjóra]] tók til starfa í Reykjavík. * [[13. nóvember]] - [[Leikhópurinn Gríma]] frumsýndi leikritið ''[[Læstar dyr]]'' eftir [[Jean-Paul Sartre]] í [[Tjarnarbíó]]i. * [[25. nóvember]] - [[Vesturbæjarlaug]] var opnuð. * [[28. nóvember]] - [[Alfonso Cuarón]], mexíkóskur kvikmyndaleikstjóri. * [[30. nóvember]] - [[U Thant]] var kjörinn aðalritari Sameinuðu þjóðanna. ===Desember=== * Desember - Hljómsveitin [[Beach Boys]] var stofnuð í Kaliforníu. * [[9. desember]] - [[Tanganjika]] hlaut sjálfstæði. * [[11. desember]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrstu bandarísku herþyrlurnar komu til Saígon. * [[11. desember]] - [[Adolf Eichmann]] var dæmdur sekur um stríðsglæpi. * [[15. desember]] - Ísraelskur stríðsglæpadómstóll dæmdi [[Adolf Eichmann]] til dauða fyrir þátttökuna í [[helförin]]ni. * [[17. desember]] - [[Indland]] réðst inn í [[Góa (fylki)|Góa]]. * [[19. desember]] - ** Portúgalar samþykktu að láta [[Góa (fylki)|Góa]] af hendi til Indverja. ** [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var komið á fót. ===Ódagsett=== * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] var stofnaður í Frakklandi. == Fædd == * [[1. janúar]] - [[Georg Guðni Hauksson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2011]]). * [[4. janúar]] - [[Kiyotaka Matsui]], japanskur knattspyrnumaður. * [[11. janúar]] - [[Gunnar Smári Egilsson]], íslenskur blaðamaður. * [[12. janúar]] - [[Arnfríður Guðmundsdóttir]], íslenskur guðfræðingur. * [[13. janúar]] - [[Julia Louis-Dreyfus]], bandarísk leikkona. * [[18. janúar]] - [[Peter Beardsley]], breskur knattspyrnumaður. * [[24. janúar]] - [[Guido Buchwald]], þýskur knattspyrnumaður. * [[26. janúar]] - [[Wayne Gretzky]], kanadískur íshokkíleikmaður. * [[28. janúar]] - [[Arnaldur Indriðason]], íslenskur rithöfundur. * [[30. janúar]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[31. janúar]] - [[Jeffrey Ross Gunter]], bandarískur athafnamaður. * [[8. febrúar]] - [[Vince Neil]], bandarískur tónlistarmaður ([[Mötley Crüe]]). * [[18. febrúar]] - [[Armin Laschet]], þýskur stjórnmálamaður. * [[23. febrúar]] - [[Gylfi Sigfússon]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[24. febrúar]] - [[Erna Solberg]], norsk stjórnmálakona. * [[1. mars]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. mars]] - [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]], íslenskur blaðamaður. * [[7. mars]] - [[Sanae Takaichi]], japönsk stjórnmálakona. * [[11. mars]] - [[Múhameð bin Zayed Al Nahyan]], emír af Abú Dabí. * [[18. mars]] - [[Jóhann R. Benediktsson]], íslenskur lögreglumaður. * [[21. mars]] - [[Lothar Matthäus]], þýskur knattspyrnumaður. * [[3. apríl]] - [[Eddie Murphy]], bandarískur leikari og grínisti. * [[4. apríl]] - [[Gyrðir Elíasson]], íslenskur rithöfundur. * [[12. apríl]] - [[Lisa Gerrard]], áströlsk songkona. * [[14. apríl]]: ** [[Yuji Sugano]], japanskur knattspyrnumaður. ** [[Daniel Clowes]], bandarískur myndasöguhöfundur. * [[15. apríl]] - [[Carol W. Greider]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[17. apríl]] - [[Eyjólfur Kristjánsson]], íslenskur söngvari. * [[18. apríl]] - [[Élisabeth Borne]], frönsk stjórnmálakona. * [[23. apríl]]: ** [[Andrej Kúrkov]], úkraínskur rithöfundur. ** [[Þröstur Leó Gunnarsson]], íslenskur leikari. * [[24. apríl]]- [[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[30. apríl]]: ** [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. ** [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[6. maí]] - [[George Clooney]], bandarískur leikari. * [[8. maí]] - [[Bill de Blasio]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Rannveig Rist]], íslenskur verkfræðingur og fyrrum forstjóri ÍSAL. * [[13. maí]] - [[Dennis Rodman]], bandarískur körfuknattleiksmaður og leikari. * [[17. maí]] - [[Enya]], írsk söngkona. * [[23. maí]] - [[Daniele Massaro]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1. júní]] - [[Jevgeníj Prígozhín]], rússneskur athafnamaður (d. [[2023]]). * [[3. júní]] - [[Lawrence Lessig]], bandarískur lögfræðingur. * [[5. júní]] - [[Sigrún Waage]], íslensk leikkona. * [[6. júní]] - [[Tom Araya]], sílesk-bandarískur tónlistarmaður. * [[9. júní]] - [[Michael J. Fox]], kanadísk-bandarískur leikari. * [[14. júní]] - [[Boy George]] - enskur söngvari. * [[19. júní]] - [[Bidhya Devi Bhandari]], nepölsk stjórnmálakona. * [[21. júní]] - [[Joko Widodo]], indónesískur stjórnmálamaður. * [[24. júní]]: ** [[Alma Möller]], landlæknir og heilbrigðisráðherra Íslands. ** [[Ralph Reed]], bandarískur stjórnmálaráðgjafi. * [[27. júní]] - [[Dragan Kazic]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[1. júlí]]: ** [[Díana prinsessa|Díana]], prinsessa af Wales (d. [[1997]]). ** [[Carl Lewis]], bandarískur frjálsíþróttamaður. * [[9. júlí]] - [[Raymond Cruz]], bandarískur leikari. * [[12. júlí]] - [[Masaaki Mori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[15. júlí]] - [[Forest Whitaker]], bandarískur leikari. * [[17. júlí]] - [[António Costa]], portúgalskur stjórnmálamaður. * [[29. júlí]] - [[Búi Kristjánsson]], íslenskur myndlistarmaður. * [[30. júlí]] - [[Laurence Fishburne]], bandarískur leikari. * [[4. ágúst]]: ** [[Barack Obama]], Bandaríkjaforseti. ** [[Pumpuang Duangjan]], taílensk söngkona (d. [[1992]]). * [[8. ágúst]] - [[The Edge]], írskur gítarleikari ([[U2]]). * [[9. ágúst]] - [[John Key]], forsætisráðherra Nýja-Sjálands. * [[14. ágúst]] - [[Satoshi Tsunami]], japanskur knattspyrnumaður. * [[22. ágúst]] - [[Thomas Hoeren]], þýskur lögfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Stéphane Richard]], franskur athafnamaður. * [[25. ágúst]] - [[Yutaka Ikeuchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[27. ágúst]] - [[Ástráður Haraldsson]], ríkissáttasemjari Íslands. * [[2. september]]: ** [[Grímur Grímsson]], íslenskur stjórnmálamaður. ** [[Carlos Valderrama]], kólumbískur knattspyrnumaður. ** [[Toshinobu Katsuya]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. september]] - [[Hrefna Róbertsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur. * [[11. september]] - [[Elizabeth Daily]], bandarísk leikkona. * [[13. september]] - [[Dave Mustaine]], bandarískur tónlistarmaður. * [[24. september]] - [[Guðlaugur Friðþórsson]], íslenskur sjómaður. * [[29. september]] - [[Julia Gillard]], forsætisráðherra Ástralíu. * [[13. október]] - [[Doc Rivers]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[16. október]] - [[Yahiro Kazama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[21. október]] - [[Dragiša Binić]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[26. október]] - [[Uhuru Kenyatta]], kenískur stjórnmálamaður. * [[30. október]] - [[Dmítríj Múratov]], rússneskur blaðamaður. * [[31. október]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. nóvember]] - [[Petr Pavel]], forseti Tékklands. * [[6. nóvember]] - [[Karl Blöndal]], íslenskur ritstjóri. * [[7. nóvember]] - [[Sergei Aleinikov]], hvítrússneskur knattspyrnumaður. * [[11. nóvember]] - [[Lilja Mósesdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[12. nóvember]] - [[Atsushi Natori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[19. nóvember]] - [[Meg Ryan]], bandarísk leikkona. * [[20. nóvember]] - [[Kim Delaney]], bandarísk leikkona. * [[22. nóvember]] - [[Gary Valentine]], bandarískur leikari. * [[1. desember]] - [[Christine Kangaloo]], trínidadísk stjórnmálakona. * [[6. desember]] - [[Magnús Þorsteinsson]], íslenskur athafnamaður. * [[12. desember]] - [[Lárus Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]]: **[[Guðmundur Torfason]], íslenskur knattspyrnumaður. **[[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[16. desember]]: ** [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. ** [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[24. desember]] - [[Ilham Aliyev]], aserskur stjórnmálamaður. * [[25. desember]]: ** [[Ghislaine Maxwell]], breskur kynferðisbrotamaður. ** [[Bjarni Harðarson]], íslenskur bóksali. * [[27. desember]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[28. desember]] - [[Boško Gjurovski]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[30. desember]] - [[Ben Johnson]], kanadískur íþróttamaður. == Dáin == * [[4. janúar]] - [[Erwin Schrödinger]], austurrísk-írskur eðlisfræðingur (f. [[1887]]). * [[9. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1867]]). * [[10. janúar]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[16. janúar]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1902]]). * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], kongóskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[26. febrúar]] - [[Múhameð 5. af Marokkó]], konungur Marokkó (f. [[1909]]). * [[26. febrúar]] - [[Alberto Galateo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]) * [[3. mars]] - [[Paul Wittgenstein]], austurrískur píanóleikari (f. [[1887]]). * [[9. mars]] - [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], íslenskur prestur (f. [[1868]]). * [[25. mars]] - [[Arthur Drewry]], enskur forseti FIFA (f. [[1891]]). * [[9. apríl]] - [[Zog Albaníukonungur]] (f. [[1895]]). * [[19. apríl]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[4. maí]] - [[Maurice Merleau-Ponty]], franskur heimspekingur (f. [[1908]]). * [[7. maí]] - [[Þorkell Þorkelsson]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1876]]). * [[13. maí]] - [[Gary Cooper]], bandarískur leikari (f. [[1901]]). * [[28. maí]] - [[Peter Petersen]], danskur ljósmyndari (f. [[1881]]). * [[30. maí]] - [[Rafael Trujillo]], dóminískur stjórnmálamaður (f. [[1891]]). * [[5. júní]] - [[Ludwik Fleck]], pólsk-ísraelskur læknir (f. [[1896]]). * [[6. júní]] - [[Carl Jung]], svissneskur sálfræðingur (f. [[1875]]). * [[13. júní]] - [[Axel Andrésson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1895]]). * [[2. júlí]] - [[Ernest Hemingway|Ernest Miller Hemingway]], bandarískur rithöfundur (f. [[1899]]). * [[9. júlí]] - [[Jóhannes Birkiland]], íslenskur rithöfundur (f. [[1886]]). * [[13. júlí]] - [[Gústav Adolf Jónasson]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1896]]). * [[14. júlí]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1891]]). * [[29. ágúst]] - [[Böðvar frá Hnífsdal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1906]]). * [[18. september]] - [[Dag Hammarskjöld]], fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna (f. [[1905]]). * [[12. október]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur herflugmaður (f. [[1895]]). * [[19. október]] - [[Werner Jaeger]], þýskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[30. október]] - [[Luigi Einaudi]], ítalskur hagfræðingur (f. [[1874]]). * [[20. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (f. [[1867]]). * [[26. desember]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[28. desember]] - [[Edith Wilson]], bandarísk forsetafrú (f. [[1872]]). * [[29. desember]] - [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]], íslenskur þjóðminjavörður (f. [[1877]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Robert Hofstadter]], [[Rudolf Ludwig Mössbauer]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Melvin Calvin]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Georg von Bekesy|Georg von Békésy]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivo Andric]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Dag Hammarskjöld]] [[Flokkur:1961]] do7qh18rm71i37669wwfg60pdssnzbl 1978125 1978124 2026-09-09T09:15:48Z Akigka 183 /* Nóvember */ 1978125 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1961''' (MCMLXI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 61. ár 20. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Ham-and-handler.jpg|thumb|right|Simpansinn Ham með þjálfara sínum, [[Joseph V. Brady]].]] * [[1. janúar]] - [[Myntbreytingin í Sovétríkjunum 1961]] tók gildi: Eitt núll var tekið af rúblunni um leið og hún var gjaldfelld gagnvart bandaríkjadal. * [[3. janúar]]: ** [[Dwight Eisenhower]] tilkynnti að Bandaríkin hefðu slitið öll samskipti við [[Kúba|Kúbu]]. ** 25 fórust þegar farþegavél hrapaði til jarðar við [[Vaasa]]. * [[9. janúar]] - Bresk yfirvöld tilkynntu að þau hefðu afhjúpað sovéskan njósnahring, [[Portland-njósnahringurinn|Portland-njósnahringinn]]. * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], fyrsti lýðræðislega kjörni forsætisráðherra Lýðveldisins Kongó, var ráðinn af dögum. * [[21. janúar]] - [[Elísabet 2. Bretadrottning]] og [[Filippus drottningarmaður]] hófu sex vikna ferðalag um Pakistan, Indland, Nepal og Íran. * [[24. janúar]] - [[B-52 Stratofortress]]-sprengjuflugvél hrapaði við sveitabæ í Norður-Karólínu. Ein kjarnorkusprengja komst nálægt því að springa. * [[27. janúar]] - 68 áhafnarmeðlimir fórust þegar sovéski kafbáturinn ''[[S-80]]'' sökk í [[Barentshaf]]i. * [[20. janúar]] - [[John F. Kennedy]] tók við embætti forseta Bandaríkjanna. * [[29. janúar]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[30. janúar]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Jógi björn]]'' hófu göngu sína í bandarísku sjónvarpi. * [[31. janúar]] - Simpansinn [[Ham (simpansi)|Ham]] var sendur út í geim um borð í ''[[Mercury-Redstone 2]]''. === Febrúar === [[Mynd:Photo_Total_solar_eclipse_of_1961_15_February_1961_-_Touring_Club_Italiano_07_0269.jpg|thumb|right|Sólmyrkvinn 1961 yfir Flórens á Ítalíu.]] * [[1. febrúar]]: ** Bandaríkin prófuðu langdrægu eldflaugina [[Minuteman I]] í fyrsta sinn. ** Bandaríska símafyrirtækið [[Bell Telephone]] setti [[takkasími|takkasíma]] fyrst á markað. * [[2. febrúar]] - 600 farþegar skemmtiferðaskipsins ''[[Santa Maria (skemmtiferðaskip)|Santa Maria]]'' komust í land í [[Recife]] í Brasilíu eftir 10 daga í haldi mannræningja. * [[3. febrúar]] - Eftir að samyrkjuvæðing [[Kína]] reyndist misheppnuð, neyddust Kínverjar til að kaupa hveiti frá Kanada. * [[4. febrúar]]: ** [[Verslunarbankinn]] hóf starfsemi. ** [[Portúgal]]ar hófu nýlendustríð sitt í [[Angóla]]. * [[9. febrúar]] - [[Bítlarnir]] héldu sína fyrstu tónleika í [[The Cavern Club]] í Liverpool eftir að þeir tóku upp nýja hljómsveitarnafnið. * [[12. febrúar]] - Sovétríkin sendu könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' til Venusar. * [[13. febrúar]] - Innranríkisráðherra ríkisstjórnar [[Katanga]] tilkynnti um morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[14. febrúar]]: ** Frumefnið [[lárensín]] var búið til í fyrsta sinn við [[Berkeley-háskóli|Berkeley-háskóla]] í Bandaríkjunum. ** Sovétríkin kröfðust þess að [[Dag Hammarskjöld]] segði af sér eftir morðið á Patrice Lumumba. ** Þúsundir mótmæltu við sendiráð [[Belgía|Belgíu]] um allan heim vegan morðsins á Lumumba. * [[15. febrúar]]: ** [[Sabena flug 548]] fórst nærri [[Brussel]] með þeim afleiðingum að allir 73 um borð dóu, þar á meðal allt landslið Bandaríkjanna í skautadansi. ** [[Sólmyrkvinn 15. febrúar 1961]] sást vel frá Suður-Evrópu. * [[17. febrúar]] - [[Kórónaveira]] var í fyrsta sinn greind í manneskju, á Englandi. * [[21. febrúar]] - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] hafnaði kröfu Sovétríkjanna um afsögn aðalritara Sþ, en heimilaði friðargæsluliði sínu í Kongó beitingu vopna. * [[26. febrúar]] - [[Hassan 2.]] tók við krúnunni í Marokkó. ===Mars=== [[Mynd:Ingrid_Bjerkås_(1959).jpg|thumb|Ingrid Bjerkås var skipuð fyrsti kvenprestur Norsku kirkjunnar þrátt fyrir hörð mótmæli.]] * [[1. mars]]: ** Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. ** [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti stofnaði [[Friðarsveitin]]a (Peace Corps). * [[3. mars]] - [[Hassan 2.]] var krýndur konungur Marokkó. * [[8. mars]]: ** [[Max Conrad]] setti met í hringferð um hnöttinn í léttri flugvél, 8 dagar, 18 tímar og 49 mínútur. ** Sjóræningjastöðin ''[[Radio Nord]]'' hóf útsendingar frá skipinu ''Bon Jour'' á alþjóðlegu hafsvæði í [[Álandshaf]]i. * [[13. mars]]: ** 145 fórust þegar [[Kurenivka-aurskriðan]] rann yfir Kænugarð. ** [[Kýpur]] gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[15. mars]] - [[Suður-Afríka]] lýsti því yfir að landið segði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] við stofnun lýðveldis 15. maí. * [[18. mars]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Alsírs]]: Vopnahlé tók gildi. ** Jean-Claude Pascal sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1961]] fyrir Lúxemborg með laginu „Nous les amoureux“. * [[19. mars]] - [[Ingrid Bjerkås]] var fyrsti kvenpresturinn sem tók við embætti í [[Norska kirkjan|Norsku kirkjunni]]. * [[29. mars]] - [[23. viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar]] sem leyfir íbúum [[Washington D.C.]] að taka þátt í forsetakosningum var samþykktur. * [[30. mars]] - [[Alþjóðasamningur um ávana- og fíkniefni, 1961]] var undirritaður í New York. * [[31. mars]] - Bæjarstjóri [[Évian-les-Bains]] í Frakklandi, Camille Blanc, var myrtur af frönsku hryðjuverkasamtökunum [[Organisation armée secrète]] í aðdraganda þess að bærinn hýsti friðarviðræður í sjálfstæðisstríði Alsírs. ===Apríl=== [[Mynd:Гагарин_в_корабле.jpg|thumb|Júríj Gagarín var fyrsti maðurinn sem fór út í geim um borð í geimfarinu ''[[Vostok 1]]''.]] * [[7. apríl]] - [[Seðlabanki Íslands]] var stofnaður. * [[8. apríl]] - 238 fórust þegar breska gufuskipið ''[[MV Dara]]'' sprakk og sökk við strönd Dúbaí. * [[10. apríl]] - Suðurafríski golfarinn [[Gary Player]] var fyrsti útlendingurinn sem vann [[U.S. Masters]]-golfmótið. * [[11. apríl]]: ** Réttarhöldin yfir [[Adolf Eichmann]] hófust í Jerúsalem. ** Portúgalski ráðherrann [[Júlio Botelho Moniz]] reyndi misheppnað valdarán í Portúgal vegna óánægju með viðbrögð stjórnarinnar við [[sjálfstæðisstríð Angóla|sjálfstæðisstríði Angóla]]. * [[12. apríl]] - Sovétmaðurinn [[Júríj Gagarín]] fór fyrstur manna út í geim. * [[17. apríl]] - [[Kalda stríðið]]: [[Innrásin í Svínaflóa]] á Kúbu átti að hrinda af stað stjórnarskiptum en mistókst. * [[19. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Laos]]. * [[21. apríl]] - Hópur franskra herforingja reyndi [[Alsírvaldaránið 1961|misheppnað valdarán]] gegn stjórn [[Charles de Gaulle]] í Alsír. * [[23. apríl]] - [[Judy Garland]] hélt fræga endurkomutónleika í [[Carnegie Hall]]. * [[24. apríl]] - Sænska galíoninu ''[[Vasa (skip)|Vasa]]'' var lyft úr sjó. * [[25. apríl]] - [[Robert Noyce]], sem síðar stofnaði [[Intel]], fékk einkaleyfi á [[samrás]]. * [[27. apríl]] - [[Síerra Leóne]] hlaut sjálfstæði frá Bretum. * [[29. apríl]] - [[Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn]] var stofnaður. ===Maí=== [[Mynd:Freedom_Riders_attacked.jpg|thumb|Hópur manna ræðst á mótmælendur á vegum [[Freedom Riders]] í Birmingham, Alabama.]] * [[5. maí]]: ** [[Öryrkjabandalag Íslands]] var stofnað. ** [[Alan Shepard]] fór út í geim fyrstur Bandaríkjamanna. * [[6. maí]] - [[Tottenham Hotspur F.C.]] var fyrsta enska knattspyrnuliðið sem sigraði bæði ensku deildina og bikarinn. * [[7. maí]] - [[Keflavíkurgangan 1961|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar í Keflavík til Reykjavíkur. * [[8. maí]] - Breski leyniþjónustumaðurinn [[George Blake]] var dæmdur í 42 ára fangelsi fyrir að hafa verið [[gagnnjósnari]] fyrir Sovétríkin. * [[14. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Rúta á vegum [[Freedom Riders]] varð fyrir eldsprengju í [[Alabama]] og meðlimir [[Ku Klux Klan]] réðust á mótmælendur. * [[15. maí]] - Þýski lífefnafræðingurinn [[J. Heinrich Matthaei]] gerði tilraun sem markaði upphaf ráðningar [[erfðalykill|erfðalykla]] og þar með nútíma[[erfðafræði]]. * [[16. maí]] - [[Park Chung Hee]] tók við völdum eftir herforingjabyltingu í Suður-Kóreu. * [[19. maí]] - ''[[Venera 1]]'' var fyrsti manngerði hluturinn sem fór framhjá annarri reikistjörnu, en geimfarið hafði misst samband við jörðu nokkru áður og sendi engin gögn til baka. * [[21. maí]] - Fylkisstjóri [[Alabama]], [[John Patterson]], lýsti yfir [[herlög]]um eftir að [[kynþáttaóeirðir]] brutust út. * [[24. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Hópur mótmælenda í [[Freedom Riders]]-rútu var handtekinn fyrir óspektir um leið og þau stigu út úr rútunni í [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], Mississippi. * [[25. maí]]: ** [[Apollo-geimferðaáætlunin]]ni var hleypt af stokkunum með ræðu [[John F. Kennedy]] um að Bandaríkin hygðust senda menn til tunglsins fyrir lok áratugarins.. ** [[Birgitta Svíaprinsessa]] giftist þýska prinsinum [[Jóhann Georg af Hohenzollern-Sigmaringen|Jóhanni Georg af Hohenzollern]]. * [[27. maí]] - Forsætisráðherra [[Malaja]], [[Tunku Abdul Rahman]], lýsti yfir fyrirætlun um stofnun [[Malasía|Malasíu]], með þátttöku Malaja, [[Singapúr]], [[Sarawak]], [[Brúnei]] og [[Sabah]]. * [[28. maí]] - Grein eftir [[Peter Benenson]] um [[sakaruppgjöf]] fyrir [[samviskufangi|samviskufanga]] var birt í ''[[The Observer]]'', sem markar upphaf samtakanna [[Amnesty International]]. * [[30. maí]] - Forseti Dóminíska lýðveldisins, [[Rafael Leónidas Trujillo]], var myrtur í fyrirsát. * [[31. maí]] - [[Suður-Afríka]] gerðist lýðveldi og varð að fullu sjálfstætt frá Bretlandi. === Júní === [[Mynd:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|Fundur Krústsjevs og Kennedys í Vín.]] * [[1. júní]] - Mesti jarðskjálfti 20. aldar í [[Eþíópía|Eþíópíu]] reið yfir með þeim afleiðingum að hundruð húsa í [[Majore]] og [[Karakore]] hrundu. * [[4. júní]] - [[Leiðtogafundurinn í Vín]]: [[John F. Kennedy]] og [[Níkíta Krústsjev]] funduðu um kjarnorkutilraunir, afvopnun og stöðu Þýskalands. * [[8. júlí]] - [[Eldflaugabelti]] var sýnt opinberlega í fyrsta sinn þegar Harold Graham flaug með [[Bell Rocket Belt]] í [[Fort Eustis]] í Bandaríkjunum. * [[10. júní]] - [[Kóreska leyniþjónustan]] var stofnuð undir forystu [[Kim Jong-pil]] gagngert til að njósna um eigin borgara. * [[11. júní]] - [[Eldnóttin]]: Hryðjuverkasamtökin [[Befreiungsausschuss Südtirol]] gerðu röð sprengjuárása í [[Bolzano]] og nágrenni. * [[16. júní]] - Sovéski ballettdansarinn [[Rúdolf Núrejev]] flúði til Vesturlanda á [[París-Le Bourget-flugvöllur|París-Le Bourget-flugvelli]]. * [[19. júní]] - [[Kúveit]] varð sjálfstætt emírat í stað bresks verndarríkis. * [[22. júní]] - [[Moise Tshombe]] var leystur úr haldi vegna skorts á sönnunargögnum sem tengdu hann við morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[23. júní]] - [[Suðurskautssamningurinn]] tók gildi. * [[25. júní]] - Forseti Íraks, [[Abd al-Karim Qasim]], lýsti því yfir að hann hygðist innlima Kúveit. * [[27. júní]] - [[Kúveit]] óskaði eftir aðstoð frá Bretum gegn ógn frá Írak. * [[30. júní]] - Norræna flugfélagið [[Scanair]] var stofnað til að stunda leiguflug til sólarlanda. === Júlí=== [[Mynd:Grissom_prepares_to_enter_Liberty_Bell_7_61-MR4-76.jpg|thumb|Gus Grissom við ''Liberty Bell''-geimfarið.]] * [[Júlí]] - [[Amnesty International]] var stofnað. * [[1. júlí]] - [[Listasafn ASÍ]] var stofnað. * [[4. júlí]] - Leki kom að kjarnakljúfi sovéska kjarnorkukafbátsins ''[[K-19 (kjarnorkukafbátur)|K-19]]''. * [[5. júlí]] - Fyrsta ísraelska geimflaugin, ''[[Shavit 2]]'', tók á loft frá Palmachim-flugvelli. * [[6. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Sovétríkin]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[7. júlí]] - Yfir 100 tékkóslóvakískir kolanámumenn köfnuðu til bana þegar lokað var á loft til hluta [[Dukla-kolanáman|Dukla-kolanámunnar]] til að kæfa eld. * [[11. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Alþýðulýðveldið Kína]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[12. júlí]]: ** Yfir 1000 fórust þegar [[Khadakwasla-stíflan]] brast við [[Pune]] á Indlandi. ** Tékkóslóvakísk [[Iljúsjín II-18]]-flugvél hrapaði í lendingu við [[Casablanca]] með þeim afleiðingum að allir 72 um borð létust. * [[15. júlí]] - [[Pólland]] setti ný lög um skólahald sem kom á skólaskyldu til 16 ára aldurs og gerði alla grunnskóla veraldlega. * [[18. júlí]] - [[Varðberg]], félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, var stofnað á Íslandi. * [[19. júlí]]: ** [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] í Níkaragva var stofnuð. ** [[Trans World Airlines]] hóf sýningu kvikmynda um borð í flugvélum. ** [[Bizerte-kreppan]] hófst þegar Túnisbúar reyndu að setja hafnbann á franska herstöð í [[Bizerte]]. * [[20. júlí]] - [[Kúveit]] gerðist aðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]]. * [[21. júlí]]: ** [[Gus Grissom]] var annar Bandaríkjamaðurinn í geimnum um borð í ''Liberty Bell 7''. ** Frakkar hernámu túnísku borgina [[Bizerte]] og héldu henni næstu 2 árin. * [[25. júlí]] - [[John F. Kennedy]] hélt ræðu í sjónvarpi þar sem hann hafnaði brotthvarfi Bandaríkjamanna frá [[Vestur-Berlín]]. * [[30. júlí]]: ** Fyrsta brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. ** [[Finnland]] gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[31. júlí]]: ** [[Lýðveldið Írland]] var fyrsta landið sem sótti um aðild að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] eftir stofnun þess. ** [[IBM]] setti rafmagnsritvélina [[IBM Selectric]] á markað, fyrstu ritvélina með leturkúlu í staðinn fyrir leturarma. ===Ágúst=== [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-85458-0002,_Berlin,_Mauerbau,_Kampfgruppen_am_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|Austurþýskir hermenn stilla sér upp á landamærunum í Berlín 13. ágúst.]] * [[2. ágúst]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[3. ágúst]] - [[Nýi demókrataflokkurinn]] var stofnaður í Kanada. * [[6. ágúst]]: ** Sovéski geimfarinn [[German Títov]] var annar maðurinn sem fór á braut um jörðu og sá fyrsti sem var lengur en einn sólarhring í geimnum um borð í ''[[Vostok 2]]''. ** [[White House Farm-morðin]] áttu sér stað í [[Essex]] á Englandi. * [[7. ágúst]] - Sálfræðingurinn [[Stanley Milgram]] hóf [[Milgramtilraunirnar]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. * [[8. ágúst]] - [[Hin fjögur fræknu (ofurhetjur)|Hin fjögur fræknu]] hófu göngu sína í samnefndu myndasögutímariti frá [[Marvel Comics]]. * [[9. ágúst]] - [[Holtaheia-slysið]]: 34 börn og tveir kennarar frá [[Croydon]] fórust þegar flugvél þeirra hrapaði í fjallinu [[Holtaheia]] í Noregi. * [[10. ágúst]] - [[Bretland]] sótti formlega um inngöngu í [[Evrópubandalagið]]. * [[11. ágúst]] - [[Hringmyrkvi]] var sýnilegur frá Suður-Íshafi. * [[12. ágúst]] - Leiðtogi [[Austur-Þýskaland]]s, [[Walter Ulbricht]], undirritaði tilskipun um lokun landamæranna að [[Vestur-Þýskaland]]i. * [[13. ágúst]] - Bygging [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] hófst og markaði upphafið að 28 ára aðskilnaði Vestur- og Austur-Berlínar. * [[17. ágúst]] - Hljómsveitin [[Bítlarnir]] hélt sína fyrstu tónleika í Hamborg. * [[18. ágúst]] - [[Grasagarður Reykjavíkur]] var stofnaður. * [[21. ágúst]] - [[Jomo Kenyatta]] var sleppt úr fangelsi í Kenía. * [[25. ágúst]] - [[João Goulart]] tók við embætti forseta Brasilíu. * [[29. ágúst]] - Fimm létust þegar frönsk herflugvél sleit kapal fyrir [[kláfur|kláf]] í [[Frönsku Alparnir|Frönsku Ölpunum]]. ===September=== [[Mynd:Von_Trips_at_1961_Dutch_Grand_Prix.jpg|thumb|Wolfgang von Trips í bíl sínum í maí sama ár.]] * [[1. september]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Eritreu]] hófst með [[orrustan um Adal|orrustunni um Adal]]. ** Fyrsti fundur [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] var haldinn í Belgrad. * [[3. september]] - Síðasta tölublað danska fréttablaðsins ''[[Dagens Nyheder]]'' kom út. * [[10. september]]: ** Slys varð í keppni í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á kappakstursbrautinni í [[Monza]] á Ítalíu þar sem ökumaður Ferrari, [[Wolfgang von Trips]], ók á áhorfendapalla með þeim afleiðingum að 14 áhorfendur létust auk hans sjálfs. ** Bandarísk leiguflugvél fórst skömmu eftir flugtak frá [[Shannon-flugvöllur|Shannon-flugvelli]] á Írlandi með þeim afleiðingum að 83 létust, mest konur og börn bandarískra hermanna á leið heim til Bandaríkjanna. * [[13. september]] - [[Morthor-aðgerðin]]: Herlið á vegum Sameinuðu þjóðanna réðist gegn aðskilnaðarsinnum í [[Katanga]]. * [[14. september]] - Ný herforingjastjórn [[Tyrkland]]s dæmdi 15 meðlimi fyrri ríkisstjórnar til dauða. * [[17. september]]: ** [[Adnan Menderes]], fyrrum forsætisráðherra Tyrklands, var hengdur ásamt tveimur öðrum fyrrum ráðherrum. ** [[Lundúnalögreglan]] handtók yfir 1300 mótmælendur gegn útbreiðslu kjarnavopna á [[Trafalgartorg]]i. * [[18. september]] - Sextán manns, þar á meðal aðalritari Sameinuðu þjóðanna, [[Daga Hammarskjöld]], fórust í flugslysi á leið til [[Katanga]] í [[Kongó]]. * [[28. september]] - [[Valdaránið í Sýrlandi 1961]]: Herforingjauppreisn í [[Damaskus]] batt enda á [[Sameinaða Arabalýðveldið]]. * [[30. september]] - [[Efnahags- og framfarastofnunin]] (OECD) var stofnuð. ===Október=== [[Mynd:US_Army_tanks_face_off_against_Soviet_tanks,_Berlin_1961.jpg|thumb|Bandarískir og sovéskir skriðdrekar við Checkpoint Charlie.]] * [[1. október]] - Breska nýlendan [[Syðri-Kamerún]] fékk sjálfstæði, sameinaðist fyrrum [[Franska Kamerún|Frönsku Kamerún]] og myndaði sambandsríkið [[Kamerún]]. * [[5. október]] - [[Sameinaða Arabalýðveldið]], sambandsríki Egyptalands og Sýrlands, var lagt niður. * [[6. október]] - [[Háskólabíó]] hóf starfsemi í nýju húsnæði við Hagatorg, en var áður í Tjarnarbíói. * [[10. október]] - Eldgos braust út á [[Tristan da Cunha]]. Allir íbúar eyjunnar voru fluttir til Bretlands þar sem þau dvöldu til 1963. * [[12. október]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i. * [[17. október]] - [[Blóðbaðið í París 1961]]: Lögregla réðist á mótmælendur gegn því að útgöngubann beindist aðeins að [[Alsír]]búum með þeim afleiðingum að tugir létust. * [[19. október]] - [[Arababandalagið]] tók við vörnum [[Kúveit]] af Bretum. * [[22. október]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var kosinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]. * [[26. október]]: ** Eldgos hófst í [[Askja (fjall)|Öskju]]. ** [[Rómarsáttmáli um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana]] var samþykktur. ** [[Cemal Gürsel]] varð forseti Tyrklands. * [[27. október]]: ** Vopnahlé tók gildi í [[Katanga]]. ** [[Berlínarkreppan]]: Bandarískir og sovéskir skriðdrekar stilltu sér upp gegnt hver öðrum við [[Checkpoint Charlie]] í Berlín. * [[30. október]] - Sovétmenn sprengdu [[Tsarsprengjan|Tsarsprengju]] yfir [[Novaja Zemlja]]. * [[31. október]]: ** Yfir 270 fórust þegar [[fellibylurinn Hattie]] gekk yfir [[Belísborg]] í Belís. ** Lík [[Jósef Stalín|Stalíns]] var fjarlægt úr [[Grafhýsi Leníns]] í Moskvu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Skemmtistaðurinn [[Glaumbær (skemmtistaður)|Glaumbær]] var opnaður við Tjörnina í Reykjavík. * [[11. nóvember]] - [[Sparisjóður vélstjóra]] tók til starfa í Reykjavík. * [[13. nóvember]] - [[Leikhópurinn Gríma]] frumsýndi leikritið ''[[Læstar dyr]]'' eftir [[Jean-Paul Sartre]] í [[Tjarnarbíó]]i. * [[25. nóvember]] - [[Vesturbæjarlaug]] var opnuð. * [[30. nóvember]] - [[U Thant]] var kjörinn aðalritari Sameinuðu þjóðanna. ===Desember=== * Desember - Hljómsveitin [[Beach Boys]] var stofnuð í Kaliforníu. * [[9. desember]] - [[Tanganjika]] hlaut sjálfstæði. * [[11. desember]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrstu bandarísku herþyrlurnar komu til Saígon. * [[11. desember]] - [[Adolf Eichmann]] var dæmdur sekur um stríðsglæpi. * [[15. desember]] - Ísraelskur stríðsglæpadómstóll dæmdi [[Adolf Eichmann]] til dauða fyrir þátttökuna í [[helförin]]ni. * [[17. desember]] - [[Indland]] réðst inn í [[Góa (fylki)|Góa]]. * [[19. desember]] - ** Portúgalar samþykktu að láta [[Góa (fylki)|Góa]] af hendi til Indverja. ** [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var komið á fót. ===Ódagsett=== * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] var stofnaður í Frakklandi. == Fædd == * [[1. janúar]] - [[Georg Guðni Hauksson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2011]]). * [[4. janúar]] - [[Kiyotaka Matsui]], japanskur knattspyrnumaður. * [[11. janúar]] - [[Gunnar Smári Egilsson]], íslenskur blaðamaður. * [[12. janúar]] - [[Arnfríður Guðmundsdóttir]], íslenskur guðfræðingur. * [[13. janúar]] - [[Julia Louis-Dreyfus]], bandarísk leikkona. * [[18. janúar]] - [[Peter Beardsley]], breskur knattspyrnumaður. * [[24. janúar]] - [[Guido Buchwald]], þýskur knattspyrnumaður. * [[26. janúar]] - [[Wayne Gretzky]], kanadískur íshokkíleikmaður. * [[28. janúar]] - [[Arnaldur Indriðason]], íslenskur rithöfundur. * [[30. janúar]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[31. janúar]] - [[Jeffrey Ross Gunter]], bandarískur athafnamaður. * [[8. febrúar]] - [[Vince Neil]], bandarískur tónlistarmaður ([[Mötley Crüe]]). * [[18. febrúar]] - [[Armin Laschet]], þýskur stjórnmálamaður. * [[23. febrúar]] - [[Gylfi Sigfússon]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[24. febrúar]] - [[Erna Solberg]], norsk stjórnmálakona. * [[1. mars]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. mars]] - [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]], íslenskur blaðamaður. * [[7. mars]] - [[Sanae Takaichi]], japönsk stjórnmálakona. * [[11. mars]] - [[Múhameð bin Zayed Al Nahyan]], emír af Abú Dabí. * [[18. mars]] - [[Jóhann R. Benediktsson]], íslenskur lögreglumaður. * [[21. mars]] - [[Lothar Matthäus]], þýskur knattspyrnumaður. * [[3. apríl]] - [[Eddie Murphy]], bandarískur leikari og grínisti. * [[4. apríl]] - [[Gyrðir Elíasson]], íslenskur rithöfundur. * [[12. apríl]] - [[Lisa Gerrard]], áströlsk songkona. * [[14. apríl]]: ** [[Yuji Sugano]], japanskur knattspyrnumaður. ** [[Daniel Clowes]], bandarískur myndasöguhöfundur. * [[15. apríl]] - [[Carol W. Greider]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[17. apríl]] - [[Eyjólfur Kristjánsson]], íslenskur söngvari. * [[18. apríl]] - [[Élisabeth Borne]], frönsk stjórnmálakona. * [[23. apríl]]: ** [[Andrej Kúrkov]], úkraínskur rithöfundur. ** [[Þröstur Leó Gunnarsson]], íslenskur leikari. * [[24. apríl]]- [[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[30. apríl]]: ** [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. ** [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[6. maí]] - [[George Clooney]], bandarískur leikari. * [[8. maí]] - [[Bill de Blasio]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Rannveig Rist]], íslenskur verkfræðingur og fyrrum forstjóri ÍSAL. * [[13. maí]] - [[Dennis Rodman]], bandarískur körfuknattleiksmaður og leikari. * [[17. maí]] - [[Enya]], írsk söngkona. * [[23. maí]] - [[Daniele Massaro]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1. júní]] - [[Jevgeníj Prígozhín]], rússneskur athafnamaður (d. [[2023]]). * [[3. júní]] - [[Lawrence Lessig]], bandarískur lögfræðingur. * [[5. júní]] - [[Sigrún Waage]], íslensk leikkona. * [[6. júní]] - [[Tom Araya]], sílesk-bandarískur tónlistarmaður. * [[9. júní]] - [[Michael J. Fox]], kanadísk-bandarískur leikari. * [[14. júní]] - [[Boy George]] - enskur söngvari. * [[19. júní]] - [[Bidhya Devi Bhandari]], nepölsk stjórnmálakona. * [[21. júní]] - [[Joko Widodo]], indónesískur stjórnmálamaður. * [[24. júní]]: ** [[Alma Möller]], landlæknir og heilbrigðisráðherra Íslands. ** [[Ralph Reed]], bandarískur stjórnmálaráðgjafi. * [[27. júní]] - [[Dragan Kazic]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[1. júlí]]: ** [[Díana prinsessa|Díana]], prinsessa af Wales (d. [[1997]]). ** [[Carl Lewis]], bandarískur frjálsíþróttamaður. * [[9. júlí]] - [[Raymond Cruz]], bandarískur leikari. * [[12. júlí]] - [[Masaaki Mori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[15. júlí]] - [[Forest Whitaker]], bandarískur leikari. * [[17. júlí]] - [[António Costa]], portúgalskur stjórnmálamaður. * [[29. júlí]] - [[Búi Kristjánsson]], íslenskur myndlistarmaður. * [[30. júlí]] - [[Laurence Fishburne]], bandarískur leikari. * [[4. ágúst]]: ** [[Barack Obama]], Bandaríkjaforseti. ** [[Pumpuang Duangjan]], taílensk söngkona (d. [[1992]]). * [[8. ágúst]] - [[The Edge]], írskur gítarleikari ([[U2]]). * [[9. ágúst]] - [[John Key]], forsætisráðherra Nýja-Sjálands. * [[14. ágúst]] - [[Satoshi Tsunami]], japanskur knattspyrnumaður. * [[22. ágúst]] - [[Thomas Hoeren]], þýskur lögfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Stéphane Richard]], franskur athafnamaður. * [[25. ágúst]] - [[Yutaka Ikeuchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[27. ágúst]] - [[Ástráður Haraldsson]], ríkissáttasemjari Íslands. * [[2. september]]: ** [[Grímur Grímsson]], íslenskur stjórnmálamaður. ** [[Carlos Valderrama]], kólumbískur knattspyrnumaður. ** [[Toshinobu Katsuya]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. september]] - [[Hrefna Róbertsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur. * [[11. september]] - [[Elizabeth Daily]], bandarísk leikkona. * [[13. september]] - [[Dave Mustaine]], bandarískur tónlistarmaður. * [[24. september]] - [[Guðlaugur Friðþórsson]], íslenskur sjómaður. * [[29. september]] - [[Julia Gillard]], forsætisráðherra Ástralíu. * [[13. október]] - [[Doc Rivers]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[16. október]] - [[Yahiro Kazama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[21. október]] - [[Dragiša Binić]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[26. október]] - [[Uhuru Kenyatta]], kenískur stjórnmálamaður. * [[30. október]] - [[Dmítríj Múratov]], rússneskur blaðamaður. * [[31. október]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. nóvember]] - [[Petr Pavel]], forseti Tékklands. * [[6. nóvember]] - [[Karl Blöndal]], íslenskur ritstjóri. * [[7. nóvember]] - [[Sergei Aleinikov]], hvítrússneskur knattspyrnumaður. * [[11. nóvember]] - [[Lilja Mósesdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[12. nóvember]] - [[Atsushi Natori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[19. nóvember]] - [[Meg Ryan]], bandarísk leikkona. * [[20. nóvember]] - [[Kim Delaney]], bandarísk leikkona. * [[22. nóvember]] - [[Gary Valentine]], bandarískur leikari. * [[1. desember]] - [[Christine Kangaloo]], trínidadísk stjórnmálakona. * [[6. desember]] - [[Magnús Þorsteinsson]], íslenskur athafnamaður. * [[12. desember]] - [[Lárus Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]]: **[[Guðmundur Torfason]], íslenskur knattspyrnumaður. **[[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[16. desember]]: ** [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. ** [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[24. desember]] - [[Ilham Aliyev]], aserskur stjórnmálamaður. * [[25. desember]]: ** [[Ghislaine Maxwell]], breskur kynferðisbrotamaður. ** [[Bjarni Harðarson]], íslenskur bóksali. * [[27. desember]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[28. desember]] - [[Boško Gjurovski]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[30. desember]] - [[Ben Johnson]], kanadískur íþróttamaður. == Dáin == * [[4. janúar]] - [[Erwin Schrödinger]], austurrísk-írskur eðlisfræðingur (f. [[1887]]). * [[9. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1867]]). * [[10. janúar]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[16. janúar]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1902]]). * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], kongóskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[26. febrúar]] - [[Múhameð 5. af Marokkó]], konungur Marokkó (f. [[1909]]). * [[26. febrúar]] - [[Alberto Galateo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]) * [[3. mars]] - [[Paul Wittgenstein]], austurrískur píanóleikari (f. [[1887]]). * [[9. mars]] - [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], íslenskur prestur (f. [[1868]]). * [[25. mars]] - [[Arthur Drewry]], enskur forseti FIFA (f. [[1891]]). * [[9. apríl]] - [[Zog Albaníukonungur]] (f. [[1895]]). * [[19. apríl]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[4. maí]] - [[Maurice Merleau-Ponty]], franskur heimspekingur (f. [[1908]]). * [[7. maí]] - [[Þorkell Þorkelsson]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1876]]). * [[13. maí]] - [[Gary Cooper]], bandarískur leikari (f. [[1901]]). * [[28. maí]] - [[Peter Petersen]], danskur ljósmyndari (f. [[1881]]). * [[30. maí]] - [[Rafael Trujillo]], dóminískur stjórnmálamaður (f. [[1891]]). * [[5. júní]] - [[Ludwik Fleck]], pólsk-ísraelskur læknir (f. [[1896]]). * [[6. júní]] - [[Carl Jung]], svissneskur sálfræðingur (f. [[1875]]). * [[13. júní]] - [[Axel Andrésson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1895]]). * [[2. júlí]] - [[Ernest Hemingway|Ernest Miller Hemingway]], bandarískur rithöfundur (f. [[1899]]). * [[9. júlí]] - [[Jóhannes Birkiland]], íslenskur rithöfundur (f. [[1886]]). * [[13. júlí]] - [[Gústav Adolf Jónasson]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1896]]). * [[14. júlí]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1891]]). * [[29. ágúst]] - [[Böðvar frá Hnífsdal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1906]]). * [[18. september]] - [[Dag Hammarskjöld]], fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna (f. [[1905]]). * [[12. október]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur herflugmaður (f. [[1895]]). * [[19. október]] - [[Werner Jaeger]], þýskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[30. október]] - [[Luigi Einaudi]], ítalskur hagfræðingur (f. [[1874]]). * [[20. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (f. [[1867]]). * [[26. desember]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[28. desember]] - [[Edith Wilson]], bandarísk forsetafrú (f. [[1872]]). * [[29. desember]] - [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]], íslenskur þjóðminjavörður (f. [[1877]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Robert Hofstadter]], [[Rudolf Ludwig Mössbauer]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Melvin Calvin]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Georg von Bekesy|Georg von Békésy]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivo Andric]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Dag Hammarskjöld]] [[Flokkur:1961]] ncqgx8yjrnp7ighg4i5w579swx3kc7l 1978126 1978125 2026-09-09T09:16:12Z Akigka 183 /* Fædd */ 1978126 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1961''' (MCMLXI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 61. ár 20. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Ham-and-handler.jpg|thumb|right|Simpansinn Ham með þjálfara sínum, [[Joseph V. Brady]].]] * [[1. janúar]] - [[Myntbreytingin í Sovétríkjunum 1961]] tók gildi: Eitt núll var tekið af rúblunni um leið og hún var gjaldfelld gagnvart bandaríkjadal. * [[3. janúar]]: ** [[Dwight Eisenhower]] tilkynnti að Bandaríkin hefðu slitið öll samskipti við [[Kúba|Kúbu]]. ** 25 fórust þegar farþegavél hrapaði til jarðar við [[Vaasa]]. * [[9. janúar]] - Bresk yfirvöld tilkynntu að þau hefðu afhjúpað sovéskan njósnahring, [[Portland-njósnahringurinn|Portland-njósnahringinn]]. * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], fyrsti lýðræðislega kjörni forsætisráðherra Lýðveldisins Kongó, var ráðinn af dögum. * [[21. janúar]] - [[Elísabet 2. Bretadrottning]] og [[Filippus drottningarmaður]] hófu sex vikna ferðalag um Pakistan, Indland, Nepal og Íran. * [[24. janúar]] - [[B-52 Stratofortress]]-sprengjuflugvél hrapaði við sveitabæ í Norður-Karólínu. Ein kjarnorkusprengja komst nálægt því að springa. * [[27. janúar]] - 68 áhafnarmeðlimir fórust þegar sovéski kafbáturinn ''[[S-80]]'' sökk í [[Barentshaf]]i. * [[20. janúar]] - [[John F. Kennedy]] tók við embætti forseta Bandaríkjanna. * [[29. janúar]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[30. janúar]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Jógi björn]]'' hófu göngu sína í bandarísku sjónvarpi. * [[31. janúar]] - Simpansinn [[Ham (simpansi)|Ham]] var sendur út í geim um borð í ''[[Mercury-Redstone 2]]''. === Febrúar === [[Mynd:Photo_Total_solar_eclipse_of_1961_15_February_1961_-_Touring_Club_Italiano_07_0269.jpg|thumb|right|Sólmyrkvinn 1961 yfir Flórens á Ítalíu.]] * [[1. febrúar]]: ** Bandaríkin prófuðu langdrægu eldflaugina [[Minuteman I]] í fyrsta sinn. ** Bandaríska símafyrirtækið [[Bell Telephone]] setti [[takkasími|takkasíma]] fyrst á markað. * [[2. febrúar]] - 600 farþegar skemmtiferðaskipsins ''[[Santa Maria (skemmtiferðaskip)|Santa Maria]]'' komust í land í [[Recife]] í Brasilíu eftir 10 daga í haldi mannræningja. * [[3. febrúar]] - Eftir að samyrkjuvæðing [[Kína]] reyndist misheppnuð, neyddust Kínverjar til að kaupa hveiti frá Kanada. * [[4. febrúar]]: ** [[Verslunarbankinn]] hóf starfsemi. ** [[Portúgal]]ar hófu nýlendustríð sitt í [[Angóla]]. * [[9. febrúar]] - [[Bítlarnir]] héldu sína fyrstu tónleika í [[The Cavern Club]] í Liverpool eftir að þeir tóku upp nýja hljómsveitarnafnið. * [[12. febrúar]] - Sovétríkin sendu könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' til Venusar. * [[13. febrúar]] - Innranríkisráðherra ríkisstjórnar [[Katanga]] tilkynnti um morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[14. febrúar]]: ** Frumefnið [[lárensín]] var búið til í fyrsta sinn við [[Berkeley-háskóli|Berkeley-háskóla]] í Bandaríkjunum. ** Sovétríkin kröfðust þess að [[Dag Hammarskjöld]] segði af sér eftir morðið á Patrice Lumumba. ** Þúsundir mótmæltu við sendiráð [[Belgía|Belgíu]] um allan heim vegan morðsins á Lumumba. * [[15. febrúar]]: ** [[Sabena flug 548]] fórst nærri [[Brussel]] með þeim afleiðingum að allir 73 um borð dóu, þar á meðal allt landslið Bandaríkjanna í skautadansi. ** [[Sólmyrkvinn 15. febrúar 1961]] sást vel frá Suður-Evrópu. * [[17. febrúar]] - [[Kórónaveira]] var í fyrsta sinn greind í manneskju, á Englandi. * [[21. febrúar]] - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] hafnaði kröfu Sovétríkjanna um afsögn aðalritara Sþ, en heimilaði friðargæsluliði sínu í Kongó beitingu vopna. * [[26. febrúar]] - [[Hassan 2.]] tók við krúnunni í Marokkó. ===Mars=== [[Mynd:Ingrid_Bjerkås_(1959).jpg|thumb|Ingrid Bjerkås var skipuð fyrsti kvenprestur Norsku kirkjunnar þrátt fyrir hörð mótmæli.]] * [[1. mars]]: ** Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. ** [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti stofnaði [[Friðarsveitin]]a (Peace Corps). * [[3. mars]] - [[Hassan 2.]] var krýndur konungur Marokkó. * [[8. mars]]: ** [[Max Conrad]] setti met í hringferð um hnöttinn í léttri flugvél, 8 dagar, 18 tímar og 49 mínútur. ** Sjóræningjastöðin ''[[Radio Nord]]'' hóf útsendingar frá skipinu ''Bon Jour'' á alþjóðlegu hafsvæði í [[Álandshaf]]i. * [[13. mars]]: ** 145 fórust þegar [[Kurenivka-aurskriðan]] rann yfir Kænugarð. ** [[Kýpur]] gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[15. mars]] - [[Suður-Afríka]] lýsti því yfir að landið segði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] við stofnun lýðveldis 15. maí. * [[18. mars]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Alsírs]]: Vopnahlé tók gildi. ** Jean-Claude Pascal sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1961]] fyrir Lúxemborg með laginu „Nous les amoureux“. * [[19. mars]] - [[Ingrid Bjerkås]] var fyrsti kvenpresturinn sem tók við embætti í [[Norska kirkjan|Norsku kirkjunni]]. * [[29. mars]] - [[23. viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar]] sem leyfir íbúum [[Washington D.C.]] að taka þátt í forsetakosningum var samþykktur. * [[30. mars]] - [[Alþjóðasamningur um ávana- og fíkniefni, 1961]] var undirritaður í New York. * [[31. mars]] - Bæjarstjóri [[Évian-les-Bains]] í Frakklandi, Camille Blanc, var myrtur af frönsku hryðjuverkasamtökunum [[Organisation armée secrète]] í aðdraganda þess að bærinn hýsti friðarviðræður í sjálfstæðisstríði Alsírs. ===Apríl=== [[Mynd:Гагарин_в_корабле.jpg|thumb|Júríj Gagarín var fyrsti maðurinn sem fór út í geim um borð í geimfarinu ''[[Vostok 1]]''.]] * [[7. apríl]] - [[Seðlabanki Íslands]] var stofnaður. * [[8. apríl]] - 238 fórust þegar breska gufuskipið ''[[MV Dara]]'' sprakk og sökk við strönd Dúbaí. * [[10. apríl]] - Suðurafríski golfarinn [[Gary Player]] var fyrsti útlendingurinn sem vann [[U.S. Masters]]-golfmótið. * [[11. apríl]]: ** Réttarhöldin yfir [[Adolf Eichmann]] hófust í Jerúsalem. ** Portúgalski ráðherrann [[Júlio Botelho Moniz]] reyndi misheppnað valdarán í Portúgal vegna óánægju með viðbrögð stjórnarinnar við [[sjálfstæðisstríð Angóla|sjálfstæðisstríði Angóla]]. * [[12. apríl]] - Sovétmaðurinn [[Júríj Gagarín]] fór fyrstur manna út í geim. * [[17. apríl]] - [[Kalda stríðið]]: [[Innrásin í Svínaflóa]] á Kúbu átti að hrinda af stað stjórnarskiptum en mistókst. * [[19. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Laos]]. * [[21. apríl]] - Hópur franskra herforingja reyndi [[Alsírvaldaránið 1961|misheppnað valdarán]] gegn stjórn [[Charles de Gaulle]] í Alsír. * [[23. apríl]] - [[Judy Garland]] hélt fræga endurkomutónleika í [[Carnegie Hall]]. * [[24. apríl]] - Sænska galíoninu ''[[Vasa (skip)|Vasa]]'' var lyft úr sjó. * [[25. apríl]] - [[Robert Noyce]], sem síðar stofnaði [[Intel]], fékk einkaleyfi á [[samrás]]. * [[27. apríl]] - [[Síerra Leóne]] hlaut sjálfstæði frá Bretum. * [[29. apríl]] - [[Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn]] var stofnaður. ===Maí=== [[Mynd:Freedom_Riders_attacked.jpg|thumb|Hópur manna ræðst á mótmælendur á vegum [[Freedom Riders]] í Birmingham, Alabama.]] * [[5. maí]]: ** [[Öryrkjabandalag Íslands]] var stofnað. ** [[Alan Shepard]] fór út í geim fyrstur Bandaríkjamanna. * [[6. maí]] - [[Tottenham Hotspur F.C.]] var fyrsta enska knattspyrnuliðið sem sigraði bæði ensku deildina og bikarinn. * [[7. maí]] - [[Keflavíkurgangan 1961|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar í Keflavík til Reykjavíkur. * [[8. maí]] - Breski leyniþjónustumaðurinn [[George Blake]] var dæmdur í 42 ára fangelsi fyrir að hafa verið [[gagnnjósnari]] fyrir Sovétríkin. * [[14. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Rúta á vegum [[Freedom Riders]] varð fyrir eldsprengju í [[Alabama]] og meðlimir [[Ku Klux Klan]] réðust á mótmælendur. * [[15. maí]] - Þýski lífefnafræðingurinn [[J. Heinrich Matthaei]] gerði tilraun sem markaði upphaf ráðningar [[erfðalykill|erfðalykla]] og þar með nútíma[[erfðafræði]]. * [[16. maí]] - [[Park Chung Hee]] tók við völdum eftir herforingjabyltingu í Suður-Kóreu. * [[19. maí]] - ''[[Venera 1]]'' var fyrsti manngerði hluturinn sem fór framhjá annarri reikistjörnu, en geimfarið hafði misst samband við jörðu nokkru áður og sendi engin gögn til baka. * [[21. maí]] - Fylkisstjóri [[Alabama]], [[John Patterson]], lýsti yfir [[herlög]]um eftir að [[kynþáttaóeirðir]] brutust út. * [[24. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Hópur mótmælenda í [[Freedom Riders]]-rútu var handtekinn fyrir óspektir um leið og þau stigu út úr rútunni í [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], Mississippi. * [[25. maí]]: ** [[Apollo-geimferðaáætlunin]]ni var hleypt af stokkunum með ræðu [[John F. Kennedy]] um að Bandaríkin hygðust senda menn til tunglsins fyrir lok áratugarins.. ** [[Birgitta Svíaprinsessa]] giftist þýska prinsinum [[Jóhann Georg af Hohenzollern-Sigmaringen|Jóhanni Georg af Hohenzollern]]. * [[27. maí]] - Forsætisráðherra [[Malaja]], [[Tunku Abdul Rahman]], lýsti yfir fyrirætlun um stofnun [[Malasía|Malasíu]], með þátttöku Malaja, [[Singapúr]], [[Sarawak]], [[Brúnei]] og [[Sabah]]. * [[28. maí]] - Grein eftir [[Peter Benenson]] um [[sakaruppgjöf]] fyrir [[samviskufangi|samviskufanga]] var birt í ''[[The Observer]]'', sem markar upphaf samtakanna [[Amnesty International]]. * [[30. maí]] - Forseti Dóminíska lýðveldisins, [[Rafael Leónidas Trujillo]], var myrtur í fyrirsát. * [[31. maí]] - [[Suður-Afríka]] gerðist lýðveldi og varð að fullu sjálfstætt frá Bretlandi. === Júní === [[Mynd:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|Fundur Krústsjevs og Kennedys í Vín.]] * [[1. júní]] - Mesti jarðskjálfti 20. aldar í [[Eþíópía|Eþíópíu]] reið yfir með þeim afleiðingum að hundruð húsa í [[Majore]] og [[Karakore]] hrundu. * [[4. júní]] - [[Leiðtogafundurinn í Vín]]: [[John F. Kennedy]] og [[Níkíta Krústsjev]] funduðu um kjarnorkutilraunir, afvopnun og stöðu Þýskalands. * [[8. júlí]] - [[Eldflaugabelti]] var sýnt opinberlega í fyrsta sinn þegar Harold Graham flaug með [[Bell Rocket Belt]] í [[Fort Eustis]] í Bandaríkjunum. * [[10. júní]] - [[Kóreska leyniþjónustan]] var stofnuð undir forystu [[Kim Jong-pil]] gagngert til að njósna um eigin borgara. * [[11. júní]] - [[Eldnóttin]]: Hryðjuverkasamtökin [[Befreiungsausschuss Südtirol]] gerðu röð sprengjuárása í [[Bolzano]] og nágrenni. * [[16. júní]] - Sovéski ballettdansarinn [[Rúdolf Núrejev]] flúði til Vesturlanda á [[París-Le Bourget-flugvöllur|París-Le Bourget-flugvelli]]. * [[19. júní]] - [[Kúveit]] varð sjálfstætt emírat í stað bresks verndarríkis. * [[22. júní]] - [[Moise Tshombe]] var leystur úr haldi vegna skorts á sönnunargögnum sem tengdu hann við morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[23. júní]] - [[Suðurskautssamningurinn]] tók gildi. * [[25. júní]] - Forseti Íraks, [[Abd al-Karim Qasim]], lýsti því yfir að hann hygðist innlima Kúveit. * [[27. júní]] - [[Kúveit]] óskaði eftir aðstoð frá Bretum gegn ógn frá Írak. * [[30. júní]] - Norræna flugfélagið [[Scanair]] var stofnað til að stunda leiguflug til sólarlanda. === Júlí=== [[Mynd:Grissom_prepares_to_enter_Liberty_Bell_7_61-MR4-76.jpg|thumb|Gus Grissom við ''Liberty Bell''-geimfarið.]] * [[Júlí]] - [[Amnesty International]] var stofnað. * [[1. júlí]] - [[Listasafn ASÍ]] var stofnað. * [[4. júlí]] - Leki kom að kjarnakljúfi sovéska kjarnorkukafbátsins ''[[K-19 (kjarnorkukafbátur)|K-19]]''. * [[5. júlí]] - Fyrsta ísraelska geimflaugin, ''[[Shavit 2]]'', tók á loft frá Palmachim-flugvelli. * [[6. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Sovétríkin]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[7. júlí]] - Yfir 100 tékkóslóvakískir kolanámumenn köfnuðu til bana þegar lokað var á loft til hluta [[Dukla-kolanáman|Dukla-kolanámunnar]] til að kæfa eld. * [[11. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Alþýðulýðveldið Kína]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[12. júlí]]: ** Yfir 1000 fórust þegar [[Khadakwasla-stíflan]] brast við [[Pune]] á Indlandi. ** Tékkóslóvakísk [[Iljúsjín II-18]]-flugvél hrapaði í lendingu við [[Casablanca]] með þeim afleiðingum að allir 72 um borð létust. * [[15. júlí]] - [[Pólland]] setti ný lög um skólahald sem kom á skólaskyldu til 16 ára aldurs og gerði alla grunnskóla veraldlega. * [[18. júlí]] - [[Varðberg]], félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, var stofnað á Íslandi. * [[19. júlí]]: ** [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] í Níkaragva var stofnuð. ** [[Trans World Airlines]] hóf sýningu kvikmynda um borð í flugvélum. ** [[Bizerte-kreppan]] hófst þegar Túnisbúar reyndu að setja hafnbann á franska herstöð í [[Bizerte]]. * [[20. júlí]] - [[Kúveit]] gerðist aðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]]. * [[21. júlí]]: ** [[Gus Grissom]] var annar Bandaríkjamaðurinn í geimnum um borð í ''Liberty Bell 7''. ** Frakkar hernámu túnísku borgina [[Bizerte]] og héldu henni næstu 2 árin. * [[25. júlí]] - [[John F. Kennedy]] hélt ræðu í sjónvarpi þar sem hann hafnaði brotthvarfi Bandaríkjamanna frá [[Vestur-Berlín]]. * [[30. júlí]]: ** Fyrsta brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. ** [[Finnland]] gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[31. júlí]]: ** [[Lýðveldið Írland]] var fyrsta landið sem sótti um aðild að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] eftir stofnun þess. ** [[IBM]] setti rafmagnsritvélina [[IBM Selectric]] á markað, fyrstu ritvélina með leturkúlu í staðinn fyrir leturarma. ===Ágúst=== [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-85458-0002,_Berlin,_Mauerbau,_Kampfgruppen_am_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|Austurþýskir hermenn stilla sér upp á landamærunum í Berlín 13. ágúst.]] * [[2. ágúst]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[3. ágúst]] - [[Nýi demókrataflokkurinn]] var stofnaður í Kanada. * [[6. ágúst]]: ** Sovéski geimfarinn [[German Títov]] var annar maðurinn sem fór á braut um jörðu og sá fyrsti sem var lengur en einn sólarhring í geimnum um borð í ''[[Vostok 2]]''. ** [[White House Farm-morðin]] áttu sér stað í [[Essex]] á Englandi. * [[7. ágúst]] - Sálfræðingurinn [[Stanley Milgram]] hóf [[Milgramtilraunirnar]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. * [[8. ágúst]] - [[Hin fjögur fræknu (ofurhetjur)|Hin fjögur fræknu]] hófu göngu sína í samnefndu myndasögutímariti frá [[Marvel Comics]]. * [[9. ágúst]] - [[Holtaheia-slysið]]: 34 börn og tveir kennarar frá [[Croydon]] fórust þegar flugvél þeirra hrapaði í fjallinu [[Holtaheia]] í Noregi. * [[10. ágúst]] - [[Bretland]] sótti formlega um inngöngu í [[Evrópubandalagið]]. * [[11. ágúst]] - [[Hringmyrkvi]] var sýnilegur frá Suður-Íshafi. * [[12. ágúst]] - Leiðtogi [[Austur-Þýskaland]]s, [[Walter Ulbricht]], undirritaði tilskipun um lokun landamæranna að [[Vestur-Þýskaland]]i. * [[13. ágúst]] - Bygging [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] hófst og markaði upphafið að 28 ára aðskilnaði Vestur- og Austur-Berlínar. * [[17. ágúst]] - Hljómsveitin [[Bítlarnir]] hélt sína fyrstu tónleika í Hamborg. * [[18. ágúst]] - [[Grasagarður Reykjavíkur]] var stofnaður. * [[21. ágúst]] - [[Jomo Kenyatta]] var sleppt úr fangelsi í Kenía. * [[25. ágúst]] - [[João Goulart]] tók við embætti forseta Brasilíu. * [[29. ágúst]] - Fimm létust þegar frönsk herflugvél sleit kapal fyrir [[kláfur|kláf]] í [[Frönsku Alparnir|Frönsku Ölpunum]]. ===September=== [[Mynd:Von_Trips_at_1961_Dutch_Grand_Prix.jpg|thumb|Wolfgang von Trips í bíl sínum í maí sama ár.]] * [[1. september]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Eritreu]] hófst með [[orrustan um Adal|orrustunni um Adal]]. ** Fyrsti fundur [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] var haldinn í Belgrad. * [[3. september]] - Síðasta tölublað danska fréttablaðsins ''[[Dagens Nyheder]]'' kom út. * [[10. september]]: ** Slys varð í keppni í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á kappakstursbrautinni í [[Monza]] á Ítalíu þar sem ökumaður Ferrari, [[Wolfgang von Trips]], ók á áhorfendapalla með þeim afleiðingum að 14 áhorfendur létust auk hans sjálfs. ** Bandarísk leiguflugvél fórst skömmu eftir flugtak frá [[Shannon-flugvöllur|Shannon-flugvelli]] á Írlandi með þeim afleiðingum að 83 létust, mest konur og börn bandarískra hermanna á leið heim til Bandaríkjanna. * [[13. september]] - [[Morthor-aðgerðin]]: Herlið á vegum Sameinuðu þjóðanna réðist gegn aðskilnaðarsinnum í [[Katanga]]. * [[14. september]] - Ný herforingjastjórn [[Tyrkland]]s dæmdi 15 meðlimi fyrri ríkisstjórnar til dauða. * [[17. september]]: ** [[Adnan Menderes]], fyrrum forsætisráðherra Tyrklands, var hengdur ásamt tveimur öðrum fyrrum ráðherrum. ** [[Lundúnalögreglan]] handtók yfir 1300 mótmælendur gegn útbreiðslu kjarnavopna á [[Trafalgartorg]]i. * [[18. september]] - Sextán manns, þar á meðal aðalritari Sameinuðu þjóðanna, [[Daga Hammarskjöld]], fórust í flugslysi á leið til [[Katanga]] í [[Kongó]]. * [[28. september]] - [[Valdaránið í Sýrlandi 1961]]: Herforingjauppreisn í [[Damaskus]] batt enda á [[Sameinaða Arabalýðveldið]]. * [[30. september]] - [[Efnahags- og framfarastofnunin]] (OECD) var stofnuð. ===Október=== [[Mynd:US_Army_tanks_face_off_against_Soviet_tanks,_Berlin_1961.jpg|thumb|Bandarískir og sovéskir skriðdrekar við Checkpoint Charlie.]] * [[1. október]] - Breska nýlendan [[Syðri-Kamerún]] fékk sjálfstæði, sameinaðist fyrrum [[Franska Kamerún|Frönsku Kamerún]] og myndaði sambandsríkið [[Kamerún]]. * [[5. október]] - [[Sameinaða Arabalýðveldið]], sambandsríki Egyptalands og Sýrlands, var lagt niður. * [[6. október]] - [[Háskólabíó]] hóf starfsemi í nýju húsnæði við Hagatorg, en var áður í Tjarnarbíói. * [[10. október]] - Eldgos braust út á [[Tristan da Cunha]]. Allir íbúar eyjunnar voru fluttir til Bretlands þar sem þau dvöldu til 1963. * [[12. október]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i. * [[17. október]] - [[Blóðbaðið í París 1961]]: Lögregla réðist á mótmælendur gegn því að útgöngubann beindist aðeins að [[Alsír]]búum með þeim afleiðingum að tugir létust. * [[19. október]] - [[Arababandalagið]] tók við vörnum [[Kúveit]] af Bretum. * [[22. október]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var kosinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]. * [[26. október]]: ** Eldgos hófst í [[Askja (fjall)|Öskju]]. ** [[Rómarsáttmáli um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana]] var samþykktur. ** [[Cemal Gürsel]] varð forseti Tyrklands. * [[27. október]]: ** Vopnahlé tók gildi í [[Katanga]]. ** [[Berlínarkreppan]]: Bandarískir og sovéskir skriðdrekar stilltu sér upp gegnt hver öðrum við [[Checkpoint Charlie]] í Berlín. * [[30. október]] - Sovétmenn sprengdu [[Tsarsprengjan|Tsarsprengju]] yfir [[Novaja Zemlja]]. * [[31. október]]: ** Yfir 270 fórust þegar [[fellibylurinn Hattie]] gekk yfir [[Belísborg]] í Belís. ** Lík [[Jósef Stalín|Stalíns]] var fjarlægt úr [[Grafhýsi Leníns]] í Moskvu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Skemmtistaðurinn [[Glaumbær (skemmtistaður)|Glaumbær]] var opnaður við Tjörnina í Reykjavík. * [[11. nóvember]] - [[Sparisjóður vélstjóra]] tók til starfa í Reykjavík. * [[13. nóvember]] - [[Leikhópurinn Gríma]] frumsýndi leikritið ''[[Læstar dyr]]'' eftir [[Jean-Paul Sartre]] í [[Tjarnarbíó]]i. * [[25. nóvember]] - [[Vesturbæjarlaug]] var opnuð. * [[30. nóvember]] - [[U Thant]] var kjörinn aðalritari Sameinuðu þjóðanna. ===Desember=== * Desember - Hljómsveitin [[Beach Boys]] var stofnuð í Kaliforníu. * [[9. desember]] - [[Tanganjika]] hlaut sjálfstæði. * [[11. desember]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrstu bandarísku herþyrlurnar komu til Saígon. * [[11. desember]] - [[Adolf Eichmann]] var dæmdur sekur um stríðsglæpi. * [[15. desember]] - Ísraelskur stríðsglæpadómstóll dæmdi [[Adolf Eichmann]] til dauða fyrir þátttökuna í [[helförin]]ni. * [[17. desember]] - [[Indland]] réðst inn í [[Góa (fylki)|Góa]]. * [[19. desember]] - ** Portúgalar samþykktu að láta [[Góa (fylki)|Góa]] af hendi til Indverja. ** [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var komið á fót. ===Ódagsett=== * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] var stofnaður í Frakklandi. == Fædd == * [[1. janúar]] - [[Georg Guðni Hauksson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2011]]). * [[4. janúar]] - [[Kiyotaka Matsui]], japanskur knattspyrnumaður. * [[11. janúar]] - [[Gunnar Smári Egilsson]], íslenskur blaðamaður. * [[12. janúar]] - [[Arnfríður Guðmundsdóttir]], íslenskur guðfræðingur. * [[13. janúar]] - [[Julia Louis-Dreyfus]], bandarísk leikkona. * [[18. janúar]] - [[Peter Beardsley]], breskur knattspyrnumaður. * [[24. janúar]] - [[Guido Buchwald]], þýskur knattspyrnumaður. * [[26. janúar]] - [[Wayne Gretzky]], kanadískur íshokkíleikmaður. * [[28. janúar]] - [[Arnaldur Indriðason]], íslenskur rithöfundur. * [[30. janúar]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[31. janúar]] - [[Jeffrey Ross Gunter]], bandarískur athafnamaður. * [[8. febrúar]] - [[Vince Neil]], bandarískur tónlistarmaður ([[Mötley Crüe]]). * [[18. febrúar]] - [[Armin Laschet]], þýskur stjórnmálamaður. * [[23. febrúar]] - [[Gylfi Sigfússon]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[24. febrúar]] - [[Erna Solberg]], norsk stjórnmálakona. * [[1. mars]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. mars]] - [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]], íslenskur blaðamaður. * [[7. mars]] - [[Sanae Takaichi]], japönsk stjórnmálakona. * [[11. mars]] - [[Múhameð bin Zayed Al Nahyan]], emír af Abú Dabí. * [[18. mars]] - [[Jóhann R. Benediktsson]], íslenskur lögreglumaður. * [[21. mars]] - [[Lothar Matthäus]], þýskur knattspyrnumaður. * [[3. apríl]] - [[Eddie Murphy]], bandarískur leikari og grínisti. * [[4. apríl]] - [[Gyrðir Elíasson]], íslenskur rithöfundur. * [[12. apríl]] - [[Lisa Gerrard]], áströlsk songkona. * [[14. apríl]]: ** [[Yuji Sugano]], japanskur knattspyrnumaður. ** [[Daniel Clowes]], bandarískur myndasöguhöfundur. * [[15. apríl]] - [[Carol W. Greider]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[17. apríl]] - [[Eyjólfur Kristjánsson]], íslenskur söngvari. * [[18. apríl]] - [[Élisabeth Borne]], frönsk stjórnmálakona. * [[23. apríl]]: ** [[Andrej Kúrkov]], úkraínskur rithöfundur. ** [[Þröstur Leó Gunnarsson]], íslenskur leikari. * [[24. apríl]]- [[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[30. apríl]]: ** [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. ** [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[6. maí]] - [[George Clooney]], bandarískur leikari. * [[8. maí]] - [[Bill de Blasio]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Rannveig Rist]], íslenskur verkfræðingur og fyrrum forstjóri ÍSAL. * [[13. maí]] - [[Dennis Rodman]], bandarískur körfuknattleiksmaður og leikari. * [[17. maí]] - [[Enya]], írsk söngkona. * [[23. maí]] - [[Daniele Massaro]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1. júní]] - [[Jevgeníj Prígozhín]], rússneskur athafnamaður (d. [[2023]]). * [[3. júní]] - [[Lawrence Lessig]], bandarískur lögfræðingur. * [[5. júní]] - [[Sigrún Waage]], íslensk leikkona. * [[6. júní]] - [[Tom Araya]], sílesk-bandarískur tónlistarmaður. * [[9. júní]] - [[Michael J. Fox]], kanadísk-bandarískur leikari. * [[14. júní]] - [[Boy George]] - enskur söngvari. * [[19. júní]] - [[Bidhya Devi Bhandari]], nepölsk stjórnmálakona. * [[21. júní]] - [[Joko Widodo]], indónesískur stjórnmálamaður. * [[24. júní]]: ** [[Alma Möller]], landlæknir og heilbrigðisráðherra Íslands. ** [[Ralph Reed]], bandarískur stjórnmálaráðgjafi. * [[27. júní]] - [[Dragan Kazic]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[1. júlí]]: ** [[Díana prinsessa|Díana]], prinsessa af Wales (d. [[1997]]). ** [[Carl Lewis]], bandarískur frjálsíþróttamaður. * [[9. júlí]] - [[Raymond Cruz]], bandarískur leikari. * [[12. júlí]] - [[Masaaki Mori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[15. júlí]] - [[Forest Whitaker]], bandarískur leikari. * [[17. júlí]] - [[António Costa]], portúgalskur stjórnmálamaður. * [[29. júlí]] - [[Búi Kristjánsson]], íslenskur myndlistarmaður. * [[30. júlí]] - [[Laurence Fishburne]], bandarískur leikari. * [[4. ágúst]]: ** [[Barack Obama]], Bandaríkjaforseti. ** [[Pumpuang Duangjan]], taílensk söngkona (d. [[1992]]). * [[8. ágúst]] - [[The Edge]], írskur gítarleikari ([[U2]]). * [[9. ágúst]] - [[John Key]], forsætisráðherra Nýja-Sjálands. * [[14. ágúst]] - [[Satoshi Tsunami]], japanskur knattspyrnumaður. * [[22. ágúst]] - [[Thomas Hoeren]], þýskur lögfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Stéphane Richard]], franskur athafnamaður. * [[25. ágúst]] - [[Yutaka Ikeuchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[27. ágúst]] - [[Ástráður Haraldsson]], ríkissáttasemjari Íslands. * [[2. september]]: ** [[Grímur Grímsson]], íslenskur stjórnmálamaður. ** [[Carlos Valderrama]], kólumbískur knattspyrnumaður. ** [[Toshinobu Katsuya]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. september]] - [[Hrefna Róbertsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur. * [[11. september]] - [[Elizabeth Daily]], bandarísk leikkona. * [[13. september]] - [[Dave Mustaine]], bandarískur tónlistarmaður. * [[24. september]] - [[Guðlaugur Friðþórsson]], íslenskur sjómaður. * [[29. september]] - [[Julia Gillard]], forsætisráðherra Ástralíu. * [[13. október]] - [[Doc Rivers]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[16. október]] - [[Yahiro Kazama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[21. október]] - [[Dragiša Binić]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[26. október]] - [[Uhuru Kenyatta]], kenískur stjórnmálamaður. * [[30. október]] - [[Dmítríj Múratov]], rússneskur blaðamaður. * [[31. október]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. nóvember]] - [[Petr Pavel]], forseti Tékklands. * [[6. nóvember]] - [[Karl Blöndal]], íslenskur ritstjóri. * [[7. nóvember]] - [[Sergei Aleinikov]], hvítrússneskur knattspyrnumaður. * [[11. nóvember]] - [[Lilja Mósesdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[12. nóvember]] - [[Atsushi Natori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[19. nóvember]] - [[Meg Ryan]], bandarísk leikkona. * [[20. nóvember]] - [[Kim Delaney]], bandarísk leikkona. * [[22. nóvember]] - [[Gary Valentine]], bandarískur leikari. * [[28. nóvember]] - [[Alfonso Cuarón]], mexíkóskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. desember]] - [[Christine Kangaloo]], trínidadísk stjórnmálakona. * [[6. desember]] - [[Magnús Þorsteinsson]], íslenskur athafnamaður. * [[12. desember]] - [[Lárus Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]]: **[[Guðmundur Torfason]], íslenskur knattspyrnumaður. **[[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[16. desember]]: ** [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. ** [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[24. desember]] - [[Ilham Aliyev]], aserskur stjórnmálamaður. * [[25. desember]]: ** [[Ghislaine Maxwell]], breskur kynferðisbrotamaður. ** [[Bjarni Harðarson]], íslenskur bóksali. * [[27. desember]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[28. desember]] - [[Boško Gjurovski]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[30. desember]] - [[Ben Johnson]], kanadískur íþróttamaður. == Dáin == * [[4. janúar]] - [[Erwin Schrödinger]], austurrísk-írskur eðlisfræðingur (f. [[1887]]). * [[9. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1867]]). * [[10. janúar]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[16. janúar]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1902]]). * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], kongóskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[26. febrúar]] - [[Múhameð 5. af Marokkó]], konungur Marokkó (f. [[1909]]). * [[26. febrúar]] - [[Alberto Galateo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]) * [[3. mars]] - [[Paul Wittgenstein]], austurrískur píanóleikari (f. [[1887]]). * [[9. mars]] - [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], íslenskur prestur (f. [[1868]]). * [[25. mars]] - [[Arthur Drewry]], enskur forseti FIFA (f. [[1891]]). * [[9. apríl]] - [[Zog Albaníukonungur]] (f. [[1895]]). * [[19. apríl]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[4. maí]] - [[Maurice Merleau-Ponty]], franskur heimspekingur (f. [[1908]]). * [[7. maí]] - [[Þorkell Þorkelsson]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1876]]). * [[13. maí]] - [[Gary Cooper]], bandarískur leikari (f. [[1901]]). * [[28. maí]] - [[Peter Petersen]], danskur ljósmyndari (f. [[1881]]). * [[30. maí]] - [[Rafael Trujillo]], dóminískur stjórnmálamaður (f. [[1891]]). * [[5. júní]] - [[Ludwik Fleck]], pólsk-ísraelskur læknir (f. [[1896]]). * [[6. júní]] - [[Carl Jung]], svissneskur sálfræðingur (f. [[1875]]). * [[13. júní]] - [[Axel Andrésson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1895]]). * [[2. júlí]] - [[Ernest Hemingway|Ernest Miller Hemingway]], bandarískur rithöfundur (f. [[1899]]). * [[9. júlí]] - [[Jóhannes Birkiland]], íslenskur rithöfundur (f. [[1886]]). * [[13. júlí]] - [[Gústav Adolf Jónasson]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1896]]). * [[14. júlí]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1891]]). * [[29. ágúst]] - [[Böðvar frá Hnífsdal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1906]]). * [[18. september]] - [[Dag Hammarskjöld]], fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna (f. [[1905]]). * [[12. október]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur herflugmaður (f. [[1895]]). * [[19. október]] - [[Werner Jaeger]], þýskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[30. október]] - [[Luigi Einaudi]], ítalskur hagfræðingur (f. [[1874]]). * [[20. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (f. [[1867]]). * [[26. desember]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[28. desember]] - [[Edith Wilson]], bandarísk forsetafrú (f. [[1872]]). * [[29. desember]] - [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]], íslenskur þjóðminjavörður (f. [[1877]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Robert Hofstadter]], [[Rudolf Ludwig Mössbauer]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Melvin Calvin]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Georg von Bekesy|Georg von Békésy]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivo Andric]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Dag Hammarskjöld]] [[Flokkur:1961]] 5vm88cd1hp8qi2b06lr7sbjxqk8jpj2 1978132 1978126 2026-09-09T09:48:23Z Akigka 183 /* Nóvember */ 1978132 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1961''' (MCMLXI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 61. ár 20. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Ham-and-handler.jpg|thumb|right|Simpansinn Ham með þjálfara sínum, [[Joseph V. Brady]].]] * [[1. janúar]] - [[Myntbreytingin í Sovétríkjunum 1961]] tók gildi: Eitt núll var tekið af rúblunni um leið og hún var gjaldfelld gagnvart bandaríkjadal. * [[3. janúar]]: ** [[Dwight Eisenhower]] tilkynnti að Bandaríkin hefðu slitið öll samskipti við [[Kúba|Kúbu]]. ** 25 fórust þegar farþegavél hrapaði til jarðar við [[Vaasa]]. * [[9. janúar]] - Bresk yfirvöld tilkynntu að þau hefðu afhjúpað sovéskan njósnahring, [[Portland-njósnahringurinn|Portland-njósnahringinn]]. * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], fyrsti lýðræðislega kjörni forsætisráðherra Lýðveldisins Kongó, var ráðinn af dögum. * [[21. janúar]] - [[Elísabet 2. Bretadrottning]] og [[Filippus drottningarmaður]] hófu sex vikna ferðalag um Pakistan, Indland, Nepal og Íran. * [[24. janúar]] - [[B-52 Stratofortress]]-sprengjuflugvél hrapaði við sveitabæ í Norður-Karólínu. Ein kjarnorkusprengja komst nálægt því að springa. * [[27. janúar]] - 68 áhafnarmeðlimir fórust þegar sovéski kafbáturinn ''[[S-80]]'' sökk í [[Barentshaf]]i. * [[20. janúar]] - [[John F. Kennedy]] tók við embætti forseta Bandaríkjanna. * [[29. janúar]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[30. janúar]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Jógi björn]]'' hófu göngu sína í bandarísku sjónvarpi. * [[31. janúar]] - Simpansinn [[Ham (simpansi)|Ham]] var sendur út í geim um borð í ''[[Mercury-Redstone 2]]''. === Febrúar === [[Mynd:Photo_Total_solar_eclipse_of_1961_15_February_1961_-_Touring_Club_Italiano_07_0269.jpg|thumb|right|Sólmyrkvinn 1961 yfir Flórens á Ítalíu.]] * [[1. febrúar]]: ** Bandaríkin prófuðu langdrægu eldflaugina [[Minuteman I]] í fyrsta sinn. ** Bandaríska símafyrirtækið [[Bell Telephone]] setti [[takkasími|takkasíma]] fyrst á markað. * [[2. febrúar]] - 600 farþegar skemmtiferðaskipsins ''[[Santa Maria (skemmtiferðaskip)|Santa Maria]]'' komust í land í [[Recife]] í Brasilíu eftir 10 daga í haldi mannræningja. * [[3. febrúar]] - Eftir að samyrkjuvæðing [[Kína]] reyndist misheppnuð, neyddust Kínverjar til að kaupa hveiti frá Kanada. * [[4. febrúar]]: ** [[Verslunarbankinn]] hóf starfsemi. ** [[Portúgal]]ar hófu nýlendustríð sitt í [[Angóla]]. * [[9. febrúar]] - [[Bítlarnir]] héldu sína fyrstu tónleika í [[The Cavern Club]] í Liverpool eftir að þeir tóku upp nýja hljómsveitarnafnið. * [[12. febrúar]] - Sovétríkin sendu könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' til Venusar. * [[13. febrúar]] - Innranríkisráðherra ríkisstjórnar [[Katanga]] tilkynnti um morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[14. febrúar]]: ** Frumefnið [[lárensín]] var búið til í fyrsta sinn við [[Berkeley-háskóli|Berkeley-háskóla]] í Bandaríkjunum. ** Sovétríkin kröfðust þess að [[Dag Hammarskjöld]] segði af sér eftir morðið á Patrice Lumumba. ** Þúsundir mótmæltu við sendiráð [[Belgía|Belgíu]] um allan heim vegan morðsins á Lumumba. * [[15. febrúar]]: ** [[Sabena flug 548]] fórst nærri [[Brussel]] með þeim afleiðingum að allir 73 um borð dóu, þar á meðal allt landslið Bandaríkjanna í skautadansi. ** [[Sólmyrkvinn 15. febrúar 1961]] sást vel frá Suður-Evrópu. * [[17. febrúar]] - [[Kórónaveira]] var í fyrsta sinn greind í manneskju, á Englandi. * [[21. febrúar]] - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] hafnaði kröfu Sovétríkjanna um afsögn aðalritara Sþ, en heimilaði friðargæsluliði sínu í Kongó beitingu vopna. * [[26. febrúar]] - [[Hassan 2.]] tók við krúnunni í Marokkó. ===Mars=== [[Mynd:Ingrid_Bjerkås_(1959).jpg|thumb|Ingrid Bjerkås var skipuð fyrsti kvenprestur Norsku kirkjunnar þrátt fyrir hörð mótmæli.]] * [[1. mars]]: ** Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. ** [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti stofnaði [[Friðarsveitin]]a (Peace Corps). * [[3. mars]] - [[Hassan 2.]] var krýndur konungur Marokkó. * [[8. mars]]: ** [[Max Conrad]] setti met í hringferð um hnöttinn í léttri flugvél, 8 dagar, 18 tímar og 49 mínútur. ** Sjóræningjastöðin ''[[Radio Nord]]'' hóf útsendingar frá skipinu ''Bon Jour'' á alþjóðlegu hafsvæði í [[Álandshaf]]i. * [[13. mars]]: ** 145 fórust þegar [[Kurenivka-aurskriðan]] rann yfir Kænugarð. ** [[Kýpur]] gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[15. mars]] - [[Suður-Afríka]] lýsti því yfir að landið segði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] við stofnun lýðveldis 15. maí. * [[18. mars]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Alsírs]]: Vopnahlé tók gildi. ** Jean-Claude Pascal sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1961]] fyrir Lúxemborg með laginu „Nous les amoureux“. * [[19. mars]] - [[Ingrid Bjerkås]] var fyrsti kvenpresturinn sem tók við embætti í [[Norska kirkjan|Norsku kirkjunni]]. * [[29. mars]] - [[23. viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar]] sem leyfir íbúum [[Washington D.C.]] að taka þátt í forsetakosningum var samþykktur. * [[30. mars]] - [[Alþjóðasamningur um ávana- og fíkniefni, 1961]] var undirritaður í New York. * [[31. mars]] - Bæjarstjóri [[Évian-les-Bains]] í Frakklandi, Camille Blanc, var myrtur af frönsku hryðjuverkasamtökunum [[Organisation armée secrète]] í aðdraganda þess að bærinn hýsti friðarviðræður í sjálfstæðisstríði Alsírs. ===Apríl=== [[Mynd:Гагарин_в_корабле.jpg|thumb|Júríj Gagarín var fyrsti maðurinn sem fór út í geim um borð í geimfarinu ''[[Vostok 1]]''.]] * [[7. apríl]] - [[Seðlabanki Íslands]] var stofnaður. * [[8. apríl]] - 238 fórust þegar breska gufuskipið ''[[MV Dara]]'' sprakk og sökk við strönd Dúbaí. * [[10. apríl]] - Suðurafríski golfarinn [[Gary Player]] var fyrsti útlendingurinn sem vann [[U.S. Masters]]-golfmótið. * [[11. apríl]]: ** Réttarhöldin yfir [[Adolf Eichmann]] hófust í Jerúsalem. ** Portúgalski ráðherrann [[Júlio Botelho Moniz]] reyndi misheppnað valdarán í Portúgal vegna óánægju með viðbrögð stjórnarinnar við [[sjálfstæðisstríð Angóla|sjálfstæðisstríði Angóla]]. * [[12. apríl]] - Sovétmaðurinn [[Júríj Gagarín]] fór fyrstur manna út í geim. * [[17. apríl]] - [[Kalda stríðið]]: [[Innrásin í Svínaflóa]] á Kúbu átti að hrinda af stað stjórnarskiptum en mistókst. * [[19. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Laos]]. * [[21. apríl]] - Hópur franskra herforingja reyndi [[Alsírvaldaránið 1961|misheppnað valdarán]] gegn stjórn [[Charles de Gaulle]] í Alsír. * [[23. apríl]] - [[Judy Garland]] hélt fræga endurkomutónleika í [[Carnegie Hall]]. * [[24. apríl]] - Sænska galíoninu ''[[Vasa (skip)|Vasa]]'' var lyft úr sjó. * [[25. apríl]] - [[Robert Noyce]], sem síðar stofnaði [[Intel]], fékk einkaleyfi á [[samrás]]. * [[27. apríl]] - [[Síerra Leóne]] hlaut sjálfstæði frá Bretum. * [[29. apríl]] - [[Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn]] var stofnaður. ===Maí=== [[Mynd:Freedom_Riders_attacked.jpg|thumb|Hópur manna ræðst á mótmælendur á vegum [[Freedom Riders]] í Birmingham, Alabama.]] * [[5. maí]]: ** [[Öryrkjabandalag Íslands]] var stofnað. ** [[Alan Shepard]] fór út í geim fyrstur Bandaríkjamanna. * [[6. maí]] - [[Tottenham Hotspur F.C.]] var fyrsta enska knattspyrnuliðið sem sigraði bæði ensku deildina og bikarinn. * [[7. maí]] - [[Keflavíkurgangan 1961|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar í Keflavík til Reykjavíkur. * [[8. maí]] - Breski leyniþjónustumaðurinn [[George Blake]] var dæmdur í 42 ára fangelsi fyrir að hafa verið [[gagnnjósnari]] fyrir Sovétríkin. * [[14. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Rúta á vegum [[Freedom Riders]] varð fyrir eldsprengju í [[Alabama]] og meðlimir [[Ku Klux Klan]] réðust á mótmælendur. * [[15. maí]] - Þýski lífefnafræðingurinn [[J. Heinrich Matthaei]] gerði tilraun sem markaði upphaf ráðningar [[erfðalykill|erfðalykla]] og þar með nútíma[[erfðafræði]]. * [[16. maí]] - [[Park Chung Hee]] tók við völdum eftir herforingjabyltingu í Suður-Kóreu. * [[19. maí]] - ''[[Venera 1]]'' var fyrsti manngerði hluturinn sem fór framhjá annarri reikistjörnu, en geimfarið hafði misst samband við jörðu nokkru áður og sendi engin gögn til baka. * [[21. maí]] - Fylkisstjóri [[Alabama]], [[John Patterson]], lýsti yfir [[herlög]]um eftir að [[kynþáttaóeirðir]] brutust út. * [[24. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Hópur mótmælenda í [[Freedom Riders]]-rútu var handtekinn fyrir óspektir um leið og þau stigu út úr rútunni í [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], Mississippi. * [[25. maí]]: ** [[Apollo-geimferðaáætlunin]]ni var hleypt af stokkunum með ræðu [[John F. Kennedy]] um að Bandaríkin hygðust senda menn til tunglsins fyrir lok áratugarins.. ** [[Birgitta Svíaprinsessa]] giftist þýska prinsinum [[Jóhann Georg af Hohenzollern-Sigmaringen|Jóhanni Georg af Hohenzollern]]. * [[27. maí]] - Forsætisráðherra [[Malaja]], [[Tunku Abdul Rahman]], lýsti yfir fyrirætlun um stofnun [[Malasía|Malasíu]], með þátttöku Malaja, [[Singapúr]], [[Sarawak]], [[Brúnei]] og [[Sabah]]. * [[28. maí]] - Grein eftir [[Peter Benenson]] um [[sakaruppgjöf]] fyrir [[samviskufangi|samviskufanga]] var birt í ''[[The Observer]]'', sem markar upphaf samtakanna [[Amnesty International]]. * [[30. maí]] - Forseti Dóminíska lýðveldisins, [[Rafael Leónidas Trujillo]], var myrtur í fyrirsát. * [[31. maí]] - [[Suður-Afríka]] gerðist lýðveldi og varð að fullu sjálfstætt frá Bretlandi. === Júní === [[Mynd:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|Fundur Krústsjevs og Kennedys í Vín.]] * [[1. júní]] - Mesti jarðskjálfti 20. aldar í [[Eþíópía|Eþíópíu]] reið yfir með þeim afleiðingum að hundruð húsa í [[Majore]] og [[Karakore]] hrundu. * [[4. júní]] - [[Leiðtogafundurinn í Vín]]: [[John F. Kennedy]] og [[Níkíta Krústsjev]] funduðu um kjarnorkutilraunir, afvopnun og stöðu Þýskalands. * [[8. júlí]] - [[Eldflaugabelti]] var sýnt opinberlega í fyrsta sinn þegar Harold Graham flaug með [[Bell Rocket Belt]] í [[Fort Eustis]] í Bandaríkjunum. * [[10. júní]] - [[Kóreska leyniþjónustan]] var stofnuð undir forystu [[Kim Jong-pil]] gagngert til að njósna um eigin borgara. * [[11. júní]] - [[Eldnóttin]]: Hryðjuverkasamtökin [[Befreiungsausschuss Südtirol]] gerðu röð sprengjuárása í [[Bolzano]] og nágrenni. * [[16. júní]] - Sovéski ballettdansarinn [[Rúdolf Núrejev]] flúði til Vesturlanda á [[París-Le Bourget-flugvöllur|París-Le Bourget-flugvelli]]. * [[19. júní]] - [[Kúveit]] varð sjálfstætt emírat í stað bresks verndarríkis. * [[22. júní]] - [[Moise Tshombe]] var leystur úr haldi vegna skorts á sönnunargögnum sem tengdu hann við morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[23. júní]] - [[Suðurskautssamningurinn]] tók gildi. * [[25. júní]] - Forseti Íraks, [[Abd al-Karim Qasim]], lýsti því yfir að hann hygðist innlima Kúveit. * [[27. júní]] - [[Kúveit]] óskaði eftir aðstoð frá Bretum gegn ógn frá Írak. * [[30. júní]] - Norræna flugfélagið [[Scanair]] var stofnað til að stunda leiguflug til sólarlanda. === Júlí=== [[Mynd:Grissom_prepares_to_enter_Liberty_Bell_7_61-MR4-76.jpg|thumb|Gus Grissom við ''Liberty Bell''-geimfarið.]] * [[Júlí]] - [[Amnesty International]] var stofnað. * [[1. júlí]] - [[Listasafn ASÍ]] var stofnað. * [[4. júlí]] - Leki kom að kjarnakljúfi sovéska kjarnorkukafbátsins ''[[K-19 (kjarnorkukafbátur)|K-19]]''. * [[5. júlí]] - Fyrsta ísraelska geimflaugin, ''[[Shavit 2]]'', tók á loft frá Palmachim-flugvelli. * [[6. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Sovétríkin]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[7. júlí]] - Yfir 100 tékkóslóvakískir kolanámumenn köfnuðu til bana þegar lokað var á loft til hluta [[Dukla-kolanáman|Dukla-kolanámunnar]] til að kæfa eld. * [[11. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Alþýðulýðveldið Kína]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[12. júlí]]: ** Yfir 1000 fórust þegar [[Khadakwasla-stíflan]] brast við [[Pune]] á Indlandi. ** Tékkóslóvakísk [[Iljúsjín II-18]]-flugvél hrapaði í lendingu við [[Casablanca]] með þeim afleiðingum að allir 72 um borð létust. * [[15. júlí]] - [[Pólland]] setti ný lög um skólahald sem kom á skólaskyldu til 16 ára aldurs og gerði alla grunnskóla veraldlega. * [[18. júlí]] - [[Varðberg]], félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, var stofnað á Íslandi. * [[19. júlí]]: ** [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] í Níkaragva var stofnuð. ** [[Trans World Airlines]] hóf sýningu kvikmynda um borð í flugvélum. ** [[Bizerte-kreppan]] hófst þegar Túnisbúar reyndu að setja hafnbann á franska herstöð í [[Bizerte]]. * [[20. júlí]] - [[Kúveit]] gerðist aðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]]. * [[21. júlí]]: ** [[Gus Grissom]] var annar Bandaríkjamaðurinn í geimnum um borð í ''Liberty Bell 7''. ** Frakkar hernámu túnísku borgina [[Bizerte]] og héldu henni næstu 2 árin. * [[25. júlí]] - [[John F. Kennedy]] hélt ræðu í sjónvarpi þar sem hann hafnaði brotthvarfi Bandaríkjamanna frá [[Vestur-Berlín]]. * [[30. júlí]]: ** Fyrsta brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. ** [[Finnland]] gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[31. júlí]]: ** [[Lýðveldið Írland]] var fyrsta landið sem sótti um aðild að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] eftir stofnun þess. ** [[IBM]] setti rafmagnsritvélina [[IBM Selectric]] á markað, fyrstu ritvélina með leturkúlu í staðinn fyrir leturarma. ===Ágúst=== [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-85458-0002,_Berlin,_Mauerbau,_Kampfgruppen_am_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|Austurþýskir hermenn stilla sér upp á landamærunum í Berlín 13. ágúst.]] * [[2. ágúst]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[3. ágúst]] - [[Nýi demókrataflokkurinn]] var stofnaður í Kanada. * [[6. ágúst]]: ** Sovéski geimfarinn [[German Títov]] var annar maðurinn sem fór á braut um jörðu og sá fyrsti sem var lengur en einn sólarhring í geimnum um borð í ''[[Vostok 2]]''. ** [[White House Farm-morðin]] áttu sér stað í [[Essex]] á Englandi. * [[7. ágúst]] - Sálfræðingurinn [[Stanley Milgram]] hóf [[Milgramtilraunirnar]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. * [[8. ágúst]] - [[Hin fjögur fræknu (ofurhetjur)|Hin fjögur fræknu]] hófu göngu sína í samnefndu myndasögutímariti frá [[Marvel Comics]]. * [[9. ágúst]] - [[Holtaheia-slysið]]: 34 börn og tveir kennarar frá [[Croydon]] fórust þegar flugvél þeirra hrapaði í fjallinu [[Holtaheia]] í Noregi. * [[10. ágúst]] - [[Bretland]] sótti formlega um inngöngu í [[Evrópubandalagið]]. * [[11. ágúst]] - [[Hringmyrkvi]] var sýnilegur frá Suður-Íshafi. * [[12. ágúst]] - Leiðtogi [[Austur-Þýskaland]]s, [[Walter Ulbricht]], undirritaði tilskipun um lokun landamæranna að [[Vestur-Þýskaland]]i. * [[13. ágúst]] - Bygging [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] hófst og markaði upphafið að 28 ára aðskilnaði Vestur- og Austur-Berlínar. * [[17. ágúst]] - Hljómsveitin [[Bítlarnir]] hélt sína fyrstu tónleika í Hamborg. * [[18. ágúst]] - [[Grasagarður Reykjavíkur]] var stofnaður. * [[21. ágúst]] - [[Jomo Kenyatta]] var sleppt úr fangelsi í Kenía. * [[25. ágúst]] - [[João Goulart]] tók við embætti forseta Brasilíu. * [[29. ágúst]] - Fimm létust þegar frönsk herflugvél sleit kapal fyrir [[kláfur|kláf]] í [[Frönsku Alparnir|Frönsku Ölpunum]]. ===September=== [[Mynd:Von_Trips_at_1961_Dutch_Grand_Prix.jpg|thumb|Wolfgang von Trips í bíl sínum í maí sama ár.]] * [[1. september]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Eritreu]] hófst með [[orrustan um Adal|orrustunni um Adal]]. ** Fyrsti fundur [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] var haldinn í Belgrad. * [[3. september]] - Síðasta tölublað danska fréttablaðsins ''[[Dagens Nyheder]]'' kom út. * [[10. september]]: ** Slys varð í keppni í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á kappakstursbrautinni í [[Monza]] á Ítalíu þar sem ökumaður Ferrari, [[Wolfgang von Trips]], ók á áhorfendapalla með þeim afleiðingum að 14 áhorfendur létust auk hans sjálfs. ** Bandarísk leiguflugvél fórst skömmu eftir flugtak frá [[Shannon-flugvöllur|Shannon-flugvelli]] á Írlandi með þeim afleiðingum að 83 létust, mest konur og börn bandarískra hermanna á leið heim til Bandaríkjanna. * [[13. september]] - [[Morthor-aðgerðin]]: Herlið á vegum Sameinuðu þjóðanna réðist gegn aðskilnaðarsinnum í [[Katanga]]. * [[14. september]] - Ný herforingjastjórn [[Tyrkland]]s dæmdi 15 meðlimi fyrri ríkisstjórnar til dauða. * [[17. september]]: ** [[Adnan Menderes]], fyrrum forsætisráðherra Tyrklands, var hengdur ásamt tveimur öðrum fyrrum ráðherrum. ** [[Lundúnalögreglan]] handtók yfir 1300 mótmælendur gegn útbreiðslu kjarnavopna á [[Trafalgartorg]]i. * [[18. september]] - Sextán manns, þar á meðal aðalritari Sameinuðu þjóðanna, [[Daga Hammarskjöld]], fórust í flugslysi á leið til [[Katanga]] í [[Kongó]]. * [[28. september]] - [[Valdaránið í Sýrlandi 1961]]: Herforingjauppreisn í [[Damaskus]] batt enda á [[Sameinaða Arabalýðveldið]]. * [[30. september]] - [[Efnahags- og framfarastofnunin]] (OECD) var stofnuð. ===Október=== [[Mynd:US_Army_tanks_face_off_against_Soviet_tanks,_Berlin_1961.jpg|thumb|Bandarískir og sovéskir skriðdrekar við Checkpoint Charlie.]] * [[1. október]] - Breska nýlendan [[Syðri-Kamerún]] fékk sjálfstæði, sameinaðist fyrrum [[Franska Kamerún|Frönsku Kamerún]] og myndaði sambandsríkið [[Kamerún]]. * [[5. október]] - [[Sameinaða Arabalýðveldið]], sambandsríki Egyptalands og Sýrlands, var lagt niður. * [[6. október]] - [[Háskólabíó]] hóf starfsemi í nýju húsnæði við Hagatorg, en var áður í Tjarnarbíói. * [[10. október]] - Eldgos braust út á [[Tristan da Cunha]]. Allir íbúar eyjunnar voru fluttir til Bretlands þar sem þau dvöldu til 1963. * [[12. október]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i. * [[17. október]] - [[Blóðbaðið í París 1961]]: Lögregla réðist á mótmælendur gegn því að útgöngubann beindist aðeins að [[Alsír]]búum með þeim afleiðingum að tugir létust. * [[19. október]] - [[Arababandalagið]] tók við vörnum [[Kúveit]] af Bretum. * [[22. október]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var kosinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]. * [[26. október]]: ** Eldgos hófst í [[Askja (fjall)|Öskju]]. ** [[Rómarsáttmáli um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana]] var samþykktur. ** [[Cemal Gürsel]] varð forseti Tyrklands. * [[27. október]]: ** Vopnahlé tók gildi í [[Katanga]]. ** [[Berlínarkreppan]]: Bandarískir og sovéskir skriðdrekar stilltu sér upp gegnt hver öðrum við [[Checkpoint Charlie]] í Berlín. * [[30. október]] - Sovétmenn sprengdu [[Tsarsprengjan|Tsarsprengju]] yfir [[Novaja Zemlja]]. * [[31. október]]: ** Yfir 270 fórust þegar [[fellibylurinn Hattie]] gekk yfir [[Belísborg]] í Belís. ** Lík [[Jósef Stalín|Stalíns]] var fjarlægt úr [[Grafhýsi Leníns]] í Moskvu. ===Nóvember=== [[Mynd:Chimpanzee_Enos_before_the_flight_of_Mercury-Atlas_5.jpg|thumb|Simpansinn Enos fyrir geimflugið.]] * [[3. nóvember]]: ** Skemmtistaðurinn [[Glaumbær (skemmtistaður)|Glaumbær]] var opnaður við Tjörnina í Reykjavík. ** [[U Thant]] var kjörinn aðalritari Sameinuðu þjóðanna. * [[5. nóvember]] - [[Skólabruninn í Elbarusovo]]: Yfir 100 börn og kennarar fórust í eldsvoða í skóla í Elbarusovo í [[Tsjúvashía|Tsjúvashíu]] í Sovétríkjunum. * [[8. nóvember]] - 77 nýliðar í Bandaríkjaher fórust þegar [[Imperial Airlines flug 201/8]] fórst í lendingum við Richmond í Virginíu. * [[9. nóvember]] - [[Robert White]] setti hraðamet í flugi, 6.587 km/klst, í [[North American X-15]]-flugvél. * [[10. nóvember]] - Nafni borgarinnar Stalíngrad var breytt í [[Volgograd]]. * [[11. nóvember]]: ** [[Sparisjóður vélstjóra]] tók til starfa í Reykjavík. ** [[Blóðbaðið í Kindu]]: Þrettán ítalskir flugmenn á vegum Sameinuðu þjóðanna voru myrtir af kongóskum hermönnum. * [[13. nóvember]] - [[Leikhópurinn Gríma]] frumsýndi leikritið ''[[Læstar dyr]]'' eftir [[Jean-Paul Sartre]] í [[Tjarnarbíó]]i. * [[15. nóvember]] - Argentínski dansarinn Maria Estela Martinez Cartas, sem notaðist við sviðsnafnið „Isabel“, giftist fyrrum forseta Argentínu, [[Juan Perón]], í Madríd. [[Isabel Perón]] varð síðar fyrsti kvenforseti heims eftir lát manns síns. * [[17. nóvember]] - [[Michael Rockefeller]] hvarf í frumskógum Nýju-Gíneu. * [[19. nóvember]] - [[Flugmannabyltingin]]: Stjórn Trujillos í Dóminíska lýðveldinu var steypt af stóli í herforingjabyltingu. * [[24. nóvember]] - [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var hleypt af stokkunum sem tímabundnu verkefni. * [[25. nóvember]] - [[Vesturbæjarlaug]] var opnuð. * [[28. nóvember]] - Fyrsti hópur marokkóskra gyðinga fluttist til [[Ísrael]]s eftir að hafa fengið leyfi frá [[Hassan 2.]] * [[29. nóvember]] - Simpansinn [[Enos (simpansi)|Enos]] varð fyrsti bandaríski geimfarinn sem fór á braut um jörðu og komst heill til jarðar. ===Desember=== * Desember - Hljómsveitin [[Beach Boys]] var stofnuð í Kaliforníu. * [[9. desember]] - [[Tanganjika]] hlaut sjálfstæði. * [[11. desember]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrstu bandarísku herþyrlurnar komu til Saígon. * [[11. desember]] - [[Adolf Eichmann]] var dæmdur sekur um stríðsglæpi. * [[15. desember]] - Ísraelskur stríðsglæpadómstóll dæmdi [[Adolf Eichmann]] til dauða fyrir þátttökuna í [[helförin]]ni. * [[17. desember]] - [[Indland]] réðst inn í [[Góa (fylki)|Góa]]. * [[19. desember]] - ** Portúgalar samþykktu að láta [[Góa (fylki)|Góa]] af hendi til Indverja. ** [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var komið á fót. ===Ódagsett=== * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] var stofnaður í Frakklandi. == Fædd == * [[1. janúar]] - [[Georg Guðni Hauksson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2011]]). * [[4. janúar]] - [[Kiyotaka Matsui]], japanskur knattspyrnumaður. * [[11. janúar]] - [[Gunnar Smári Egilsson]], íslenskur blaðamaður. * [[12. janúar]] - [[Arnfríður Guðmundsdóttir]], íslenskur guðfræðingur. * [[13. janúar]] - [[Julia Louis-Dreyfus]], bandarísk leikkona. * [[18. janúar]] - [[Peter Beardsley]], breskur knattspyrnumaður. * [[24. janúar]] - [[Guido Buchwald]], þýskur knattspyrnumaður. * [[26. janúar]] - [[Wayne Gretzky]], kanadískur íshokkíleikmaður. * [[28. janúar]] - [[Arnaldur Indriðason]], íslenskur rithöfundur. * [[30. janúar]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[31. janúar]] - [[Jeffrey Ross Gunter]], bandarískur athafnamaður. * [[8. febrúar]] - [[Vince Neil]], bandarískur tónlistarmaður ([[Mötley Crüe]]). * [[18. febrúar]] - [[Armin Laschet]], þýskur stjórnmálamaður. * [[23. febrúar]] - [[Gylfi Sigfússon]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[24. febrúar]] - [[Erna Solberg]], norsk stjórnmálakona. * [[1. mars]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. mars]] - [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]], íslenskur blaðamaður. * [[7. mars]] - [[Sanae Takaichi]], japönsk stjórnmálakona. * [[11. mars]] - [[Múhameð bin Zayed Al Nahyan]], emír af Abú Dabí. * [[18. mars]] - [[Jóhann R. Benediktsson]], íslenskur lögreglumaður. * [[21. mars]] - [[Lothar Matthäus]], þýskur knattspyrnumaður. * [[3. apríl]] - [[Eddie Murphy]], bandarískur leikari og grínisti. * [[4. apríl]] - [[Gyrðir Elíasson]], íslenskur rithöfundur. * [[12. apríl]] - [[Lisa Gerrard]], áströlsk songkona. * [[14. apríl]]: ** [[Yuji Sugano]], japanskur knattspyrnumaður. ** [[Daniel Clowes]], bandarískur myndasöguhöfundur. * [[15. apríl]] - [[Carol W. Greider]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[17. apríl]] - [[Eyjólfur Kristjánsson]], íslenskur söngvari. * [[18. apríl]] - [[Élisabeth Borne]], frönsk stjórnmálakona. * [[23. apríl]]: ** [[Andrej Kúrkov]], úkraínskur rithöfundur. ** [[Þröstur Leó Gunnarsson]], íslenskur leikari. * [[24. apríl]]- [[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[30. apríl]]: ** [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. ** [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[6. maí]] - [[George Clooney]], bandarískur leikari. * [[8. maí]] - [[Bill de Blasio]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Rannveig Rist]], íslenskur verkfræðingur og fyrrum forstjóri ÍSAL. * [[13. maí]] - [[Dennis Rodman]], bandarískur körfuknattleiksmaður og leikari. * [[17. maí]] - [[Enya]], írsk söngkona. * [[23. maí]] - [[Daniele Massaro]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1. júní]] - [[Jevgeníj Prígozhín]], rússneskur athafnamaður (d. [[2023]]). * [[3. júní]] - [[Lawrence Lessig]], bandarískur lögfræðingur. * [[5. júní]] - [[Sigrún Waage]], íslensk leikkona. * [[6. júní]] - [[Tom Araya]], sílesk-bandarískur tónlistarmaður. * [[9. júní]] - [[Michael J. Fox]], kanadísk-bandarískur leikari. * [[14. júní]] - [[Boy George]] - enskur söngvari. * [[19. júní]] - [[Bidhya Devi Bhandari]], nepölsk stjórnmálakona. * [[21. júní]] - [[Joko Widodo]], indónesískur stjórnmálamaður. * [[24. júní]]: ** [[Alma Möller]], landlæknir og heilbrigðisráðherra Íslands. ** [[Ralph Reed]], bandarískur stjórnmálaráðgjafi. * [[27. júní]] - [[Dragan Kazic]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[1. júlí]]: ** [[Díana prinsessa|Díana]], prinsessa af Wales (d. [[1997]]). ** [[Carl Lewis]], bandarískur frjálsíþróttamaður. * [[9. júlí]] - [[Raymond Cruz]], bandarískur leikari. * [[12. júlí]] - [[Masaaki Mori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[15. júlí]] - [[Forest Whitaker]], bandarískur leikari. * [[17. júlí]] - [[António Costa]], portúgalskur stjórnmálamaður. * [[29. júlí]] - [[Búi Kristjánsson]], íslenskur myndlistarmaður. * [[30. júlí]] - [[Laurence Fishburne]], bandarískur leikari. * [[4. ágúst]]: ** [[Barack Obama]], Bandaríkjaforseti. ** [[Pumpuang Duangjan]], taílensk söngkona (d. [[1992]]). * [[8. ágúst]] - [[The Edge]], írskur gítarleikari ([[U2]]). * [[9. ágúst]] - [[John Key]], forsætisráðherra Nýja-Sjálands. * [[14. ágúst]] - [[Satoshi Tsunami]], japanskur knattspyrnumaður. * [[22. ágúst]] - [[Thomas Hoeren]], þýskur lögfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Stéphane Richard]], franskur athafnamaður. * [[25. ágúst]] - [[Yutaka Ikeuchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[27. ágúst]] - [[Ástráður Haraldsson]], ríkissáttasemjari Íslands. * [[2. september]]: ** [[Grímur Grímsson]], íslenskur stjórnmálamaður. ** [[Carlos Valderrama]], kólumbískur knattspyrnumaður. ** [[Toshinobu Katsuya]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. september]] - [[Hrefna Róbertsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur. * [[11. september]] - [[Elizabeth Daily]], bandarísk leikkona. * [[13. september]] - [[Dave Mustaine]], bandarískur tónlistarmaður. * [[24. september]] - [[Guðlaugur Friðþórsson]], íslenskur sjómaður. * [[29. september]] - [[Julia Gillard]], forsætisráðherra Ástralíu. * [[13. október]] - [[Doc Rivers]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[16. október]] - [[Yahiro Kazama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[21. október]] - [[Dragiša Binić]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[26. október]] - [[Uhuru Kenyatta]], kenískur stjórnmálamaður. * [[30. október]] - [[Dmítríj Múratov]], rússneskur blaðamaður. * [[31. október]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. nóvember]] - [[Petr Pavel]], forseti Tékklands. * [[6. nóvember]] - [[Karl Blöndal]], íslenskur ritstjóri. * [[7. nóvember]] - [[Sergei Aleinikov]], hvítrússneskur knattspyrnumaður. * [[11. nóvember]] - [[Lilja Mósesdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[12. nóvember]] - [[Atsushi Natori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[19. nóvember]] - [[Meg Ryan]], bandarísk leikkona. * [[20. nóvember]] - [[Kim Delaney]], bandarísk leikkona. * [[22. nóvember]] - [[Gary Valentine]], bandarískur leikari. * [[28. nóvember]] - [[Alfonso Cuarón]], mexíkóskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. desember]] - [[Christine Kangaloo]], trínidadísk stjórnmálakona. * [[6. desember]] - [[Magnús Þorsteinsson]], íslenskur athafnamaður. * [[12. desember]] - [[Lárus Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]]: **[[Guðmundur Torfason]], íslenskur knattspyrnumaður. **[[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[16. desember]]: ** [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. ** [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[24. desember]] - [[Ilham Aliyev]], aserskur stjórnmálamaður. * [[25. desember]]: ** [[Ghislaine Maxwell]], breskur kynferðisbrotamaður. ** [[Bjarni Harðarson]], íslenskur bóksali. * [[27. desember]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[28. desember]] - [[Boško Gjurovski]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[30. desember]] - [[Ben Johnson]], kanadískur íþróttamaður. == Dáin == * [[4. janúar]] - [[Erwin Schrödinger]], austurrísk-írskur eðlisfræðingur (f. [[1887]]). * [[9. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1867]]). * [[10. janúar]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[16. janúar]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1902]]). * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], kongóskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[26. febrúar]] - [[Múhameð 5. af Marokkó]], konungur Marokkó (f. [[1909]]). * [[26. febrúar]] - [[Alberto Galateo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]) * [[3. mars]] - [[Paul Wittgenstein]], austurrískur píanóleikari (f. [[1887]]). * [[9. mars]] - [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], íslenskur prestur (f. [[1868]]). * [[25. mars]] - [[Arthur Drewry]], enskur forseti FIFA (f. [[1891]]). * [[9. apríl]] - [[Zog Albaníukonungur]] (f. [[1895]]). * [[19. apríl]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[4. maí]] - [[Maurice Merleau-Ponty]], franskur heimspekingur (f. [[1908]]). * [[7. maí]] - [[Þorkell Þorkelsson]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1876]]). * [[13. maí]] - [[Gary Cooper]], bandarískur leikari (f. [[1901]]). * [[28. maí]] - [[Peter Petersen]], danskur ljósmyndari (f. [[1881]]). * [[30. maí]] - [[Rafael Trujillo]], dóminískur stjórnmálamaður (f. [[1891]]). * [[5. júní]] - [[Ludwik Fleck]], pólsk-ísraelskur læknir (f. [[1896]]). * [[6. júní]] - [[Carl Jung]], svissneskur sálfræðingur (f. [[1875]]). * [[13. júní]] - [[Axel Andrésson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1895]]). * [[2. júlí]] - [[Ernest Hemingway|Ernest Miller Hemingway]], bandarískur rithöfundur (f. [[1899]]). * [[9. júlí]] - [[Jóhannes Birkiland]], íslenskur rithöfundur (f. [[1886]]). * [[13. júlí]] - [[Gústav Adolf Jónasson]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1896]]). * [[14. júlí]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1891]]). * [[29. ágúst]] - [[Böðvar frá Hnífsdal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1906]]). * [[18. september]] - [[Dag Hammarskjöld]], fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna (f. [[1905]]). * [[12. október]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur herflugmaður (f. [[1895]]). * [[19. október]] - [[Werner Jaeger]], þýskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[30. október]] - [[Luigi Einaudi]], ítalskur hagfræðingur (f. [[1874]]). * [[20. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (f. [[1867]]). * [[26. desember]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[28. desember]] - [[Edith Wilson]], bandarísk forsetafrú (f. [[1872]]). * [[29. desember]] - [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]], íslenskur þjóðminjavörður (f. [[1877]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Robert Hofstadter]], [[Rudolf Ludwig Mössbauer]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Melvin Calvin]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Georg von Bekesy|Georg von Békésy]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivo Andric]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Dag Hammarskjöld]] [[Flokkur:1961]] 45ur03oiwe2s6mk69o8dgxxsoffokwu 1978133 1978132 2026-09-09T09:51:27Z Akigka 183 /* Nóvember */ 1978133 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1961''' (MCMLXI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 61. ár 20. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Ham-and-handler.jpg|thumb|right|Simpansinn Ham með þjálfara sínum, [[Joseph V. Brady]].]] * [[1. janúar]] - [[Myntbreytingin í Sovétríkjunum 1961]] tók gildi: Eitt núll var tekið af rúblunni um leið og hún var gjaldfelld gagnvart bandaríkjadal. * [[3. janúar]]: ** [[Dwight Eisenhower]] tilkynnti að Bandaríkin hefðu slitið öll samskipti við [[Kúba|Kúbu]]. ** 25 fórust þegar farþegavél hrapaði til jarðar við [[Vaasa]]. * [[9. janúar]] - Bresk yfirvöld tilkynntu að þau hefðu afhjúpað sovéskan njósnahring, [[Portland-njósnahringurinn|Portland-njósnahringinn]]. * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], fyrsti lýðræðislega kjörni forsætisráðherra Lýðveldisins Kongó, var ráðinn af dögum. * [[21. janúar]] - [[Elísabet 2. Bretadrottning]] og [[Filippus drottningarmaður]] hófu sex vikna ferðalag um Pakistan, Indland, Nepal og Íran. * [[24. janúar]] - [[B-52 Stratofortress]]-sprengjuflugvél hrapaði við sveitabæ í Norður-Karólínu. Ein kjarnorkusprengja komst nálægt því að springa. * [[27. janúar]] - 68 áhafnarmeðlimir fórust þegar sovéski kafbáturinn ''[[S-80]]'' sökk í [[Barentshaf]]i. * [[20. janúar]] - [[John F. Kennedy]] tók við embætti forseta Bandaríkjanna. * [[29. janúar]] - [[Körfuknattleikssamband Íslands]] var stofnað. * [[30. janúar]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Jógi björn]]'' hófu göngu sína í bandarísku sjónvarpi. * [[31. janúar]] - Simpansinn [[Ham (simpansi)|Ham]] var sendur út í geim um borð í ''[[Mercury-Redstone 2]]''. === Febrúar === [[Mynd:Photo_Total_solar_eclipse_of_1961_15_February_1961_-_Touring_Club_Italiano_07_0269.jpg|thumb|right|Sólmyrkvinn 1961 yfir Flórens á Ítalíu.]] * [[1. febrúar]]: ** Bandaríkin prófuðu langdrægu eldflaugina [[Minuteman I]] í fyrsta sinn. ** Bandaríska símafyrirtækið [[Bell Telephone]] setti [[takkasími|takkasíma]] fyrst á markað. * [[2. febrúar]] - 600 farþegar skemmtiferðaskipsins ''[[Santa Maria (skemmtiferðaskip)|Santa Maria]]'' komust í land í [[Recife]] í Brasilíu eftir 10 daga í haldi mannræningja. * [[3. febrúar]] - Eftir að samyrkjuvæðing [[Kína]] reyndist misheppnuð, neyddust Kínverjar til að kaupa hveiti frá Kanada. * [[4. febrúar]]: ** [[Verslunarbankinn]] hóf starfsemi. ** [[Portúgal]]ar hófu nýlendustríð sitt í [[Angóla]]. * [[9. febrúar]] - [[Bítlarnir]] héldu sína fyrstu tónleika í [[The Cavern Club]] í Liverpool eftir að þeir tóku upp nýja hljómsveitarnafnið. * [[12. febrúar]] - Sovétríkin sendu könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' til Venusar. * [[13. febrúar]] - Innranríkisráðherra ríkisstjórnar [[Katanga]] tilkynnti um morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[14. febrúar]]: ** Frumefnið [[lárensín]] var búið til í fyrsta sinn við [[Berkeley-háskóli|Berkeley-háskóla]] í Bandaríkjunum. ** Sovétríkin kröfðust þess að [[Dag Hammarskjöld]] segði af sér eftir morðið á Patrice Lumumba. ** Þúsundir mótmæltu við sendiráð [[Belgía|Belgíu]] um allan heim vegan morðsins á Lumumba. * [[15. febrúar]]: ** [[Sabena flug 548]] fórst nærri [[Brussel]] með þeim afleiðingum að allir 73 um borð dóu, þar á meðal allt landslið Bandaríkjanna í skautadansi. ** [[Sólmyrkvinn 15. febrúar 1961]] sást vel frá Suður-Evrópu. * [[17. febrúar]] - [[Kórónaveira]] var í fyrsta sinn greind í manneskju, á Englandi. * [[21. febrúar]] - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] hafnaði kröfu Sovétríkjanna um afsögn aðalritara Sþ, en heimilaði friðargæsluliði sínu í Kongó beitingu vopna. * [[26. febrúar]] - [[Hassan 2.]] tók við krúnunni í Marokkó. ===Mars=== [[Mynd:Ingrid_Bjerkås_(1959).jpg|thumb|Ingrid Bjerkås var skipuð fyrsti kvenprestur Norsku kirkjunnar þrátt fyrir hörð mótmæli.]] * [[1. mars]]: ** Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. ** [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti stofnaði [[Friðarsveitin]]a (Peace Corps). * [[3. mars]] - [[Hassan 2.]] var krýndur konungur Marokkó. * [[8. mars]]: ** [[Max Conrad]] setti met í hringferð um hnöttinn í léttri flugvél, 8 dagar, 18 tímar og 49 mínútur. ** Sjóræningjastöðin ''[[Radio Nord]]'' hóf útsendingar frá skipinu ''Bon Jour'' á alþjóðlegu hafsvæði í [[Álandshaf]]i. * [[13. mars]]: ** 145 fórust þegar [[Kurenivka-aurskriðan]] rann yfir Kænugarð. ** [[Kýpur]] gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. * [[15. mars]] - [[Suður-Afríka]] lýsti því yfir að landið segði sig úr [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] við stofnun lýðveldis 15. maí. * [[18. mars]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Alsírs]]: Vopnahlé tók gildi. ** Jean-Claude Pascal sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1961]] fyrir Lúxemborg með laginu „Nous les amoureux“. * [[19. mars]] - [[Ingrid Bjerkås]] var fyrsti kvenpresturinn sem tók við embætti í [[Norska kirkjan|Norsku kirkjunni]]. * [[29. mars]] - [[23. viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar]] sem leyfir íbúum [[Washington D.C.]] að taka þátt í forsetakosningum var samþykktur. * [[30. mars]] - [[Alþjóðasamningur um ávana- og fíkniefni, 1961]] var undirritaður í New York. * [[31. mars]] - Bæjarstjóri [[Évian-les-Bains]] í Frakklandi, Camille Blanc, var myrtur af frönsku hryðjuverkasamtökunum [[Organisation armée secrète]] í aðdraganda þess að bærinn hýsti friðarviðræður í sjálfstæðisstríði Alsírs. ===Apríl=== [[Mynd:Гагарин_в_корабле.jpg|thumb|Júríj Gagarín var fyrsti maðurinn sem fór út í geim um borð í geimfarinu ''[[Vostok 1]]''.]] * [[7. apríl]] - [[Seðlabanki Íslands]] var stofnaður. * [[8. apríl]] - 238 fórust þegar breska gufuskipið ''[[MV Dara]]'' sprakk og sökk við strönd Dúbaí. * [[10. apríl]] - Suðurafríski golfarinn [[Gary Player]] var fyrsti útlendingurinn sem vann [[U.S. Masters]]-golfmótið. * [[11. apríl]]: ** Réttarhöldin yfir [[Adolf Eichmann]] hófust í Jerúsalem. ** Portúgalski ráðherrann [[Júlio Botelho Moniz]] reyndi misheppnað valdarán í Portúgal vegna óánægju með viðbrögð stjórnarinnar við [[sjálfstæðisstríð Angóla|sjálfstæðisstríði Angóla]]. * [[12. apríl]] - Sovétmaðurinn [[Júríj Gagarín]] fór fyrstur manna út í geim. * [[17. apríl]] - [[Kalda stríðið]]: [[Innrásin í Svínaflóa]] á Kúbu átti að hrinda af stað stjórnarskiptum en mistókst. * [[19. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Laos]]. * [[21. apríl]] - Hópur franskra herforingja reyndi [[Alsírvaldaránið 1961|misheppnað valdarán]] gegn stjórn [[Charles de Gaulle]] í Alsír. * [[23. apríl]] - [[Judy Garland]] hélt fræga endurkomutónleika í [[Carnegie Hall]]. * [[24. apríl]] - Sænska galíoninu ''[[Vasa (skip)|Vasa]]'' var lyft úr sjó. * [[25. apríl]] - [[Robert Noyce]], sem síðar stofnaði [[Intel]], fékk einkaleyfi á [[samrás]]. * [[27. apríl]] - [[Síerra Leóne]] hlaut sjálfstæði frá Bretum. * [[29. apríl]] - [[Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn]] var stofnaður. ===Maí=== [[Mynd:Freedom_Riders_attacked.jpg|thumb|Hópur manna ræðst á mótmælendur á vegum [[Freedom Riders]] í Birmingham, Alabama.]] * [[5. maí]]: ** [[Öryrkjabandalag Íslands]] var stofnað. ** [[Alan Shepard]] fór út í geim fyrstur Bandaríkjamanna. * [[6. maí]] - [[Tottenham Hotspur F.C.]] var fyrsta enska knattspyrnuliðið sem sigraði bæði ensku deildina og bikarinn. * [[7. maí]] - [[Keflavíkurgangan 1961|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar í Keflavík til Reykjavíkur. * [[8. maí]] - Breski leyniþjónustumaðurinn [[George Blake]] var dæmdur í 42 ára fangelsi fyrir að hafa verið [[gagnnjósnari]] fyrir Sovétríkin. * [[14. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Rúta á vegum [[Freedom Riders]] varð fyrir eldsprengju í [[Alabama]] og meðlimir [[Ku Klux Klan]] réðust á mótmælendur. * [[15. maí]] - Þýski lífefnafræðingurinn [[J. Heinrich Matthaei]] gerði tilraun sem markaði upphaf ráðningar [[erfðalykill|erfðalykla]] og þar með nútíma[[erfðafræði]]. * [[16. maí]] - [[Park Chung Hee]] tók við völdum eftir herforingjabyltingu í Suður-Kóreu. * [[19. maí]] - ''[[Venera 1]]'' var fyrsti manngerði hluturinn sem fór framhjá annarri reikistjörnu, en geimfarið hafði misst samband við jörðu nokkru áður og sendi engin gögn til baka. * [[21. maí]] - Fylkisstjóri [[Alabama]], [[John Patterson]], lýsti yfir [[herlög]]um eftir að [[kynþáttaóeirðir]] brutust út. * [[24. maí]] - [[Réttindabyltingin]]: Hópur mótmælenda í [[Freedom Riders]]-rútu var handtekinn fyrir óspektir um leið og þau stigu út úr rútunni í [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], Mississippi. * [[25. maí]]: ** [[Apollo-geimferðaáætlunin]]ni var hleypt af stokkunum með ræðu [[John F. Kennedy]] um að Bandaríkin hygðust senda menn til tunglsins fyrir lok áratugarins.. ** [[Birgitta Svíaprinsessa]] giftist þýska prinsinum [[Jóhann Georg af Hohenzollern-Sigmaringen|Jóhanni Georg af Hohenzollern]]. * [[27. maí]] - Forsætisráðherra [[Malaja]], [[Tunku Abdul Rahman]], lýsti yfir fyrirætlun um stofnun [[Malasía|Malasíu]], með þátttöku Malaja, [[Singapúr]], [[Sarawak]], [[Brúnei]] og [[Sabah]]. * [[28. maí]] - Grein eftir [[Peter Benenson]] um [[sakaruppgjöf]] fyrir [[samviskufangi|samviskufanga]] var birt í ''[[The Observer]]'', sem markar upphaf samtakanna [[Amnesty International]]. * [[30. maí]] - Forseti Dóminíska lýðveldisins, [[Rafael Leónidas Trujillo]], var myrtur í fyrirsát. * [[31. maí]] - [[Suður-Afríka]] gerðist lýðveldi og varð að fullu sjálfstætt frá Bretlandi. === Júní === [[Mynd:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|thumb|Fundur Krústsjevs og Kennedys í Vín.]] * [[1. júní]] - Mesti jarðskjálfti 20. aldar í [[Eþíópía|Eþíópíu]] reið yfir með þeim afleiðingum að hundruð húsa í [[Majore]] og [[Karakore]] hrundu. * [[4. júní]] - [[Leiðtogafundurinn í Vín]]: [[John F. Kennedy]] og [[Níkíta Krústsjev]] funduðu um kjarnorkutilraunir, afvopnun og stöðu Þýskalands. * [[8. júlí]] - [[Eldflaugabelti]] var sýnt opinberlega í fyrsta sinn þegar Harold Graham flaug með [[Bell Rocket Belt]] í [[Fort Eustis]] í Bandaríkjunum. * [[10. júní]] - [[Kóreska leyniþjónustan]] var stofnuð undir forystu [[Kim Jong-pil]] gagngert til að njósna um eigin borgara. * [[11. júní]] - [[Eldnóttin]]: Hryðjuverkasamtökin [[Befreiungsausschuss Südtirol]] gerðu röð sprengjuárása í [[Bolzano]] og nágrenni. * [[16. júní]] - Sovéski ballettdansarinn [[Rúdolf Núrejev]] flúði til Vesturlanda á [[París-Le Bourget-flugvöllur|París-Le Bourget-flugvelli]]. * [[19. júní]] - [[Kúveit]] varð sjálfstætt emírat í stað bresks verndarríkis. * [[22. júní]] - [[Moise Tshombe]] var leystur úr haldi vegna skorts á sönnunargögnum sem tengdu hann við morðið á [[Patrice Lumumba]]. * [[23. júní]] - [[Suðurskautssamningurinn]] tók gildi. * [[25. júní]] - Forseti Íraks, [[Abd al-Karim Qasim]], lýsti því yfir að hann hygðist innlima Kúveit. * [[27. júní]] - [[Kúveit]] óskaði eftir aðstoð frá Bretum gegn ógn frá Írak. * [[30. júní]] - Norræna flugfélagið [[Scanair]] var stofnað til að stunda leiguflug til sólarlanda. === Júlí=== [[Mynd:Grissom_prepares_to_enter_Liberty_Bell_7_61-MR4-76.jpg|thumb|Gus Grissom við ''Liberty Bell''-geimfarið.]] * [[Júlí]] - [[Amnesty International]] var stofnað. * [[1. júlí]] - [[Listasafn ASÍ]] var stofnað. * [[4. júlí]] - Leki kom að kjarnakljúfi sovéska kjarnorkukafbátsins ''[[K-19 (kjarnorkukafbátur)|K-19]]''. * [[5. júlí]] - Fyrsta ísraelska geimflaugin, ''[[Shavit 2]]'', tók á loft frá Palmachim-flugvelli. * [[6. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Sovétríkin]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[7. júlí]] - Yfir 100 tékkóslóvakískir kolanámumenn köfnuðu til bana þegar lokað var á loft til hluta [[Dukla-kolanáman|Dukla-kolanámunnar]] til að kæfa eld. * [[11. júlí]] - [[Norður-Kórea]] og [[Alþýðulýðveldið Kína]] gerðu með sér samning um vináttu og gagnkvæma hernaðaraðstoð. * [[12. júlí]]: ** Yfir 1000 fórust þegar [[Khadakwasla-stíflan]] brast við [[Pune]] á Indlandi. ** Tékkóslóvakísk [[Iljúsjín II-18]]-flugvél hrapaði í lendingu við [[Casablanca]] með þeim afleiðingum að allir 72 um borð létust. * [[15. júlí]] - [[Pólland]] setti ný lög um skólahald sem kom á skólaskyldu til 16 ára aldurs og gerði alla grunnskóla veraldlega. * [[18. júlí]] - [[Varðberg]], félag ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, var stofnað á Íslandi. * [[19. júlí]]: ** [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] í Níkaragva var stofnuð. ** [[Trans World Airlines]] hóf sýningu kvikmynda um borð í flugvélum. ** [[Bizerte-kreppan]] hófst þegar Túnisbúar reyndu að setja hafnbann á franska herstöð í [[Bizerte]]. * [[20. júlí]] - [[Kúveit]] gerðist aðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]]. * [[21. júlí]]: ** [[Gus Grissom]] var annar Bandaríkjamaðurinn í geimnum um borð í ''Liberty Bell 7''. ** Frakkar hernámu túnísku borgina [[Bizerte]] og héldu henni næstu 2 árin. * [[25. júlí]] - [[John F. Kennedy]] hélt ræðu í sjónvarpi þar sem hann hafnaði brotthvarfi Bandaríkjamanna frá [[Vestur-Berlín]]. * [[30. júlí]]: ** Fyrsta brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. ** [[Finnland]] gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[31. júlí]]: ** [[Lýðveldið Írland]] var fyrsta landið sem sótti um aðild að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] eftir stofnun þess. ** [[IBM]] setti rafmagnsritvélina [[IBM Selectric]] á markað, fyrstu ritvélina með leturkúlu í staðinn fyrir leturarma. ===Ágúst=== [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-85458-0002,_Berlin,_Mauerbau,_Kampfgruppen_am_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|Austurþýskir hermenn stilla sér upp á landamærunum í Berlín 13. ágúst.]] * [[2. ágúst]] - 22 ferðamenn, flestir þeirra bandarískir kennarar, drukknuðu þegar rúta hrapaði í [[Lucerne-vatn]] eftir að flutningabíll ók utan í hana. * [[3. ágúst]] - [[Nýi demókrataflokkurinn]] var stofnaður í Kanada. * [[6. ágúst]]: ** Sovéski geimfarinn [[German Títov]] var annar maðurinn sem fór á braut um jörðu og sá fyrsti sem var lengur en einn sólarhring í geimnum um borð í ''[[Vostok 2]]''. ** [[White House Farm-morðin]] áttu sér stað í [[Essex]] á Englandi. * [[7. ágúst]] - Sálfræðingurinn [[Stanley Milgram]] hóf [[Milgramtilraunirnar]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. * [[8. ágúst]] - [[Hin fjögur fræknu (ofurhetjur)|Hin fjögur fræknu]] hófu göngu sína í samnefndu myndasögutímariti frá [[Marvel Comics]]. * [[9. ágúst]] - [[Holtaheia-slysið]]: 34 börn og tveir kennarar frá [[Croydon]] fórust þegar flugvél þeirra hrapaði í fjallinu [[Holtaheia]] í Noregi. * [[10. ágúst]] - [[Bretland]] sótti formlega um inngöngu í [[Evrópubandalagið]]. * [[11. ágúst]] - [[Hringmyrkvi]] var sýnilegur frá Suður-Íshafi. * [[12. ágúst]] - Leiðtogi [[Austur-Þýskaland]]s, [[Walter Ulbricht]], undirritaði tilskipun um lokun landamæranna að [[Vestur-Þýskaland]]i. * [[13. ágúst]] - Bygging [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] hófst og markaði upphafið að 28 ára aðskilnaði Vestur- og Austur-Berlínar. * [[17. ágúst]] - Hljómsveitin [[Bítlarnir]] hélt sína fyrstu tónleika í Hamborg. * [[18. ágúst]] - [[Grasagarður Reykjavíkur]] var stofnaður. * [[21. ágúst]] - [[Jomo Kenyatta]] var sleppt úr fangelsi í Kenía. * [[25. ágúst]] - [[João Goulart]] tók við embætti forseta Brasilíu. * [[29. ágúst]] - Fimm létust þegar frönsk herflugvél sleit kapal fyrir [[kláfur|kláf]] í [[Frönsku Alparnir|Frönsku Ölpunum]]. ===September=== [[Mynd:Von_Trips_at_1961_Dutch_Grand_Prix.jpg|thumb|Wolfgang von Trips í bíl sínum í maí sama ár.]] * [[1. september]]: ** [[Sjálfstæðisstríð Eritreu]] hófst með [[orrustan um Adal|orrustunni um Adal]]. ** Fyrsti fundur [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] var haldinn í Belgrad. * [[3. september]] - Síðasta tölublað danska fréttablaðsins ''[[Dagens Nyheder]]'' kom út. * [[10. september]]: ** Slys varð í keppni í [[Formúla 1|Formúlu 1]] á kappakstursbrautinni í [[Monza]] á Ítalíu þar sem ökumaður Ferrari, [[Wolfgang von Trips]], ók á áhorfendapalla með þeim afleiðingum að 14 áhorfendur létust auk hans sjálfs. ** Bandarísk leiguflugvél fórst skömmu eftir flugtak frá [[Shannon-flugvöllur|Shannon-flugvelli]] á Írlandi með þeim afleiðingum að 83 létust, mest konur og börn bandarískra hermanna á leið heim til Bandaríkjanna. * [[13. september]] - [[Morthor-aðgerðin]]: Herlið á vegum Sameinuðu þjóðanna réðist gegn aðskilnaðarsinnum í [[Katanga]]. * [[14. september]] - Ný herforingjastjórn [[Tyrkland]]s dæmdi 15 meðlimi fyrri ríkisstjórnar til dauða. * [[17. september]]: ** [[Adnan Menderes]], fyrrum forsætisráðherra Tyrklands, var hengdur ásamt tveimur öðrum fyrrum ráðherrum. ** [[Lundúnalögreglan]] handtók yfir 1300 mótmælendur gegn útbreiðslu kjarnavopna á [[Trafalgartorg]]i. * [[18. september]] - Sextán manns, þar á meðal aðalritari Sameinuðu þjóðanna, [[Daga Hammarskjöld]], fórust í flugslysi á leið til [[Katanga]] í [[Kongó]]. * [[28. september]] - [[Valdaránið í Sýrlandi 1961]]: Herforingjauppreisn í [[Damaskus]] batt enda á [[Sameinaða Arabalýðveldið]]. * [[30. september]] - [[Efnahags- og framfarastofnunin]] (OECD) var stofnuð. ===Október=== [[Mynd:US_Army_tanks_face_off_against_Soviet_tanks,_Berlin_1961.jpg|thumb|Bandarískir og sovéskir skriðdrekar við Checkpoint Charlie.]] * [[1. október]] - Breska nýlendan [[Syðri-Kamerún]] fékk sjálfstæði, sameinaðist fyrrum [[Franska Kamerún|Frönsku Kamerún]] og myndaði sambandsríkið [[Kamerún]]. * [[5. október]] - [[Sameinaða Arabalýðveldið]], sambandsríki Egyptalands og Sýrlands, var lagt niður. * [[6. október]] - [[Háskólabíó]] hóf starfsemi í nýju húsnæði við Hagatorg, en var áður í Tjarnarbíói. * [[10. október]] - Eldgos braust út á [[Tristan da Cunha]]. Allir íbúar eyjunnar voru fluttir til Bretlands þar sem þau dvöldu til 1963. * [[12. október]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i. * [[17. október]] - [[Blóðbaðið í París 1961]]: Lögregla réðist á mótmælendur gegn því að útgöngubann beindist aðeins að [[Alsír]]búum með þeim afleiðingum að tugir létust. * [[19. október]] - [[Arababandalagið]] tók við vörnum [[Kúveit]] af Bretum. * [[22. október]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var kosinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]. * [[26. október]]: ** Eldgos hófst í [[Askja (fjall)|Öskju]]. ** [[Rómarsáttmáli um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana]] var samþykktur. ** [[Cemal Gürsel]] varð forseti Tyrklands. * [[27. október]]: ** Vopnahlé tók gildi í [[Katanga]]. ** [[Berlínarkreppan]]: Bandarískir og sovéskir skriðdrekar stilltu sér upp gegnt hver öðrum við [[Checkpoint Charlie]] í Berlín. * [[30. október]] - Sovétmenn sprengdu [[Tsarsprengjan|Tsarsprengju]] yfir [[Novaja Zemlja]]. * [[31. október]]: ** Yfir 270 fórust þegar [[fellibylurinn Hattie]] gekk yfir [[Belísborg]] í Belís. ** Lík [[Jósef Stalín|Stalíns]] var fjarlægt úr [[Grafhýsi Leníns]] í Moskvu. ===Nóvember=== [[Mynd:Chimpanzee_Enos_before_the_flight_of_Mercury-Atlas_5.jpg|thumb|Simpansinn Enos fyrir geimflugið.]] * [[3. nóvember]]: ** Skemmtistaðurinn [[Glaumbær (skemmtistaður)|Glaumbær]] var opnaður við Tjörnina í Reykjavík. ** [[U Thant]] var kjörinn aðalritari Sameinuðu þjóðanna. * [[5. nóvember]] - [[Skólabruninn í Elbarusovo]]: Yfir 100 börn og kennarar fórust í eldsvoða í skóla í Elbarusovo í [[Tsjúvashía|Tsjúvashíu]] í Sovétríkjunum. * [[8. nóvember]] - 77 nýliðar í Bandaríkjaher fórust þegar [[Imperial Airlines flug 201/8]] fórst í lendingum við Richmond í Virginíu. * [[9. nóvember]] - [[Robert White]] setti hraðamet í flugi, 6.587 km/klst, í [[North American X-15]]-flugvél. * [[10. nóvember]] - Nafni borgarinnar Stalíngrad var breytt í [[Volgograd]]. * [[11. nóvember]]: ** [[Sparisjóður vélstjóra]] tók til starfa í Reykjavík. ** [[Blóðbaðið í Kindu]]: Þrettán ítalskir flugmenn á vegum Sameinuðu þjóðanna voru myrtir af kongóskum hermönnum. * [[13. nóvember]] - [[Leikhópurinn Gríma]] frumsýndi leikritið ''[[Læstar dyr]]'' eftir [[Jean-Paul Sartre]] í [[Tjarnarbíó]]i. * [[15. nóvember]] - Argentínski dansarinn Maria Estela Martinez Cartas, sem notaðist við sviðsnafnið „Isabel“, giftist fyrrum forseta Argentínu, [[Juan Perón]], í Madríd. [[Isabel Perón]] varð síðar fyrsti kvenforseti heims eftir lát manns síns. * [[17. nóvember]] - [[Michael Rockefeller]] hvarf í frumskógum Nýju-Gíneu. * [[19. nóvember]] - [[Flugmannabyltingin]]: Stjórn Trujillos í Dóminíska lýðveldinu var steypt af stóli í herforingjabyltingu. * [[24. nóvember]] - [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var hleypt af stokkunum sem tímabundnu verkefni. * [[25. nóvember]] - [[Vesturbæjarlaug]] var opnuð. * [[27. nóvember]] - Bandaríska hljómsveitin Pendletones gaf út sína fyrstu smáskífu „Surfin“/„Luau“. Skömmu síðar breytti dreifingaraðili þeirra nafni sveitarinnar í [[The Beach Boys]]. * [[28. nóvember]] - Fyrsti hópur marokkóskra gyðinga fluttist til [[Ísrael]]s eftir að hafa fengið leyfi frá [[Hassan 2.]] * [[29. nóvember]] - Simpansinn [[Enos (simpansi)|Enos]] varð fyrsti bandaríski geimfarinn sem fór á braut um jörðu og komst heill til jarðar. ===Desember=== * Desember - Hljómsveitin [[Beach Boys]] var stofnuð í Kaliforníu. * [[9. desember]] - [[Tanganjika]] hlaut sjálfstæði. * [[11. desember]] - [[Víetnamstríðið]]: Fyrstu bandarísku herþyrlurnar komu til Saígon. * [[11. desember]] - [[Adolf Eichmann]] var dæmdur sekur um stríðsglæpi. * [[15. desember]] - Ísraelskur stríðsglæpadómstóll dæmdi [[Adolf Eichmann]] til dauða fyrir þátttökuna í [[helförin]]ni. * [[17. desember]] - [[Indland]] réðst inn í [[Góa (fylki)|Góa]]. * [[19. desember]] - ** Portúgalar samþykktu að láta [[Góa (fylki)|Góa]] af hendi til Indverja. ** [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna]] var komið á fót. ===Ódagsett=== * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] var stofnaður í Frakklandi. == Fædd == * [[1. janúar]] - [[Georg Guðni Hauksson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2011]]). * [[4. janúar]] - [[Kiyotaka Matsui]], japanskur knattspyrnumaður. * [[11. janúar]] - [[Gunnar Smári Egilsson]], íslenskur blaðamaður. * [[12. janúar]] - [[Arnfríður Guðmundsdóttir]], íslenskur guðfræðingur. * [[13. janúar]] - [[Julia Louis-Dreyfus]], bandarísk leikkona. * [[18. janúar]] - [[Peter Beardsley]], breskur knattspyrnumaður. * [[24. janúar]] - [[Guido Buchwald]], þýskur knattspyrnumaður. * [[26. janúar]] - [[Wayne Gretzky]], kanadískur íshokkíleikmaður. * [[28. janúar]] - [[Arnaldur Indriðason]], íslenskur rithöfundur. * [[30. janúar]] - [[Liu Gang]], kínverskur stærðfræðingur. * [[31. janúar]] - [[Jeffrey Ross Gunter]], bandarískur athafnamaður. * [[8. febrúar]] - [[Vince Neil]], bandarískur tónlistarmaður ([[Mötley Crüe]]). * [[18. febrúar]] - [[Armin Laschet]], þýskur stjórnmálamaður. * [[23. febrúar]] - [[Gylfi Sigfússon]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[24. febrúar]] - [[Erna Solberg]], norsk stjórnmálakona. * [[1. mars]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. mars]] - [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]], íslenskur blaðamaður. * [[7. mars]] - [[Sanae Takaichi]], japönsk stjórnmálakona. * [[11. mars]] - [[Múhameð bin Zayed Al Nahyan]], emír af Abú Dabí. * [[18. mars]] - [[Jóhann R. Benediktsson]], íslenskur lögreglumaður. * [[21. mars]] - [[Lothar Matthäus]], þýskur knattspyrnumaður. * [[3. apríl]] - [[Eddie Murphy]], bandarískur leikari og grínisti. * [[4. apríl]] - [[Gyrðir Elíasson]], íslenskur rithöfundur. * [[12. apríl]] - [[Lisa Gerrard]], áströlsk songkona. * [[14. apríl]]: ** [[Yuji Sugano]], japanskur knattspyrnumaður. ** [[Daniel Clowes]], bandarískur myndasöguhöfundur. * [[15. apríl]] - [[Carol W. Greider]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[17. apríl]] - [[Eyjólfur Kristjánsson]], íslenskur söngvari. * [[18. apríl]] - [[Élisabeth Borne]], frönsk stjórnmálakona. * [[23. apríl]]: ** [[Andrej Kúrkov]], úkraínskur rithöfundur. ** [[Þröstur Leó Gunnarsson]], íslenskur leikari. * [[24. apríl]]- [[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[30. apríl]]: ** [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. ** [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[6. maí]] - [[George Clooney]], bandarískur leikari. * [[8. maí]] - [[Bill de Blasio]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Rannveig Rist]], íslenskur verkfræðingur og fyrrum forstjóri ÍSAL. * [[13. maí]] - [[Dennis Rodman]], bandarískur körfuknattleiksmaður og leikari. * [[17. maí]] - [[Enya]], írsk söngkona. * [[23. maí]] - [[Daniele Massaro]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[1. júní]] - [[Jevgeníj Prígozhín]], rússneskur athafnamaður (d. [[2023]]). * [[3. júní]] - [[Lawrence Lessig]], bandarískur lögfræðingur. * [[5. júní]] - [[Sigrún Waage]], íslensk leikkona. * [[6. júní]] - [[Tom Araya]], sílesk-bandarískur tónlistarmaður. * [[9. júní]] - [[Michael J. Fox]], kanadísk-bandarískur leikari. * [[14. júní]] - [[Boy George]] - enskur söngvari. * [[19. júní]] - [[Bidhya Devi Bhandari]], nepölsk stjórnmálakona. * [[21. júní]] - [[Joko Widodo]], indónesískur stjórnmálamaður. * [[24. júní]]: ** [[Alma Möller]], landlæknir og heilbrigðisráðherra Íslands. ** [[Ralph Reed]], bandarískur stjórnmálaráðgjafi. * [[27. júní]] - [[Dragan Kazic]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[1. júlí]]: ** [[Díana prinsessa|Díana]], prinsessa af Wales (d. [[1997]]). ** [[Carl Lewis]], bandarískur frjálsíþróttamaður. * [[9. júlí]] - [[Raymond Cruz]], bandarískur leikari. * [[12. júlí]] - [[Masaaki Mori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[15. júlí]] - [[Forest Whitaker]], bandarískur leikari. * [[17. júlí]] - [[António Costa]], portúgalskur stjórnmálamaður. * [[29. júlí]] - [[Búi Kristjánsson]], íslenskur myndlistarmaður. * [[30. júlí]] - [[Laurence Fishburne]], bandarískur leikari. * [[4. ágúst]]: ** [[Barack Obama]], Bandaríkjaforseti. ** [[Pumpuang Duangjan]], taílensk söngkona (d. [[1992]]). * [[8. ágúst]] - [[The Edge]], írskur gítarleikari ([[U2]]). * [[9. ágúst]] - [[John Key]], forsætisráðherra Nýja-Sjálands. * [[14. ágúst]] - [[Satoshi Tsunami]], japanskur knattspyrnumaður. * [[22. ágúst]] - [[Thomas Hoeren]], þýskur lögfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Stéphane Richard]], franskur athafnamaður. * [[25. ágúst]] - [[Yutaka Ikeuchi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[27. ágúst]] - [[Ástráður Haraldsson]], ríkissáttasemjari Íslands. * [[2. september]]: ** [[Grímur Grímsson]], íslenskur stjórnmálamaður. ** [[Carlos Valderrama]], kólumbískur knattspyrnumaður. ** [[Toshinobu Katsuya]], japanskur knattspyrnumaður. * [[6. september]] - [[Hrefna Róbertsdóttir]], íslenskur sagnfræðingur. * [[11. september]] - [[Elizabeth Daily]], bandarísk leikkona. * [[13. september]] - [[Dave Mustaine]], bandarískur tónlistarmaður. * [[24. september]] - [[Guðlaugur Friðþórsson]], íslenskur sjómaður. * [[29. september]] - [[Julia Gillard]], forsætisráðherra Ástralíu. * [[13. október]] - [[Doc Rivers]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[16. október]] - [[Yahiro Kazama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[21. október]] - [[Dragiša Binić]], serbneskur knattspyrnumaður. * [[26. október]] - [[Uhuru Kenyatta]], kenískur stjórnmálamaður. * [[30. október]] - [[Dmítríj Múratov]], rússneskur blaðamaður. * [[31. október]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. nóvember]] - [[Petr Pavel]], forseti Tékklands. * [[6. nóvember]] - [[Karl Blöndal]], íslenskur ritstjóri. * [[7. nóvember]] - [[Sergei Aleinikov]], hvítrússneskur knattspyrnumaður. * [[11. nóvember]] - [[Lilja Mósesdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[12. nóvember]] - [[Atsushi Natori]], japanskur knattspyrnumaður. * [[19. nóvember]] - [[Meg Ryan]], bandarísk leikkona. * [[20. nóvember]] - [[Kim Delaney]], bandarísk leikkona. * [[22. nóvember]] - [[Gary Valentine]], bandarískur leikari. * [[28. nóvember]] - [[Alfonso Cuarón]], mexíkóskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1. desember]] - [[Christine Kangaloo]], trínidadísk stjórnmálakona. * [[6. desember]] - [[Magnús Þorsteinsson]], íslenskur athafnamaður. * [[12. desember]] - [[Lárus Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]]: **[[Guðmundur Torfason]], íslenskur knattspyrnumaður. **[[Tetsuya Totsuka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[16. desember]]: ** [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. ** [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[24. desember]] - [[Ilham Aliyev]], aserskur stjórnmálamaður. * [[25. desember]]: ** [[Ghislaine Maxwell]], breskur kynferðisbrotamaður. ** [[Bjarni Harðarson]], íslenskur bóksali. * [[27. desember]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[28. desember]] - [[Boško Gjurovski]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[30. desember]] - [[Ben Johnson]], kanadískur íþróttamaður. == Dáin == * [[4. janúar]] - [[Erwin Schrödinger]], austurrísk-írskur eðlisfræðingur (f. [[1887]]). * [[9. janúar]] - [[Emily Greene Balch]], bandarískur hagfræðingur (f. [[1867]]). * [[10. janúar]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[16. janúar]] - [[Jóhannes Áskelsson]], íslenskur jarðfræðingur (f. [[1902]]). * [[17. janúar]] - [[Patrice Lumumba]], kongóskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). * [[26. febrúar]] - [[Múhameð 5. af Marokkó]], konungur Marokkó (f. [[1909]]). * [[26. febrúar]] - [[Alberto Galateo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]) * [[3. mars]] - [[Paul Wittgenstein]], austurrískur píanóleikari (f. [[1887]]). * [[9. mars]] - [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], íslenskur prestur (f. [[1868]]). * [[25. mars]] - [[Arthur Drewry]], enskur forseti FIFA (f. [[1891]]). * [[9. apríl]] - [[Zog Albaníukonungur]] (f. [[1895]]). * [[19. apríl]] - [[Jimmy Youell]], breskur flugmaður (f. [[1900]]). * [[4. maí]] - [[Maurice Merleau-Ponty]], franskur heimspekingur (f. [[1908]]). * [[7. maí]] - [[Þorkell Þorkelsson]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1876]]). * [[13. maí]] - [[Gary Cooper]], bandarískur leikari (f. [[1901]]). * [[28. maí]] - [[Peter Petersen]], danskur ljósmyndari (f. [[1881]]). * [[30. maí]] - [[Rafael Trujillo]], dóminískur stjórnmálamaður (f. [[1891]]). * [[5. júní]] - [[Ludwik Fleck]], pólsk-ísraelskur læknir (f. [[1896]]). * [[6. júní]] - [[Carl Jung]], svissneskur sálfræðingur (f. [[1875]]). * [[13. júní]] - [[Axel Andrésson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1895]]). * [[2. júlí]] - [[Ernest Hemingway|Ernest Miller Hemingway]], bandarískur rithöfundur (f. [[1899]]). * [[9. júlí]] - [[Jóhannes Birkiland]], íslenskur rithöfundur (f. [[1886]]). * [[13. júlí]] - [[Gústav Adolf Jónasson]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1896]]). * [[14. júlí]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1891]]). * [[29. ágúst]] - [[Böðvar frá Hnífsdal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1906]]). * [[18. september]] - [[Dag Hammarskjöld]], fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna (f. [[1905]]). * [[12. október]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur herflugmaður (f. [[1895]]). * [[19. október]] - [[Werner Jaeger]], þýskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[30. október]] - [[Luigi Einaudi]], ítalskur hagfræðingur (f. [[1874]]). * [[20. desember]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (f. [[1867]]). * [[26. desember]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[28. desember]] - [[Edith Wilson]], bandarísk forsetafrú (f. [[1872]]). * [[29. desember]] - [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]], íslenskur þjóðminjavörður (f. [[1877]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Robert Hofstadter]], [[Rudolf Ludwig Mössbauer]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Melvin Calvin]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Georg von Bekesy|Georg von Békésy]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivo Andric]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Dag Hammarskjöld]] [[Flokkur:1961]] 35l3ie5mgbyvguzne9bjog0jsxvp045 0 1679 1978155 1963448 2026-09-09T11:47:03Z ~2026-48489-39 120462 /* Erlendis */ Sett skil milli ótengdra atriða. 1978155 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1904]]|[[1905]]|[[1906]]|[[1907]]|[[1908]]|[[1909]]|[[1910]]| [[1891–1900]]|[[1901–1910]]|[[1911–1920]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1907''' ('''MCMVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) ==Ísland== === Atburðir === [[Mynd:King´s Visit Frederik VIII, 1907.jpg|thumb|Konungskoman 1907.]] [[Mynd:King´s visit, 1907-2.jpg|thumb|Mannfjöldi fylgist með konungskomunni á Lækjartorgi.]] * [[23. janúar]] - ''[[Jón forseti (togari)|Jón forseti]]'', fyrsti [[togari]] smíðaður fyrir [[Ísland|Íslendinga]], kom til landsins. * [[27. janúar]] - [[Kvenréttindafélag Íslands]] stofnað. * [[28. janúar]] - [[Sláturfélag Suðurlands]], SS, var stofnað. * [[12. febrúar]] - [[Taugaveiki]]faraldur í Reykjavík á undanhaldi, síðustu smit greindust. * [[17. júní]] - [[Stúdentafélagið]] gekkst fyrir því að víða var flaggað íslenskum fána, [[Hvítbláinn|bláum með hvítum krossi]]. Þessum fána var flaggað víða um land og voru 65 fánar við hún í [[Reykjavík]]. * [[2. júlí]] - Tveir [[Þýskaland|Þjóðverjar]] fórust í [[Öskjuvatn]]i þar sem þeir voru við rannsóknir. Minningartafla um þetta slys var sett upp [[1951]]. * [[29. júlí]] - [[Konungskoman 1907]]: [[Friðrik 8. Danakonungur]] kom í heimsókn til [[Ísland]]s og stóð hún til [[15. ágúst]]. Konungur ferðaðist víða um landið. * [[2. ágúst|2.]]-[[4. ágúst]] - [[Ungmennafélag Íslands]] stofnað * [[6. ágúst]] - [[Lárus Rist]] [[fimleikar|fimleika]][[kennari]] vann það einstæða afrek að synda alklæddur og í [[Sjóklæði|sjóklæðum]] yfir [[Eyjafjarðaráll|Eyjafjarðarál]]. * [[16. nóvember]] - Stytta af [[Jónas Hallgrímsson|Jónasi Hallgrímssyni]] eftir [[Einar Jónsson]] [[myndhöggvari|myndhöggvara]] var afhjúpuð við [[Amtmannsstígur|Amtmannsstíg]] í [[Reykjavík]] í tilefni af því að öld var liðin frá fæðingu skáldsins. Styttan var sú fyrsta sem upp var sett í Reykjavík eftir annan [[Ísland|Íslending]] en [[Bertel Thorvaldsen|Thorvaldsen]]. Hún var síðar flutt í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarðinn]]. * [[22. nóvember]] - Í [[Reykjavík]] fengu giftar konur [[Kosningaréttur|kosningarétt]] og [[kjörgengi]] til [[sveitarstjórn]]ar og nýttu sér það nokkrum mánuðum síðar. * [[22. nóvember]] - [[Umferðarlög|Vegalög]] voru staðfest og kváðu þau á um að vinstri [[umferð]] væri í gildi á [[Ísland]]i. Var sú ákvörðun tekin með tilliti til kvenna, sem riðu í [[söðull|söðli]], en þær höfðu báða fætur á vinstri hlið [[hestur|hestsins]] og hentaði vinstri umferð því betur. Hægri umferð gekk í gildi [[26. maí]] [[1968]]. * [[10. desember]] - Fyrsta bílferð [[Norðurland|norðanlands]] er vörubíl var ekið frá [[Akureyri]] að [[Grund (Eyjafjarðarsveit)|Grund]] í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]]. '''Ódagsett''' * Ný [[fræðslulög]] voru sett á [[Alþingi]], byggð á frumvarpi [[Guðmundur Finnbogason|Guðmundar Finnbogasonar]] heimspekings. Þau kváðu meðal annars á um stofnun [[Kennaraháskóli Íslands|kennaraskóla]]. Einnig var ákveðið að sú regla skyldi gilda að skyldunám væri nemendum að kostnaðarlausu og ríkið greiddi kennslu og sæi um skólahúsnæði. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1750032&issId=124222&lang=is&navsel=666 Morgunblaðið 1991]</ref> * [[Sjálfstæðisflokkurinn (eldri)|Sjálfstæðisflokkurinn eldri]] var stofnaður. * [[Verzlunarskóli Íslands]] flutti úr [[Melsteðshús]]i við [[Lækjartorg]] í nýtt húsnæði við Hafnarstræti. * Elsta ungmennafélag landsins í dreifbýli, [[Ungmennafélagið Máni]] í [[Nesjahreppur|Nesjum]] stofnað. * [[Kleppsspítali]] var opnaður. * Mönnuð [[veðurathugunarstöð]] var sett upp á [[Grímsstaðir|Grímsstöðum]] á [[Mýrar|Mýrum]]. * [[Landgræðslan]] og [[Skógræktin]] eru stofnuð. * [[Sandgerðishöfn]] er gerð. * Nýr [[Reykjanesviti]] var reistur. * [[Söluturninn á Lækjartorgi]] var byggður. * [[Patrekshreppur]] var stofnaður. ===Fædd=== * [[19. maí]] - [[Sigurður Pétursson (gerlafræðingur)|Sigurður H. Pétursson]], íslenskur gerlafræðingur (d. [[1994]]) ===Dáin=== * [[2. ágúst]] - [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]], íslenskur rithöfundur (f. [[1826]]). * [[29. nóvember]] - [[Árni Thorsteinson (landfógeti)|Árni Thorsteinson]], [[landfógeti]] og [[alþingismaður]] (f. [[1828]]) ==Erlendis== * [[14. janúar]] - [[Jarðskjálfti]] skekur [[Jamaíka]], 800-1000 látast. * [[7. febrúar]] - 3000 konur marseruðu í London til stuðnings kosningaréttar kvenna, ''The Mud March''. * [[16. febrúar]] - [[SKF]]-framleiðslufyrirtækið er stofnað í Gautaborg. * [[mars]] ** [[Pablo Picasso]] málaði ''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' sem markar upphaf [[kúbismi|kúbismans]]. ** Bændauppreisn í Rúmeníu, 11.000 látast. * [[11. mars]] - [[Dimitar Petkov]], fostætisráðherra Búlgaríu er drepinn af anarkista. * [[22. mars]] - Fyrstu leigubílarnir með mæli, ''taximeter'', tóku til starfa í London. * [[15. júní]] - Önnur friðarráðstefnan er haldin í [[Haag]] (sú fyrri árið 1899). * [[24. október]] - Efnahagshruni er afstýrt í [[Kauphöllin í New York|kauphöllinni í New York]]. * [[16. nóvember]] - [[Oklahoma]] verður 46. fylki Bandaríkjanna. * [[21. desember]] - Lögregla skýtur á námaverkamenn í [[Iquique]] í [[Chile]], 2000 látast. '''Ódagsett''' * [[Bretland|Bretar]] stofnuðu nýlenduna [[Nýasaland]] þar sem nú er [[Malaví]]. * [[Moska]]n í [[Djenné]] var endurbyggð. * Franski vísindamaðurinn [[Georges Urbain]] uppgötvaði frumefnið [[Lútetín]]. * Höfuðborg [[Rúanda]], [[Kígalí]], var stofnuð. * ''Landsforbundet for Kvinders Valgret'', dönsk samtök fyrir kosningarétt kvenna eru stofnuð. * Brot úr satýrleiknum ''[[Satýrarnir]]'' eftir [[Sófókles]] uppgötvaðist í [[Egyptaland]]i. * [[Skátahreyfingin]] var stofnuð af [[Robert Baden-Powell]]. * Autochrome Lumière verður fyrsta fyrirtækið sem framleiðir litaljósmyndir. === Fædd === * [[21. febrúar]] - [[W. H. Auden]], breskt skáld (d. [[1973]]). * [[17. maí]] - [[Álvaro Gestido]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1957]]). * [[22. maí]] - [[Hergé]], belgískur myndasöguhöfundur (d. [[1983]]). * [[26. maí]] - [[John Wayne]], bandarískur kvikmyndaleikari (d. [[1979]]). * [[27. maí]] - [[Rachel Carson]], bandarískur dýrafræðingur (d. [[1964]]). * [[6. júlí]] - [[Frida Kahlo]], mexíkósk listakona (d. [[1954]]). * [[27. júlí]] - [[Gregory Vlastos]], tyrkneskur heimspekingur (d. [[1991]]). * [[9. september]] - [[Blagoje Marjanović]], júgóslavneskur knattspyrnumaður (d. [[1984]]). * [[14. september]] - [[Solomon Asch]], bandarískur sálfræðingur (d. [[1996]]). * [[24. september]] - [[Constantin Stanciu]], rúmenskur knattspyrnumaður (d. [[1986]]). * [[14. nóvember]] - [[Astrid Lindgren]], sænskur rithöfundur (d. [[2002]]). * [[10. desember]] - [[Lucien Laurent]], franskur knattspyrnumaður (d. [[2005]]). === Dáin === * [[2. febrúar]] - [[Dmitri Mendelejev]], rússneskur efnafræðingur (f. [[1824]]). * [[16. febrúar]] - [[Giosuè Carducci]], ítalskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1835]]). * [[5. mars]] - [[Friedrich Blass]], þýskur fornfræðingur (f. [[1843]]). * [[4. september]] - [[Edvard Grieg]], norskt tónskáld (f. [[1843]]). * [[6. september]] - [[Sully Prudhomme]], franskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1839]]). * [[17. desember]] - [[William Thomson]], breskur stærð- og eðlisfræðingur (f. [[1824]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Albert Abraham Michelson]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Eduard Buchner]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Charles Louis Alphonse Laveran]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Rudyard Kipling]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Ernesto Teodoro Moneta]], [[Louis Renault]] ==Tilvísanir== <references /> [[Flokkur:1907]] bsd9fg0cwa7k2kqss6qixaznr69q0gt 0 1700 1978114 1940524 2026-09-08T18:52:19Z Steinireyk 49314 /* Bækur eftir Kristján Eldjárn */ Leiðrétti stafsetningu 1978114 wikitext text/x-wiki {{Heimildir|Nær öll greinin byggir á einni bók. Textinn er á löngum köflum algjörlega heimildalaus.}} {{Forsætisráðherra | nafn = Kristján Eldjárn | mynd = Kristján Eldjárn (1982).jpg | myndatexti1 = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. ágúst]] [[1968]] | stjórnartíð_end = [[1. ágúst]] [[1980]] | forsætisráðherra = [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]]<br>[[Jóhann Hafstein]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Geir Hallgrímsson]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]]<br>[[Gunnar Thoroddsen]] | forveri = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | eftirmaður = [[Vigdís Finnbogadóttir]] | fæðingarnafn = Kristján Eldjárn | fæddur = [[6. desember]] [[1916]] | fæðingarstaður = [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1982|10|14|1916|12|6}} | dánarstaður = [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Fornleifafræðingur, þjóðminjavörður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]], [[Háskóli Íslands]] | maki = [[Halldóra Ingólfsdóttir]] | börn = [[Ólöf Eldjárn|Ólöf]], [[Þórarinn Eldjárn|Þórarinn]], [[Sigrún Eldjárn|Sigrún]], [[Ingólfur Eldjárn|Ingólfur]] | foreldrar = [[Þórarinn Kr. Eldjárn]] og Sigrún Sigurhjartardóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Kristján Þórarinsson Eldjárn''' (fæddur á [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] [[6. desember]] [[1916]] – dáinn [[14. september]] 1982) var íslenskur [[fornleifafræðingur]] og þriðji [[forseti Íslands]] árin [[1968]] – [[1980]]. Foreldrar hans voru hjónin [[Þórarinn Kr. Eldjárn]], bóndi og kennari á Tjörn, og Sigrún Sigurhjartardóttir. Kristján lauk fyrrihlutaprófi í fornleifafræði frá Kaupmannahafnarháskóla en lærði síðan íslensk fræði við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi árið 1957 og nefnist [[doktorsritgerð|ritgerð]] hans ''Kuml og haugfé í heiðnum sið á Íslandi''. Kristján var þjóðminjavörður og þjóðþekktur og vinsæll maður vegna [[Munir og minjar|þátta sinna í sjónvarpi]] um fornar minjar og muni í vörslu [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Kristján var hispurslaus og alúðlegur í framgöngu og ávann sér miklar vinsældir þjóðarinnar. Hann sigraði mótframbjóðanda sinn, [[Gunnar Thoroddsen]], í [[Forsetakosningar 1968|kosningunum 1968]] með miklum atkvæðamun og var sjálfkjörinn eftir það. Árið [[1979]] virtist stefna í að Kristján yrði að mynda [[utanþingsstjórn]] en hann komst hjá því þegar [[Ráðuneyti Benedikts Gröndals|ríkisstjórn Benedikts Gröndals]] var mynduð. Kona Kristjáns var [[Halldóra Ingólfsdóttir]]. Börn þeirra eru: :[[Ólöf Eldjárn]] þýðandi og ritstjóri :[[Þórarinn Eldjárn]] skáld og rithöfundur :[[Sigrún Eldjárn]] myndlistarmaður :[[Ingólfur Eldjárn]] tannlæknir == Fornleifafræði == Kristján Eldjárn fór í sinn fyrsta fornleifaleiðangur árið 1937 til [[Grænland|Grænlands]] að grafa upp norrænan miðaldabæ í Austmannsdal. Kennari hans stóð í trú um að sveitastrákur frá íslandi ætti ekki í vandræðum með þær aðstæður sem þessi leiðangur byði upp á. Sumarið 1939 var mikilvægt ár í fornleifauppgreftri á Íslandi: [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarsson]] kom á fót norrænum rannsóknarleiðangri til Íslands en í honum voru fulltrúar allra norrænu þjóðanna nema Noregs. Niðurstöður úr þessum leiðangri voru tímamót í íslenskum fornleifarannsóknum og voru birtar í riti sem heitir ''Forntida gårdar i Island''. Kristján var í hópnum undir stjórn Danans Aage Roussell sem sá um gröftinn í [[Stöng (bær)|Stöng í Þjórsárdal]]. Í uppgreftrinum kom í ljós að þetta var einn best varðveitti bærinn. Kristján hafði lokið fyrrihlutaprófi í norrænni fornleifafræði en fór ekki til Danmerkur til að ljúka við námið því augljóst var að [[Seinni heimsstyrjöldin|stríð]] myndi byrja von bráðar. Sumarið 1940 fór Kristján að rannsaka Skálatótt í Klaufanesi í Svarfaðardal en þarna kom í ljós að hann að hann hefði mikinn áhuga að stjórna sínum eigin fornleifarannsóknum. Segja má að þessi fornleifauppgröftur sé fyrsti uppgröfturinn undir stjórn Íslendings sem stenst nútimakröfur. Ári síðar kom fyrsta grein Kristjáns í ''Árbók fornleifafélagsins''. Þótt Kristján væri sérfræðingur um víkingatímann stuðlaði hann að því að áherslur í íslenskri fornleifafræði urðu víðari. Hann tók þátt í uppgreftri á örreitiskotum frá síðmiðöldum, til dæmis Fornu-Lá í Eyrarsveit, og Sandártungu í Þjórsárdal. Kristján taldi viðfangsefni íslenskrar fornleifafræði ekki síst vera að kanna alþýðumenningu Íslands í gegnum aldirnar og sagði um uppgröftinn í Sandártungu: „Þrátt fyrir allt voru þessi hús það jarðneska skjól sem þjóðin bjó við um aldir og hjarði af. Rannsókn þeirra er rannsókn þjóðarsögunnar sjálfrar.“<ref>{{Vísindavefurinn|59837|Hver var Kristján Eldjárn og hvert var framlag hans til fornleifafræðinnar?|höfundur=Adolf Friðriksson|dags=25. maí 2011|skoðað=19. apríl 2024}}</ref> Árið 1945 varð Kristján starfsmaður fyrir [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnið]]. Einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthíasar Þórðarsonar]]. Þetta var fjölbreytt starf og Matthías var byrjaður að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni. Þann 1. desember árið 1947 tók hann við keflinu af Matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs. Þeta var tími mikilla breytinga því Þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á melunum. Þegar það hús var opnað árið 1949 var haldinn þróunarsýning Reykjavíkur, Reykjavíkursýningin. Kristján var kjörinn í stjórn ''Árbókarinnar'' árið 1945 en ekki stendur á bókunum að Kristján sé ritstjóri fyrr en 1955-56. Hann hafði þá þegar skrifað tvær miklar greinar í ''Árbókina'' á árunum 1943-48. Ein þeirra greina var um hálendisbyggð sem lagðist af vegna [[Heklugos árið 1104|Heklugossins 1104]]. Hin greinin var um [[kuml]] á Hafurbjarnastöðum en blástur hafði verið þar í gangi allt frá 1868 þar til að Kristján og Jón Steffensen rannsökuðu þau árið 1947. Árið 1954-55 þegar var ákveðið að byggja dómkirkju á gamla kirkjustæðinu í [[Skálholt]]i var ákveðið að skoða eldri kirkjugrunninn í leiðinni. Þessi uppgröftur var sá fyrirferðamesti sem Kristján sá um. Meðal samstarfsaðila hans var Hákon Christie sem var norskur arkitekt og sérfræðingur um miðaldakirkjur. Gísli Gestsson sá að mestu um rannsóknir en Jón Steffensen sá um beinarannsóknir. Ætlunin var að gefa út sjálfstætt rit um þennan fund. Kristján ætlaði að sjá um það verk en hann lauk því aldrei. Kristján vildi ólmur finna hvort hinar fornu sagnir úr [[Íslendingabók]] og [[Landnámabók]] væru sannar um [[Papar|Papana]] og byrjaði rannsóknir þess efnis árið 1967. Kristján fór út í [[Papey]] árið 1969 aftur 1971 og tvisvar sinnum árið 1982 en þá hafði hann grafið upp allar minjar sem báru fyrir augum. Allt kom fyrir ekki því engar minjar voru fyrir hendi að Papar hefðu nokkurn tíman verið þar en þó fann Kristján minjar um búsetu á miðöldum í kringum 1200 sem voru norrænar í útliti. === Fornleifarannsóknir á erlendri grundu === Kristján vann í fornleifarannsóknum á [[Grænland]]i 1937 og Vallhögum í [[Gotland]]i 1947. Hann vann á Grænlandi 1962 að Þjóðhildarkirkjunni og einnig það ár vann hann að uppgreftri á fornrústum [[L'Anse aux Meadows]]. ==Forsetatíð (1968–1980)== [[Mynd:Icelands-President-Kristjan-Eldjarn-is-welcomed-by-Norways-King-Olav-352130626316.jpg|thumb|right|Kristján heilsar [[Ólafur 5.|Ólafi 5. Noregskonungi]].]] [[Mynd:Giant4.jpg|thumb|right|Kristján ásamt [[Jóhann Svarfdælingur|Jóhanni Svarfdælingi]].]] Kristján bauð sig fram í [[Forsetakosningar á Íslandi 1968|forsetakosningum Íslands árið 1968]]. Kristján hafði verið tregur til að fara í framboð en menn á borð við [[Eysteinn Jónsson|Eystein Jónsson]], [[Lúðvík Jósepsson]] og [[Stefán Jóhann Stefánsson]] nauðuðu í Kristjáni að bjóða sig fram þar til hann lét loks til leiðast.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=129}}</ref> Þessir menn vildu fyrir alla muni forðast það að [[Gunnar Thoroddsen]], varaformaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og tengdasonur [[Ásgeir Ásgeirsson|Ásgeirs Ásgeirssonar]] fráfarandi forseta, yrði kjörinn forseti. Gunnar mældist í fyrstu með langmest fylgi í skoðanakönnunum og þótti sjálfsagður arftaki Ásgeirs og [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]] á forsetastól. Eftir að þeir Kristján lýstu báðir formlega yfir framboðum sínum breyttust vindarnir hins vegar fljótt. Kristjáni var stillt upp sem alþýðlegum menntamanni sem nyti nánari tengsla við land og þjóð en atvinnustjórnmálamaðurinn Gunnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=133}}</ref> Á kjördag vann Kristján öruggan sigur gegn Gunnari með um tveimur þriðju atkvæða sem er langstærsti sigur í forsetakosningum að frátöldum þeim skiptum þar sem sitjandi forseti sóttist eftir endurkjöri. Sem forseti hafði Kristján jafnan ekki afskipti af stjórnmálum landsins og taldi sig ekki hafa rétt til þess að synja lögum staðfestingar nema í algerum neyðartilfellum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=142}}</ref> Kristján féllst á umdeilda beiðni [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafs Jóhannessonar]] forsætisráðherra um [[þingrof]] árið 1974 þrátt fyrir að vafamál væri hvort forseta bæri skylda til þess að verða að ósk forsætisráðherrans um þingrof í óþökk alþingis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=146}}</ref> Þrátt fyrir að reyna að viðhalda hlutleysi forsetans í stjórnmálum neyddist Kristján til þess að grípa inn í stjórnarmyndunarviðræður árið 1979 eftir langa stjórnarkreppu og röð stuttlífra ríkisstjórna. Kristján gerði leiðtogum Sjálfstæðisflokksins og [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] ljóst að ef þeim tækist ekki að mynda ríkisstjórn sem gæti staðist vantrauststillögur á alþingi myndi Kristján beita forsetavaldi sínu til að stofna [[utanþingsstjórn]]. [[Jóhannes Nordal]] Seðlabankastjóri féllst á að vera forsætisráðherra utanþingsstjórnarinnar og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar. Ekkert varð þó úr stofnun þessarar stjórnar því Sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja [[minnihlutastjórn]] Alþýðuflokksins undir forsæti [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikts Gröndals]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=154}}</ref> Þessi stjórn entist aðeins í tæpa fjóra mánuði og því kom það aftur til tals árið 1980 að Kristján skyldi stofna utanþingsstjórn. Stjórnarkreppunni lauk loks án þess að stofna þyrfti utanþingsstjórn þegar Gunnari Thoroddsen, hinum gamla keppinauti Kristjáns um forsetastólinn, tókst að mynda meirihlutastjórn Sjálfstæðisflokks, [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. Á nýársdag árið 1980 tilkynnti Kristján að hann hygðist ekki gefa kost á sér í fjórða sinn. Um þá ákvörðun sína sagði hann: „Enginn hefur gott af því að fara að komast á það stig að halda að hann sé ómissandi.“<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=164}}</ref> == Helstu verk eftir Kristján Eldjárn Þórarinsson == * Kléberg á Íslandi (1949-50), * Rannsóknir á Fornu-Lá í Eyrarsveit og Sandártungu í Þjórsárdal (1949-50), * Rannsóknir á Bergþórshvoli (1951-52), * Fornmannagrafir á Sílastöðum (1954), * Kuml og haugfé úr heiðnum sið á Íslandi (doktorsritgerð, varði hana árið 1957), * Að sauma síl og sía mjólk (1960), * Bærinn á Gjáskógum í Þjórsárdal (1961), * Forn útskurður frá Hólum í Eyjafirði (1967), * Forn altarisbrík frá Stað á Reykjanesi (1968), * Miðalda útskurður frá Skjaldfönn (1969), * Forn tá-bagall frá Þingvöllum (1970), * Þrír atgeirar (1971), * Upphaf vörupeninga á Íslandi (1972), * Hraunþúfuklaustur (1973), * Minningargreinar Árna Magnússonar um merka kirkjugripi (1976), * Örnefni og minjar í landi Bessastaða (1981) == Bækur eftir Kristján Eldjárn == * ''Gengið á reka'' (1948), * ''Stakir steinar'' (1959), * ''Hundrað ár í Þjóðminjasafni'' (1962), * ''Hagleiksverk Hjálmars í Bólu'' (1975), ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} *{{Tímarit.is|2055317|Fáein æviatriði dr. Kristjáns Eldjárns fyrrum þjóðminjavarðar og forseta Íslands|höfundur=[[Þór Magnússon]]|blað=Árbók Hins íslenska fornleifafélags|útgáfudagsetning=1. janúar 1982|blaðsíða=7-19}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill=[[Forseti Íslands]] | frá=[[1968]] | til=[[1980]] | eftir=[[Vigdís Finnbogadóttir]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1968]] [[Flokkur:Íslenskir fornleifafræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1916|1982}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum á Akureyri]] [[Flokkur:Þjóðminjaverðir]] dyqps3p01hxkbspymgsyvqzg8ce3rzj 1978115 1978114 2026-09-08T19:11:13Z Steinireyk 49314 /* Fornleifafræði */ Prófarkalas kaflann allan 1978115 wikitext text/x-wiki {{Heimildir|Nær öll greinin byggir á einni bók. Textinn er á löngum köflum algjörlega heimildalaus.}} {{Forsætisráðherra | nafn = Kristján Eldjárn | mynd = Kristján Eldjárn (1982).jpg | myndatexti1 = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. ágúst]] [[1968]] | stjórnartíð_end = [[1. ágúst]] [[1980]] | forsætisráðherra = [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]]<br>[[Jóhann Hafstein]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Geir Hallgrímsson]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]]<br>[[Gunnar Thoroddsen]] | forveri = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | eftirmaður = [[Vigdís Finnbogadóttir]] | fæðingarnafn = Kristján Eldjárn | fæddur = [[6. desember]] [[1916]] | fæðingarstaður = [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1982|10|14|1916|12|6}} | dánarstaður = [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Fornleifafræðingur, þjóðminjavörður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]], [[Háskóli Íslands]] | maki = [[Halldóra Ingólfsdóttir]] | börn = [[Ólöf Eldjárn|Ólöf]], [[Þórarinn Eldjárn|Þórarinn]], [[Sigrún Eldjárn|Sigrún]], [[Ingólfur Eldjárn|Ingólfur]] | foreldrar = [[Þórarinn Kr. Eldjárn]] og Sigrún Sigurhjartardóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Kristján Þórarinsson Eldjárn''' (fæddur á [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] [[6. desember]] [[1916]] – dáinn [[14. september]] 1982) var íslenskur [[fornleifafræðingur]] og þriðji [[forseti Íslands]] árin [[1968]] – [[1980]]. Foreldrar hans voru hjónin [[Þórarinn Kr. Eldjárn]], bóndi og kennari á Tjörn, og Sigrún Sigurhjartardóttir. Kristján lauk fyrrihlutaprófi í fornleifafræði frá Kaupmannahafnarháskóla en lærði síðan íslensk fræði við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi árið 1957 og nefnist [[doktorsritgerð|ritgerð]] hans ''Kuml og haugfé í heiðnum sið á Íslandi''. Kristján var þjóðminjavörður og þjóðþekktur og vinsæll maður vegna [[Munir og minjar|þátta sinna í sjónvarpi]] um fornar minjar og muni í vörslu [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Kristján var hispurslaus og alúðlegur í framgöngu og ávann sér miklar vinsældir þjóðarinnar. Hann sigraði mótframbjóðanda sinn, [[Gunnar Thoroddsen]], í [[Forsetakosningar 1968|kosningunum 1968]] með miklum atkvæðamun og var sjálfkjörinn eftir það. Árið [[1979]] virtist stefna í að Kristján yrði að mynda [[utanþingsstjórn]] en hann komst hjá því þegar [[Ráðuneyti Benedikts Gröndals|ríkisstjórn Benedikts Gröndals]] var mynduð. Kona Kristjáns var [[Halldóra Ingólfsdóttir]]. Börn þeirra eru: :[[Ólöf Eldjárn]] þýðandi og ritstjóri :[[Þórarinn Eldjárn]] skáld og rithöfundur :[[Sigrún Eldjárn]] myndlistarmaður :[[Ingólfur Eldjárn]] tannlæknir == Fornleifafræði == Kristján Eldjárn fór í sinn fyrsta fornleifaleiðangur árið 1937 til [[Grænland|Grænlands]] að grafa upp norrænan miðaldabæ í Austmannsdal. Kennari hans stóð í trú um að sveitastrákur frá Íslandi ætti ekki í vandræðum með þær aðstæður sem þessi leiðangur byði upp á. Sumarið 1939 var mikilvægt ár í fornleifauppgreftri á Íslandi: [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]] kom á fót norrænum rannsóknarleiðangri til Íslands en í honum voru fulltrúar allra norrænu þjóðanna nema Noregs. Niðurstöður úr þessum leiðangri voru tímamót í íslenskum fornleifarannsóknum og voru birtar í riti sem heitir ''Forntida gårdar i Island''. Kristján var í hópnum undir stjórn Danans Aage Roussell sem sá um gröftinn í [[Stöng (bær)|Stöng í Þjórsárdal]]. Í uppgreftrinum kom í ljós að þetta var einn best varðveitti bærinn. Kristján hafði lokið fyrrihlutaprófi í norrænni fornleifafræði en fór ekki til Danmerkur til að ljúka við námið því augljóst var að [[Seinni heimsstyrjöldin|stríð]] myndi byrja von bráðar. Sumarið 1940 fór Kristján að rannsaka Skálatótt í Klaufanesi í Svarfaðardal en þarna kom í ljós að hann að hann hefði mikinn áhuga á að stjórna sínum eigin fornleifarannsóknum. Segja má að þessi fornleifauppgröftur sé fyrsti uppgröfturinn undir stjórn Íslendings sem stenst nútimakröfur. Ári síðar kom fyrsta grein Kristjáns í ''Árbók Fornleifafélagsins''. Þótt Kristján væri sérfræðingur um víkingatímann stuðlaði hann að því að áherslur í íslenskri fornleifafræði urðu víðari. Hann tók þátt í uppgreftri á örreytiskotum frá síðmiðöldum, til dæmis Fornu-Lá í Eyrarsveit og Sandártungu í Þjórsárdal. Kristján taldi viðfangsefni íslenskrar fornleifafræði ekki síst vera að kanna alþýðumenningu Íslands í gegnum aldirnar og sagði um uppgröftinn í Sandártungu: „Þrátt fyrir allt voru þessi hús það jarðneska skjól sem þjóðin bjó við um aldir og hjarði af. Rannsókn þeirra er rannsókn þjóðarsögunnar sjálfrar.“<ref>{{Vísindavefurinn|59837|Hver var Kristján Eldjárn og hvert var framlag hans til fornleifafræðinnar?|höfundur=Adolf Friðriksson|dags=25. maí 2011|skoðað=19. apríl 2024}}</ref> Árið 1945 varð Kristján starfsmaður [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthíasar Þórðarsonar]]. Þetta var fjölbreytt starf og Matthías var tekinn að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni. Þann 1. desember árið 1947 tók hann við keflinu af Matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs. Þetta var tími mikilla breytinga því Þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á [[Melarnir|Melunum]]. Þegar það hús var opnað árið 1949 var þar haldin þróunarsýning Reykjavíkur, Reykjavíkursýningin. Kristján var kjörinn í stjórn ''Árbókarinnar'' árið 1945 en ekki stendur á bókunum að Kristján sé ritstjóri fyrr en 1955-56. Hann hafði þá þegar skrifað tvær miklar greinar í ''Árbókina'' á árunum 1943-48. Ein þeirra greina var um hálendisbyggð sem lagðist af vegna [[Heklugos árið 1104|Heklugossins 1104]]. Hin greinin var um [[kuml]] á Hafurbjarnastöðum en blástur hafði verið þar í gangi allt frá 1868 þar til að Kristján og Jón Steffensen rannsökuðu þau árið 1947. Árið 1954-55, þegar ákveðið var að byggja dómkirkju á gamla kirkjustæðinu í [[Skálholt]]i, var ákveðið að skoða eldri kirkjugrunninn í leiðinni. Þessi uppgröftur var sá fyrirferðarmesti sem Kristján sá um. Meðal samstarfsaðila hans var Hákon Christie sem var norskur arkitekt og sérfræðingur um miðaldakirkjur. Gísli Gestsson sá að mestu um rannsóknir en Jón Steffensen sá um beinarannsóknir. Ætlunin var að gefa út sjálfstætt rit um þennan fund. Kristján ætlaði að sjá um það verk en hann lauk því aldrei. Kristján vildi ólmur finna hvort hinar fornu sagnir úr [[Íslendingabók]] og [[Landnámabók]] væru sannar um [[Papar|Papana]] og byrjaði rannsóknir þess efnis árið 1967. Kristján fór út í [[Papey]] árið 1969, aftur 1971 og tvisvar sinnum árið 1982 en þá hafði hann grafið upp allar minjar sem bar fyrir augu. Allt kom fyrir ekki, því engar minjar voru fyrir hendi um að Papar hefðu nokkurn tímann verið þar, en þó fann Kristján minjar um búsetu á miðöldum í kringum 1200 sem voru norrænar í útliti. === Fornleifarannsóknir á erlendri grundu === Kristján vann við fornleifarannsóknir á [[Grænland]]i 1937 og Vallhögum í [[Gotland]]i 1947. Hann vann á Grænlandi 1962 að Þjóðhildarkirkjunni og einnig það ár vann hann að uppgreftri á fornrústum [[L'Anse aux Meadows]]. ==Forsetatíð (1968–1980)== [[Mynd:Icelands-President-Kristjan-Eldjarn-is-welcomed-by-Norways-King-Olav-352130626316.jpg|thumb|right|Kristján heilsar [[Ólafur 5.|Ólafi 5. Noregskonungi]].]] [[Mynd:Giant4.jpg|thumb|right|Kristján ásamt [[Jóhann Svarfdælingur|Jóhanni Svarfdælingi]].]] Kristján bauð sig fram í [[Forsetakosningar á Íslandi 1968|forsetakosningum Íslands árið 1968]]. Kristján hafði verið tregur til að fara í framboð en menn á borð við [[Eysteinn Jónsson|Eystein Jónsson]], [[Lúðvík Jósepsson]] og [[Stefán Jóhann Stefánsson]] nauðuðu í Kristjáni að bjóða sig fram þar til hann lét loks til leiðast.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=129}}</ref> Þessir menn vildu fyrir alla muni forðast það að [[Gunnar Thoroddsen]], varaformaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og tengdasonur [[Ásgeir Ásgeirsson|Ásgeirs Ásgeirssonar]] fráfarandi forseta, yrði kjörinn forseti. Gunnar mældist í fyrstu með langmest fylgi í skoðanakönnunum og þótti sjálfsagður arftaki Ásgeirs og [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]] á forsetastól. Eftir að þeir Kristján lýstu báðir formlega yfir framboðum sínum breyttust vindarnir hins vegar fljótt. Kristjáni var stillt upp sem alþýðlegum menntamanni sem nyti nánari tengsla við land og þjóð en atvinnustjórnmálamaðurinn Gunnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=133}}</ref> Á kjördag vann Kristján öruggan sigur gegn Gunnari með um tveimur þriðju atkvæða sem er langstærsti sigur í forsetakosningum að frátöldum þeim skiptum þar sem sitjandi forseti sóttist eftir endurkjöri. Sem forseti hafði Kristján jafnan ekki afskipti af stjórnmálum landsins og taldi sig ekki hafa rétt til þess að synja lögum staðfestingar nema í algerum neyðartilfellum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=142}}</ref> Kristján féllst á umdeilda beiðni [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafs Jóhannessonar]] forsætisráðherra um [[þingrof]] árið 1974 þrátt fyrir að vafamál væri hvort forseta bæri skylda til þess að verða að ósk forsætisráðherrans um þingrof í óþökk alþingis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=146}}</ref> Þrátt fyrir að reyna að viðhalda hlutleysi forsetans í stjórnmálum neyddist Kristján til þess að grípa inn í stjórnarmyndunarviðræður árið 1979 eftir langa stjórnarkreppu og röð stuttlífra ríkisstjórna. Kristján gerði leiðtogum Sjálfstæðisflokksins og [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] ljóst að ef þeim tækist ekki að mynda ríkisstjórn sem gæti staðist vantrauststillögur á alþingi myndi Kristján beita forsetavaldi sínu til að stofna [[utanþingsstjórn]]. [[Jóhannes Nordal]] Seðlabankastjóri féllst á að vera forsætisráðherra utanþingsstjórnarinnar og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar. Ekkert varð þó úr stofnun þessarar stjórnar því Sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja [[minnihlutastjórn]] Alþýðuflokksins undir forsæti [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikts Gröndals]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=154}}</ref> Þessi stjórn entist aðeins í tæpa fjóra mánuði og því kom það aftur til tals árið 1980 að Kristján skyldi stofna utanþingsstjórn. Stjórnarkreppunni lauk loks án þess að stofna þyrfti utanþingsstjórn þegar Gunnari Thoroddsen, hinum gamla keppinauti Kristjáns um forsetastólinn, tókst að mynda meirihlutastjórn Sjálfstæðisflokks, [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. Á nýársdag árið 1980 tilkynnti Kristján að hann hygðist ekki gefa kost á sér í fjórða sinn. Um þá ákvörðun sína sagði hann: „Enginn hefur gott af því að fara að komast á það stig að halda að hann sé ómissandi.“<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=164}}</ref> == Helstu verk eftir Kristján Eldjárn Þórarinsson == * Kléberg á Íslandi (1949-50), * Rannsóknir á Fornu-Lá í Eyrarsveit og Sandártungu í Þjórsárdal (1949-50), * Rannsóknir á Bergþórshvoli (1951-52), * Fornmannagrafir á Sílastöðum (1954), * Kuml og haugfé úr heiðnum sið á Íslandi (doktorsritgerð, varði hana árið 1957), * Að sauma síl og sía mjólk (1960), * Bærinn á Gjáskógum í Þjórsárdal (1961), * Forn útskurður frá Hólum í Eyjafirði (1967), * Forn altarisbrík frá Stað á Reykjanesi (1968), * Miðalda útskurður frá Skjaldfönn (1969), * Forn tá-bagall frá Þingvöllum (1970), * Þrír atgeirar (1971), * Upphaf vörupeninga á Íslandi (1972), * Hraunþúfuklaustur (1973), * Minningargreinar Árna Magnússonar um merka kirkjugripi (1976), * Örnefni og minjar í landi Bessastaða (1981) == Bækur eftir Kristján Eldjárn == * ''Gengið á reka'' (1948), * ''Stakir steinar'' (1959), * ''Hundrað ár í Þjóðminjasafni'' (1962), * ''Hagleiksverk Hjálmars í Bólu'' (1975), ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} *{{Tímarit.is|2055317|Fáein æviatriði dr. Kristjáns Eldjárns fyrrum þjóðminjavarðar og forseta Íslands|höfundur=[[Þór Magnússon]]|blað=Árbók Hins íslenska fornleifafélags|útgáfudagsetning=1. janúar 1982|blaðsíða=7-19}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill=[[Forseti Íslands]] | frá=[[1968]] | til=[[1980]] | eftir=[[Vigdís Finnbogadóttir]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1968]] [[Flokkur:Íslenskir fornleifafræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1916|1982}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum á Akureyri]] [[Flokkur:Þjóðminjaverðir]] c0znqfqonev1b1n6s9c79u1t52syyil 1978116 1978115 2026-09-08T19:18:38Z Steinireyk 49314 /* Forsetatíð (1968–1980) */ Prófarkalas kaflann 1978116 wikitext text/x-wiki {{Heimildir|Nær öll greinin byggir á einni bók. Textinn er á löngum köflum algjörlega heimildalaus.}} {{Forsætisráðherra | nafn = Kristján Eldjárn | mynd = Kristján Eldjárn (1982).jpg | myndatexti1 = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. ágúst]] [[1968]] | stjórnartíð_end = [[1. ágúst]] [[1980]] | forsætisráðherra = [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]]<br>[[Jóhann Hafstein]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Geir Hallgrímsson]]<br>[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]]<br>[[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]]<br>[[Gunnar Thoroddsen]] | forveri = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | eftirmaður = [[Vigdís Finnbogadóttir]] | fæðingarnafn = Kristján Eldjárn | fæddur = [[6. desember]] [[1916]] | fæðingarstaður = [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1982|10|14|1916|12|6}} | dánarstaður = [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Fornleifafræðingur, þjóðminjavörður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]], [[Háskóli Íslands]] | maki = [[Halldóra Ingólfsdóttir]] | börn = [[Ólöf Eldjárn|Ólöf]], [[Þórarinn Eldjárn|Þórarinn]], [[Sigrún Eldjárn|Sigrún]], [[Ingólfur Eldjárn|Ingólfur]] | foreldrar = [[Þórarinn Kr. Eldjárn]] og Sigrún Sigurhjartardóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Kristján Þórarinsson Eldjárn''' (fæddur á [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] [[6. desember]] [[1916]] – dáinn [[14. september]] 1982) var íslenskur [[fornleifafræðingur]] og þriðji [[forseti Íslands]] árin [[1968]] – [[1980]]. Foreldrar hans voru hjónin [[Þórarinn Kr. Eldjárn]], bóndi og kennari á Tjörn, og Sigrún Sigurhjartardóttir. Kristján lauk fyrrihlutaprófi í fornleifafræði frá Kaupmannahafnarháskóla en lærði síðan íslensk fræði við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi árið 1957 og nefnist [[doktorsritgerð|ritgerð]] hans ''Kuml og haugfé í heiðnum sið á Íslandi''. Kristján var þjóðminjavörður og þjóðþekktur og vinsæll maður vegna [[Munir og minjar|þátta sinna í sjónvarpi]] um fornar minjar og muni í vörslu [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Kristján var hispurslaus og alúðlegur í framgöngu og ávann sér miklar vinsældir þjóðarinnar. Hann sigraði mótframbjóðanda sinn, [[Gunnar Thoroddsen]], í [[Forsetakosningar 1968|kosningunum 1968]] með miklum atkvæðamun og var sjálfkjörinn eftir það. Árið [[1979]] virtist stefna í að Kristján yrði að mynda [[utanþingsstjórn]] en hann komst hjá því þegar [[Ráðuneyti Benedikts Gröndals|ríkisstjórn Benedikts Gröndals]] var mynduð. Kona Kristjáns var [[Halldóra Ingólfsdóttir]]. Börn þeirra eru: :[[Ólöf Eldjárn]] þýðandi og ritstjóri :[[Þórarinn Eldjárn]] skáld og rithöfundur :[[Sigrún Eldjárn]] myndlistarmaður :[[Ingólfur Eldjárn]] tannlæknir == Fornleifafræði == Kristján Eldjárn fór í sinn fyrsta fornleifaleiðangur árið 1937 til [[Grænland|Grænlands]] að grafa upp norrænan miðaldabæ í Austmannsdal. Kennari hans stóð í trú um að sveitastrákur frá Íslandi ætti ekki í vandræðum með þær aðstæður sem þessi leiðangur byði upp á. Sumarið 1939 var mikilvægt ár í fornleifauppgreftri á Íslandi: [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]] kom á fót norrænum rannsóknarleiðangri til Íslands en í honum voru fulltrúar allra norrænu þjóðanna nema Noregs. Niðurstöður úr þessum leiðangri voru tímamót í íslenskum fornleifarannsóknum og voru birtar í riti sem heitir ''Forntida gårdar i Island''. Kristján var í hópnum undir stjórn Danans Aage Roussell sem sá um gröftinn í [[Stöng (bær)|Stöng í Þjórsárdal]]. Í uppgreftrinum kom í ljós að þetta var einn best varðveitti bærinn. Kristján hafði lokið fyrrihlutaprófi í norrænni fornleifafræði en fór ekki til Danmerkur til að ljúka við námið því augljóst var að [[Seinni heimsstyrjöldin|stríð]] myndi byrja von bráðar. Sumarið 1940 fór Kristján að rannsaka Skálatótt í Klaufanesi í Svarfaðardal en þarna kom í ljós að hann að hann hefði mikinn áhuga á að stjórna sínum eigin fornleifarannsóknum. Segja má að þessi fornleifauppgröftur sé fyrsti uppgröfturinn undir stjórn Íslendings sem stenst nútimakröfur. Ári síðar kom fyrsta grein Kristjáns í ''Árbók Fornleifafélagsins''. Þótt Kristján væri sérfræðingur um víkingatímann stuðlaði hann að því að áherslur í íslenskri fornleifafræði urðu víðari. Hann tók þátt í uppgreftri á örreytiskotum frá síðmiðöldum, til dæmis Fornu-Lá í Eyrarsveit og Sandártungu í Þjórsárdal. Kristján taldi viðfangsefni íslenskrar fornleifafræði ekki síst vera að kanna alþýðumenningu Íslands í gegnum aldirnar og sagði um uppgröftinn í Sandártungu: „Þrátt fyrir allt voru þessi hús það jarðneska skjól sem þjóðin bjó við um aldir og hjarði af. Rannsókn þeirra er rannsókn þjóðarsögunnar sjálfrar.“<ref>{{Vísindavefurinn|59837|Hver var Kristján Eldjárn og hvert var framlag hans til fornleifafræðinnar?|höfundur=Adolf Friðriksson|dags=25. maí 2011|skoðað=19. apríl 2024}}</ref> Árið 1945 varð Kristján starfsmaður [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthíasar Þórðarsonar]]. Þetta var fjölbreytt starf og Matthías var tekinn að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni. Þann 1. desember árið 1947 tók hann við keflinu af Matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs. Þetta var tími mikilla breytinga því Þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á [[Melarnir|Melunum]]. Þegar það hús var opnað árið 1949 var þar haldin þróunarsýning Reykjavíkur, Reykjavíkursýningin. Kristján var kjörinn í stjórn ''Árbókarinnar'' árið 1945 en ekki stendur á bókunum að Kristján sé ritstjóri fyrr en 1955-56. Hann hafði þá þegar skrifað tvær miklar greinar í ''Árbókina'' á árunum 1943-48. Ein þeirra greina var um hálendisbyggð sem lagðist af vegna [[Heklugos árið 1104|Heklugossins 1104]]. Hin greinin var um [[kuml]] á Hafurbjarnastöðum en blástur hafði verið þar í gangi allt frá 1868 þar til að Kristján og Jón Steffensen rannsökuðu þau árið 1947. Árið 1954-55, þegar ákveðið var að byggja dómkirkju á gamla kirkjustæðinu í [[Skálholt]]i, var ákveðið að skoða eldri kirkjugrunninn í leiðinni. Þessi uppgröftur var sá fyrirferðarmesti sem Kristján sá um. Meðal samstarfsaðila hans var Hákon Christie sem var norskur arkitekt og sérfræðingur um miðaldakirkjur. Gísli Gestsson sá að mestu um rannsóknir en Jón Steffensen sá um beinarannsóknir. Ætlunin var að gefa út sjálfstætt rit um þennan fund. Kristján ætlaði að sjá um það verk en hann lauk því aldrei. Kristján vildi ólmur finna hvort hinar fornu sagnir úr [[Íslendingabók]] og [[Landnámabók]] væru sannar um [[Papar|Papana]] og byrjaði rannsóknir þess efnis árið 1967. Kristján fór út í [[Papey]] árið 1969, aftur 1971 og tvisvar sinnum árið 1982 en þá hafði hann grafið upp allar minjar sem bar fyrir augu. Allt kom fyrir ekki, því engar minjar voru fyrir hendi um að Papar hefðu nokkurn tímann verið þar, en þó fann Kristján minjar um búsetu á miðöldum í kringum 1200 sem voru norrænar í útliti. === Fornleifarannsóknir á erlendri grundu === Kristján vann við fornleifarannsóknir á [[Grænland]]i 1937 og Vallhögum í [[Gotland]]i 1947. Hann vann á Grænlandi 1962 að Þjóðhildarkirkjunni og einnig það ár vann hann að uppgreftri á fornrústum [[L'Anse aux Meadows]]. ==Forsetatíð (1968–1980)== [[Mynd:Icelands-President-Kristjan-Eldjarn-is-welcomed-by-Norways-King-Olav-352130626316.jpg|thumb|right|Kristján heilsar [[Ólafur 5.|Ólafi 5. Noregskonungi]].]] [[Mynd:Giant4.jpg|thumb|right|Kristján ásamt [[Jóhann Svarfdælingur|Jóhanni Svarfdælingi]].]] Kristján bauð sig fram í [[Forsetakosningar á Íslandi 1968|forsetakosningum Íslands árið 1968]]. Kristján hafði verið tregur til að fara í framboð en menn á borð við [[Eysteinn Jónsson|Eystein Jónsson]], [[Lúðvík Jósepsson]] og [[Stefán Jóhann Stefánsson]] nauðuðu í Kristjáni að bjóða sig fram þar til hann lét loks til leiðast.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=129}}</ref> Þessir menn vildu fyrir alla muni forðast það að [[Gunnar Thoroddsen]], varaformaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og tengdasonur [[Ásgeir Ásgeirsson|Ásgeirs Ásgeirssonar]] fráfarandi forseta, yrði kjörinn forseti. Gunnar mældist í fyrstu með langmest fylgi í skoðanakönnunum og þótti sjálfsagður arftaki Ásgeirs og [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]] á forsetastól. Eftir að þeir Kristján lýstu báðir formlega yfir framboðum sínum snerust vindarnir hins vegar fljótt. Kristjáni var stillt upp sem alþýðlegum menntamanni sem nyti nánari tengsla við land og þjóð en atvinnustjórnmálamaðurinn Gunnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=133}}</ref> Á kjördag vann Kristján öruggan sigur yfir Gunnari með um tveimur þriðju atkvæða sem er langstærsti sigur í forsetakosningum að frátöldum þeim skiptum þar sem sitjandi forseti sóttist eftir endurkjöri. Sem forseti hafði Kristján jafnan ekki afskipti af stjórnmálum landsins og taldi sig ekki hafa rétt til þess að synja lögum staðfestingar nema í algerum neyðartilfellum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=142}}</ref> Kristján féllst á umdeilda beiðni [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafs Jóhannessonar]] forsætisráðherra um [[þingrof]] árið 1974 þrátt fyrir að vafamál væri hvort forseta bæri skylda til þess að verða að ósk forsætisráðherrans um þingrof í óþökk alþingis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=146}}</ref> Þrátt fyrir að reyna að viðhalda hlutleysi forsetans í stjórnmálum neyddist Kristján til þess að grípa inn í stjórnarmyndunarviðræður árið 1979 eftir langa stjórnarkreppu og röð skammlífra ríkisstjórna. Kristján gerði leiðtogum Sjálfstæðisflokksins og [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] ljóst að ef þeim tækist ekki að mynda ríkisstjórn sem gæti staðist vantrauststillögur á alþingi myndi Kristján beita forsetavaldi sínu til að skipa [[utanþingsstjórn]]. [[Jóhannes Nordal]] Seðlabankastjóri féllst á að vera forsætisráðherra utanþingsstjórnarinnar og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar. Ekkert varð þó úr skipun þessarar stjórnar því Sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja [[minnihlutastjórn]] Alþýðuflokksins undir forsæti [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikts Gröndals]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=154}}</ref> Þessi stjórn entist aðeins í tæpa fjóra mánuði og því kom það aftur til tals árið 1980 að Kristján skyldi skipa utanþingsstjórn. Stjórnarkreppunni lauk loks án þess að skipa þyrfti utanþingsstjórn þegar Gunnari Thoroddsen, hinum gamla keppinauti Kristjáns um forsetastólinn, tókst að mynda meirihlutastjórn Sjálfstæðisflokks, [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. Á nýársdag árið 1980 tilkynnti Kristján að hann hygðist ekki gefa kost á sér í fjórða sinn. Um þá ákvörðun sína sagði hann: „Enginn hefur gott af því að fara að komast á það stig að halda að hann sé ómissandi.“<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=164}}</ref> == Helstu verk eftir Kristján Eldjárn Þórarinsson == * Kléberg á Íslandi (1949-50), * Rannsóknir á Fornu-Lá í Eyrarsveit og Sandártungu í Þjórsárdal (1949-50), * Rannsóknir á Bergþórshvoli (1951-52), * Fornmannagrafir á Sílastöðum (1954), * Kuml og haugfé úr heiðnum sið á Íslandi (doktorsritgerð, varði hana árið 1957), * Að sauma síl og sía mjólk (1960), * Bærinn á Gjáskógum í Þjórsárdal (1961), * Forn útskurður frá Hólum í Eyjafirði (1967), * Forn altarisbrík frá Stað á Reykjanesi (1968), * Miðalda útskurður frá Skjaldfönn (1969), * Forn tá-bagall frá Þingvöllum (1970), * Þrír atgeirar (1971), * Upphaf vörupeninga á Íslandi (1972), * Hraunþúfuklaustur (1973), * Minningargreinar Árna Magnússonar um merka kirkjugripi (1976), * Örnefni og minjar í landi Bessastaða (1981) == Bækur eftir Kristján Eldjárn == * ''Gengið á reka'' (1948), * ''Stakir steinar'' (1959), * ''Hundrað ár í Þjóðminjasafni'' (1962), * ''Hagleiksverk Hjálmars í Bólu'' (1975), ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} *{{Tímarit.is|2055317|Fáein æviatriði dr. Kristjáns Eldjárns fyrrum þjóðminjavarðar og forseta Íslands|höfundur=[[Þór Magnússon]]|blað=Árbók Hins íslenska fornleifafélags|útgáfudagsetning=1. janúar 1982|blaðsíða=7-19}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill=[[Forseti Íslands]] | frá=[[1968]] | til=[[1980]] | eftir=[[Vigdís Finnbogadóttir]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1968]] [[Flokkur:Íslenskir fornleifafræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1916|1982}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum á Akureyri]] [[Flokkur:Þjóðminjaverðir]] 2mt02sw0x886c5559gcfsfmx4nmrdjd 0 2405 1978111 1948442 2026-09-08T16:07:26Z TKSnaevarr 53243 /* Atburðir */ 1978111 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|mars}} '''1. mars''' er 60. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (61. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 305 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[317]] - [[Konstantínus mikli]] og meðkeisari hans [[Licinus]] gerðu syni sína, [[Crispus]], [[Constantius 2.]] og [[Licinus 2.]], að keisurum. Eftir það flutti Konstantínus til [[Sirmium]] í [[Pannónía|Pannóníu]] þar sem hann undirbjó herför gegn [[Gotar|Gotum]] og [[Sarmatar|Sarmötum]]. * [[1290]] - [[Coimbra-háskóli]] var stofnaður í [[Portúgal]]. Háskólinn var raunar stofnaður í [[Lissabon]] af [[Dinis Portúgalskonungur|Dinis]] konungi Portúgals en síðan fluttur til Coimbra árið [[1308]]. * [[1562]] - [[Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar]] hófust. * [[1565]] - Borgin [[Rio de Janeiro]] í [[Brasilía|Brasilíu]] var stofnuð. * [[1628]] - [[Karl 1. Englandskonungur]] hóf að innheimta [[skipaskattur|skipaskatt]] af öllum bæjum í [[England]]i án heimildar þingsins. * [[1634]] - [[Vladislás 4.]] konungur Póllands sigraði [[Rússland|rússneskan]] her í [[orrustan um Smolensk|orrustunni um Smolensk]]. * [[1642]] - Nokkrir íbúar [[Galway]] tóku enskt skip og lýstu yfir stuðningi við [[Írska sambandsríkið]]. * [[1692]] - [[Galdramálin í Salem]] hófust í [[Salem (Massachusetts)|Salem]] í [[Massachusetts]]. * [[1700]] - [[Þýskaland]] og [[Dansk-norska ríkið]] tóku upp [[gregoríska tímatalið]]. * [[1743]] - Fjögur skip af [[Suðurnes]]jum fórust og með þeim 17 menn. * [[1793]] - [[Orrustan við Aldenhoven]]: [[Austurríki]]smenn sigruðu Frakka og frelsuðu borgina [[Aachen]] úr þeirra höndum * [[1815]] - [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] sneri aftur til [[Frakkland]]s. * [[1870]] – [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk með dauða [[Francisco Solano López]] forseta í [[Orrustan við Cero Corá|orrustunni við Cerro Corá]]. * [[1872]] - [[Yellowstone]] þjóðgarðurinn í Bandaríkjunum varð fyrsti þjóðgarður heims. * [[1973]] - Teiknimyndin ''[[Vefur Karlottu (kvikmynd frá 1973)|Vefur Karlottu]]'' var frumsýnd. * [[1905]] - Fyrsta [[símaskrá]] á [[Ísland]]i var gefin út, ''Talsímaskrá Reykjavíkur''. * [[1930]] - [[Stóra bomba]]: 28 læknar í Reykjavík skrifuðu undir traustsyfirlýsingu til stuðnings Helga Tómassyni, yfirlækni á Kleppi. * [[1932]] - Knattspyrnufélagið [[Danubio F.C.]] stofnað í Úrúgvæ. * [[1940]] - [[Vélbátur|Vélbátinn]] ''Kristján'' frá [[Sandgerði]] rak vélarvana að landi eftir tólf daga hrakninga. Áhöfnin hafði haldið lífi með því að [[eiming|eima]] sjó. Þeir höfðu verið taldir af er þá loks bar að landi í Skiptivík í [[Hafnir|Höfnum]]. * [[1947]] - [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hóf útlánastarfsemi sína. * [[1957]] - [[Strætisvagnar Kópavogs]] hófu starfsemi. * [[1961]] - Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. * [[1970]] - [[Ísland]] gekk í [[EFTA]], [[Fríverslunarsamtök Evrópu]]. Aðildin hafði verið samþykkt á [[Alþingi]] [[19. desember]] [[1969]]. * [[1971]] - Hryðjuverkasamtökin [[Weather Underground]] stóðu fyrir sprengjutilræði í [[Bandaríska þinghúsið|bandaríska þinghúsinu]]. * [[1971]] - Forseti [[Pakistan]], [[Agha Muhammad Yahya Khan]], frestaði þingfundi um óákveðinn tíma sem leiddi til hrinu mótmæla í [[Austur-Pakistan]]. * [[1972]] - [[Rómarklúbburinn]] gaf út ritið ''[[Mörk vaxtar]]''. * [[1973]] - Palestínsku hryðjuverkasamtökin [[Svarti september (samtök)|Svarti september]] gerðu árás á sendiráð [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] í [[Kartúm]] í [[Súdan]] og tóku þrjá vestræna diplómata af lífi. * [[1974]] - Sjö aðilar voru ákærðir fyrir að hindra réttvísina í [[Watergate-málið|Watergate-málinu]]. * [[1978]] - Jarðneskum leifum [[Charlie Chaplin]] var rænt úr kirkjugarði í [[Corsier-sur-Vevey]] í Sviss. * [[1979]] - Skotar samþykktu [[heimastjórn]] með naumindum en íbúar [[Wales]] höfnuðu henni. * [[1981]] - [[Bobby Sands]], meðlimur í [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishernum]], hóf hungurverkfall í [[Long Kesh]]-fangelsi. Hann lést 5. maí sama ár. * [[1985]] - [[Julio María Sanguinetti]] varð fyrsti lýðræðislega kjörni forseti Úrúgvæ eftir 12 ára herforingjastjórn. * [[1987]] - [[Þjóðarflokkurinn (Ísland)|Þjóðarflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1988]] - Ný [[umferðarlög]] gerðu notkun [[ökuljós]]a allan sólarhringinn að skyldu, svo og notkun [[öryggisbelti|öryggisbelta]]. * [[1989]] - [[Bjór (öl)|Bjór]] var leyfður á ný á Íslandi eftir áratuga bann. * [[1989]] - Bandaríkin fullgiltu [[Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum|Bernarsáttmálann]]. * [[1991]] - [[Ólafsfjarðargöngin]] formlega opnuð. Þau voru þá lengstu [[veggöng]] á Íslandi, um 3.400 [[metri|metrar]]. * [[1992]] - Íbúar [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] samþykktu sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. [[Bosníu-Serbar]] sniðgengu atkvæðagreiðsluna. * [[1992]] - Fyrstu fórnarlömb [[Bosníustríðið|Bosníustríðsins]] féllu, serbneskur faðir brúðguma og rétttrúnaðarprestur í Sarajevó. * [[1993]] - [[Samkeppnisstofnun]] tók til starfa og tók við hlutverki [[Verðlagsstofnun]]ar. * [[1994]] - [[Namibía]] tók við stjórn [[Walvis Bay]] og nokkurra eyja við ströndina frá [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. * [[1995]] - [[Julio María Sanguinetti]] tók við embætti forseta Úrúgvæ í annað sinn. * [[1995]] - Rússneski rannsóknarblaðamaðurinn [[Vladislav Listjev]] var myrtur í Moskvu. * [[1995]] - Fyrsta leitarviðmót [[Yahoo!]] leit dagsins ljós. * [[1995]] - Suðurkóreska sjónvarpsstöðin [[Mnet]] var stofnuð. * [[1998]] - Kvikmyndin ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' varð fyrsta bandaríska kvikmyndin sem náði yfir 1 milljarði dala í tekjur. * [[1999]] - Sprengja eyðilagði sendiráð [[Angóla]] í [[Lúsaka]], Sambíu. * [[1999]] - [[Hútúar]] frá [[Rúanda]] myrtu 8 ferðamenn í [[Úganda]]. * [[2000]] - [[Jorge Batlle]] var kosinn forseti í Úrúgvæ. * [[2000]] - Ný [[stjórnarskrá Finnlands|stjórnarskrá]] tók gildi í Finnlandi. * [[2002]] - Umhverfisvöktunargervihnötturinn [[Envisat]] var sendur á braut um jörðu. * [[2002]] - [[Bandaríkjaher]] hóf [[Anaconda-aðgerðin]]a í Afganistan. * [[2004]] - Íslenska heimildarmyndin ''[[Love Is In The Air]]'' var frumsýnd. * [[2005]] - [[Tabaré Vázquez]] tók við embætti forseta Úrúgvæ. * [[2006]] - [[Sjálfseignastofnunin Amtmannssetrið á Möðruvöllum]] var stofnuð. <onlyinclude> * [[2007]] - [[Ungdomshuset]] í Kaupmannahöfn var rutt af lögreglu. * [[2007]] - Fjórða [[Alþjóðlega heimskautaárið]], rannsóknaráætlun fyrir bæði heimskautin, hófst í París. * [[2008]] - 60 Palestínumenn á [[Gasaströndin]]ni féllu í sprengjuárásum Ísraelshers. * [[2012]] - Aðildarumsókn [[Serbía|Serbíu]] að Evrópusambandinu var samþykkt. * [[2014]] - [[Mótmælin gegn afturköllun umsóknar um aðild Íslands að Evrópusambandinu]] héldu áfram og mættu yfir 8000 manns á [[Austurvöllur|Austurvöll]] til mótmæla. * [[2014]] - [[Rússland]] sendi herlið til [[Krímskagi|Krímskaga]]. * [[2016]] - Norska símafyrirtækið NetCom breytti nafni sínu í [[Telia]]. * [[2022]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] samþykktu ályktun þar sem þess var krafist að Rússar drægju herlið sitt tafarlaust frá Úkraínu.</onlyinclude> == Fædd == * [[41]] - [[Martialis]], rómverskt skáld (d. um [[102]]). * [[1445]] - [[Sandro Botticelli]], ítalskur listmálari (d. [[1510]]). * [[1610]] - [[John Pell]], enskur stærðfræðingur (d. [[1685]]). * [[1802]] - [[Vilhelmína Lever]], íslensk verslunarkona (d. [[1879]]). * [[1810]] - [[Fryderyk Chopin]], pólskur píanóleikari og tónskáld (d. [[1849]]). Fæðingardagur hans er á reiki, [[22. febrúar]] er einnig nefndur. * [[1875]] - [[Sigurður Eggerz]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1945]]). * [[1882]] - [[Björgúlfur Ólafsson]], íslenskur læknir (d. [[1973]]). * [[1890]] - [[Laufey Valdimarsdóttir]], íslensk baráttukona (d. [[1945]]). * [[1892]] - [[Ryūnosuke Akutagawa]], japanskur rithöfundur (d. [[1927]]). * [[1904]] - [[Glenn Miller]], bandarískur forsöngvari (d. [[1944]]). * [[1910]] - [[David Niven]], enskur leikari (d. [[1983]]). * [[1913]] - [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1984]]). * [[1918]] - [[João Goulart]], forseti Brasilíu (d. [[1976]]). * [[1922]] - [[Yitzhak Rabin]], forsætisráðherra Ísraels (d. [[1995]]). * [[1927]] - [[Harry Belafonte]], bandarískur söngvari. * [[1931]] - [[Lamberto Dini]], ítalskur stjórnmálamaður. * [[1937]] - [[Gos (myndasöguhöfundur)|Gos]], belgískur myndasöguhöfundur. * [[1944]] - [[Árni Johnsen]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1944]] - [[Roger Daltrey]], enskur söngvari, ([[The Who]]). * [[1949]] - [[Lárus Ýmir Óskarsson]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1952]] - [[Martin O'Neill]], norður-írskur knattspyrnuþjálfari. * [[1954]] - [[Ron Howard]], bandarískur leikari og leikstjóri. * [[1955]] - [[Denis Mukwege]], kongóskur kvensjúkdómalæknir. * [[1956]] - [[Dalia Grybauskaitė]], forseti Litáens. * [[1961]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1963]] - [[Thomas Anders]], söngvari [[Modern Talking]]. * [[1964]] - [[Paul Le Guen]], franskur knattspyrnustjóri. * [[1964]] - [[Khalid Sheikh Mohammed]], pakistanskur hryðjuverkamaður. * [[1967]] - [[George Eads]], bandarískur leikari. * [[1969]] - [[Javier Bardem]], spænskur leikari. * [[1973]] - [[Ryan Peake]], gítarleikari [[Nickleback]]. * [[1973]] - [[Chris Webber]], fyrrum bandarískur körfuboltamaður. * [[1978]] - [[Jensen Ackles]], bandarískur leikari. * [[1980]] - [[Djimi Traoré]], knattspyrnumaður frá Malí. * [[1983]] - [[Daniel Carvalho]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Naima Mora]], bandarísk fyrirsæta. * [[1985]] - [[Andreas Ottl]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1986]] - [[Jonathan Spector]], bandarískur knattspyrnumaður. * [[1987]] - [[Sammie]], bandarískur söngvari. * [[1987]] - [[Kesha]], bandarísk söngkona. * [[1989]] - [[Carlos Vela]], mexíkóskur knattspyrnumaður. * [[1994]] - [[Justin Bieber]], kanadískur söngvari. * [[1994]] - [[David Babunski]], norðurmakedónskur knattspyrnumaður. * [[1995]] - [[Elín Metta Jensen]], íslensk knattspyrnukona. * [[1995]] - [[Genta Miura]], japanskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1233]] - [[Tómas 1. af Savoja|Tómas 1.]] greifi af Savoja (f. [[1178]]). * [[1383]] - [[Amadeus 4.]] af Savoja (f. [[1334]]). * [[1510]] - [[Francisco de Almeida]], fyrsti landstjóri Portúgala á Indlandi. * [[1633]] - [[George Herbert]], enskt skáld (f. [[1593]]). * [[1639]] - [[Ólafur Egilsson]], íslenskur prestur (f. [[1564]]). * [[1643]] - [[Girolamo Frescobaldi]], ítalskt tónskáld (f. [[1583]]). * [[1721]] - [[Lárus Gottrup]], lögmaður á Íslandi (f. [[1649]]). * [[1912]] - [[Ludvig Holstein-Ledreborg]], danskur forsætisráðherra (f. [[1839]]). * [[1920]] - [[Charles Garvice]], breskur rithöfundur (f. [[1850]]). * [[1938]] - [[Gabriele D'Annunzio]], ítalskur rithöfundur og stjórnmálamaður (f. [[1863]]). * [[1964]] - [[Davíð Stefánsson]], íslenskt skáld (f. [[1895]]). * [[1970]] - [[Toshio Iwatani]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1925]]). * [[1978]] - [[Paul Scott]], breskur rithöfundur (f. [[1920]]). * [[1983]] - [[Arthur Koestler]], ensk-ungverskur rithöfundur (f. [[1905]]). * [[1987]] - [[Bertrand de Jouvenel]], franskur rithöfundur (f. [[1903]]). * [[2012]] - [[Steingrímur Jóhannesson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1973]]). * [[2012]] - [[Lucio Dalla]], ítalskur tónlistarmaður (f. [[1943]]). * [[2014]] - [[Alain Resnais]], franskur leikstjóri (f. [[1922]]). * [[2017]] - [[Yasuyuki Kuwahara]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1942]]). * [[2026]] - [[Davíð Oddsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1948]]). == Hátíðisdagar == * Á Íslandi er dagurinn oft kallaður „bjórdagurinn“ eða „B-dagurinn“. {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Mars]] ktjzdl8tasktvw1bkf3rb8culrdhua4 1978112 1978111 2026-09-08T16:07:48Z TKSnaevarr 53243 /* Atburðir */ 1978112 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|mars}} '''1. mars''' er 60. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (61. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 305 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[317]] - [[Konstantínus mikli]] og meðkeisari hans [[Licinus]] gerðu syni sína, [[Crispus]], [[Constantius 2.]] og [[Licinus 2.]], að keisurum. Eftir það flutti Konstantínus til [[Sirmium]] í [[Pannónía|Pannóníu]] þar sem hann undirbjó herför gegn [[Gotar|Gotum]] og [[Sarmatar|Sarmötum]]. * [[1290]] - [[Coimbra-háskóli]] var stofnaður í [[Portúgal]]. Háskólinn var raunar stofnaður í [[Lissabon]] af [[Dinis Portúgalskonungur|Dinis]] konungi Portúgals en síðan fluttur til Coimbra árið [[1308]]. * [[1562]] - [[Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar]] hófust. * [[1565]] - Borgin [[Rio de Janeiro]] í [[Brasilía|Brasilíu]] var stofnuð. * [[1628]] - [[Karl 1. Englandskonungur]] hóf að innheimta [[skipaskattur|skipaskatt]] af öllum bæjum í [[England]]i án heimildar þingsins. * [[1634]] - [[Vladislás 4.]] konungur Póllands sigraði [[Rússland|rússneskan]] her í [[orrustan um Smolensk|orrustunni um Smolensk]]. * [[1642]] - Nokkrir íbúar [[Galway]] tóku enskt skip og lýstu yfir stuðningi við [[Írska sambandsríkið]]. * [[1692]] - [[Galdramálin í Salem]] hófust í [[Salem (Massachusetts)|Salem]] í [[Massachusetts]]. * [[1700]] - [[Þýskaland]] og [[Dansk-norska ríkið]] tóku upp [[gregoríska tímatalið]]. * [[1743]] - Fjögur skip af [[Suðurnes]]jum fórust og með þeim 17 menn. * [[1793]] - [[Orrustan við Aldenhoven]]: [[Austurríki]]smenn sigruðu Frakka og frelsuðu borgina [[Aachen]] úr þeirra höndum * [[1815]] - [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] sneri aftur til [[Frakkland]]s. * [[1870]] – [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk með dauða [[Francisco Solano López]] forseta í [[Orrustan við Cero Corá|orrustunni við Cerro Corá]]. * [[1872]] - [[Yellowstone]] þjóðgarðurinn í Bandaríkjunum varð fyrsti þjóðgarður heims. * [[1905]] - Fyrsta [[símaskrá]] á [[Ísland]]i var gefin út, ''Talsímaskrá Reykjavíkur''. * [[1930]] - [[Stóra bomba]]: 28 læknar í Reykjavík skrifuðu undir traustsyfirlýsingu til stuðnings Helga Tómassyni, yfirlækni á Kleppi. * [[1932]] - Knattspyrnufélagið [[Danubio F.C.]] stofnað í Úrúgvæ. * [[1940]] - [[Vélbátur|Vélbátinn]] ''Kristján'' frá [[Sandgerði]] rak vélarvana að landi eftir tólf daga hrakninga. Áhöfnin hafði haldið lífi með því að [[eiming|eima]] sjó. Þeir höfðu verið taldir af er þá loks bar að landi í Skiptivík í [[Hafnir|Höfnum]]. * [[1947]] - [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hóf útlánastarfsemi sína. * [[1957]] - [[Strætisvagnar Kópavogs]] hófu starfsemi. * [[1961]] - Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. * [[1970]] - [[Ísland]] gekk í [[EFTA]], [[Fríverslunarsamtök Evrópu]]. Aðildin hafði verið samþykkt á [[Alþingi]] [[19. desember]] [[1969]]. * [[1971]] - Hryðjuverkasamtökin [[Weather Underground]] stóðu fyrir sprengjutilræði í [[Bandaríska þinghúsið|bandaríska þinghúsinu]]. * [[1971]] - Forseti [[Pakistan]], [[Agha Muhammad Yahya Khan]], frestaði þingfundi um óákveðinn tíma sem leiddi til hrinu mótmæla í [[Austur-Pakistan]]. * [[1972]] - [[Rómarklúbburinn]] gaf út ritið ''[[Mörk vaxtar]]''. * [[1973]] - Palestínsku hryðjuverkasamtökin [[Svarti september (samtök)|Svarti september]] gerðu árás á sendiráð [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] í [[Kartúm]] í [[Súdan]] og tóku þrjá vestræna diplómata af lífi. * [[1974]] - Sjö aðilar voru ákærðir fyrir að hindra réttvísina í [[Watergate-málið|Watergate-málinu]]. * [[1978]] - Jarðneskum leifum [[Charlie Chaplin]] var rænt úr kirkjugarði í [[Corsier-sur-Vevey]] í Sviss. * [[1979]] - Skotar samþykktu [[heimastjórn]] með naumindum en íbúar [[Wales]] höfnuðu henni. * [[1981]] - [[Bobby Sands]], meðlimur í [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishernum]], hóf hungurverkfall í [[Long Kesh]]-fangelsi. Hann lést 5. maí sama ár. * [[1985]] - [[Julio María Sanguinetti]] varð fyrsti lýðræðislega kjörni forseti Úrúgvæ eftir 12 ára herforingjastjórn. * [[1987]] - [[Þjóðarflokkurinn (Ísland)|Þjóðarflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1988]] - Ný [[umferðarlög]] gerðu notkun [[ökuljós]]a allan sólarhringinn að skyldu, svo og notkun [[öryggisbelti|öryggisbelta]]. * [[1989]] - [[Bjór (öl)|Bjór]] var leyfður á ný á Íslandi eftir áratuga bann. * [[1989]] - Bandaríkin fullgiltu [[Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum|Bernarsáttmálann]]. * [[1991]] - [[Ólafsfjarðargöngin]] formlega opnuð. Þau voru þá lengstu [[veggöng]] á Íslandi, um 3.400 [[metri|metrar]]. * [[1992]] - Íbúar [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] samþykktu sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. [[Bosníu-Serbar]] sniðgengu atkvæðagreiðsluna. * [[1992]] - Fyrstu fórnarlömb [[Bosníustríðið|Bosníustríðsins]] féllu, serbneskur faðir brúðguma og rétttrúnaðarprestur í Sarajevó. * [[1993]] - [[Samkeppnisstofnun]] tók til starfa og tók við hlutverki [[Verðlagsstofnun]]ar. * [[1994]] - [[Namibía]] tók við stjórn [[Walvis Bay]] og nokkurra eyja við ströndina frá [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. * [[1995]] - [[Julio María Sanguinetti]] tók við embætti forseta Úrúgvæ í annað sinn. * [[1995]] - Rússneski rannsóknarblaðamaðurinn [[Vladislav Listjev]] var myrtur í Moskvu. * [[1995]] - Fyrsta leitarviðmót [[Yahoo!]] leit dagsins ljós. * [[1995]] - Suðurkóreska sjónvarpsstöðin [[Mnet]] var stofnuð. * [[1998]] - Kvikmyndin ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' varð fyrsta bandaríska kvikmyndin sem náði yfir 1 milljarði dala í tekjur. * [[1999]] - Sprengja eyðilagði sendiráð [[Angóla]] í [[Lúsaka]], Sambíu. * [[1999]] - [[Hútúar]] frá [[Rúanda]] myrtu 8 ferðamenn í [[Úganda]]. * [[2000]] - [[Jorge Batlle]] var kosinn forseti í Úrúgvæ. * [[2000]] - Ný [[stjórnarskrá Finnlands|stjórnarskrá]] tók gildi í Finnlandi. * [[2002]] - Umhverfisvöktunargervihnötturinn [[Envisat]] var sendur á braut um jörðu. * [[2002]] - [[Bandaríkjaher]] hóf [[Anaconda-aðgerðin]]a í Afganistan. * [[2004]] - Íslenska heimildarmyndin ''[[Love Is In The Air]]'' var frumsýnd. * [[2005]] - [[Tabaré Vázquez]] tók við embætti forseta Úrúgvæ. * [[2006]] - [[Sjálfseignastofnunin Amtmannssetrið á Möðruvöllum]] var stofnuð. <onlyinclude> * [[2007]] - [[Ungdomshuset]] í Kaupmannahöfn var rutt af lögreglu. * [[2007]] - Fjórða [[Alþjóðlega heimskautaárið]], rannsóknaráætlun fyrir bæði heimskautin, hófst í París. * [[2008]] - 60 Palestínumenn á [[Gasaströndin]]ni féllu í sprengjuárásum Ísraelshers. * [[2012]] - Aðildarumsókn [[Serbía|Serbíu]] að Evrópusambandinu var samþykkt. * [[2014]] - [[Mótmælin gegn afturköllun umsóknar um aðild Íslands að Evrópusambandinu]] héldu áfram og mættu yfir 8000 manns á [[Austurvöllur|Austurvöll]] til mótmæla. * [[2014]] - [[Rússland]] sendi herlið til [[Krímskagi|Krímskaga]]. * [[2016]] - Norska símafyrirtækið NetCom breytti nafni sínu í [[Telia]]. * [[2022]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] samþykktu ályktun þar sem þess var krafist að Rússar drægju herlið sitt tafarlaust frá Úkraínu.</onlyinclude> == Fædd == * [[41]] - [[Martialis]], rómverskt skáld (d. um [[102]]). * [[1445]] - [[Sandro Botticelli]], ítalskur listmálari (d. [[1510]]). * [[1610]] - [[John Pell]], enskur stærðfræðingur (d. [[1685]]). * [[1802]] - [[Vilhelmína Lever]], íslensk verslunarkona (d. [[1879]]). * [[1810]] - [[Fryderyk Chopin]], pólskur píanóleikari og tónskáld (d. [[1849]]). Fæðingardagur hans er á reiki, [[22. febrúar]] er einnig nefndur. * [[1875]] - [[Sigurður Eggerz]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1945]]). * [[1882]] - [[Björgúlfur Ólafsson]], íslenskur læknir (d. [[1973]]). * [[1890]] - [[Laufey Valdimarsdóttir]], íslensk baráttukona (d. [[1945]]). * [[1892]] - [[Ryūnosuke Akutagawa]], japanskur rithöfundur (d. [[1927]]). * [[1904]] - [[Glenn Miller]], bandarískur forsöngvari (d. [[1944]]). * [[1910]] - [[David Niven]], enskur leikari (d. [[1983]]). * [[1913]] - [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1984]]). * [[1918]] - [[João Goulart]], forseti Brasilíu (d. [[1976]]). * [[1922]] - [[Yitzhak Rabin]], forsætisráðherra Ísraels (d. [[1995]]). * [[1927]] - [[Harry Belafonte]], bandarískur söngvari. * [[1931]] - [[Lamberto Dini]], ítalskur stjórnmálamaður. * [[1937]] - [[Gos (myndasöguhöfundur)|Gos]], belgískur myndasöguhöfundur. * [[1944]] - [[Árni Johnsen]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1944]] - [[Roger Daltrey]], enskur söngvari, ([[The Who]]). * [[1949]] - [[Lárus Ýmir Óskarsson]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1952]] - [[Martin O'Neill]], norður-írskur knattspyrnuþjálfari. * [[1954]] - [[Ron Howard]], bandarískur leikari og leikstjóri. * [[1955]] - [[Denis Mukwege]], kongóskur kvensjúkdómalæknir. * [[1956]] - [[Dalia Grybauskaitė]], forseti Litáens. * [[1961]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1963]] - [[Thomas Anders]], söngvari [[Modern Talking]]. * [[1964]] - [[Paul Le Guen]], franskur knattspyrnustjóri. * [[1964]] - [[Khalid Sheikh Mohammed]], pakistanskur hryðjuverkamaður. * [[1967]] - [[George Eads]], bandarískur leikari. * [[1969]] - [[Javier Bardem]], spænskur leikari. * [[1973]] - [[Ryan Peake]], gítarleikari [[Nickleback]]. * [[1973]] - [[Chris Webber]], fyrrum bandarískur körfuboltamaður. * [[1978]] - [[Jensen Ackles]], bandarískur leikari. * [[1980]] - [[Djimi Traoré]], knattspyrnumaður frá Malí. * [[1983]] - [[Daniel Carvalho]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Naima Mora]], bandarísk fyrirsæta. * [[1985]] - [[Andreas Ottl]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1986]] - [[Jonathan Spector]], bandarískur knattspyrnumaður. * [[1987]] - [[Sammie]], bandarískur söngvari. * [[1987]] - [[Kesha]], bandarísk söngkona. * [[1989]] - [[Carlos Vela]], mexíkóskur knattspyrnumaður. * [[1994]] - [[Justin Bieber]], kanadískur söngvari. * [[1994]] - [[David Babunski]], norðurmakedónskur knattspyrnumaður. * [[1995]] - [[Elín Metta Jensen]], íslensk knattspyrnukona. * [[1995]] - [[Genta Miura]], japanskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1233]] - [[Tómas 1. af Savoja|Tómas 1.]] greifi af Savoja (f. [[1178]]). * [[1383]] - [[Amadeus 4.]] af Savoja (f. [[1334]]). * [[1510]] - [[Francisco de Almeida]], fyrsti landstjóri Portúgala á Indlandi. * [[1633]] - [[George Herbert]], enskt skáld (f. [[1593]]). * [[1639]] - [[Ólafur Egilsson]], íslenskur prestur (f. [[1564]]). * [[1643]] - [[Girolamo Frescobaldi]], ítalskt tónskáld (f. [[1583]]). * [[1721]] - [[Lárus Gottrup]], lögmaður á Íslandi (f. [[1649]]). * [[1912]] - [[Ludvig Holstein-Ledreborg]], danskur forsætisráðherra (f. [[1839]]). * [[1920]] - [[Charles Garvice]], breskur rithöfundur (f. [[1850]]). * [[1938]] - [[Gabriele D'Annunzio]], ítalskur rithöfundur og stjórnmálamaður (f. [[1863]]). * [[1964]] - [[Davíð Stefánsson]], íslenskt skáld (f. [[1895]]). * [[1970]] - [[Toshio Iwatani]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1925]]). * [[1978]] - [[Paul Scott]], breskur rithöfundur (f. [[1920]]). * [[1983]] - [[Arthur Koestler]], ensk-ungverskur rithöfundur (f. [[1905]]). * [[1987]] - [[Bertrand de Jouvenel]], franskur rithöfundur (f. [[1903]]). * [[2012]] - [[Steingrímur Jóhannesson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1973]]). * [[2012]] - [[Lucio Dalla]], ítalskur tónlistarmaður (f. [[1943]]). * [[2014]] - [[Alain Resnais]], franskur leikstjóri (f. [[1922]]). * [[2017]] - [[Yasuyuki Kuwahara]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1942]]). * [[2026]] - [[Davíð Oddsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1948]]). == Hátíðisdagar == * Á Íslandi er dagurinn oft kallaður „bjórdagurinn“ eða „B-dagurinn“. {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Mars]] qgvsk2vljnp3ll2d37sq2dq7y3wu9uv 1978113 1978112 2026-09-08T16:09:26Z TKSnaevarr 53243 /* Atburðir */ 1978113 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|mars}} '''1. mars''' er 60. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (61. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 305 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[317]] - [[Konstantínus mikli]] og meðkeisari hans [[Licinus]] gerðu syni sína, [[Crispus]], [[Constantius 2.]] og [[Licinus 2.]], að keisurum. Eftir það flutti Konstantínus til [[Sirmium]] í [[Pannónía|Pannóníu]] þar sem hann undirbjó herför gegn [[Gotar|Gotum]] og [[Sarmatar|Sarmötum]]. * [[1290]] - [[Coimbra-háskóli]] var stofnaður í [[Portúgal]]. Háskólinn var raunar stofnaður í [[Lissabon]] af [[Dinis Portúgalskonungur|Dinis]] konungi Portúgals en síðan fluttur til Coimbra árið [[1308]]. * [[1562]] - [[Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar]] hófust. * [[1565]] - Borgin [[Rio de Janeiro]] í [[Brasilía|Brasilíu]] var stofnuð. * [[1628]] - [[Karl 1. Englandskonungur]] hóf að innheimta [[skipaskattur|skipaskatt]] af öllum bæjum í [[England]]i án heimildar þingsins. * [[1634]] - [[Vladislás 4.]] konungur Póllands sigraði [[Rússland|rússneskan]] her í [[orrustan um Smolensk|orrustunni um Smolensk]]. * [[1642]] - Nokkrir íbúar [[Galway]] tóku enskt skip og lýstu yfir stuðningi við [[Írska sambandsríkið]]. * [[1692]] - [[Galdramálin í Salem]] hófust í [[Salem (Massachusetts)|Salem]] í [[Massachusetts]]. * [[1700]] - [[Þýskaland]] og [[Dansk-norska ríkið]] tóku upp [[gregoríska tímatalið]]. * [[1743]] - Fjögur skip af [[Suðurnes]]jum fórust og með þeim 17 menn. * [[1793]] - [[Orrustan við Aldenhoven]]: [[Austurríki]]smenn sigruðu Frakka og frelsuðu borgina [[Aachen]] úr þeirra höndum * [[1815]] - [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] sneri aftur til [[Frakkland]]s. * [[1870]] – [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]] lauk með dauða [[Francisco Solano López]] forseta í [[Orrustan við Cero Corá|orrustunni við Cerro Corá]]. * [[1872]] - [[Yellowstone]] þjóðgarðurinn í Bandaríkjunum varð fyrsti þjóðgarður heims. * [[1905]] - Fyrsta [[símaskrá]] á [[Ísland]]i var gefin út, ''Talsímaskrá Reykjavíkur''. * [[1930]] - [[Stóra bomba]]: 28 læknar í Reykjavík skrifuðu undir traustsyfirlýsingu til stuðnings Helga Tómassyni, yfirlækni á Kleppi. * [[1932]] - Knattspyrnufélagið [[Danubio F.C.]] stofnað í Úrúgvæ. * [[1940]] - [[Vélbátur|Vélbátinn]] ''Kristján'' frá [[Sandgerði]] rak vélarvana að landi eftir tólf daga hrakninga. Áhöfnin hafði haldið lífi með því að [[eiming|eima]] sjó. Þeir höfðu verið taldir af er þá loks bar að landi í Skiptivík í [[Hafnir|Höfnum]]. * [[1947]] - [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hóf útlánastarfsemi sína. * [[1957]] - [[Strætisvagnar Kópavogs]] hófu starfsemi. * [[1961]] - Fyrstu kosningarnar voru haldnar í [[Úganda]]. * [[1970]] - [[Ísland]] gekk í [[EFTA]], [[Fríverslunarsamtök Evrópu]]. Aðildin hafði verið samþykkt á [[Alþingi]] [[19. desember]] [[1969]]. * [[1971]] - Hryðjuverkasamtökin [[Weather Underground]] stóðu fyrir sprengjutilræði í [[Bandaríska þinghúsið|bandaríska þinghúsinu]]. * [[1971]] - Forseti [[Pakistan]], [[Agha Muhammad Yahya Khan]], frestaði þingfundi um óákveðinn tíma sem leiddi til hrinu mótmæla í [[Austur-Pakistan]]. * [[1972]] - [[Rómarklúbburinn]] gaf út ritið ''[[Mörk vaxtar]]''. * [[1973]] - Palestínsku hryðjuverkasamtökin [[Svarti september (samtök)|Svarti september]] gerðu árás á sendiráð [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] í [[Kartúm]] í [[Súdan]] og tóku þrjá vestræna diplómata af lífi. * [[1974]] - Sjö aðilar voru ákærðir fyrir að hindra réttvísina í [[Watergate-málið|Watergate-málinu]]. * [[1978]] - Jarðneskum leifum [[Charlie Chaplin]] var rænt úr kirkjugarði í [[Corsier-sur-Vevey]] í Sviss. * [[1979]] - Skotar samþykktu [[heimastjórn]] með naumindum en íbúar [[Wales]] höfnuðu henni. * [[1981]] - [[Bobby Sands]], meðlimur í [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishernum]], hóf hungurverkfall í [[Long Kesh]]-fangelsi. Hann lést 5. maí sama ár. * [[1985]] - [[Julio María Sanguinetti]] varð fyrsti lýðræðislega kjörni forseti Úrúgvæ eftir 12 ára herforingjastjórn. * [[1987]] - [[Þjóðarflokkurinn (Ísland)|Þjóðarflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1988]] - Ný [[umferðarlög]] gerðu notkun [[ökuljós]]a allan sólarhringinn að skyldu, svo og notkun [[öryggisbelti|öryggisbelta]]. * [[1989]] - [[Bjór (öl)|Bjór]] var leyfður á ný á Íslandi eftir áratuga bann. * [[1989]] - Bandaríkin fullgiltu [[Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum|Bernarsáttmálann]]. * [[1991]] - [[Ólafsfjarðargöngin]] formlega opnuð. Þau voru þá lengstu [[veggöng]] á Íslandi, um 3.400 [[metri|metrar]]. * [[1992]] - Íbúar [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] samþykktu sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. [[Bosníu-Serbar]] sniðgengu atkvæðagreiðsluna. * [[1992]] - Fyrstu fórnarlömb [[Bosníustríðið|Bosníustríðsins]] féllu, serbneskur faðir brúðguma og rétttrúnaðarprestur í Sarajevó. * [[1993]] - [[Samkeppnisstofnun]] tók til starfa og tók við hlutverki [[Verðlagsstofnun]]ar. * [[1994]] - [[Namibía]] tók við stjórn [[Walvis Bay]] og nokkurra eyja við ströndina frá [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. * [[1995]] - [[Julio María Sanguinetti]] tók við embætti forseta Úrúgvæ í annað sinn. * [[1995]] - Rússneski rannsóknarblaðamaðurinn [[Vladíslav Lístjev]] var myrtur í Moskvu. * [[1995]] - Fyrsta leitarviðmót [[Yahoo!]] leit dagsins ljós. * [[1995]] - Suðurkóreska sjónvarpsstöðin [[Mnet]] var stofnuð. * [[1998]] - Kvikmyndin ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' varð fyrsta bandaríska kvikmyndin sem náði yfir 1 milljarði dala í tekjur. * [[1999]] - Sprengja eyðilagði sendiráð [[Angóla]] í [[Lúsaka]], Sambíu. * [[1999]] - [[Hútúar]] frá [[Rúanda]] myrtu 8 ferðamenn í [[Úganda]]. * [[2000]] - [[Jorge Batlle]] var kosinn forseti í Úrúgvæ. * [[2000]] - Ný [[stjórnarskrá Finnlands|stjórnarskrá]] tók gildi í Finnlandi. * [[2002]] - Umhverfisvöktunargervihnötturinn [[Envisat]] var sendur á braut um jörðu. * [[2002]] - [[Bandaríkjaher]] hóf [[Anaconda-aðgerðin]]a í Afganistan. * [[2004]] - Íslenska heimildarmyndin ''[[Love Is In The Air]]'' var frumsýnd. * [[2005]] - [[Tabaré Vázquez]] tók við embætti forseta Úrúgvæ. * [[2006]] - [[Sjálfseignastofnunin Amtmannssetrið á Möðruvöllum]] var stofnuð. <onlyinclude> * [[2007]] - [[Ungdomshuset]] í Kaupmannahöfn var rutt af lögreglu. * [[2007]] - Fjórða [[Alþjóðlega heimskautaárið]], rannsóknaráætlun fyrir bæði heimskautin, hófst í París. * [[2008]] - 60 Palestínumenn á [[Gasaströndin]]ni féllu í sprengjuárásum Ísraelshers. * [[2012]] - Aðildarumsókn [[Serbía|Serbíu]] að Evrópusambandinu var samþykkt. * [[2014]] - [[Mótmælin gegn afturköllun umsóknar um aðild Íslands að Evrópusambandinu]] héldu áfram og mættu yfir 8000 manns á [[Austurvöllur|Austurvöll]] til mótmæla. * [[2014]] - [[Rússland]] sendi herlið til [[Krímskagi|Krímskaga]]. * [[2016]] - Norska símafyrirtækið NetCom breytti nafni sínu í [[Telia]]. * [[2022]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] samþykktu ályktun þar sem þess var krafist að Rússar drægju herlið sitt tafarlaust frá Úkraínu.</onlyinclude> == Fædd == * [[41]] - [[Martialis]], rómverskt skáld (d. um [[102]]). * [[1445]] - [[Sandro Botticelli]], ítalskur listmálari (d. [[1510]]). * [[1610]] - [[John Pell]], enskur stærðfræðingur (d. [[1685]]). * [[1802]] - [[Vilhelmína Lever]], íslensk verslunarkona (d. [[1879]]). * [[1810]] - [[Fryderyk Chopin]], pólskur píanóleikari og tónskáld (d. [[1849]]). Fæðingardagur hans er á reiki, [[22. febrúar]] er einnig nefndur. * [[1875]] - [[Sigurður Eggerz]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1945]]). * [[1882]] - [[Björgúlfur Ólafsson]], íslenskur læknir (d. [[1973]]). * [[1890]] - [[Laufey Valdimarsdóttir]], íslensk baráttukona (d. [[1945]]). * [[1892]] - [[Ryūnosuke Akutagawa]], japanskur rithöfundur (d. [[1927]]). * [[1904]] - [[Glenn Miller]], bandarískur forsöngvari (d. [[1944]]). * [[1910]] - [[David Niven]], enskur leikari (d. [[1983]]). * [[1913]] - [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1984]]). * [[1918]] - [[João Goulart]], forseti Brasilíu (d. [[1976]]). * [[1922]] - [[Yitzhak Rabin]], forsætisráðherra Ísraels (d. [[1995]]). * [[1927]] - [[Harry Belafonte]], bandarískur söngvari. * [[1931]] - [[Lamberto Dini]], ítalskur stjórnmálamaður. * [[1937]] - [[Gos (myndasöguhöfundur)|Gos]], belgískur myndasöguhöfundur. * [[1944]] - [[Árni Johnsen]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1944]] - [[Roger Daltrey]], enskur söngvari, ([[The Who]]). * [[1949]] - [[Lárus Ýmir Óskarsson]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[1952]] - [[Martin O'Neill]], norður-írskur knattspyrnuþjálfari. * [[1954]] - [[Ron Howard]], bandarískur leikari og leikstjóri. * [[1955]] - [[Denis Mukwege]], kongóskur kvensjúkdómalæknir. * [[1956]] - [[Dalia Grybauskaitė]], forseti Litáens. * [[1961]] - [[Koichi Hashiratani]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1963]] - [[Thomas Anders]], söngvari [[Modern Talking]]. * [[1964]] - [[Paul Le Guen]], franskur knattspyrnustjóri. * [[1964]] - [[Khalid Sheikh Mohammed]], pakistanskur hryðjuverkamaður. * [[1967]] - [[George Eads]], bandarískur leikari. * [[1969]] - [[Javier Bardem]], spænskur leikari. * [[1973]] - [[Ryan Peake]], gítarleikari [[Nickleback]]. * [[1973]] - [[Chris Webber]], fyrrum bandarískur körfuboltamaður. * [[1978]] - [[Jensen Ackles]], bandarískur leikari. * [[1980]] - [[Djimi Traoré]], knattspyrnumaður frá Malí. * [[1983]] - [[Daniel Carvalho]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1984]] - [[Naima Mora]], bandarísk fyrirsæta. * [[1985]] - [[Andreas Ottl]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1986]] - [[Jonathan Spector]], bandarískur knattspyrnumaður. * [[1987]] - [[Sammie]], bandarískur söngvari. * [[1987]] - [[Kesha]], bandarísk söngkona. * [[1989]] - [[Carlos Vela]], mexíkóskur knattspyrnumaður. * [[1994]] - [[Justin Bieber]], kanadískur söngvari. * [[1994]] - [[David Babunski]], norðurmakedónskur knattspyrnumaður. * [[1995]] - [[Elín Metta Jensen]], íslensk knattspyrnukona. * [[1995]] - [[Genta Miura]], japanskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1233]] - [[Tómas 1. af Savoja|Tómas 1.]] greifi af Savoja (f. [[1178]]). * [[1383]] - [[Amadeus 4.]] af Savoja (f. [[1334]]). * [[1510]] - [[Francisco de Almeida]], fyrsti landstjóri Portúgala á Indlandi. * [[1633]] - [[George Herbert]], enskt skáld (f. [[1593]]). * [[1639]] - [[Ólafur Egilsson]], íslenskur prestur (f. [[1564]]). * [[1643]] - [[Girolamo Frescobaldi]], ítalskt tónskáld (f. [[1583]]). * [[1721]] - [[Lárus Gottrup]], lögmaður á Íslandi (f. [[1649]]). * [[1912]] - [[Ludvig Holstein-Ledreborg]], danskur forsætisráðherra (f. [[1839]]). * [[1920]] - [[Charles Garvice]], breskur rithöfundur (f. [[1850]]). * [[1938]] - [[Gabriele D'Annunzio]], ítalskur rithöfundur og stjórnmálamaður (f. [[1863]]). * [[1964]] - [[Davíð Stefánsson]], íslenskt skáld (f. [[1895]]). * [[1970]] - [[Toshio Iwatani]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1925]]). * [[1978]] - [[Paul Scott]], breskur rithöfundur (f. [[1920]]). * [[1983]] - [[Arthur Koestler]], ensk-ungverskur rithöfundur (f. [[1905]]). * [[1987]] - [[Bertrand de Jouvenel]], franskur rithöfundur (f. [[1903]]). * [[2012]] - [[Steingrímur Jóhannesson]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1973]]). * [[2012]] - [[Lucio Dalla]], ítalskur tónlistarmaður (f. [[1943]]). * [[2014]] - [[Alain Resnais]], franskur leikstjóri (f. [[1922]]). * [[2017]] - [[Yasuyuki Kuwahara]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1942]]). * [[2026]] - [[Davíð Oddsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1948]]). == Hátíðisdagar == * Á Íslandi er dagurinn oft kallaður „bjórdagurinn“ eða „B-dagurinn“. {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Mars]] 1nxfva5bankz1eeiu36mrzz08d3zkhm 0 3380 1978129 1859765 2026-09-09T09:23:37Z WanderingMorpheme 92821 Fjarlægði stubba snið 1978129 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tux.svg|thumb|right|Mörgæsin Tux er lukkudýr Linux.]] '''Linux''' (eða '''GNU/Linux''') er [[UNIX-legt]] og [[POSIX]]-samhæft [[frjáls hugbúnaður|frjálst]] [[stýrikerfi]] sem samanstendur af [[Linuxkjarninn|Linuxkjarnanum]] og ýmsum [[kerfishugbúnaður|kerfishugbúnaði]], þar á meðal [[GNU]]-tólum. Stýrikerfið dregur nafn sitt af finnska forritaranum [[Linus Torvalds]] sem gaf út fyrstu útgáfu Linuxkjarnans 5. október 1991. [[Free Software Foundation]] sem þróuðu GNU-tólin hafa barist fyrir því að stýrikerfið sé kallað „GNU/Linux“ til að leggja áherslu á framlag GNU-verkefnisins til hugbúnaðarins, en það er umdeilt. Upphaflega var Linux þróað sem stýrikerfi fyrir tölvur með [[Intel x86]]-samhæfða örgjörva en það hefur síðan þá verið þýtt fyrir fleiri vélbúnaðarútfærslur en nokkuð annað stýrikerfi. Linux (þ.e. kjarninn) er vinsælasta stýrikerfi í heimi (þó ekki í GNU/Linux formi) vegna [[Android]]-stýrikerfisins, sem notast við Linux kjarnann og er mikið notað í [[snjallsími|snjallsíma]] og [[spjaldtölva|spjaldtölvur]]. Linux er líka allsráðandi á [[ofurtölva|ofurtölvum]] (allar á TOP500 nota síðan í nóvember 2017), og er leiðandi stýrikerfi á [[netþjónn|netþjónum]] (með fáa keppinauta) en er einungis með 2,3% hlut á [[borðtölva|borðtölvum]]. [[Chrome OS]] sem líka er byggt á Linux er algengt á ódýrum [[fartölva|fartölvum]]. Linux er líka algengt sem [[fastbúnaður]] í [[ívafskerfi|ívafskerfum]] eins og [[sjónvarpstölva|sjónvarpstölvum]], [[beinir|beinum]]<!--, nei, nema í formi Android:[[leikjatölva|leikjatölvum]]--> og [[snjallúr]]um þar sem stýrikerfið er sérsniðið að vélbúnaðinum. Þróun Linux er eitt þekktasta dæmið um [[frjáls og opinn hugbúnaður|frjálsa og opna hugbúnaðarþróun]]. [[Frumkóði]] stýrikerfisins er aðgengilegur og má nota, breyta og dreifa samkvæmt skilyrðum opinna [[hugbúnaðarleyfi|hugbúnaðarleyfa]] eins og [[GNU General Public License]], hvort sem er í fjárhagslegum tilgangi eða ekki. Linux fyrir notendatölvur og netþjóna kemur yfirleitt fyrir sem [[Linuxdreifingar|dreifingarútgáfa]] sem inniheldur Linuxkjarnann, kerfishugbúnað, [[forritunarsafn|forritunarsöfn]] og mikinn fjölda [[notendaforrit]]a sem eru sniðin að markhópi útgáfunnar. Algengar Linuxútgáfur eru [[Debian]], [[Ubuntu]], [[Linux Mint]], [[Fedora]], [[openSUSE]], [[Arch Linux]] og [[Gentoo]] og leyfisskyldu útgáfurnar [[Red Hat Enterprise Linux]] og [[SUSE Linux Enterprise Server]]. Linuxútgáfur fyrir borðtölvur eru oftast með [[gluggakerfi]] eins og [[X11]], eða [[Wayland]], og [[skjáborðsumhverfi]] eins og [[GNOME]] eða [[KDE]]. Sumar útgáfur notast við léttari skjáborð eins og [[LXDE]] eða [[Xfce]]. Útgáfur fyrir netþjóna eru oft lausar við [[myndræn notendaskil]] eða bjóða upp á þau sem valkost en innihalda gjarnan [[miðbúnaður|miðbúnað]] eins og [[LAMP]]-hugbúnaðarstæðuna. Þar sem Linux er frjáls hugbúnaður getur hver sem er búið til eigin útgáfu miðað við ætluð not. ==Saga== ===Fyrirrennarar=== Stýrikerfið [[Unix]] var búið til árið 1969 í rannsóknarstofnun bandaríska símafyrirtækisins [[AT&T]], [[Bell Labs]], af [[Ken Thompson]], [[Dennis Ritchie]], [[Douglas McIlroy]] og [[Joe Ossanna]]. Fyrsta útgáfa þess var forrituð í [[smalamál]]i og var gefin út árið 1971. Síðar var stýrikerfið endurskrifað frá grunni í forritunarmálinu [[C (forritunarmál)|C]] af Dennis Ritchie fyrir utan kjarnann og nokkra viðmótshluta. Með því að skrifa frumkóðann í [[æðra forritunarmál]]i var auðveldara að aðlaga kerfið að ólíkum vélbúnaði. Vegna bandarískra laga um bann við einokun gat AT&T ekki hafið starfsemi í tölvugeiranum og neyddist til að gefa hverjum sem var leyfi til að nota hugbúnaðinn sem Bell Labs þróaði. Notkun Unix breiddist því hratt út meðal fyrirtækja og stofnana. Í kjölfar dómsmála sem neyddu AT&T til að skipta fyrirtækinu upp árið 1984 losaði það sig við Bell Labs sem við það varð sjálfstætt fyrirtæki og laust undan takmörkunum. Bell Labs hófu því að selja Unix sem leyfisskyldan hugbúnað. Árið 1983 hóf [[Richard Stallman]] að þróa [[GNU]]-verkefnið sem gekk út á að búa til fullbúið Unix-legt stýrikerfi sem væri eingöngu gert úr [[frjáls hugbúnaður|frjálsum hugbúnaði]]. Árið 1985 stofnaði Stallman [[Free Software Foundation]]. Hann samdi fyrstu útgáfu GPL-hugbúnaðarleyfisins árið 1989. Um 1990 voru hann og samstarfsfólk hans búin að þróa mikið af grunnhugbúnaði stýrikerfisins eins og [[þýðandi (tölvunarfræði)|þýðanda]], [[textaritill|textaritla]], Unix-[[skel (tölvunarfræði)|skel]] og [[gluggakerfi]], en vantaði enn [[stýrikerfiskjarni|kjarna]], [[rekill (tölvunarfræði)|rekla]] og [[púki (tölvunarfræði)|púka]]. Um sama leyti voru hjónin [[Lynne Jolitz]] og [[William Jolitz]] byrjuð að þróa eigin útgáfu af Unix, [[386BSD]], sem byggði á [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley-útgáfu]] Unix, [[BSD]], sem dreift var innan háskólans. Vegna leyfisvandamála kom fyrsta útgáfa þess ekki út fyrr en árið 1992. Stýrikerfin [[NetBSD]], [[OpenBSD]] og [[FreeBSD]] eru afkomendur 386BSD. [[Linus Torvalds]], höfundur Linux, hefur sagt að ef hann hefði haft aðgang að frjálsum stýrikerfiskjarna á borð við hinn vænta GNU-kjarna eða 386BSD hefði hann líklega aldrei byrjað að þróa Linuxkjarnann. Árið 1987 gaf bandarískur tölvunarfræðikennari við [[Vrije Universiteit]] í Amsterdam, [[Andrew S. Tanenbaum]], út kennslubók í forritun stýrikerfa, ''[[Operating Systems: Design and Implementation]]''. Bókin innihélt útfærslu á Unix-legu stýrikerfi, [[MINIX]], sem var skrifuð frá grunni og fyrst og fremst hugsuð sem námstæki. Ástæðan var sú að Tanenbaum hafði áður notað frumkóða Unix við kennslu en gat það ekki lengur vegna breytinga á notkunarleyfum Bell Labs. Þótt frumkóði MINIX væri þannig aðgengilegur var einungis heimilt að nota hann til kennslu til ársins 2000 þegar hann kom út með frjálsu leyfi. ===Þróun Linux=== [[Mynd:Linux_0_12.jpg|thumb|right|Tveir disklingar með einni af fyrstu útgáfum Linux]] [[Linus Torvalds]] var nemandi í [[tölvunarfræði]] við [[Helsinkiháskóli|Helsinkiháskóla]] og hóf að þróa eigin stýrikerfiskjarna árið 1991 vegna þess að hann var óánægður með takmarkanirnar sem giltu um notkun MINIX-kóðans í bók Tanenbaums. Kerfið var þróað fyrir 80386-örgjörvann í tölvu Torvalds og hann notaði GNU C-þýðandann. 25. ágúst 1991 setti hann kerfið sem hann hafði skrifað á [[Usenet]]-hópinn comp.os.minix og óskaði eftir tillögum að úrbótum. Upphaflega var kjarninn með notkunarleyfi sem takmarkaði notkun í fjárhagslegum tilgangi en árið eftir var hann gefinn út með sama GPL-leyfi og GNU-hugbúnaðurinn sem hann notaði. Ýmsir urðu til þess að taka þátt í þróun kjarnans og aðlaga allan GNU-hugbúnaðinn fyrir hann sem gerði Linux að fullbúnu stýrikerfi. Upphaflega vildi Torvalds kalla kerfið Freax en [[Ari Lemmke]], einum af samstarfsmönnum hans, líkaði ekki við það nafn og tók upp á því að kalla það Linux. ===Almenn notkun=== Notkun stýrikerfisins í vinnsluumhverfi hófst eftir miðjan [[1991-2000|10. áratug]] 20. aldar. Stofnanir á borð við [[NASA]] hófu að skipta út dýrum [[ofurtölva|ofurtölvum]] fyrir [[tölvuklasi|tölvuklasa]] sem notuðu Linux. Í kjölfarið hófu fyrirtæki á borð við [[Dell]], [[IBM]] og [[Hewlett-Packard]] að bjóða stuðning við Linux til að komast undan ofurvaldi [[Microsoft]] á borðtölvumarkaðnum. Linux náði fljótlega miklum vinsældum sem stýrikerfi fyrir [[netþjónn|netþjóna]] þar sem það bauð upp á frjálsa hugbúnaðarstæðu fyrir [[vefþjónn|vefþjónustur]] með [[Apache]]-vefþjóninum, [[gagnaþjónn|gagnaþjóna]] á borð við [[MySQL]] og [[PostgreSQL]] og vefforritunarmálin [[PHP]], [[Perl]] og [[Python]], svokallaða [[LAMP]]-hugbúnaðarstæðu. Talið er að tæp 60% allra netþjóna keyri á Linux. Notkun Linux á notendatölvum óx hins vegar hægt en þar hefur [[Microsoft Windows]] lengi verið með yfirburðastöðu. Linux hefur verið lýst sem of tæknilegu kerfi fyrir almenna notendur auk þess sem takmarkaður stuðningur við [[jaðartæki]] stóð notkun þess fyrir þrifum. Lengi vel var hlutur Linux á borðtölvum talinn vera innan við 1% en er nú talinn vera milli 2,5% og 3,5% (um 2,5% á Íslandi).<ref>{{vefheimild|url=http://gs.statcounter.com/#desktop-os-ww-monthly-201506-201506-bar|titill=Top 7 Desktop OSs on June 2015|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2015}}</ref> Nýjar notendavænni dreifingarútgáfur á borð við [[Ubuntu]] (frá 2004) og [[Linux Mint]] (frá 2006) áttu stóran þátt í að auka almenna notkun stýrikerfisins á notendatölvum. Árið 2008 setti [[Google]] [[Android]]-stýrikerfið á markað, en það notast við Linuxkjarna og sérstakt notendaviðmót sem er skrifað að hluta í [[Java (forritunarmál)|Java]]. Það er því umdeilt hvort Android telst sérstakt stýrikerfi eða útgáfa af Linux. Android er með tæplega 60% markaðshlutdeild á snjallsíma- og spjaldtölvumarkaðnum (tæp 40% á Íslandi)<ref>{{vefheimild|url=http://gs.statcounter.com/#mobile+tablet-os-ww-monthly-201506-201506-bar|titill=Top 8 Mobile and Tablet Operating Systems June 2015|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2015}}</ref>. [[Chrome OS]], sem líka er frá Google, notar líka Linuxkjarnann. ==Uppbygging== Linux-kerfi er einingaskipt [[Unix-legt]] stýrikerfi sem byggist að mestu á þeim hönnunarviðmiðum sem höfð voru til hliðsjónar við hönnun [[Unix]] á [[1961-1970|7.]] og [[1971-1980|8. áratug]] 20. aldar. Linux er með samfelldan [[stýrikerfiskjarni|stýrikerfiskjarna]], [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnann]], sem sér um ferlastýringu og aðgang að [[jaðartæki|jaðartækjum]] og [[skráarkerfi|skráarkerfum]]. [[Rekill|Reklar]] eru ýmist felldir inn í kjarnann eða hlaðið inn eftir þörfum á keyrslutíma. Stór hluti af virkni Linux-kerfa kemur úr hugbúnaði sem þróaður er af öðrum aðilum og sem er samhæfður fyrir Linux-kjarnann. Hugbúnaður frá [[GNU]]-verkefninu er mikilvægur hluti af Linux-kerfum. Þaðan kemur algengasta útfærsla aðgerðasafns forritunarmálsins [[C (forritunarmál)|C]], algeng skipanalínu[[skel (tölvunarfræði)|skel]] og mörg [[Unix-tól]] sem sjá um algengar grunnaðgerðir stýrikerfisins. [[Myndræn notendaskil]] í Linux byggja á einni útfærslu [[X-gluggakerfið|X-gluggakerfisins]]. [[Wayland-staðallinn]] hefur rutt sér til rúms í stað X, á t.d. Fedora og frá og með Ubuntu 17.10, þar sem mikið af virkni X-kerfisins er nú orðin hluti af Linux-kjarnanum.<!-- +Í raun ekki, bara valkostur á útleið: [[Ubuntu]] notast hins vegar við [[Mir (birtir)|Mir]] í staðinn fyrir X eða Wayland. --> {| class="wikitable" |+ Lagskipting Linux-kerfa sem sýnir aðskilnað [[notendarými]]s og [[kjarnarými]]s. |- ! rowspan=3 style="width: 10%" | Notendarými | colspan=1 style="width: 10%" | '''Notendahugbúnaður''' | colspan=5 style="width: 80%" | Til dæmis [[bash]], [[LibreOffice]], [[Apache OpenOffice]], [[Blender (hugbúnaður)|Blender]], [[0 A.D.]], [[Mozilla Firefox]], o.s.frv. |- | style="width: 20%" | Kerfishugbúnaður: | colspan=1 style="width: 18%; background-color: #9db5f9"| '''Kerfis[[púki (tölvunarfræði)|púkar]]''':<br>''[[systemd]], [[runit]], logind, networkd, [[PulseAudio|soundd]], ...'' | colspan=1 style="width: 18%; background-color: #9db5f9"| '''[[Gluggakerfi]]''':<br>''[[X11]], [[Wayland (staðall)|Wayland]], [[Mir (hugbúnaður)|Mir]], [[SurfaceFlinger]] (Android)'' | colspan=2 style="width: 36%; background-color: #ffac75" | '''Önnur aðgerðasöfn:'''<br>''[[GTK+]], [[Qt (hugbúnaður)|Qt]], [[Enlightenment Foundation Libraries|EFL]], [[Simple DirectMedia Layer|SDL]], [[Simple and Fast Multimedia Library|SFML]], [[FLTK]], [[GNUstep]]'', o.s.frv. | colspan=1 style="width: 18%; background-color: #9db5f9"| '''Myndvinnsla''':<br>''[[Mesa (myndvinnsla)|Mesa]]'', ''[[AMD Catalyst]]'', ... |- style="background-color: #96d5aa" | colspan=1 style="width: 10%" | '''[[C standard library]]''' | colspan=5 style="width: 80%" | <code>open()</code>, <code>exec()</code>, <code>sbrk()</code>, <code>socket()</code>, <code>fopen()</code>, <code>calloc()</code>, ... (allt að 2000 [[stefja|stefjur]])<br>''[[GNU C Library|glibc]]'' stefnir að [[POSIX]]/[[Single UNIX Specification|SUS]]-samhæfingu, ''[[uClibc]]'' er fyrir ívafskerfi, ''[[Bionic (hugbúnaður)|bionic]]'' skrifaður fyrir [[Android]], o.s.frv. |- ! rowspan=3 style="width: 10%" | Kjarnarými | rowspan=3 style="width: 10%" | '''[[Linuxkjarninn]]''' | colspan=5 style="width: 80%; background-color: #ffb7b7;" |<code>[[stat (kerfiskall)|stat]]</code>, <code>[[splice (kerfiskall)|splice]]</code>, <code>[[dup (kerfiskall)|dup]]</code>, <code>[[read (kerfiskall)|read]]</code>, <code>[[open (kerfiskall)|open]]</code>, <code>[[ioctl]]</code>, <code>[[write (kerfiskall)|write]]</code>, <code>[[mmap]]</code>, <code>[[close (kerfiskall)|close]]</code>, <code>[[exit (kerfiskall)|exit]]</code>, o.s.frv. (um 380 kerfisköll)<br>[[Kerfiskall|Kerfisviðmótið]] í Linux (SCI) stefnir að [[POSIX]]/[[Single UNIX Specification|SUS]]-samhæfingu. |- style="background-color: #ffb7b7;" | style="width: 18%;" | [[Verkröðun]]ar-<br>undirkerfi | style="width: 18%;" | IPC-<br>undirkerfi | style="width: 18%;" | [[Minnisstjórnun]]ar-<br>undirkerfi | style="width: 18%;" | Sýndarskrár-<br>undirkerfi | style="width: 18%;" | Net-<br>undirkerfi |- style="background-color: #ffb7b7;" | colspan=5 style="width: 80%;" | Aðrir kerfishlutar: [[Advanced Linux Sound Architecture|ALSA]], [[Direct Rendering Infrastructure|DRI]], [[evdev]], [[Logical Volume Manager (Linux)|LVM]], [[device mapper]], [[Linux Network Scheduler]], [[Netfilter]]<br>[[Öryggishlutar í Linux]]: ''[[Security-Enhanced Linux|SELinux]]'', ''[[TOMOYO Linux|TOMOYO]]'', ''[[AppArmor]]'', ''[[Smack (Linux)|Smack]]'' |- style="background-color: #ffd99c;" ! colspan=7 style="width: 100%" | Vélbúnaður ([[miðverk]], [[vinnsluminni]], [[gagnageymsla|gagnageymslur]], o.s.frv.) |} Í dæmigerðri Linux-uppsetningu er eftirtalinn hugbúnaður: * [[Ræsir]] (til dæmis [[GNU GRUB]], [[LILO]], [[SYSLINUX]] og [[Gummiboot]]) sem hleður kjarnann inn í vinnsluminni þegar kveikt er á tölvunni eftir að búið er að ræsa [[fastbúnaður|fastbúnaðinn]]. * [[Frumstilling]]arforrit (til dæmis [[sysvinit]], [[systemd]], [[OpenRC]] og [[Upstart]]) sem er fyrsta ferlið sem Linuxkjarninn setur í gang og er við upptök ferlatrésins. Frumstillingarforritið setur þannig alla aðra ferla í gang eins og kerfisþjónustur og innskráningarviðmót. * [[Aðgerðasafn|Aðgerðasöfn]] með kóða sem hugbúnaðurinn getur notað við keyrslu. Í Linux-kerfum sem nota [[ELF]]-keyrsluskrár sér [[tengiforrit]]ið <code>ld-linux.so</code> um tengingu forrita við aðgerðasöfn. Þegar kerfið er sett upp þannig að notendur geti sjálfir [[þýðing (tölvunarfræði)|þýtt]] frumkóða forrita fylgja aðgerðasöfnunum [[hausskrá]]r sem lýsa viðmóti þeirra. Mest notaða aðgerðasafnið er GNU-útfærslan á C-staðalaðgerðasafninu [[GNU lib C]] (<code>glibc</code>) en dæmigerð Linux-uppsetning er með mörg hundruð aðgerðasöfn. ** [[C-staðalaðgerðasafnið]] er nauðsynlegt til að hægt sé að keyra C-forrit á hvaða tölvu sem er. Í Linux-kerfum er GNU C-staðalaðgerðasafnið oftast notað þótt nokkrar aðrar útfærslur séu til, eins og [[EGLIBC]] og [[uClibc]]. ** [[Viðfangasafn|Viðfangasöfn]] eru aðgerðasöfn sem gera hugbúnaði kleift að setja upp [[myndræn notendaskil]]. Fjöldi slíkra safna er til fyrir Linux eins og [[GTK+]] og [[Clutter]] (úr [[GNOME]]-verkefninu), [[Qt]] og [[Enlightenment Foundation Libraries]] (EFL). * Notendaskil eins og [[skipanalínuviðmót]] eða [[gluggakerfi]]. ===Notendaskil=== [[Notendaskil]]in í Linux, líka kölluð [[skel (tölvunarfræði)|skel]]in, er annað hvort [[skipanalínuviðmót]], [[myndræn notendaskil]] eða vélræn stjórntæki í [[ívafskerfi|ívafskerfum]]. Á borðtölvum eru myndræn notendaskil oftast sjálfgefin en skipanalínuviðmótið er aðgengilegt í gegnum [[útstöðvarhermir|útstöðvarhermi]] eða [[sýndarútstöð]]. Skipanalínuviðmót eru textaviðmót sem notast við texta fyrir bæði inntak og úttak. Langalgengasta Linux-skelin er [[bash]] (''Bourne-Again Shell'') sem var upphaflega þróuð á vegum GNU-verkefnisins. Mest af grunnhugbúnaði Linux, þar á meðal mikið af notendahugbúnaði, notast eingöngu við skipanalínuviðmót. Slíkt viðmót hentar sérstaklega vel fyrir sjálfvirka keyrslu og samkeyrslu margra forrita og gerir [[milliferlasamskipti]] einföld. Á borðtölvum er algengast að notast við myndræn notendaskil sem sett eru saman í heildstæð [[skjáborðsumhverfi]] eins og [[KDE]], [[GNOME]], [[MATE]], [[Cinnamon]], [[Unity]], [[LXDE]], [[Pantheon (skjáborðsumhverfi)|Pantheon]] og [[Xfce]]. Algengustu notendaskilin byggja á [[X-gluggakerfið|X-gluggakerfinu]] (kallað „X“ eða „X11“) sem er [[netgagnsæi|netgagnsætt]] og leyfir forriti sem keyrir á einu kerfi að birta notendaskil á öðru. Sumar viðbætur X-kerfisins virka þó ekki yfir net. [[Gluggastjóri]] eins og [[Mutter]], [[KWin]] eða [[Xfwm]], er hluti af dæmigerðu skjáborðsumhverfi. [[Wayland-staðallinn]] er nýr staðall fyrir gluggaþjóna sem hugmyndin er að taki við af X11-þjóninum, en árið 2016 var X11 enn útbreiddastur. Ólíkt X11 þarf Wayland ekki utanaðkomandi gluggastjóra og gluggasetjara. Staðlaða útfærsla Wayland er Weston, en verið er að aðlaga bæði KWin (KDE) og Mutter (GNOME) fyrir Wayland-staðalinn. Enlightenment var aðlagaður í útgáfu 19. ==Nokkrar útgáfur GNU/Linux== * [[Ubuntu]] * [[Slackware]] * [[Debian]] GNU/Linux * [[Fedora]] * [[Gentoo]] * [[Mandrake]] * [[Red Hat]] * [[Arch Linux]] ==Tilvísanir== <references /> [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] [[Flokkur:GNU/Linux]] [[Flokkur:Stýrikerfi]] 7q1jkx6e3cbflwskse164tqrb2rr0i3 0 5501 1978131 1558212 2026-09-09T09:29:59Z WanderingMorpheme 92821 B13, B15 og B17 eru ekki vítamín 1978131 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>'''Vítamín'''<ref name="ord">{{orðabanki|360282|vítamín|is1=fjörefni}}</ref> (hefur verið þýtt sem '''fjörefni'''<ref name="ord"/> á [[íslenska|íslensku]], en það orð er lítið notað) er safnheiti yfir ýmis [[lífræn efni|lífræn]] [[stjórnefni]] sem eru [[lífvera|lífverum]] nauðsynleg til að halda [[heilsa|heilsu]] en lífverurnar geta ekki myndað sjálfar eða geta ekki myndað nóg af. Þessi efni eru breytileg eftir lífverum, til að mynda þurfa menn C-vítamín úr fæðu en geitur ekki, því þær framleiða eigið C-vítamín. Vítamín á þó ekki við þörf á [[steinefni|steinefnum]], [[fita|fitu]] eða [[amínósýra|amínósýrum]]. Vítamín fást aðallega úr mat.</onlyinclude> Hugtakið vítamín er komið frá [[Pólland|pólska]] [[líffræðingur|líffræðingnum]] [[Kazimierz Funk]], sem notaðist fyrst við hugtakið árið [[1912]]. ''Vita'' þýðir líf og ''amin'' er önnur mynd og stytting af [[amín]], sem er lífrænn efnahópur (íslenskur ritháttur er með í í stað i), en áður var talið að öll vítamín væru amínefni. Íslenska heitið er í raun bein þýðing þar sem ''fjör'' er gamalt orð fyrir líf. Þau vítamín sem hingað til hafa verið uppgötvuð eru: [[A-vítamín|A]], [[B1-vítamín|B1]], [[B2-vítamín|B2]], [[B3-vítamín|B3]], [[B5-vítamín|B5]], [[B6-vítamín|B6]], [[B9-vítamín|B9]], [[B12-vítamín|B12]], [[C-vítamín|C]], [[D-vítamín|D]], [[E-vítamín|E]], [[K-vítamín|K]] Vítamín eru ýmist [[vatnsleysin vítamín|vatnsleysanleg]] eða [[fituleysin vítamín|fituleysanleg]]. Líkaminn á auðvelt með að skilja út vatnsleysanleg vítamín ef maður neytir þeirra of mikið, en erfitt með að skilja út þau fituleysanlegu. Þess vegna verður maður að gæta þess að neyta ekki of mikils magns fituleysanlegra vítamína, því að það getur valdið eitrun. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1514797 ''Lyfjahandbókin - vítamín''; grein í Morgunblaðinu 1979] {{stubbur}} [[Flokkur:Vítamín| ]] cvpdqet4c7j8r6a8dsv0em2csdd1d5u 0 13249 1978120 1970731 2026-09-09T00:12:21Z Friðþjófur 104929 /* Bækur */ 1978120 wikitext text/x-wiki '''Ástríkur og víðfræg afrek hans''' (franska: Astérix eða Astérix le Gaulois) er teiknimyndabókaflokkur sem var skapaður af rithöfundinum [[René Goscinny]] og teiknaranum [[Albert Uderzo]] fyrir teiknimyndasögublaðið [[Pilote]]. Ástríkur og félagar hans búa í [[Gaulverjabær (Armoríku)|Gaulverjabæ]], sem er eini hluti [[Gallía|Gallíu]] ([[Frakkland]]s) sem [[Róm]]arher með [[Júlíus Sesar]] í fararbroddi hefur ekki náð að yfirtaka. Þetta er sökum mikils baráttuanda íbúanna og kraftaseyðis sem [[Sjóðríkur seiðkarl]] bruggar. Fyrsta ævintýrið um Ástrík birtist í Pilote 29. október 1959. Var Goscinny höfundur sagnanna allt þar til hann lést árið 1977, en eftir það samdi Uderzo sjálfur sögurnar og teiknaði þær. Uderzo settist í helgan stein árið 2008 og seldi þá útgáfuréttinn. Í kjölfarið tóku þeir [[Jean-Yves Ferri]] (höfundur) og [[Didier Conrad]] (teikningar) við bókaflokknum. Hafa nú komið út alls 39 bækur í bókaflokknum. Ævintýri Ástríks gallvaska eru meðal allra vinsælustu evrópsku teiknimyndasagnanna. Bækurnar hafa selst í yfir hundruðum milljóna eintaka og verið þýddar á meira en 100 tungumál og mállýskur. == Sögurnar == Sögusvið Ástríksbókanna er Gallía og ýmsir hlutar Rómverska heimsveldisins um árið 50 f. Krist og má reikna með að persóna Ástríks sá um þrítugt. Hann er smávaxinn og ætíð eins til fara: Í rauðum buxum, svörtum ermalausum bol, með vængjaðan hjálm á höfði og veglegt yfirvaraskegg. Ástríkur er ásamt Sjóðríki seiðkarli rödd skynseminnar í gaulverska bænum sínum, sem tekst að halda sjálfstæði sínu gegn Júlíusi Sesari og Rómarveldi. Með hjálp töfraseyðis sem gefur ofurkrafta tekst Ástríki og öðrum bæjarbúum að hrinda sérhverri árás ofureflisins. Í mörgum bókanna neyðist Ástríkur til að leggja í ferðalög til fjarlægra landa ásamt Steinríki vini sínum, en sögunum lýkur einatt á að þeir snúa aftur að verkefni loknu og er fagnað með veislu. Ástríkur er piparsveinn og er oft vikið að þeirri staðreynd í sögunum, ekki hvað síst í seinni bókunum sem Albert Uderzo samdi einn eftir dauða félaga síns. Í þeim bókum ber mun meira á rómantík og gamansamri umfjöllun um samskipti kynjanna en í fyrri sögum. == Nokkrar helstu sögupersónur == * [[Ástríkur gallvaski (persóna)|Ástríkur gallvaski]] * [[Steinríkur alvaski]] * [[Sjóðríkur seiðkarl]] * [[Krílríkur]] * [[Óðríkur algaula]] * [[Aðalríkur]] == Bækur == Ástríksbækurnar eru 39 bækur sem fjalla um [[Ástríkur gallvaski (persóna)|Ástrík gallvaska]] og félaga hans í [[Gaulverjabær (Armoríku)|Gaulverjabæ]]. Fjöldi þeirra voru gefnar út á íslensku á árunum 1974-1983. Þriðjungur bókanna hefur ekki komið út á íslensku. [[Froskur útgáfa]] hóf árið 2014 að gefa út Ástríksbækurnar að nýju. Bækur 1-24, 32 og 34 eru eftir Goscinny, bækur 25-31 og 33 eru eftir Uderzo einan og bækur 35-39 eru eftir Yves-Ferri og Conrad. Frá og með bók númer 40 tók [[Fabcaro]] við af Yves-Ferri sem textahöfundur. # ''[[Ástríkur gallvaski!]]'' (1974, 2024), ''Astérix le Gaulois'' (1959) # ''[[Ástríkur og gullsigðin]]'' (1980-81, 2019), ''La Serpe d'or'' (1960-1962)<ref name="lesbok">Birtist sem framhaldssaga í Lesbók Morgunblaðsins.</ref> # ''[[Ástríkur og Gotarnir]]'' (1977, 2017), ''Astérix chez les Goths'' (1961-1963) # ''[[Ástríkur skylmingakappi]]'' (1976, 2023), ''Astérix gladiateur'' (1962-1964) # ''[[Ástríkur ekur hringveginn]]'' (1982), ''Le Tour de Gaule d'Astérix'' (1963-1965) # ''[[Ástríkur og Kleópatra]]'' (1974, 2015), ''Astérix et Cléopâtre'' (1963-1965) # ''[[Ástríkur og bændaglíman]]'' (1975), ''Le Combat des chefs'' (1964-1966) # ''[[Ástríkur í Bretalandi]]'' (1974), ''Astérix chez les Bretons'' (1965-1966) # ''[[Ástríkur og víkingarnir]]'' (2014), ''Astérix et les Normands'' (1966-1967) # ''[[Ástríkur í útlendingahersveitinni]]'' (1976), ''Astérix légionnaire'' (1966-1967) # ''[Ástríkur skjaldsveinn]'' (ekki komið út á íslensku), ''Le Bouclier arverne'' (1967-1968) # ''[[Ástríkur ólympíukappi]]'' (1975), ''Astérix aux Jeux Olympiques'' (1968) # ''[[Ástríkur og grautarpotturinn]]'' (1981), ''Astérix et le chaudron'' (1968-1969) # ''[[Ástríkur á Spáni]]'' (1976), ''Astérix en Hispanie'' (1969) # ''[[Ástríkur og rómverski flugumaðurinn]]'' (1975), ''La Zizanie'' (1970) # ''[[Ástríkur með innstæðu í Heilvitalandi]]'' (1979), ''Astérix chez les Helvètes'' (1970) # ''[[Ástríkur á Goðabakka]]'' (1979-80), ''Le Domaine des dieux'' (1971)<ref name="lesbok" /> # ''[[Ástríkur og lárviðarkransinn]]'' (1979), ''Les Lauriers de César'' (1971-1972) # ''[[Ástríkur og falsspámaðurinn]]'' (1977), ''Le Devin'' (1972) # ''[[Ástríkur á Korsíku]]'' (2025), ''Astérix en Corse'' (1973) # ''[[Ástríkur og vafasamar gjafir Sesars]]'' (1979), ''Le Cadeau de César'' (1974) # ''[[Ástríkur heppni]]'' (1977), ''La Grande Traversée'' (1975) # ''[Steinríkur hf.]'' (ekki komið út á íslensku), ''Obélix et compagnie'' (1976) # ''[[Ástríkur í Belgíu]]'' (2022), ''Astérix chez les Belges'' (1979) # ''[[Ástríkur gallvaski og þrætugjá]]'' (1980), ''Le Grand Fossé'' (1980) # ''[[Hrakningasaga Ástríks]]'' (1982), ''L'Odyssée d'Astérix'' (1981) # ''[[Ástríkur og sonur]]'' (1983), ''Le Fils d'Astérix'' (1983) # ''[Ástríkur og töfrateppið]'' (ekki komið út á íslensku), ''[[Astérix chez Rahàzade]]'' (1987) # ''[Ástríkur og rauðsokkurnar]'' (ekki komið út á íslensku), ''La Rose et le glaive'' (1991) # ''[Ástríkur í Atlantis]'' (ekki komið út á íslensku), ''La Galère d'Obélix'' (1996) # ''[[Ástríkur og Latravíata]]'' (2021), ''Astérix et Latraviata'' (2001) # ''[Skálkar á skólabekk]'' (smásögur, ekki komið út á íslensku), ''Astérix et la rentrée gauloise'' (2003) # ''[Ástríkur og gereyðingarvopnin]'' (ekki komið út á íslensku), ''Le ciel lui tombe sur la tête'' (2005) # ''[Afmæli Ástríks og Steinríks - Gullna bókin]'' (ekki komið út á íslensku), ''L’Anniversaire d’Astérix et Obélix – Le Livre d’or'' (2009) # ''[[Ástríkur í Piktalandi]]'' (2016), ''Astérix chez les Pictes'' (2013) # ''[[Hinn stolni papýrus Sesars]]'' (2019), ''Le Papyrus du César'' (2015) # ''[Ástríkur á þeysireið um Ítalíu]'' (ekki komið út á íslensku), ''Astérix et la Transitalique'' (2017) # ''[Ástríkur og dóttir höfðingjans]'' (ekki komið út á íslensku), ''La fille de Vercingétorix'' (2019) # ''[Ástríkur og griffínið]'' (ekki komið út á íslensku), ''Astérix et le Griffon'' (2021) # ''[Ástríkur og hvíta írisblómið]'' (ekki komið út á íslensku), ''L'Iris blanc'' (2023) # ''[Ástríkur í Lúsítaníu]'' (ekki komið út á íslensku), ''Astérix en Lusitanie'' (2025) == Teiknimyndir == Gerðar hafa verið 10 Teiknimyndir í fullri lengd hafa þær allar komið út á Íslandi með Íslensku tali. * ''[[Ástríkur gallvaski (teiknimynd)|Ástríkur gallvaski]]'' (VHS 1990, 1996, DVD 2002), ''Astérix le Gaulois'' (1967) * ''[[Ástríkur og Kleópatra (teiknimynd)|Ástríkur og Kleópatra]]'' (VHS 1990, 1996, DVD 2002, 2004), ''Astérix et Cléopâtre'' (1968) * ''[[Ástríkur og þrautirnar 12]]'' (VHS 1990, 1996, DVD 2002), ''Les douze travaux d'Astérix'' (1976) * ''[[Ástríkur og gjafir Sesars]]'' (1985) ''Astérix et la surprise de César'' (1985) * ''[[Ástríkur í Bretlandi (teiknimynd)|Ástríkur í Bretlandi]]'' (VHS 1996, DVD 2002), ''Astérix chez les Bretons'' (1986) * ''[[Ástríkur í útlendingaherdeildinni (teiknimynd)|Ástríkur í útlendingaherdeildinni]]'' (VHS 1996, DVD 2002) ''Astérix et la surprise de César'' (1985) * ''[[Ástríkur og falsspámaðurinn (teiknimynd)|Ástríkur og falsspámaðurinn]]'' (VHS 2000, DVD 2002) ''Astérix et le Coup du menhir'' (1989) * ''[[Ástríkur og víkingarnir (teiknimynd)|Ástríkur og víkingarnir]]'' (DVD 2006) ''Astérix et les Vikings'' (2006) * ''[[Ástríkur á Goðabakka (teiknimynd)|Ástríkur á Goðabakka]]'' (DVD 2016) ''Astérix le Domaine des dieux'' (2015) * ''[[Ástríkur og leyndardómur töfradrykksins]]'' (DVD 2019) ''Astérix le Secret de la Potion Magique'' (2018) == Kvikmyndir == * ''[[Ástríkur og Steinríkur gegn Sesari]]'' (VHS 2001), ''Astérix et Obélix : contre César'' (1999) * ''[[Ástríkur og Kleópatra (kvikmynd)|Ástríkur og Kleópatra]]'' (DVD 2004), ''Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre'' (2002) * ''[[Ástríkur á Ólympíuleikunum]]'' (2008) ''Astérix aux Jeux Olympiques'' (2006) ==Borðspil== Fjölmörg [[borðspil]] um Ástrík og félaga hafa verið gefin út í gegnum tíðina, ekkert þeirra á íslensku. * ''Astérix et la Potion magique'' útgefið af Jeux Noel (1970) * ''Astérix en Égypte'' útgefið af Jeux Noel (1971) * ''Le tour de Gaule d'Astérix'' útgefið af Jeux Dargaud (1978) * ''Les Voyages D'Asterix'' útgefið af Jeux Dargaud (1978) * ''Astérix et la potion magique'' útgefið af Jeux Nathan (1985) * ''Asterix the Board Game'' útgefið af Spear Spiele (1990) * ''Astérix et les Romains'' eða ''Asterix en de Romeinen'' eða ''Asterix und die Römer'' útgefið af Ravenburger (1990) * ''Asterix das Kartenspiel'' útgefið af FX Schmid-Spears (1992) * ''Astérix présente Obélix contre Hattack'' útgefið af Jeux Nathan (1996) * ''Asterix & Obelix - Die Lorbeeren des Caesar'' útgefið af N&W Spiele (1997) * ''Le Jeu Asterix '' útgefið af Druon (2001) * ''Asterix & Obelix'' útgefið af Kosmos (2006) * ''Astérix: Les Baffes'' útgefið af Kellogg's (2006) * ''Astérix: Le Défi de l'arène'' útgefið af Lansay (2007) * ''Astérix: Paf! le Romain '' útgefið af Atomic Mix (2012) Árið 2006 voru gefin út fjölmörg klassísk borðspil með Ástríks þema, þar á meðal [[Monopoly]], [[Cluedo]], [[Draughts]], [[Lúdó]], [[Game of the Goose]], [[Trivial Pursuit]], [[Backgammon]], [[Pay Day]], [[Snakes and ladders]], [[Quarto]], og fleiri.<ref>{{cite web |url=http://www.asterix.com/licensing/atlas-editions/ |title=board games collection |publisher=Asterix.com |date= |accessdate=2014-01-14 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119191047/http://asterix.com/licensing/atlas-editions/ |url-status=dead }}</ref> == Tölvuleikir == Gerðir hafa verið fjöldamargir tölvuleikir um Ástrík og félaga. Enginn þeirra er til á íslensku. * Asterix ([[Master System]], [[PlayStation]], [[SNES]]) * Asterix ([[Atari 2600]]) * Asterix ([[ZX Spectrum]]) * Asterix and the Magic Cauldron ([[Commodore 64]]) * Asterix and the Great Rescue ([[Sega Genesis]], [[Megadrive]], Master System, [[Game Gear]]) * Asterix and Obelix Take on Caesar (PlayStation og [[PC]]) * Asterix Mega Madnes (PlayStation, PC) * Asterix and Obelix (SNES, [[Game Boy]], [[Game Boy Color]]) * Asterix: Search For Dogmatix (Game Boy Color) * Asterix and Obelix: Bash Them All ([[Game Boy Advance]]) * Asterix the Gallic War (PC) * Asterix and Obelix XXL (Game Boy Advance, [[PlayStation 2]] og [[GameCube]]) * Asterix and Obelix XXL 2: Mission Las Vegum (PC, [[PlayStation 2]]) * Asterix: Operation Getafix ([[Amiga 500]]) ==Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Ástríkur]] [[Flokkur:Myndasögur]] [[Flokkur:Franskar myndasögur]] [[Flokkur:Teiknimyndir]] [[el:Αστερίξ#Κατάλογος τευχών Αστερίξ]] [[sv:Asterix#Seriealbum]] ioto7vpbq4e1dpt9rbep0l6sq2mixkm 0 19629 1978095 1821293 2026-09-08T12:30:11Z Akigka 183 1978095 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Valdheiður | kyn = kvk | nefnifall = Valdheiður | þolfall = Valdheiði | þágufall = Valdheiði | eignarfall = Valdheiðar | eiginnöfn = 0 | millinöfn = 0 | dagsetning = janúar 2025 }} '''Valdheiður''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]].<ref>{{cite web|url=https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/6040|title=Valdheiður|website=Nöfn Íslendinga|author=Guðrún Kvaran|access-date=8.9.2026}}</ref> Árið 2025 bar engin kona nafnið á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://hagstofa.is/talnaefni/ibuar/faeddir-og-danir/nofn/|website=Hagstofan|access-date=8.9.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] nih1y5gcqacxzbek86o8zqo2pgr13nk 1978096 1978095 2026-09-08T12:30:34Z Akigka 183 1978096 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Valdheiður | kyn = kvk | nefnifall = Valdheiður | þolfall = Valdheiði | þágufall = Valdheiði | eignarfall = Valdheiðar | eiginnöfn = 0 | millinöfn = 0 | dagsetning = janúar 2025 }} '''Valdheiður''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]].<ref>{{cite web|url=https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/6040|title=Valdheiður|website=Nöfn Íslendinga|author=Guðrún Kvaran|access-date=8.9.2026}}</ref> Árið 2025 bar engin kona nafnið á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://hagstofa.is/talnaefni/ibuar/faeddir-og-danir/nofn/|title=Nöfn|website=Hagstofan|access-date=8.9.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] asejy7kiasjcpife7c0iuapsi58zw8k 0 26536 1978119 1932269 2026-09-08T22:21:38Z ~2026-48688-74 120505 /* */ tilvísun var í Árna Pálsson verkfræðing en ætti að vera í Árna Pálsson prest sem ekki er sami maðurinn. Ekki virðist til síða um hinn síðarnefnda. 1978119 wikitext text/x-wiki '''Þórólfur Árnason''' (f. [[1957]]) var [[borgarstjóri]] í [[Reykjavík]] frá [[1. febrúar]] [[2003]] til [[1. desember]] [[2004]]. Þórólfur sagði af sér í kjölfar umræðunnar um [[samráð olíufélaganna]] og þess [[Stjórnmálahneyksli á Íslandi|hneykslis]] sem því fylgdi, en hann hafði verið framkvæmdastjóri hjá [[Essó]] nokkrum árum áður. Þórólfur var einnig fyrsti forstjóri [[Tal (fyrirtæki)|Tals]] og forstjóri [[Icelandic Group]]. Þórólfur var valinn markaðsmaður ársins árið [[2002]]. Hann var forstjóri [[Skýrr]] frá árinu [[2006]] til [[2009]] þegar Skýrr sameinaðist [[LandsteinarStrengur|LandsteinumStreng]], [[Eskill (fyrirtæki)|Eskli]] og [[Kögun]] undir merkjum Skýrr. Foreldrar Þórólfs eru Sr. Árni Pálsson og Rósa Björk Þorbjarnardóttir. Systkini Þórólfs eru Sr. [[Þorbjörn Hlynur Árnason]], [[prófastur]] á [[Borg á Mýrum]], [[Anna Katrín Árnadóttir]] spænskukennari og [[Árni Páll Árnason]] [[alþingismaður]]. Þórólfur er kvæntur [[Margréti Baldursdóttur]] og eiga þau saman börnin [[Baldur Þórólfsson]] (f. [[1985]]) og [[Rósu Björk Þórólfsdóttur]] (f. [[1988]]). == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3040741 ''Þórólfur Árnason''; grein í DV 2003] * [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2004/11/02/thorolfur_arnason_borgarstjori_um_skyrslu_um_meint_/ ''Þórólfur Árnason borgarstjóri um skýrslu um meint verðsamráð olíufélaganna''; grein af mbl.is 2004] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá=[[1. febrúar]] [[2003]] | til=[[1. desember]] [[2004]] | eftir=[[Steinunn Valdís Óskarsdóttir]]}} {{Töfluendir}} {{Borgarstjórar í Reykjavík}} [[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslenskir verkfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] l80vwof8pr5qi5xyfhiwf1xp2kv022r 0 29646 1978090 1978089 2026-09-08T12:07:24Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-48843-85|~2026-48843-85]] ([[User talk:~2026-48843-85|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1970846 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Steven Spielberg | mynd = MKr25425 Steven Spielberg (Berlinale 2023).jpg | mynd_texti = Steven Spielberg árið 2023. | fæðingarnafn = Steven Allan Spielberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1946|12|18}} | fæðingarstaður = [[Cincinnati]] í Ohio í Bandaríkjunum | starf = Kvikmyndaleikstjóri<br>Framleiðandi<br>Handritshöfundur | ár = 1969-í dag | maki = Amy Irving ​(g. 1985; sk. 1989)​<br>Kate Capshaw ​(g. 1991) | börn = 6 | faðir = Arnold Spielberg | móðir = Leah Adler | ættingjar = Anne Spielberg (systir)<br>Jessica Capshaw (stjúpdóttir) | undirskrift = Steven_Spielberg_Signature.svg }} '''Steven Allan Spielberg''' (f. 18. desember 1946) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[kvikmyndaleikstjóri]]. Steven hefur hlotið fjölmörg verðlaun fyrir störf sín; á [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlaunahátíðinni]] árið 1986 fékk hann [[minningarverðlaun Irving G. Thalberg]] fyrir framleiðslu kvikmynda, mynd hans ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (1993) hlaut Óskarsverðlaunin fyrir bestu leikstjórn og bestu kvikmynd og ''[[Björgun óbreytts Ryans]]'' (1998) fékk verðlaun fyrir bestu leikstjórn. == Kvikmyndaskrá == === Sem leikstjóri === {| class="wikitable" |+ !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill |- |'''1971''' |''[[Duel]]'' |''[[Einvígi (kvikmynd)|Einvígi]]'' |- |'''1974''' |''[[The Sugarland Express]]'' |''[[Sugarlandatburðurinn]]'' |- |'''1975''' |''[[Ókindin (kvikmynd)|Jaws]]'' |''[[Ókindin (kvikmynd)|Ókindin]]'' |- |'''1977''' |''[[Náin kynni af þriðju gráðu|Close Encounters of the Third Kind]]'' |''[[Náin kynni af þriðju gráðu]]'' |- |'''1979''' |''[[1941 (kvikmynd)|1941]]'' | |- |'''1981''' |''[[Raiders of the Lost Ark]]'' |''[[Ránið á týndu örkinni]]'' |- |'''1982''' |''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | |- |'''1984''' |''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' |''[[Indiana Jones og musteri óttans]]'' |- |'''1985''' |''[[The Color Purple]]'' |''[[Purpuraliturinn]]'' |- |'''1987''' |''[[Empire of the Sun]]'' |''[[Veldi sólarinnar]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1989''' |''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' |''[[Indiana Jones og síðasta krossferðin]]'' |- |''[[Always]]'' | |- |'''1991''' |''[[Hook]]'' | |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1993''' |''[[Jurassic Park]]'' |''[[Júragarðurinn]]'' |- |''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Schindler's List]]'' |''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1997''' |''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' |''[[Horfinn heimur]]'' |- |''[[Amistad]]'' | |- |'''1998''' |''[[Saving Private Ryan]]'' |''[[Björgun óbreytts Ryans]]'' |- |'''2001''' |''[[A.I. Artificial Intelligence]]'' | |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2002''' |''[[Minority Report]]'' | |- |''[[Catch Me If You Can]]'' |''[[Reyndu að ná mér]]'' |- |'''2004''' |''[[The Terminal]]'' |''[[Flugstöðin]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2005''' |''[[Innrásin frá Mars (kvikmynd frá 2005)|War of the Worlds]]'' |''[[Innrásin frá Mars (kvikmynd frá 2005)|Innrásin frá Mars]]'' |- |''[[München (kvikmynd)|Munich]]'' |''[[München (kvikmynd)|München]]'' |- |'''2008''' |''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' |''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2011''' |''[[Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins|The Adventures of Tintin]]'' |''[[Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins]]'' |- |''[[War Horse]]'' | |- |'''2012''' |''[[Lincoln (kvikmynd)|Lincoln]]'' | |- |'''2015''' |''[[Bridge of Spies]]'' | |- |'''2016''' |''[[The BFG]]'' | |- |'''2017''' |''[[The Post]]'' | |- |'''2018''' |''[[Ready Player One (kvikmynd)|Ready Player One]]'' | |- |'''2021''' |''[[Saga úr Vesturbænum (kvikmynd frá 2021)|West Side Story]]'' |''[[Saga úr Vesturbænum (kvikmynd frá 2021)|Saga úr Vesturbænum]]'' |- |'''2022''' |''[[The Fabelmans]]'' | |} {{Stubbur|æviágrip}} {{fe|1946|Spielberg, Steven}} {{DEFAULTSORT:Spielberg, Steven}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] s1kgrrcssh54h6wzlzkcllf3pg104ot 1978097 1978090 2026-09-08T13:16:52Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikstjóri */ 1978097 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Steven Spielberg | mynd = MKr25425 Steven Spielberg (Berlinale 2023).jpg | mynd_texti = Steven Spielberg árið 2023. | fæðingarnafn = Steven Allan Spielberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1946|12|18}} | fæðingarstaður = [[Cincinnati]] í Ohio í Bandaríkjunum | starf = Kvikmyndaleikstjóri<br>Framleiðandi<br>Handritshöfundur | ár = 1969-í dag | maki = Amy Irving ​(g. 1985; sk. 1989)​<br>Kate Capshaw ​(g. 1991) | börn = 6 | faðir = Arnold Spielberg | móðir = Leah Adler | ættingjar = Anne Spielberg (systir)<br>Jessica Capshaw (stjúpdóttir) | undirskrift = Steven_Spielberg_Signature.svg }} '''Steven Allan Spielberg''' (f. 18. desember 1946) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[kvikmyndaleikstjóri]]. Steven hefur hlotið fjölmörg verðlaun fyrir störf sín; á [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlaunahátíðinni]] árið 1986 fékk hann [[minningarverðlaun Irving G. Thalberg]] fyrir framleiðslu kvikmynda, mynd hans ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (1993) hlaut Óskarsverðlaunin fyrir bestu leikstjórn og bestu kvikmynd og ''[[Björgun óbreytts Ryans]]'' (1998) fékk verðlaun fyrir bestu leikstjórn. == Kvikmyndaskrá == === Sem leikstjóri === {| class="wikitable" |+ !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill |- |'''1971''' |''[[Duel]]'' |''[[Einvígi (kvikmynd)|Einvígi]]'' |- |'''1974''' |''[[The Sugarland Express]]'' |''[[Sugarlandatburðurinn]]'' |- |'''1975''' |''[[Ókindin (kvikmynd)|Jaws]]'' |''[[Ókindin (kvikmynd)|Ókindin]]'' |- |'''1977''' |''[[Náin kynni af þriðju gráðu|Close Encounters of the Third Kind]]'' |''[[Náin kynni af þriðju gráðu]]'' |- |'''1979''' |''[[1941 (kvikmynd)|1941]]'' | |- |'''1981''' |''[[Raiders of the Lost Ark]]'' |''[[Ránið á týndu örkinni]]'' |- |'''1982''' |''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | |- |'''1984''' |''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' |''[[Indiana Jones og musteri óttans]]'' |- |'''1985''' |''[[The Color Purple]]'' |''[[Purpuraliturinn]]'' |- |'''1987''' |''[[Empire of the Sun]]'' |''[[Veldi sólarinnar]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1989''' |''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' |''[[Indiana Jones og síðasta krossferðin]]'' |- |''[[Always]]'' | |- |'''1991''' |''[[Hook]]'' | |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1993''' |''[[Jurassic Park]]'' |''[[Júragarðurinn]]'' |- |''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Schindler's List]]'' |''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''1997''' |''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' |''[[Horfinn heimur]]'' |- |''[[Amistad]]'' | |- |'''1998''' |''[[Saving Private Ryan]]'' |''[[Björgun óbreytts Ryans]]'' |- |'''2001''' |''[[A.I. Artificial Intelligence]]'' | |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2002''' |''[[Minority Report]]'' | |- |''[[Catch Me If You Can]]'' |''[[Reyndu að ná mér]]'' |- |'''2004''' |''[[The Terminal]]'' |''[[Flugstöðin]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2005''' |''[[Innrásin frá Mars (kvikmynd frá 2005)|War of the Worlds]]'' |''[[Innrásin frá Mars (kvikmynd frá 2005)|Innrásin frá Mars]]'' |- |''[[München (kvikmynd)|Munich]]'' |''[[München (kvikmynd)|München]]'' |- |'''2008''' |''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' |''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' |- | colspan="1" rowspan="2" |'''2011''' |''[[Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins|The Adventures of Tintin]]'' |''[[Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins]]'' |- |''[[War Horse]]'' | |- |'''2012''' |''[[Lincoln (kvikmynd)|Lincoln]]'' | |- |'''2015''' |''[[Bridge of Spies]]'' | |- |'''2016''' |''[[The BFG]]'' | |- |'''2017''' |''[[The Post]]'' | |- |'''2018''' |''[[Ready Player One (kvikmynd)|Ready Player One]]'' | |- |'''2021''' |''[[Saga úr Vesturbænum (kvikmynd frá 2021)|West Side Story]]'' |''[[Saga úr Vesturbænum (kvikmynd frá 2021)|Saga úr Vesturbænum]]'' |- |'''2022''' |''[[The Fabelmans]]'' |- |'''2026''' |''[[Disclosure Day]]'' | |} {{Stubbur|æviágrip}} {{fe|1946|Spielberg, Steven}} {{DEFAULTSORT:Spielberg, Steven}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] 22legg2i69xd3pcu0gmjicx8ebzhdbj 0 32787 1978101 1960604 2026-09-08T13:49:24Z Tilod 120490 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373023312|Acting]]" 1978101 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Leiklist]] [[Mynd:Mimo.jpg|thumb|right|Götuleikari sýnir látbragðsleik.]] '''Leiklist''' er sú [[list]]grein sem felur í sér að „leika sögur“ eða merkingarleysur, herma eftir látbragði annarra persóna (hluta eða dýra) fyrir framan áhorfendur. Oftast er sagan merkingarbær og skrifuð fyrirfram. [[Handrit]] að slíkum gangi verks - með sviðslýsingum, texta persóna o.s.frv. - nefnist [[leikrit]]. Yfirleitt fer leiksýning fram í [[leikhús]]i, og er oftast notast við ýmsar samsetningar [[tal]]s, [[látbragð]]s, [[svipbrigði|svipbrigða]], [[tónlist]]ar, [[dans]] og annarra hluta til að gera söguna ljóslifandi fyrir augum áhorfenda. Til viðbótar við hefðbundna leiklist, þar sem sagan er sögð í [[Óbundið mál|óbundnu máli]] og reynt er eftir fremsta megni að líkja eftir raunveruleika sögunnar, eru til ýmis stílfærð afbrigði leiklistar, svo sem [[ópera]], [[ballett]], og fleiri sýningarform. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 ''Leiklist í Reykjavík á 19. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920161053/http://timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417473&pageSelected=0&lang=0 ''Íslensk leiklist er aldagömul''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=407174&pageSelected=4&lang=0 ''Skólaleikir í 150 ár''; grein í Morgunblaðinu 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.leiklist.is ''Leiklistarvefurinn''; M.a. stærsta leikritasafn landsins með uppflettingu og leit og Leikhúsbúðin] {{Stubbur|menning}} [[Flokkur:Leiklist]] == __LEAD_SECTION__ == '''Leiklist''' er starfsemi þar sem saga er sögð með því að Leikarinn sem tekur upp Persónan - í leikhús, Sjónvarp, Kvikmynd, Útvarp eða öðrum miðli sem notar mimetic hátt. Leiklist felur í sér víðtæka færni, þar á meðal vel þróað Ímyndunarafl, tilfinningalega aðstöðu, líkamlega tjáningarkraftur, raddspjald, skýrleika og getu til að túlka drama. Leiklist krefst einnig hæfileika til að nota mállýskur, hreimur, spuna, athugun qjyy1xjrc5r9covl9r9u6szrfc2djfo 1978102 1978101 2026-09-08T13:49:49Z Tilod 120490 /* __LEAD_SECTION__ */ 1978102 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Leiklist]] [[Mynd:Mimo.jpg|thumb|right|Götuleikari sýnir látbragðsleik.]] '''Leiklist''' er sú [[list]]grein sem felur í sér að „leika sögur“ eða merkingarleysur, herma eftir látbragði annarra persóna (hluta eða dýra) fyrir framan áhorfendur. Oftast er sagan merkingarbær og skrifuð fyrirfram. [[Handrit]] að slíkum gangi verks - með sviðslýsingum, texta persóna o.s.frv. - nefnist [[leikrit]]. Yfirleitt fer leiksýning fram í [[leikhús]]i, og er oftast notast við ýmsar samsetningar [[tal]]s, [[látbragð]]s, [[svipbrigði|svipbrigða]], [[tónlist]]ar, [[dans]] og annarra hluta til að gera söguna ljóslifandi fyrir augum áhorfenda. Til viðbótar við hefðbundna leiklist, þar sem sagan er sögð í [[Óbundið mál|óbundnu máli]] og reynt er eftir fremsta megni að líkja eftir raunveruleika sögunnar, eru til ýmis stílfærð afbrigði leiklistar, svo sem [[ópera]], [[ballett]], og fleiri sýningarform. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 ''Leiklist í Reykjavík á 19. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920161053/http://timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417473&pageSelected=0&lang=0 ''Íslensk leiklist er aldagömul''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=407174&pageSelected=4&lang=0 ''Skólaleikir í 150 ár''; grein í Morgunblaðinu 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.leiklist.is ''Leiklistarvefurinn''; M.a. stærsta leikritasafn landsins með uppflettingu og leit og Leikhúsbúðin] {{Stubbur|menning}} [[Flokkur:Leiklist]] mb9nmaku1v2onujmekfoe3bnijtoe9w 1978103 1978102 2026-09-08T13:50:11Z Tilod 120490 /* */ 1978103 wikitext text/x-wiki '''Leiklist''' er sú [[list]]grein sem felur í sér að „leika sögur“ eða merkingarleysur, herma eftir látbragði annarra persóna (hluta eða dýra) fyrir framan áhorfendur. Oftast er sagan merkingarbær og skrifuð fyrirfram. [[Handrit]] að slíkum gangi verks - með sviðslýsingum, texta persóna o.s.frv. - nefnist [[leikrit]]. Yfirleitt fer leiksýning fram í [[leikhús]]i, og er oftast notast við ýmsar samsetningar [[tal]]s, [[látbragð]]s, svipbrigða, [[tónlist]]ar, [[dans]] og annarra hluta til að gera söguna ljóslifandi fyrir augum áhorfenda. Til viðbótar við hefðbundna leiklist, þar sem sagan er sögð í [[Óbundið mál|óbundnu máli]] og reynt er eftir fremsta megni að líkja eftir raunveruleika sögunnar, eru til ýmis stílfærð afbrigði leiklistar, svo sem [[ópera]], ballett, og fleiri sýningarform. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 ''Leiklist í Reykjavík á 19. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920161053/http://timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417473&pageSelected=0&lang=0 ''Íslensk leiklist er aldagömul''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=407174&pageSelected=4&lang=0 ''Skólaleikir í 150 ár''; grein í Morgunblaðinu 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.leiklist.is ''Leiklistarvefurinn''; M.a. stærsta leikritasafn landsins með uppflettingu og leit og Leikhúsbúðin] {{Stubbur|menning}} [[Flokkur:Leiklist]] q0w7cjklhe4vojswahl61no8l0rh7pq 1978105 1978103 2026-09-08T14:08:19Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/Tilod|Tilod]] ([[User talk:Tilod|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] 1960604 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Leiklist]] [[Mynd:Mimo.jpg|thumb|right|Götuleikari sýnir látbragðsleik.]] '''Leiklist''' er sú [[list]]grein sem felur í sér að „leika sögur“ eða merkingarleysur, herma eftir látbragði annarra persóna (hluta eða dýra) fyrir framan áhorfendur. Oftast er sagan merkingarbær og skrifuð fyrirfram. [[Handrit]] að slíkum gangi verks - með sviðslýsingum, texta persóna o.s.frv. - nefnist [[leikrit]]. Yfirleitt fer leiksýning fram í [[leikhús]]i, og er oftast notast við ýmsar samsetningar [[tal]]s, [[látbragð]]s, [[svipbrigði|svipbrigða]], [[tónlist]]ar, [[dans]] og annarra hluta til að gera söguna ljóslifandi fyrir augum áhorfenda. Til viðbótar við hefðbundna leiklist, þar sem sagan er sögð í [[Óbundið mál|óbundnu máli]] og reynt er eftir fremsta megni að líkja eftir raunveruleika sögunnar, eru til ýmis stílfærð afbrigði leiklistar, svo sem [[ópera]], [[ballett]], og fleiri sýningarform. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 ''Leiklist í Reykjavík á 19. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920161053/http://timarit.is/?issueID=436141&pageSelected=1&lang=0 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417473&pageSelected=0&lang=0 ''Íslensk leiklist er aldagömul''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=407174&pageSelected=4&lang=0 ''Skólaleikir í 150 ár''; grein í Morgunblaðinu 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.leiklist.is ''Leiklistarvefurinn''; M.a. stærsta leikritasafn landsins með uppflettingu og leit og Leikhúsbúðin] {{Stubbur|menning}} [[Flokkur:Leiklist]] mb9nmaku1v2onujmekfoe3bnijtoe9w 10 43733 1978091 1975616 2026-09-08T12:11:02Z Nipas2 54688 updated with corrected centered names 1978091 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; max-width:100%; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" | '''[[Besta deild karla]] • Lið í [[Besta deild karla í knattspyrnu {{CURRENTYEAR}}|Bestu deildinni {{CURRENTYEAR}}]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"|{{div col|colwidth=100%}} [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]]&nbsp;• [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] &nbsp;• [[Knattspyrnufélagið Valur]] &nbsp;• [[Breiðablik]] &nbsp;• [[Ungmennafélagið Stjarnan]] &nbsp;• [[Knattspyrnufélagið Víkingur]] &nbsp;• [[Knattspyrnufélag Akureyrar]] <br/> [[Knattspyrnufélagið Fram]] &nbsp;• [[Knattspyrnufélag ÍA]] &nbsp;• [[Íþróttafélagið Vestri]] <br/> [[Ungmennafélagið Afturelding]] &nbsp;• [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja]]{{div col end}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu deild karla (1918-2024)'''&nbsp;|Leiktímabil í knattspyrnu karla|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"|{{div col|colwidth=100%}} [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1918|1918]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1919|1919]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1920|1920]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1921|1921]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1922|1922]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1923|1923]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1924|1924]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1925|1925]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1926|1926]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1927|1927]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1928|1928]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1929|1929]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1931|1931]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1932|1932]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1934|1934]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1935|1935]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1936|1936]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1937|1937]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1938|1938]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1939|1939]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1940|1940]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1941|1941]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1942|1942]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1943|1943]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1944|1944]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1945|1945]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1946|1946]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1947|1947]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1948|1948]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1949|1949]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1950|1950]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1951|1951]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1952|1952]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1953|1953]] &bull; [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1954|1954]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1955|1955]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1956|1956]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1957|1957]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1958|1958]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1959|1959]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1960|1960]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1961|1961]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1962|1962]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1963|1963]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1964|1964]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1965|1965]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1966|1966]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1967|1967]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1968|1968]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1969|1969]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1970|1970]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1971|1971]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1972|1972]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1973|1973]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1974|1974]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1975|1975]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1976|1976]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1977|1977]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1978|1978]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1979|1979]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1980|1980]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1981|1981]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1983|1983]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1984|1984]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1985|1985]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1986|1986]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1987|1987]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1988|1988]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1989|1989]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1990|1990]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1991|1991]] &bull; [[Samskipadeild karla í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[Getraunadeild karla í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Trópídeild karla í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Sjóvá-Almennra deild karla í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Sjóvár-Almennra deild karla í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Sjóvá-Almennra deild karla í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]] &bull; [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 2000|2000]] &bull; [[Símadeild karla í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[Símadeild karla í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2004|2004]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Besta deild karla í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Besta deild karla í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Besta deild karla í knattspyrnu 2026|2026]] {{div col end}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" |'''[[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn]] • [[Deildarbikarkeppni karla í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]]<br/> [[1. deild karla í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]] • [[3. deild karla í knattspyrnu|3. deild]] • [[4. deild karla í knattspyrnu|4. deild]]''' <br/>------------------------------------------------&shy;---------------------------------------------- <br/> '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikar kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikar kvenna]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]]'''<br/>'''[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild kvenna]]''' <br/> '''[[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]] • [[Íslandshornið]] • [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|Reykjavíkurmótið]] • [[Fótbolti.net mótið]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> kltb61gwjytzrt8xgl4s16y604yh8pr 0 57270 1978121 1834647 2026-09-09T04:56:24Z ~2026-48823-94 120516 1978121 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" ! Skjaldarmerki ! Fáni |---- | align="center" bgcolor="#EFEFEF" | <div>{{border|[[Mynd:Oudenaarde_wapen.svg|150px|none]]}}</div> | align="center" bgcolor="#FFFFFF" | [[Mynd:Flag_of_Oudenaarde.svg|150px]] |- style="background: #ffffff;" align="center" |---- | colspan=2 align=center | |----- ! colspan="2" | Upplýsingar |---- bgcolor="#FFFFFF" | Hérað:|| [[Austur-Flæmingjaland]] |---- bgcolor="#FFFFFF" | Flatarmál: || 65,02 km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | Mannfjöldi: || 31.866 <small>(1. janúar 2022)</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Þéttleiki byggðar: || 462.4/km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | Vefsíða: || [http://www.oudenaarde.be www.oudenaarde.be] |----- ! colspan="2" | Lega í Belgíu |---- bgcolor="#FFFFFF" | colspan=2 align=center | [[Mynd:MnpOudenaardeLocation2025.png|300px]] |} [[Mynd:Oudenaarde Stadhuis.jpg|thumb|left|250px|Ráðhús í Oudenaarde]] '''Oudenaarde''' (franska: ''Audenarde'') er sveitarfélag í [[Flæmingjaland|Austur-Flæmingjalandi]] í [[Belgía|Belgíu]], suður af [[Gent]], við ána [[Schelde]]. Í borginni eru 31.866 íbúar (frá og með 1. janúar 2022). Oudenaarde er einnig kallað "gimsteinn flæmsku Ardenna". Í Oudenaarde er fallegt ráðhús í síðgotneskum stíl, byggt af arkitektinum Hendrik van Pede á árunum 1527 til 1530 og bærinn er frægur fyrir veggteppi. {{Stubbur|belgía}} [[Flokkur:Borgir í Belgíu]] m67vma99thr2137f3yrph7dmaj31dj3 0 64172 1978149 1952252 2026-09-09T11:23:30Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1978149 wikitext text/x-wiki '''Jens Eyjólfsson''' ([[3. desember]] [[1879]] – [[10. ágúst]] [[1959]]) var [[trésmiður]] og [[byggingameistari]] og byggði mörg af merkustu húsum sem reist voru á fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]] í [[Reykjavík]]. Jens fæddist á [[Hvaleyri]] við [[Hafnarfjörður|Hafnarfjörð]], sonur hjónanna ''Eyjólfs Eyjólfssonar'', sjómanns og ''Helgu Einarsdóttur''. Hann hóf ungur nám í trésmíði, lærði fyrst í Hafnarfirði, en síðan í Reykjavík hjá ''Guðmundi Jakobssyni'' sem talinn var einn lærðasti byggingameistari í Reykjavík í þá daga. Að trésmíðanámi loknu stundaði hann framhaldsnám í dráttlist í kvöldskóla iðnaðarmanna, en það var áður en [[Iðnskólinn í Reykjavík]] var stofnaður. Að því loknu sigldi Jens til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og dvaldist þar í 2 ár. Þar vann hann að húsasmíði og stundaði jafnframt nám í húsagerðarlist. Árið [[1903]] kom hann aftur til [[Ísland]]s, og 3. desember hóf hann starf sitt, sem byggingameistari í Reykjavík. Fyrsta verk Jens Eyjólfssonar í Reykjavík sem sjálfstæðs byggingameistara, var að teikna og byggja timburverksmiðjuna [[Völundur|Völund]], og setja niður allar trésmíðavélarnar. Síðan rekur hver stórbyggingin aðra, sem hann byggir, þótt hann hafi ekki gert uppdrætti að þeim. Þar á meðal má nefna: Hús Sláturfélags Suðurlands, [[Gasstöð Reykjavíkur|gasstöðina]], pósthúsið, hús Nathans & Olsens (síðar Reykjavíkur apótek), hús Sambands íslenskra samvinnufélaga, verslunina Edinborg, Laugavegs Apótek, [[Landakotskirkja|Landakotskirkju]], [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]] og verslunarhús Árna Jónssonar == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=414350&pageSelected=12&lang=0 ''Jón Eyjólfsson - minning''; grein í Morgunblaðinu 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420089&pageSelected=6&lang=0 ''Verk hans lofa meistarann''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir smiðir]] {{fd|1879|1959}} 5p9osbylk9myi9rnvujmxthj38sx7jz 0 69280 1978099 1954312 2026-09-08T13:45:56Z ~2026-48737-99 120489 1978099 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Helmfrid-sofa4 Touched.JPG|thumb|The Kinks árið 1965.]] [[File:The Kinks 1965.png|thumb|The Kinks 1965. Ray Davies, Dave Davies, Mick Avory, Pete Quaife]] '''The Kinks''' var [[England|ensk]] [[popp]]/[[rokk]] [[hljómsveit]] sem stofnuð var árið [[1963]]. Þrátt fyrir að hafa ekki notið eins mikilla vinsælda og margar [[Bretland|breskar]] samtímahljómsveitir eins og [[Bítlarnir]] og [[The Who]] er hljómsveitin talin ein sú áhrifamesta frá þeim tíma.<ref>[https://www.allmusic.com/artist/p4690 The Kinks Biography á allmusic.com]. Skoðað 14. september 2008.</ref> Árið 1965 kom hljómsveitin til Íslands í fyrsta sinn og spilaði í [[Austurbæjarbíó]]i. Talað hefur verið um að það hafi verið fyrstu alvöru rokktónleikar á Íslandi. <ref>[http://lemurinn.is/2014/11/05/nu-eru-their-loksins-komnir-the-kinks-a-islandi-1965/ „Nú eru þeir loksins komnir“: The Kinks á Íslandi 1965] Lemúrinn. Skoðað 14. september, 2016.</ref> Komu þeir aftur árið 1970 og léku í [[Laugardalshöll]]. Ray Davies meðlimur hljómsveitarinnar lék á tónleikum á landinu árin 2000 og 2006. <ref>[http://www.mbl.is/folk/frettir/2006/01/19/ray_davies_i_haskolabioi/ Ray Davies í Háskólabíói] Mbl. Skoðað 14. september, 2016.</ref>. Hljómsveitin kom síðast saman árið [[1996]]. ==Meðlimir== ===Upprunalegir meðlimir=== * [[Ray Davies]] - (1964-1996) * [[Dave Davies]] - (1964-1996) * [[Mick Avory]] - (1964-1984) * [[Pete Quaife]] - (1964-1966, 1966-1969) === Aðrir meðlimir=== * [[John Dalton]] - (1966, 1969-1976, 1978) * [[John Gosling]] - (1970-1978) * [[Jim Rodford]] - (1978-1996) * [[Ian Gibbons]] - (1979-1989, 1993-1996) * [[Bob Henrit]] - (1984-1996) ==Hljómplötur== ===Breiðskífur=== * 1964 &ndash; ''[[The Kinks (breiðskífa)|The Kinks]]'' (<small>Gefin út sem ''You Really Got Me'' í Bandaríkjunum</small>) * 1965 &ndash; ''[[Kinks Size]]'' * 1965 &ndash; ''[[Kinda Kinks]]'' * 1965 &ndash; ''[[Kinks Kinkdom]]'' * 1965 &ndash; ''[[The Kink Kontroversy]]'' * 1966 &ndash; ''[[Face to Face]]'' * 1967 &ndash; ''[[Something Else by The Kinks]]'' * 1968 &ndash; ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society]]'' * 1969 &ndash; ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' * 1970 &ndash; ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' * 1971 &ndash; ''[[Percy]]'' * 1971 &ndash; ''[[Muswell Hillbillies]]'' * 1972 &ndash; ''[[Everybody's in Show-Biz]]'' * 1973 &ndash; ''[[The Great Lost Kinks Album]]'' * 1973 &ndash; ''[[Preservation: Act 1]]'' * 1974 &ndash; ''[[Preservation: Act 2]]'' * 1975 &ndash; ''[[Soap Opera]]'' * 1976 &ndash; ''[[Schoolboys in Disgrace]]'' * 1977 &ndash; ''[[Sleepwalker]]'' * 1978 &ndash; ''[[Misfits]]'' * 1979 &ndash; ''[[Low Budget]]'' * 1981 &ndash; ''[[Give the People What They Want]]'' * 1983 &ndash; ''[[State of Confusion]]'' * 1984 &ndash; ''[[Word of Mouth]]'' * 1986 &ndash; ''[[Think Visual]]'' * 1989 &ndash; ''[[UK Jive]]'' * 1993 &ndash; ''[[Phobia (The Kinks album)|Phobia]]'' * 1996 &ndash; ''[[To the Bone]]'' (Tvöföld plata) ==Tilvísanir== <div class="references-small"><references/></div> ==Tenglar== *[https://www.kindakinks.net/ Óopinber heimasíða The Kinks] *[http://www.raydavies.info/ Opinber heimasíða Ray Davies] *[https://www.davedavies.com/ Opinber heimasíða Dave Davies] {{DEFAULTSORT:Kinks, the}} {{stubbur|tónlist}} {{S|1963}} [[Flokkur:Lagt niður 1996]] [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] 3pgwzw89ss0rdzm6cmpkbh8jvdp2qgz 0 73499 1978151 1062903 2026-09-09T11:31:33Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1978151 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bjornfridriks.JPG|thumb|right|250px|Björn Friðriksson]] '''Björn Friðriksson''' ([[6. maí]] [[1878]] – [[3. nóvember]] [[1946]]) var kvæðamaður og [[hagyrðingur]] og einn helsti stofnandi [[Kvæðamannafélagið Iðunn|Kvæðamannafélagsins Iðunnar]] sem stofnað var árið [[1929]]. Björn fæddist að [[Þorgrímsstöðum]] í [[Vestur-Húnavatnssýslu]]. Foreldrar hans voru Friðrik Gunnarsson [[hreppstjóri]] frá Mýrum í [[Miðfjörður|Miðfirði]] og Sigurlaug Gunnlaugsdóttir frá [[Óspakstaðir|Óspaksstöðum]] í [[Hrútafjörður|Hrútafirði]]. Björn var einn af sex börnum þeirra hjóna er komust á legg. Björn flutti að heiman þegar hann var 22 ára og stundaði lausamennsku við [[fiskveiðar]] og landbúnað. Björn giftist í maí 1903 Ingigerði Árdísi Björnsdóttur frá [[Vatnsendi|Vatnsenda]] í [[Vesturhóp|Vesturhópi]]. Þau hjón bjuggu í [[Húnavatnssýsla|Húnavatnssýslu]] í yfir 20 ár. Hann byggði sér býli sem hann kallaði Engibrekku og bjó þar í sjö ár. Ekki var mikið um menntun að ræða þegar Björn ólst upp nema það sem nauðsynlegt var fyrir ferminguna. En Björn var vel gefinn og tókst af sjálfsdáðum að afla sér nokkurrar menntunar. Hann las mikið og skrifaði og var fjölfróður maður. Hann tók virkan þátt í félagsstörfum eins og sóknarnefnd, [[sveitastjórn]] og fleiru. Árið [[1924]] tók Björn sig upp með fjölskylduna og flutti til [[Reykjavík|Reykjavíkur]]. Þar vann hann hjá Mjólkurfélaginu og Hafnargerð Reykjavíkur. Björn Friðriksson var einn af sterkustu frumkvöðlum þess að [[Kvæðamannafélagið Iðunn]] var stofnað. Það var stofnað árið 1929.Tilurð þess var að Björn var staddur með fjölskyldu sinni á [[Þingvellir|Þingvöllum]] og fengu þau þessa hugmynd að stofun félagsins. Tilgangur þess var að að stofna með sér félagsskap til varðveislu og verndar þeirrar listar, sem íslenskar rímnastemmur og stökur eru grundvallaðar á. Björn var ritari í fyrstu stjórn þess og formaður frá 1943 til 1946. Meðal Iðunnarfélaga voru systur Björns þær Ingibjörg, Sigríður og Þuríður. Björn þótt einstakur kvæðamaður og góður hagyrðingur þó að fátt hafi komið út eftir hann á prenti. Björn lést í Reykjavík 3. nóvember árið 1946. {{Stubbur|Æviágrip}} {{fd|1878|1946}} oo6p6tzyo3xlnv5z3vlryyr87gpitca 0 94643 1978117 1678786 2026-09-08T20:30:06Z TKSnaevarr 53243 1978117 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Nils Edén | mynd = Nils Edén - Sveriges styresmän.jpg | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 19. október 1917 | stjórnartíð_end = 10. mars 1920 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Carl Swartz]] | eftirmaður = [[Hjalmar Branting]] | fæddur = {{fæðingardagur|1871|8|25}} | fæðingarstaður = [[Piteå]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1945|6|16|1871|8|25}} | dánarstaður =[[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | maki = {{gifting|Maria Wallmark|1904}} | börn = 4 | háskóli = [[Uppsalaháskóli]] | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|Frjálslyndi flokkurinn]] |undirskrift = Nils Edén SPA a11 (cropped).jpg }} '''Nils Edén''' (f. [[25. ágúst]] [[1871]], d. [[16. júní]] [[1945]]) var sænskur sagnfræðingur, stjórnmálamaður og forsætisráðherra Svíþjóðar 1917–1920. Edén lauk doktorsprófi í sagnfræði frá Uppsalaháskóla árið 1899 og var sama ár ráðinn sem [[dósent]] við sama skóla. Sérsvið Edéns var saga Svíþjóðar á 16. og 17. öld. Árið 1909 var Edén skipaður í prófessorsstöðu við [[Uppsalaháskóli|Uppsalaháskóla]]. Edén, sem var frjálslyndur í stjórnmálaskoðunum, var ákafur talsmaður þess að [[kosningaréttur]] yrði gerður almennur. Árið 1908 var Edén kosinn á þing og skipaði sér fljótt í fremstu röð frjálslyndra þingmanna. Árið 1912 varð hann leiðtogi [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|frjálslyndra]] í kjölfar þess að [[Karl Staaff]] lést. Árið 1917 myndaði Edén ríkisstjórn með flokki [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|jafnaðarmanna]] og var [[Hjalmar Branting]] fjármálaráðherra í þeirri stjórn. Mikilvægasta afrek stjórnarinnar var að koma loks í gegn breytingum á kosningalögum sem gerðu kosningarétt almennan en Branting og jafnaðarmenn höfðu lengi barist fyrir almennum kosningarétti. Lagabreytingin tók gildi 1921. Ríkisstjórn Edén sagði af sér árið 1920 vegna ýmissa deilna milli stjórnarflokkanna, sér í lagi í skattamálum. Nils Edén tilheyrði svokölluðum „bæjarliberölum“ (s. ''stadsliberalerna'') og var meðal annars andsnúinn áfengisbanni. Meirihluti þingflokks frjálslyndra fylgdi hins vegar áfengisbanni. Í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu um áfengisbann árið 1922 þar sem tillaga um bann var felld, klofnaði flokkur frjálslyndra. Í maí 1923 stofnuðu andstæðingar áfengisbanns úr röðum frjálslyndra eigin flokk, Sænska frjálslynda flokkinn (s. ''Sveriges liberala parti''). Edén tók þátt í stofnun flokksins, en dró sig fljótlega úr stjórnmálum eftir klofninginn. == Heimildir == {{Wpheimild|tungumál = sv|titill = Nils Edén|mánuðurskoðað = 26. desember|árskoðað = 2010}} {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} [[Flokkur:Sænskir sagnfræðingar|Edén, Nils]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] {{fde|1871|1945|Edén, Nils}} {{DEFAULTSORT:Edén, Nils}} 1ywg91t66ca7n31kugd8qcwnt9ge9uq 1978118 1978117 2026-09-08T20:30:29Z TKSnaevarr 53243 1978118 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Nils Edén | mynd = Nils Edén - Sveriges styresmän.jpg | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Svíþjóðar | stjórnartíð_start = 19. október 1917 | stjórnartíð_end = 10. mars 1920 | einvaldur = [[Gústaf 5.]] | forveri = [[Carl Swartz]] | eftirmaður = [[Hjalmar Branting]] | fæddur = {{fæðingardagur|1871|8|25}} | fæðingarstaður = [[Piteå]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1945|6|16|1871|8|25}} | dánarstaður =[[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | þjóderni = [[Svíþjóð|Sænskur]] | maki = {{gifting|Maria Wallmark|1904}} | börn = 3 | háskóli = [[Uppsalaháskóli]] | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|Frjálslyndi flokkurinn]] |undirskrift = Nils Edén SPA a11 (cropped).jpg }} '''Nils Edén''' (f. [[25. ágúst]] [[1871]], d. [[16. júní]] [[1945]]) var sænskur sagnfræðingur, stjórnmálamaður og forsætisráðherra Svíþjóðar 1917–1920. Edén lauk doktorsprófi í sagnfræði frá Uppsalaháskóla árið 1899 og var sama ár ráðinn sem [[dósent]] við sama skóla. Sérsvið Edéns var saga Svíþjóðar á 16. og 17. öld. Árið 1909 var Edén skipaður í prófessorsstöðu við [[Uppsalaháskóli|Uppsalaháskóla]]. Edén, sem var frjálslyndur í stjórnmálaskoðunum, var ákafur talsmaður þess að [[kosningaréttur]] yrði gerður almennur. Árið 1908 var Edén kosinn á þing og skipaði sér fljótt í fremstu röð frjálslyndra þingmanna. Árið 1912 varð hann leiðtogi [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|frjálslyndra]] í kjölfar þess að [[Karl Staaff]] lést. Árið 1917 myndaði Edén ríkisstjórn með flokki [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|jafnaðarmanna]] og var [[Hjalmar Branting]] fjármálaráðherra í þeirri stjórn. Mikilvægasta afrek stjórnarinnar var að koma loks í gegn breytingum á kosningalögum sem gerðu kosningarétt almennan en Branting og jafnaðarmenn höfðu lengi barist fyrir almennum kosningarétti. Lagabreytingin tók gildi 1921. Ríkisstjórn Edén sagði af sér árið 1920 vegna ýmissa deilna milli stjórnarflokkanna, sér í lagi í skattamálum. Nils Edén tilheyrði svokölluðum „bæjarliberölum“ (s. ''stadsliberalerna'') og var meðal annars andsnúinn áfengisbanni. Meirihluti þingflokks frjálslyndra fylgdi hins vegar áfengisbanni. Í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu um áfengisbann árið 1922 þar sem tillaga um bann var felld, klofnaði flokkur frjálslyndra. Í maí 1923 stofnuðu andstæðingar áfengisbanns úr röðum frjálslyndra eigin flokk, Sænska frjálslynda flokkinn (s. ''Sveriges liberala parti''). Edén tók þátt í stofnun flokksins, en dró sig fljótlega úr stjórnmálum eftir klofninginn. == Heimildir == {{Wpheimild|tungumál = sv|titill = Nils Edén|mánuðurskoðað = 26. desember|árskoðað = 2010}} {{Forsætisráðherrar Svíþjóðar}} [[Flokkur:Sænskir sagnfræðingar|Edén, Nils]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svíþjóðar]] {{fde|1871|1945|Edén, Nils}} {{DEFAULTSORT:Edén, Nils}} j0fyh7n605odw3dm0zdi80co462rhzt 0 97282 1978145 1030977 2026-09-09T11:21:39Z ~2026-48489-39 120462 /* Ævi og störf */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1978145 wikitext text/x-wiki '''Guðmundur Ásbjörnsson''' ([[11. september]] [[1880]] – [[15. febrúar]] [[1952]]) var verslunarmaður og [[borgarfulltrúi|bæjarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] frá [[1918]] til [[1952]]. == Ævi og störf == Guðmundur fæddist á [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] og lauk þar sveinsprófi í trésmíðum aldamótaárið [[1900]]. Hann fluttist til Reykjavíkur skömmu síðar og stofnaði vinnustofu og hóf í kjölfarið verslunarrekstur. Árið [[1915]] stofnaði hann verslunina Vísi að [[Laugavegur 1|Laugavegi 1]] í samstarfi við [[Sigurbjörn Þorkelsson (f.1885)|Sigurbjörn Þorkelsson]]. Hann var kjörinn í bæjarstjórn árið 1918 og átti þar sæti til dauðadags. Hann var forseti bæjarstjórnar frá [[1926]] til 1952 og hefur enginn gegnt því embætti jafn lengi. Á þessu tímabili var hann margoft settur [[borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóri]] í afleysingum. Auk setunnar í bæjarstjórn var Guðmundur virkur í ýmsum félagsmálum. Hann sat í stjórn [[Trésmíðafélag Reykjavíkur|Trésmíðafélags Reykjavíkur]], [[Verslunarráð Íslands|Verslunarráðs Íslands]], formaður stjórnar [[Árvakur|Árvakurs]] og stjórnarmaður og síðar stjórnarformaður [[SPRON|Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis]] frá stofnun hans [[1932]] til dauðadags. Guðmundur var ókvæntur og barnlaus. == Heimild == * {{bókaheimild|höfundur=Páll Líndal & Torfi Jónsson|titill=Reykjavík: Bæjar- og borgarfulltrúatal 1836-1986|útgefandi=Reykjavíkurborg|ár=1986|}} {{fd|1880|1952}} oht9pjn35072yxqkn959dck8yqxp4d7 0 108715 1978122 1963709 2026-09-09T07:11:49Z Helper201 47993 1978122 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Píratar}} | flokksnafn_íslenska = Píratar | mynd = [[Mynd:Pirate Party Iceland logo.webp|250px|center|Merki Pírata]] | fylgi = {{lækkun}} 3,0% | formaður = [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] | frkvstjr = Kristín Ólafsdóttir | stofnár = 2012 | hugmyndafræði = [[Borgararéttindi]], friðhelgi einkalífsins, gagnsæi, upplýsinga- og [[tjáningarfrelsi]], [[beint lýðræði]], sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web |url=http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |title=Geymd eintak |access-date=2014-01-02 |archive-date=2014-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108232254/http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |url-status=dead }}</ref> | einkennislitur = fjólublár {{Color box|{{Flokkslitur|Píratar}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 0 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.32 | grænn = 0.17 | blár = 0.5 | ljós-texti = já | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 0 | sæti2alls = 453 | bókstafur = P | vefsíða = [http://www.piratar.is/ www.piratar.is]<br> | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2021|Alþingiskosningum]] }} '''Píratar''' eru íslenskur [[stjórnmálaflokkur]] sem var stofnaður árið [[2012]] og sat á [[Alþingi]] frá 2013 til 2024, þar til að þau duttu út. Píratar leggja áherslu á beint lýðræði, gagnsæi og baráttu gegn spillingu, loftslagsmál, friðhelgi einkalífs, gjaldfrjálsa grunnþjónustu og frjálsa miðlun þekkingar. Borgararéttindi eru Pírötum jafnframt hugleikin; eins og tjáningarfrelsið, óskert aðgengi að heilbrigðisþjónustu og menntun, kosningarétturinn, rétturinn til að mótmæla og sjálfsákvörðunarréttur fólks. Píratar stefna að varðveislu og útvíkkun slíkra réttindi og þeir telja að borgararéttindi tilheyri einstaklingum, réttur hvers og eins sé jafn sterkur.<ref>{{cite web|url=https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|title=Borgararéttindi|date=2013-10-23|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125325/https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|url-status=dead}}</ref> Stefnumál Pírata eru mótuð á sérstökum umræðu- og kosningavef flokksins, þar sem félagsfólki býðst að móta og greiða atkvæði um stefnurnar. Á vefnum er jafnframt valið á framboðslista Pírata, bæði fyrir alþingis- og sveitarstjórnarkosningar. == Saga == Píratar voru stofnaðir árið [[2012]]. [[Birgitta Jónsdóttir]] og [[Smári McCarthy]] tilkynntu upphaflega um fyrirhugað framboð og formlegur stofnfundur þess fór síðan fram laugardaginn [[24. nóvember]] [[2012]].<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/11/24/piratar_halda_stofnfund/|title=Píratar halda stofnfund|publisher=[http://mbl.is mbl.is]|accessdate=25. nóvember 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur|title=Stofnfundur|publisher=[http://wiki.is.pirate.is/index.php/Fors%C3%AD%C3%B0a Píratapartýið]|accessdate=25. nóvember 2012|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211030919/http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur/|url-status=dead}}</ref> Á stofnfundinum voru samþykkt drög að lögum fyrir flokkinn og þar ákveðið að nafn hans skyldi vera ''Píratar'' (hjánefni ''Pirate Party Iceland'').<ref>{{cite web|url=http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|title=Lög|publisher=[http://piratar.is Píratar]]|accessdate=29. maí 2013|archive-date=2013-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627091544/http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|title=Nafn Pírata|publisher=Blogg á Dv.is, höfundur Smári McCarthy|accessdate=20. janúar 2013|archive-date=2013-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120181105/http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|url-status=dead}}</ref> [[Listabókstafur]] Pírata er P. <ref>{{cite web |url=http://piratar.is/frettir/38036-2/ |title=Píratar fá listabókstafinn P; af píratar.is |access-date=2016-10-24 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103203430/http://piratar.is/frettir/38036-2/ |url-status=dead }}</ref> Flokkurinn bauð í fyrsta skipti fram í [[Alþingiskosningar 2013|Alþingiskosningunum 2013]] undir listabókstafnum Þ<ref name="PíratarÞ">{{H-vefur | url = http://www.mbl.is/frettir/kosning/2013/02/20/piratar_fa/ | titill = Píratar fá Þ | dagsetning = 20. febrúar 2013 | miðill = mbl.is | dags skoðað = 20-02-2013}}</ref> (sem var breytt í P 2016) og fékk 5,1% atkvæða og 3 þingmenn. Í<nowiki/>[[Sveitarstjórnarkosningar_á_Íslandi_2014| sveitarstjórnarkosningum 2014]] fengu Píratar einn mann kjörinn í Reykjavík. <ref>http://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/</ref>. Fylgi Pírata mældist í skoðanakönnun [[MMR]] í apríl 2015, 32% og með mesta fylgi allra flokka á landinu.<ref>{{Cite web |url=http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |title=Geymd eintak |access-date=2015-05-13 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507005015/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |url-status=dead }}</ref> Í apríl 2016 höfðu Píratar mælst stærsti flokkurinn í ár og alltaf yfir 30 prósentum. Þeir náðu metfylgi, 43%, í könnun eftir umræðu um [[Panamaskjölin]] og stjórnakreppu sem því fylgdi en fengu 14.5% atkvæða í Alþingiskosningunum þá um haustið. <ref>[https://www.ruv.is/frett/69-vilja-bjarna-burt-piratar-med-metfylgi 69% vilja Bjarna burt, Píratar með metfylgi ] Rúv. Skoðað 7. apríl 2016.</ref>. Píratar buðu fram í sveitarstjórnarkosningunum 2018 og hlutu kjörna fulltrúa í Reykjavík og í Kópavogi. Í Reykjavík hlutu Píratar 7,7% atkvæða og tvo borgarfulltrúa,<ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/urslit-borgarstjornarkosninga-2018|title=Úrslit borgarstjórnarkosninga 2018|last=hulda|date=2018-06-01|website=Reykjavíkurborg|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> í Kópavogi fengu Píratar 6,6% og einn bæjarfulltrúa. Eftir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar klofnaði 15. september 2017<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017830371d|title=Björt framtíð slítur ríkisstjórnarsamstarfinu - Vísir|last=Hilmarsdóttir|first=Sunna Kristín|website=visir.is|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> var boðað til kosninga. Píratar buðu fram og hlutu 9,2% fylgi og 6 þingmenn.<ref>[https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi__althurslit/KOS02121.px/table/tableViewLayout2/ Hagstofa Íslands]</ref> Andrés Ingi Jónsson, fyrrverandi þingmaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], gekk til liðs við Pírata í febrúar 2021<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|title=Andrés Ingi til liðs við Pírata|date=2021-02-10|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125324/https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|url-status=dead}}</ref> og urðu þingmenn flokksins þá 7. Píratar buðu fram í sveitastjórnarkosningum 2022 og bættu við sig einum borgarfulltrúa í Reykjavík með 11,63% atkvæða. Í Kópavogi fengu Píratar 9,53% atkvæða og héldu þar með einum bæjarfulltrúa.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/|title=Kosningar 2022 - Úrslit í stærstu sveitarfélögum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Píratar buðu fram með Viðreisn og óháðum í Árborg undir nafninu Áfram Árborg þar sem Álfheiður Eymarsdóttir var oddviti og var hún kosin inn í sveitastjórn Árborgar.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2022/04/11/piratar_og_vidreisn_i_samstarfi_i_arborg/|title=Píratar og Viðreisn í samstarfi í Árborg|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] féll flokkurinn af þingi og hlaut einungis 3% fylgi. Einnig missti hann alla borgarfulltrúa í Reykjavík í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningunum 2026]] og hlaut um 2% fylgi. <ref>[https://www.visir.is/g/20262885236d/nidurstadan-merki-ekki-endalok-pirata Niður­staðan merki ekki enda­lok Pírata] Vísir, sótt 17. maí 2026</ref> Í [[september]] [[2025]] var kosið um að flokkurinn tæki upp embætti formanns og varaformanns á aðalfundi seinna um haustið. Árið [[2018]] var áður kosið um að flokkurinn tæki upp formannsembætti, en tillögunni var hafnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/20/piratar_aetla_ad_kjosa_ser_formann/|title=Píratar ætla að kjósa sér formann|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Borgarfulltrúinn [[Alexandra Briem]] lýsti yfir áhuga, á meðan fyrrum þingflokksformaðurinn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þingmennirnir Halldóra Mogensen, Björn Leví Gunnarsson og bæjarfulltrúinn [[Sigurbjörg Erla Egilsdóttir]] neituðu framboði.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453979|title=Píratar láta af flötum strúktúr og taka upp formannsembætti - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-09-20|website=RÚV|access-date=2025-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778249d/hver-verdur-for-madur-pirata-ekki-sens-|title=Hver verður for­maður Pírata?: „Ekki séns“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] var kjörið fyrsti formaður Pírata 29. nóvember 2025. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-29-oktavia-er-fyrsti-formadur-pirata-460133 Oktavía er fyrsti formaður Pírata] Rúv, sótt 29. nóvember 2025 </ref> ===Fylgi í Alþingiskosningum=== {|class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! {{Tooltip|Sæti|Sæti í röð flokka sem voru í framboði}} ! Stjórnarþátttaka |- ![[Alþingiskosningar 2013|2013]] |9.648 |5,10 |{{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 3 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2016|2016]] |27.466 |14,48 |{{Composition bar|10|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{hækkun}} 7 |{{hækkun}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2017|2017]] |18.053 |9,20 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 4 |{{lækkun}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] |17.233 |8,63 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] |6.411 |3,02 |{{Composition bar|0|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 6 |{{lækkun}} 8. |{{Utan þings}} |} == Kjörnir fulltrúar 2021-2024 == === Alþingi === [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir]] [[Andrés Ingi Jónsson]] [[Björn Leví Gunnarsson]] [[Gísli Rafn Ólafsson]] [[Halldóra Mogensen]] [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|title=Alþingi|date=2022-09-16|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033604/https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|url-status=dead}}</ref> == Grunnstefna Pírata == # Gagnrýnin hugsun og upplýst stefna # Borgararéttindi # Friðhelgi einkalífsins # Gagnsæi og ábyrgð # Upplýsinga- og tjáningafrelsi # Beint lýðræði og sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/grunnstefna/|title=Grunnstefna|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033558/https://piratar.is/grunnstefna/|url-status=dead}}</ref> == Stjórnir, nefndir og ráð == === Framkvæmdastjórn === Framkvæmdastjórn Pírata er kosin á aðalfundi Pírata. Hver stjórnarmeðlimur situr í tvö ár og er hlutverkum skipt milli ára. Stjórnin sér um almenna stjórn og rekstur hreyfingarinnar.<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|title=Reykjavík {{!}} Píratar í Reykjavík|date=2023-01-01|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033601/https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|url-status=dead}}</ref> === Stefnu- og málefnanefnd === Stefnu- og málefnanefnd er kosin á aðalfundi Pírata og veitir hreyfingunni aðstoð varðandi stefnumótun og málefnastarf. Nefndin sér um Pírataþingið sem er haldið tvisvar á ári þar sem grasrót hreyfingarinnar kemur saman til að fara yfir stefnur og málefni sem grasrótina varðar. === Fjármálaráð === Fjármálaráð tryggir gagnsæi, valddreifingu og vönduð bókhaldsvinnubrögð í fjármálum. Þá ber ráðið ábyrgð á gerð fjárhagsáætlunar Pírata. == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Tengt efni == * [[Pírataflokkur]] == Tenglar == {{Wikiorðabók|pírati|pírati}} * [http://www.piratar.is/ Vefur framboðsins] * [https://x.piratar.is/ Kosningavefur flokksins] * [http://data.is/1G6nr0V Capacent gögn um fylgi flokka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923102939/https://data.is/1G6nr0V |date=2020-09-23 }} * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/01/27/vill_frjalshyggjumenn_ur_pirotum/ ''Vill frjáls­hyggju­menn úr Pír­öt­um''] [[Flokkur:Píratahreyfingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] {{s|2012}} mogf3ml3vwo5hmkw8r6ajby5mt7oz41 1978136 1978122 2026-09-09T10:08:04Z Bjarki S 9 segir sig sjálft ef flokkurinn er ekki á þingi núna 1978136 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Píratar}} | flokksnafn_íslenska = Píratar | mynd = [[Mynd:Pirate Party Iceland logo.webp|250px|center|Merki Pírata]] | fylgi = {{lækkun}} 3,0% | formaður = [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] | frkvstjr = Kristín Ólafsdóttir | stofnár = 2012 | hugmyndafræði = [[Borgararéttindi]], friðhelgi einkalífsins, gagnsæi, upplýsinga- og [[tjáningarfrelsi]], [[beint lýðræði]], sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web |url=http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |title=Geymd eintak |access-date=2014-01-02 |archive-date=2014-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108232254/http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |url-status=dead }}</ref> | einkennislitur = fjólublár {{Color box|{{Flokkslitur|Píratar}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 0 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.32 | grænn = 0.17 | blár = 0.5 | ljós-texti = já | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 0 | sæti2alls = 453 | bókstafur = P | vefsíða = [http://www.piratar.is/ www.piratar.is]<br> | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2021|Alþingiskosningum]] }} '''Píratar''' eru íslenskur [[stjórnmálaflokkur]] sem var stofnaður árið [[2012]] og sat á [[Alþingi]] frá 2013 til 2024. Píratar leggja áherslu á beint lýðræði, gagnsæi og baráttu gegn spillingu, loftslagsmál, friðhelgi einkalífs, gjaldfrjálsa grunnþjónustu og frjálsa miðlun þekkingar. Borgararéttindi eru Pírötum jafnframt hugleikin; eins og tjáningarfrelsið, óskert aðgengi að heilbrigðisþjónustu og menntun, kosningarétturinn, rétturinn til að mótmæla og sjálfsákvörðunarréttur fólks. Píratar stefna að varðveislu og útvíkkun slíkra réttindi og þeir telja að borgararéttindi tilheyri einstaklingum, réttur hvers og eins sé jafn sterkur.<ref>{{cite web|url=https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|title=Borgararéttindi|date=2013-10-23|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125325/https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|url-status=dead}}</ref> Stefnumál Pírata eru mótuð á sérstökum umræðu- og kosningavef flokksins, þar sem félagsfólki býðst að móta og greiða atkvæði um stefnurnar. Á vefnum er jafnframt valið á framboðslista Pírata, bæði fyrir alþingis- og sveitarstjórnarkosningar. == Saga == Píratar voru stofnaðir árið [[2012]]. [[Birgitta Jónsdóttir]] og [[Smári McCarthy]] tilkynntu upphaflega um fyrirhugað framboð og formlegur stofnfundur þess fór síðan fram laugardaginn [[24. nóvember]] [[2012]].<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/11/24/piratar_halda_stofnfund/|title=Píratar halda stofnfund|publisher=[http://mbl.is mbl.is]|accessdate=25. nóvember 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur|title=Stofnfundur|publisher=[http://wiki.is.pirate.is/index.php/Fors%C3%AD%C3%B0a Píratapartýið]|accessdate=25. nóvember 2012|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211030919/http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur/|url-status=dead}}</ref> Á stofnfundinum voru samþykkt drög að lögum fyrir flokkinn og þar ákveðið að nafn hans skyldi vera ''Píratar'' (hjánefni ''Pirate Party Iceland'').<ref>{{cite web|url=http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|title=Lög|publisher=[http://piratar.is Píratar]]|accessdate=29. maí 2013|archive-date=2013-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627091544/http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|title=Nafn Pírata|publisher=Blogg á Dv.is, höfundur Smári McCarthy|accessdate=20. janúar 2013|archive-date=2013-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120181105/http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|url-status=dead}}</ref> [[Listabókstafur]] Pírata er P. <ref>{{cite web |url=http://piratar.is/frettir/38036-2/ |title=Píratar fá listabókstafinn P; af píratar.is |access-date=2016-10-24 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103203430/http://piratar.is/frettir/38036-2/ |url-status=dead }}</ref> Flokkurinn bauð í fyrsta skipti fram í [[Alþingiskosningar 2013|Alþingiskosningunum 2013]] undir listabókstafnum Þ<ref name="PíratarÞ">{{H-vefur | url = http://www.mbl.is/frettir/kosning/2013/02/20/piratar_fa/ | titill = Píratar fá Þ | dagsetning = 20. febrúar 2013 | miðill = mbl.is | dags skoðað = 20-02-2013}}</ref> (sem var breytt í P 2016) og fékk 5,1% atkvæða og 3 þingmenn. Í<nowiki/>[[Sveitarstjórnarkosningar_á_Íslandi_2014| sveitarstjórnarkosningum 2014]] fengu Píratar einn mann kjörinn í Reykjavík. <ref>http://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/</ref>. Fylgi Pírata mældist í skoðanakönnun [[MMR]] í apríl 2015, 32% og með mesta fylgi allra flokka á landinu.<ref>{{Cite web |url=http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |title=Geymd eintak |access-date=2015-05-13 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507005015/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |url-status=dead }}</ref> Í apríl 2016 höfðu Píratar mælst stærsti flokkurinn í ár og alltaf yfir 30 prósentum. Þeir náðu metfylgi, 43%, í könnun eftir umræðu um [[Panamaskjölin]] og stjórnakreppu sem því fylgdi en fengu 14.5% atkvæða í Alþingiskosningunum þá um haustið. <ref>[https://www.ruv.is/frett/69-vilja-bjarna-burt-piratar-med-metfylgi 69% vilja Bjarna burt, Píratar með metfylgi ] Rúv. Skoðað 7. apríl 2016.</ref>. Píratar buðu fram í sveitarstjórnarkosningunum 2018 og hlutu kjörna fulltrúa í Reykjavík og í Kópavogi. Í Reykjavík hlutu Píratar 7,7% atkvæða og tvo borgarfulltrúa,<ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/urslit-borgarstjornarkosninga-2018|title=Úrslit borgarstjórnarkosninga 2018|last=hulda|date=2018-06-01|website=Reykjavíkurborg|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> í Kópavogi fengu Píratar 6,6% og einn bæjarfulltrúa. Eftir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar klofnaði 15. september 2017<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017830371d|title=Björt framtíð slítur ríkisstjórnarsamstarfinu - Vísir|last=Hilmarsdóttir|first=Sunna Kristín|website=visir.is|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> var boðað til kosninga. Píratar buðu fram og hlutu 9,2% fylgi og 6 þingmenn.<ref>[https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi__althurslit/KOS02121.px/table/tableViewLayout2/ Hagstofa Íslands]</ref> Andrés Ingi Jónsson, fyrrverandi þingmaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], gekk til liðs við Pírata í febrúar 2021<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|title=Andrés Ingi til liðs við Pírata|date=2021-02-10|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125324/https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|url-status=dead}}</ref> og urðu þingmenn flokksins þá 7. Píratar buðu fram í sveitastjórnarkosningum 2022 og bættu við sig einum borgarfulltrúa í Reykjavík með 11,63% atkvæða. Í Kópavogi fengu Píratar 9,53% atkvæða og héldu þar með einum bæjarfulltrúa.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/|title=Kosningar 2022 - Úrslit í stærstu sveitarfélögum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Píratar buðu fram með Viðreisn og óháðum í Árborg undir nafninu Áfram Árborg þar sem Álfheiður Eymarsdóttir var oddviti og var hún kosin inn í sveitastjórn Árborgar.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2022/04/11/piratar_og_vidreisn_i_samstarfi_i_arborg/|title=Píratar og Viðreisn í samstarfi í Árborg|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] féll flokkurinn af þingi og hlaut einungis 3% fylgi. Einnig missti hann alla borgarfulltrúa í Reykjavík í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningunum 2026]] og hlaut um 2% fylgi. <ref>[https://www.visir.is/g/20262885236d/nidurstadan-merki-ekki-endalok-pirata Niður­staðan merki ekki enda­lok Pírata] Vísir, sótt 17. maí 2026</ref> Í [[september]] [[2025]] var kosið um að flokkurinn tæki upp embætti formanns og varaformanns á aðalfundi seinna um haustið. Árið [[2018]] var áður kosið um að flokkurinn tæki upp formannsembætti, en tillögunni var hafnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/20/piratar_aetla_ad_kjosa_ser_formann/|title=Píratar ætla að kjósa sér formann|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Borgarfulltrúinn [[Alexandra Briem]] lýsti yfir áhuga, á meðan fyrrum þingflokksformaðurinn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þingmennirnir Halldóra Mogensen, Björn Leví Gunnarsson og bæjarfulltrúinn [[Sigurbjörg Erla Egilsdóttir]] neituðu framboði.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453979|title=Píratar láta af flötum strúktúr og taka upp formannsembætti - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-09-20|website=RÚV|access-date=2025-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778249d/hver-verdur-for-madur-pirata-ekki-sens-|title=Hver verður for­maður Pírata?: „Ekki séns“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] var kjörið fyrsti formaður Pírata 29. nóvember 2025. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-29-oktavia-er-fyrsti-formadur-pirata-460133 Oktavía er fyrsti formaður Pírata] Rúv, sótt 29. nóvember 2025 </ref> ===Fylgi í Alþingiskosningum=== {|class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! {{Tooltip|Sæti|Sæti í röð flokka sem voru í framboði}} ! Stjórnarþátttaka |- ![[Alþingiskosningar 2013|2013]] |9.648 |5,10 |{{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 3 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2016|2016]] |27.466 |14,48 |{{Composition bar|10|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{hækkun}} 7 |{{hækkun}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2017|2017]] |18.053 |9,20 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 4 |{{lækkun}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] |17.233 |8,63 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] |6.411 |3,02 |{{Composition bar|0|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 6 |{{lækkun}} 8. |{{Utan þings}} |} == Kjörnir fulltrúar 2021-2024 == === Alþingi === [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir]] [[Andrés Ingi Jónsson]] [[Björn Leví Gunnarsson]] [[Gísli Rafn Ólafsson]] [[Halldóra Mogensen]] [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|title=Alþingi|date=2022-09-16|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033604/https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|url-status=dead}}</ref> == Grunnstefna Pírata == # Gagnrýnin hugsun og upplýst stefna # Borgararéttindi # Friðhelgi einkalífsins # Gagnsæi og ábyrgð # Upplýsinga- og tjáningafrelsi # Beint lýðræði og sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/grunnstefna/|title=Grunnstefna|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033558/https://piratar.is/grunnstefna/|url-status=dead}}</ref> == Stjórnir, nefndir og ráð == === Framkvæmdastjórn === Framkvæmdastjórn Pírata er kosin á aðalfundi Pírata. Hver stjórnarmeðlimur situr í tvö ár og er hlutverkum skipt milli ára. Stjórnin sér um almenna stjórn og rekstur hreyfingarinnar.<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|title=Reykjavík {{!}} Píratar í Reykjavík|date=2023-01-01|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033601/https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|url-status=dead}}</ref> === Stefnu- og málefnanefnd === Stefnu- og málefnanefnd er kosin á aðalfundi Pírata og veitir hreyfingunni aðstoð varðandi stefnumótun og málefnastarf. Nefndin sér um Pírataþingið sem er haldið tvisvar á ári þar sem grasrót hreyfingarinnar kemur saman til að fara yfir stefnur og málefni sem grasrótina varðar. === Fjármálaráð === Fjármálaráð tryggir gagnsæi, valddreifingu og vönduð bókhaldsvinnubrögð í fjármálum. Þá ber ráðið ábyrgð á gerð fjárhagsáætlunar Pírata. == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Tengt efni == * [[Pírataflokkur]] == Tenglar == {{Wikiorðabók|pírati|pírati}} * [http://www.piratar.is/ Vefur framboðsins] * [https://x.piratar.is/ Kosningavefur flokksins] * [http://data.is/1G6nr0V Capacent gögn um fylgi flokka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923102939/https://data.is/1G6nr0V |date=2020-09-23 }} * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/01/27/vill_frjalshyggjumenn_ur_pirotum/ ''Vill frjáls­hyggju­menn úr Pír­öt­um''] [[Flokkur:Píratahreyfingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] {{s|2012}} tg76ic9ug19nl1yoc846poxmb2bmtdc 0 116869 1978092 1978083 2026-09-08T12:12:01Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-48692-29|~2026-48692-29]] ([[User talk:~2026-48692-29|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Mrmw|Mrmw]] 1742883 wikitext text/x-wiki [[Mynd:FoodWeb.svg|thumbnail|Fæðuvefur]] [[Mynd:Chesapeake Waterbird Food Web.jpg|Samtengdar fæðukeðjur í fæðuvef sem sýnir hver étur hvern|thumbnail|left|300 px]]'''Fæðuvefur''' sýnir fæðutengsl [[lífvera]] og hvernig lífverur í [[Líffélag|líffélagi]] lifa á öðrum lífverum í gegnum af margar samtengdar [[Fæðukeðja|fæðukeðjur]]. Rétt eins og fæðukeðja lýsir fæðuvefur fæðuferlinu í líffélaginu nema bara í stærra samhengi. Þar má segja að fæðukeðjunum hafi nokkurn vegin verið spunnið saman í einn stóran vef. Einn fæðuvefur getur því í sumum tilfellum lýst fæðuferli heils líffélags. Þannig eru frumframleiðendurnir neðstir og neytendunum raðað í viðeigandi röð eftir því hvaða dýr borða hvað þangað til fæðuvefurinn endar á stærstu og grimmustu dýrunum.[[Mynd:Soil food webUSDA.jpg|thumbnail|Fæðuvefur fyrir jarðveg]] {{stubbur|líffræði}} jy3lhxzhkk0uy8lmeu5av1se4rjfpaa 0 131170 1978154 1654470 2026-09-09T11:40:27Z ~2026-48489-39 120462 /* */ Uppfært bæjarheiti til upplýsingar. 1978154 wikitext text/x-wiki '''Katrín Þorvaldsdóttir Sívertsen''' ([[3. apríl]] [[1829]] - [[23. desember]] [[1895]]) var eiginkona [[Jón Árnason (1819)|Jóns Árnasonar]], þjóðsagnaritara, og systir Kristínar, konu [[Jón Thoroddsen eldri|Jóns Thoroddsen]]. Katrín ólst upp hjá foreldrum sínum, Þorvaldi Sívertsen og Ragnhildi Skúladóttur kanselliráðs að Skarði á Skarðströnd. Hún giftist séra Lárusi M. Johnsen að Holti í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]] [[1847]]. Hann varð síðan prestur að [[Skarðsþing]]um, og lést þar [[1859]]. Eftir það fór hún heim til föður síns, og var þar á 4. ár þangað til hann lést. Þá fór hún í [[Flatey]] til Brynjólfs kaupmanns Benediktssen og frú Herdísar konu hans, sem var vinkona Katrínar, og þar var hún þangað til hún giftist landsbókaverði Jóni Árnasyni 1866, fluttist þá alfarin til Reykjavíkur og dvaldi þar síðan. Þau hjón eignuðust son, Þorvald að nafni, en hann dó [[1883]] í latínuskólanum í Reykjavík. Hún og Jón ólu upp [[Þorvaldur Thoroddsen|Þorvald Thoroddsen]], landfræðing, frá unglingsaldri, eftir að faðir hans lést. Þorvaldur var systursonur Katrínar, sonur Jóns Thoroddsen og konu hans Kristínar Ólínu Þorvaldsdóttur. {{Stubbur}} [[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]] [[Flokkur:Íslendingar á 19. öld]] {{fd|1829|1895}} thk8lsecz44iwgjpcj7z1iwe57mh6eo 0 133865 1978094 1780100 2026-09-08T12:20:52Z Nipas2 54688 /* Tilvísanir */ 1978094 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni karla |mynd= |stofnár=1969 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=2 |núverandi meistarar={{Lið Víkingur}} (2022) |sigursælasta lið={{Lið Valur}} (11) |heimasíða= }} '''Meistarakeppni karla í knattspyrnu''' er árleg viðureign [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Úrvalsdeildarmeistara]] og [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Bikarmeistara]]. Leikurinn fer fram í lok apríl áður en keppni hefst í Úrvalsdeildinni. Í þeim tilvikum sem að lið hefur unnið tvöfalt árið áður, þe bæði unnið úrvalsdeildina og bikarkeppnina, þá spilar liðið við taplið bikarúrslitaleiksins árið á undan. Leikið hefur verið um titilinn, sem að í daglegu tali er kallaður meistarar meistarana, síðan 1969 fyrir utan árin 1999-2002 þar sem að ekki var keppt um titilinn. [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] hefur oftast haft sigur í leiknum eða 9 sinnum. ==Sigurvegarar== ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]<ref>{{cite web|title=Meistarakeppni karla - Sigurvegarar|url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=25 april 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210006/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|url-status=dead}}</ref> {| |- valign="top" | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=140 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|1969 |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|1970 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|1971 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|1972 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|1973 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|1974 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|1975 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|1976 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|1977 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1978 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|1979 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1980 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|1981 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|1982 |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|1983 |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|1984 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|1985 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|1986 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |} | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=120 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|1987 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|1988 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1989 |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|1990 |style="text-align: center;"|{{Lið KA}} |- |style="text-align: center;"|1991 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1992 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1993 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|1994 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|1995 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|1996 |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|1996 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|1997 |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} |- |style="text-align: center;"|1998 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|1999 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2000 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2001 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2002 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2003 |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |} | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=120 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|2004 |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|2005 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2006 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|2007 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2008 |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|2009 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2010 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2011 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2012 |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|2013 |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|2014 |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|2015 |style="text-align: center;"|{{Lið Stjarnan}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2017|2017]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2018|2018]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]] |style="text-align: center;"|{{Lið Stjarnan}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2020|2020]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |} |} ==Flestir sigrar== ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]].<ref>{{cite web|title=Meistarakeppni karla - Sigurvegarar|url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=25 april 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210006/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" ! width=120 style="background:silver;" | Félag ! width=500 style="background:silver;" | Ártal ! width=40 style="background:silver;" | Fjöldi |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} |style="text-align: left;"|1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018 |style="text-align: center;"|11 |- |style="text-align: left;"|{{Lið Keflavík}} |style="text-align: left;"|1970, 1972, 1973, 1975, 1976, 1997 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fram}} |style="text-align: left;"|1971, 1974, 1981, 1985, 1986, 1989 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} |style="text-align: left;"|2005, 2007, 2009, 2010, 2011, 2013 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} |style="text-align: left;"|1969, 1996, 2003, 2012, 2014, 2020 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} |style="text-align: left;"|1978, 1987, 1994, 1995, 2004 |style="text-align: center;"|'''5''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} |style="text-align: left;"|1980, 1984, 1996, 1998 |style="text-align: center;"|'''4''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið Víkingur R.}} |style="text-align: left;"|1982, 1983 |style="text-align: center;"|'''2''' |- | style="text-align: left;" |{{Lið Stjarnan}} | style="text-align: left;" |2015, 2019 | style="text-align: center;" |'''2''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið KA}} |style="text-align: left;"|1990 |style="text-align: center;"|'''1''' |} ==Tilvísanir== {{reflist|2}} {{S|1969}} {{Meistarakeppni karla í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] k8foymcel7ne2fky3vlj73pfz4lm33y 1978098 1978094 2026-09-08T13:38:25Z Nipas2 54688 /* Sigurvegarar */ Why can't be edited ? The KSI site now is easy to find the past seasons. Just change the year and gender in the "mot" window 1978098 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni karla |mynd= |stofnár=1969 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=2 |núverandi meistarar={{Lið Víkingur}} (2022) |sigursælasta lið={{Lið Valur}} (11) |heimasíða= }} '''Meistarakeppni karla í knattspyrnu''' er árleg viðureign [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Úrvalsdeildarmeistara]] og [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Bikarmeistara]]. Leikurinn fer fram í lok apríl áður en keppni hefst í Úrvalsdeildinni. Í þeim tilvikum sem að lið hefur unnið tvöfalt árið áður, þe bæði unnið úrvalsdeildina og bikarkeppnina, þá spilar liðið við taplið bikarúrslitaleiksins árið á undan. Leikið hefur verið um titilinn, sem að í daglegu tali er kallaður meistarar meistarana, síðan 1969 fyrir utan árin 1999-2002 þar sem að ekki var keppt um titilinn. [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] hefur oftast haft sigur í leiknum eða 9 sinnum. ==Sigurvegarar== ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]<ref>{{cite web|title=Meistarakeppni karla - Sigurvegarar|url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=25 april 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210006/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|url-status=dead}}</ref> {| |- valign="top" | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=140 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1969|1969]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1970|1970]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1971|1971]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1972|1972]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1973|1973]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1974|1974]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1976|1976]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} (ÍBK) |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1977|1977]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1978|1978]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1980|1980]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1981|1981]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1982|1982]] |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]] |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1984|1984]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1985|1985]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1986|1986]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |} | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=120 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1988|1988]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]] |style="text-align: center;"|{{Lið Fram}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1990|1990]] |style="text-align: center;"|{{Lið KA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1992|1992]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1994|1994]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1996|1996]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1996|1996]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]] |style="text-align: center;"|{{Lið Keflavík}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1998|1998]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍBV}} |- |style="text-align: center;"|1999 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2000 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2001 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|2002 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2003|2003]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |} | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=120 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] |style="text-align: center;"|{{Lið ÍA}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2005|2005]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2006|2006]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2008|2008]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2009|2009]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2010|2010]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2012|2012]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2013|2013]] |style="text-align: center;"|{{Lið FH}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2014|2014]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]] |style="text-align: center;"|{{Lið Stjarnan}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2017|2017]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2018|2018]] |style="text-align: center;"|{{Lið Valur}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]] |style="text-align: center;"|{{Lið Stjarnan}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2020|2020]] |style="text-align: center;"|{{Lið KR}} |- |style="text-align: center;"|2021 |style="text-align: center;"|Ekki keppt |} | {| class="wikitable" ! width=50 style="background:silver;" | Ár ! width=120 style="background:silver;" | Sigurvegari |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2022|2022]] |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2023|2023]] |style="text-align: center;"|{{Lið Breiðablik}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] |style="text-align: center;"|{{Lið Víkingur R.}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2025|2025]] |style="text-align: center;"|{{Lið Breiðablik}} |- |style="text-align: center;"|[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] |style="text-align: center;"| |} |} ==Flestir sigrar== ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]].<ref>{{cite web|title=Meistarakeppni karla - Sigurvegarar|url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=25 april 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210006/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/60|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" ! width=120 style="background:silver;" | Félag ! width=500 style="background:silver;" | Ártal ! width=40 style="background:silver;" | Fjöldi |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} |style="text-align: left;"|1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018 |style="text-align: center;"|11 |- |style="text-align: left;"|{{Lið Keflavík}} |style="text-align: left;"|1970, 1972, 1973, 1975, 1976, 1997 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fram}} |style="text-align: left;"|1971, 1974, 1981, 1985, 1986, 1989 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} |style="text-align: left;"|2005, 2007, 2009, 2010, 2011, 2013 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} |style="text-align: left;"|1969, 1996, 2003, 2012, 2014, 2020 |style="text-align: center;"|'''6''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} |style="text-align: left;"|1978, 1987, 1994, 1995, 2004 |style="text-align: center;"|'''5''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} |style="text-align: left;"|1980, 1984, 1996, 1998 |style="text-align: center;"|'''4''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið Víkingur R.}} |style="text-align: left;"|1982, 1983 |style="text-align: center;"|'''2''' |- | style="text-align: left;" |{{Lið Stjarnan}} | style="text-align: left;" |2015, 2019 | style="text-align: center;" |'''2''' |- |style="text-align: left;"|{{Lið KA}} |style="text-align: left;"|1990 |style="text-align: center;"|'''1''' |} ==Tilvísanir== {{reflist|2}} {{S|1969}} {{Meistarakeppni karla í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] altw5ugjxqqqmim7bg0z299t58hpa94 0 135435 1978123 1938425 2026-09-09T08:18:37Z Sebastian Wallroth 11097 &rarr; SVG 1978123 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Undertale vector logo on black borders.svg|thumb|292x292dp|Opinber Merki um leikinn.]] '''''Undertale''''' er [[Hlutverkaspil|hlutverka]]<nowiki/>- [[tölvuleikur]] (RPG) frá árinu 2015, skapaður af [[Bandaríkin|bandaríska]] sjálfstæða [[Tölvuleikjahönnuður|leikjahönnuðinum]] [[Toby Fox]]. Spilarinn stjórnar barni sem hefur fallið ofan í Undirheimana (e. the Underground): stórt og afskekkt svæði undir yfirborði jarðar, aðskilið frá umheiminum með töfrahindrun. Á ferðalagi sínu aftur upp á yfirborðið mætir spilarinn ýmsum skrímslum og þarf hugsanlega að takast á við sum þeirra. Bardagakerfið gengur út á að spilarinn stýri hjarta sínu í gegnum „yfirþyrmandi skothríð“ (e. bullet hell) frá andstæðingnum. Spilarinn getur valið að friða skrímslin til að þyrma þeim í stað þess að drepa þau. Þessar ákvarðanir hafa mikil áhrif á leikinn, en samtöl, persónur og söguþráður breytast eftir útkomu bardaga. Fyrir utan myndlist og persónuhönnun eftir [[Temmie Chang]] og aðra gestahönnuði, þá þróaði Fox allan leikinn sjálfur, þar með talið handritið og tónlistina. Leikurinn sótti innblástur víða, meðal annars í hlutverkaleikina ''[[Brandish (tölvuleikjasería)|Brandish]]'', ''[[Mario & Luigi (tölvuleikjasería)|Mario & Luigi]]'' og ''[[Mother (tölvuleikjasería)|Mother]]'', skotleikjaseríuna ''[[Touhou Project]]'' (þekkt fyrir „bullet hell“ stíl), hlutverkaleikinn ''[[Moon: Remix RPG Adventure]]'' og bresku gamanþættina ''[[Hr. Bean|Mr. Bean]]''. Upphaflega stóð til að ''Undertale'' yrði tveggja tíma langur og kæmi út um mitt ár 2014, en útgáfunni seinkaði. ''Undertale'' kom út fyrir [[OS X]] og [[Microsoft Windows]] í september 2015. Hann var síðar lagaður að [[Linux]] árið 2016, [[PlayStation 4]] og [[PlayStation Vita]] árið 2017, [[Nintendo Switch]] árið 2018 og [[Xbox One]] árið 2021. Leikurinn hlaut lof gagnrýnenda fyrir efnistök, bardagakerfi, tónlist, frumleika, sögu, samtöl og persónusköpun, þó að viðbrögð við myndrænum stíl hans hafi verið misgóð. Hann hefur selst í að minnsta kosti fimm milljónum eintaka. Leikurinn var tilnefndur til fjölda verðlauna, þar á meðal sem leikur ársins hjá nokkrum leikjaritum og ráðstefnum, og er talinn einn besti tölvuleikur allra tíma. Leikur með hliðstæða sögu, ''[[Deltarune]]'', hefur komið út í köflum frá árinu 2018; fleiri kaflar eru enn í vinnslu.<ref>{{Cite web |url=http://hugras.is/2016/03/undertale-saga-sem-bara-leikir-geta-sagt/ |title=UnderTale – Saga sem bara leikir geta sagt. |access-date=2016-11-03 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123141458/http://hugras.is/2016/03/undertale-saga-sem-bara-leikir-geta-sagt/ |url-status=dead }}</ref> Toby Fox hefur þróað leikinn alveg sjálfstætt, þar á meðal hvernig á að skrifa og tónskáld tónlistina, með list bæta búið með öðrum listamenn. Leikurinn var innblásin af [[Mother]], röð af RPG [[Mario & Luigi]] röð af leikjum kúlu helvíti [[Touhou Project]] og gamanleikur sýna breska [[Mr. Bean]]. Undertale hafði upphaflega ætlaði að síðustu tvær klukkustundir og áætlað var að ráðast á miðjan 2014, en þróun hennar var frestað í meira en þrjú ár. == Samsæri == ''Undertale'' byrjar að segja um fortíðina, þar sem skrímsli og menn bjuggu á jörðinni. Eftir stríð, skrímsli voru sigraðir og lokað undir fjallinu. Leikurinn, þá aftur til staðar og mun leggja áherslu á sögu barn sem féll í fjallinu þar sem skrímsli nú lifandi. == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Tölvuleikir frá 2015]] [[Flokkur:PC leikir]] 9cbkwl0ktajvbd8vqesr1vrg37h8ah3 1978137 1978123 2026-09-09T10:39:59Z TKSnaevarr 53243 Tek út texta með óviðunandi málfar. 1978137 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Undertale vector logo on black borders.svg|thumb|292x292dp|Opinber Merki um leikinn.]] '''''Undertale''''' er [[Hlutverkaspil|hlutverka]]<nowiki/>- [[tölvuleikur]] (RPG) frá árinu 2015, skapaður af [[Bandaríkin|bandaríska]] sjálfstæða [[Tölvuleikjahönnuður|leikjahönnuðinum]] [[Toby Fox]]. Spilarinn stjórnar barni sem hefur fallið ofan í Undirheimana (e. the Underground): stórt og afskekkt svæði undir yfirborði jarðar, aðskilið frá umheiminum með töfrahindrun. Á ferðalagi sínu aftur upp á yfirborðið mætir spilarinn ýmsum skrímslum og þarf hugsanlega að takast á við sum þeirra. Bardagakerfið gengur út á að spilarinn stýri hjarta sínu í gegnum „yfirþyrmandi skothríð“ (e. bullet hell) frá andstæðingnum. Spilarinn getur valið að friða skrímslin til að þyrma þeim í stað þess að drepa þau. Þessar ákvarðanir hafa mikil áhrif á leikinn, en samtöl, persónur og söguþráður breytast eftir útkomu bardaga. Fyrir utan myndlist og persónuhönnun eftir [[Temmie Chang]] og aðra gestahönnuði, þá þróaði Fox allan leikinn sjálfur, þar með talið handritið og tónlistina. Leikurinn sótti innblástur víða, meðal annars í hlutverkaleikina ''[[Brandish (tölvuleikjasería)|Brandish]]'', ''[[Mario & Luigi (tölvuleikjasería)|Mario & Luigi]]'' og ''[[Mother (tölvuleikjasería)|Mother]]'', skotleikjaseríuna ''[[Touhou Project]]'' (þekkt fyrir „bullet hell“ stíl), hlutverkaleikinn ''[[Moon: Remix RPG Adventure]]'' og bresku gamanþættina ''[[Hr. Bean|Mr. Bean]]''. Upphaflega stóð til að ''Undertale'' yrði tveggja tíma langur og kæmi út um mitt ár 2014, en útgáfunni seinkaði. ''Undertale'' kom út fyrir [[OS X]] og [[Microsoft Windows]] í september 2015. Hann var síðar lagaður að [[Linux]] árið 2016, [[PlayStation 4]] og [[PlayStation Vita]] árið 2017, [[Nintendo Switch]] árið 2018 og [[Xbox One]] árið 2021. Leikurinn hlaut lof gagnrýnenda fyrir efnistök, bardagakerfi, tónlist, frumleika, sögu, samtöl og persónusköpun, þó að viðbrögð við myndrænum stíl hans hafi verið misgóð. Hann hefur selst í að minnsta kosti fimm milljónum eintaka. Leikurinn var tilnefndur til fjölda verðlauna, þar á meðal sem leikur ársins hjá nokkrum leikjaritum og ráðstefnum, og er talinn einn besti tölvuleikur allra tíma. Leikur með hliðstæða sögu, ''[[Deltarune]]'', hefur komið út í köflum frá árinu 2018; fleiri kaflar eru enn í vinnslu.<ref>{{Cite web |url=http://hugras.is/2016/03/undertale-saga-sem-bara-leikir-geta-sagt/ |title=UnderTale – Saga sem bara leikir geta sagt. |access-date=2016-11-03 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123141458/http://hugras.is/2016/03/undertale-saga-sem-bara-leikir-geta-sagt/ |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Tölvuleikir frá 2015]] [[Flokkur:PC leikir]] 04b5pq8ao9vf3xbh1xbh4jkhbuc4mo6 0 139367 1978134 1971004 2026-09-09T09:58:27Z TKSnaevarr 53243 1978134 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Paul von Lettow-Vorbeck | mynd = General Paul von Lettow-Vorbeck LCCN2014719610b.jpg | myndatexti = Lettow-Vorbeck árið 1914. | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|3|20}} | fæðingarstaður = [[Saarlouis]], [[Rínarhérað]]i, [[Prússland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1964|3|9|1870|3|20}} | dauðastaður = [[Hamborg]], [[Vestur-Þýskaland]]i | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | starf = Hermaður | maki = {{gifting|Martha Wallroth|1919}} | börn = 4 }} '''Paul Emil von Lettow-Vorbeck''' ([[20. mars]] [[1870]] – [[9. mars]] [[1964]]), kallaður „Afríkuljónið“, var hershöfðingi í her [[Þýska keisaraveldið|Þýskalands]] og foringi þýska heraflans á vígstöðvunum í þýsku Austur-Afríku í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]]. Í fjögur ár tókst honum að hafa hemil á mun stærri herafla um 300.000 breskra, belgískra og portúgalska hermanna með herliði sem var aldrei fjölmennara en um 14.000 menn (þar af 3.000 Þjóðverjar og 11.000 Afríkumenn). Lettow-Vorbeck var svo til ósigraður á vígvellinum og var eini þýski herforinginn sem tókst að ráðast inn á landsvæði [[Breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] í fyrri heimsstyrjöldinni. Sagnfræðingurinn Edwin Palmer Hoyt hefur lýst afrekum hans á Afríkuvígstöðvunum sem „besta [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] allra tíma.“ <ref>Hoyt, Edwin P. [http://zimmerer.typepad.com/Documents/Guerrilla%20Von%20Lettow%20New.pdf Guerilla: Colonel von Lettow-Vorbeck and Germany's East African Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226025523/https://zimmerer.typepad.com/Documents/Guerrilla%20Von%20Lettow%20New.pdf |date=2020-02-26 }}, bls. 229. New York. MacMillan Publishing Co., Inc. 1981. sótt 22. júlí 2017.</ref> ==Æviágrip== Paul Emil von Lettow-Vorbeck fæddist inn í aðalsfjölskyldu í Saarlouis í [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi]]. Hann var gerður liðsforingi í her þýska keisaradæmisins árið 1890. Árið 1900 var Lettow-Vorbeck sendur til [[Kína]] ásamt herjum sjö annarra landa til að kveða niður [[Boxarauppreisnin|Boxarauppreisnina]]. Hann var lítið fyrir að berjast gegn skæruliðum og þótti stríðið hafa slæm áhrif á agann í þýska hernum. Hann sneri aftur til Þýskalands næsta ár. Lettow-Vorbeck var fyrst sendur til þýsku Austur-Afríku árið 1904 og átti eftir að vinna sem herforingi víðs vegar um Afríku næstu árin. Árið 1914 var hann, þá orðinn majór, sendur til Tanganjiku (þar sem nú er [[Tansanía]]) til að taka við stjórn „Schutztruppel“-herdeildarinnar. Á leiðinni þangað kynntist hann og vingaðist við danska rithöfundinn [[Karen Blixen]]. Mörgum áratugum síðar rifjaði Blixen upp um Lettow-Vorbeck: „Hann átti heima í gamla tímanum, og ég hef aldrei hitt annan Þjóðverja sem minnti mig svo sterklega á allt sem [[þýska keisaradæmið]] var og stóð fyrir.“<ref>Farwell, ''The Great War in Africa'', bls. 105</ref> ===Fyrri heimsstyrjöldin=== [[File:Paul von Lettow-Vorbeck WWI poster.jpg|thumb|left|upright|Áróðursplakat frá stríðsárunum sem sýnir Lettow-Vorbeck stýra afrískum hermönnum.]] Þegar fyrri heimsstyrjöldin hófst gerði Lettow-Vorbeck sér grein fyrir því að átök í Austur-Afríku skiptu litlu máli í samanburði við hinar vígstöðvarnar og ætlaði því fyrst og fremst að einbeita sér að því að halda breskum hermönnum á svæðinu uppteknum og þannig koma í veg fyrir að þeir yrðu fluttir á vesturvígstöðvarnar. Í byrjun stríðsins voru aðeins um 2.600 Þjóðverjar og 2.472 Afríkumenn undir stjórn Lettow-Vorbeck.<ref>Farwell, bls. 109.</ref> Lettow-Vorbeck hunsaði skipanir þýska ríkisstjórans um að viðhalda hlutleysi afrísku nýlendanna samkvæmt samkomulagi [[Berlínarráðstefnan|Berlínarráðstefnunnar]] og bjó sig undir að verjast árás Breta á bæinn Tanga. Eftir fjögurra daga orrustu við Tanga tókst Þjóðverjum að hrekja Breta á brott. Síðan sigruðu þeir Breta í annað sinn við Jassin þann 19. janúar 1915 og komust þannig yfir mikið magn nýrra riffla og annarra nauðsynja. Hersveitir Lettow-Vorbeck uxu ört með því að ráða til sín afríska hermenn og taldi að lokum um 14.000 manns. Lettow-Vorbeck talaði [[Svahílí]] reiprennandi og vann sér því inn virðingu og aðdáun afrískra hermanna sinna. Hann gerði afríska hermenn að liðsforingjum og sagði þeim: „Hér erum við allir Afríkumenn.“<ref>Garfield, ''The Meinertzhagen Mystery'', bls. 85.</ref> „Líklega mat enginn annar hvítur herforingi þessa tíma Afríkumenn eins mikils, bæði sem hermenn og sem menn,“ segir sagnfræðingurinn Charles Miller um Lettow-Vorbeck.<ref>Miller, Charles (1974), ''Battle for the Bundu, The First World War in East Africa'' p. 38.</ref> Í mars árið 1916 gerðu Bretar innrás með um 45.000 manna herafla ásamt Belgum. Lettow-Vorbeck notfærði sér loft- og landslag Afríku og leyfði her sínum einungis að berjast á sínum forsendum. Bretar héldu þó áfram að senda sífellt fleiri menn og neyddu Lettow-Vorbeck til að láta af hendi æ meira landsvæði. Hann hélt bardaganum engu að síður áfram og vann stórsigur í orrustu við Mahiwa í október 1917, þar sem dauðsfall Breta var um 2.700 en dauðsfall Þjóðverja aðeins 519.<ref>Miller, bls. 287.</ref> Þegar fregnir af orrustunni bárust til Þýskalands var Lettow-Vorbeck hækkaður í tign og gerður að stórhershöfðingja.<ref>Hoyt, bls. 175</ref> Þetta var þó ekki nóg til að vinna bug á Bretaher þar sem þeir höfðu frá upphafi átt yfir miklu fleiri hermönnum að búa. Lettow-Vorbeck neyddist til að hörfa til suðurs og hélt þann 25. nóvember 1917 inn í [[Mósambík]], sem þá var nýlenda Portúgala. Portúgalir höfðu verið í stríði við Þjóðverja frá árinu 1916 og því gat Lettow-Vorbeck ekki fengið birgðir sendar þangað frá Þýskalandi. Hermönnum hans tókst þó að sjá fyrir nauðsynjum með því að taka þær frá portúgölskum herstöðvum; fyrst frá herstoð við Ngomano sem þeir hertóku sama mánuð og þeir komu inn í Mósambík.<ref>Miller, bls. 296.</ref> Lettow-Vorbeck hélt áfram skæruhernaði sínum í Afríku til loka styrjaldarinnar. Þann 14. nóvember 1918 tilkynnti breskur embættismaður honum að búið væri að semja um frið í Evrópu. Lettow-Vorbeck samdi um vopnahlé við Breta í [[Zambía|Zambíu]] og fór með ósigraðan her sinn til að gefast upp fyrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamönnum]] þann 25. nóvember.<ref>[http://www.nrzam.org.uk/NRJ/V2N5/V2N5.htm Gore-Browne, Sir Stewart (1954). "The Chambeshi Memorial".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203103734/http://www.nrzam.org.uk/NRJ/V2N5/V2N5.htm |date=2020-02-03 }} ''The Northern Rhodesia Journal'', '''2''' (5) bls. 81–84 (1954). Sótt 22. júlí 2017.</ref> ===Eftir stríðið=== Lettow-Vorbeck sneri heim til Þýskalands í mars 1919 og var fagnað sem hetju. Margar tilraunir voru gerðar til að fá stuðning hans í stjórnmálaheimi [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] en hann hélt sig í hernum þar til hann var leystur frá störfum eftir að hafa stutt [[Kappuppreisnin|misheppnaða valdaránstilraun íhaldsmanna]]. Frá 1928 til 1930 starfaði fyrrverandi hershöfðinginn á þýska ríkisþinginu í stjórnmálaflokk konungssinna. Hann vantreysti mjög [[Adolf Hitler]] og hans fylgismönnum og vonaðist til þess að geta gert stjórnmálabandalag gegn Nasistaflokknum. Þegar Hitler bauð Lettow-Vorbeck að gerast sendiherra til konungshirðar Bretlands árið 1935 neitaði Lettow-Vorbeck afdráttarlaust. Eftir þetta var fylgst grannt með hershöfðingjanum það sem eftir var Nasistatímans. ==Tenglar== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2330863 „Mundi fífil sinn fegurri“ – Alþýðublaðið, 75. Tölublað (03.04.1964), Blaðsíða 6] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3292129 „Stríðið við rætur Kiliminjaro“ – Lesbók Morgunblaðsins, 3. tölublað (19.01.1969), Blaðsíða 7] {{Commonscat|Paul Emil von Lettow-Vorbeck}} ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Lettow-Vorbeck, Paul}} {{fde|1870|1964|Lettow-Vorbeck, Paul}} [[Flokkur:Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýskt aðalsfólk]] [[Flokkur:Þýskir herforingjar]] cttkirc3a7oxjdtj0m8k6w93e6zytj3 0 139720 1978106 1978072 2026-09-08T15:02:06Z TKSnaevarr 53243 1978106 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Keisari Brasilíu | ætt = [[Bragança-ætt]] | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil (1853–1889).svg | nafn = Pétur 2. | mynd = Pedro II circa 1887b transparent.png | skírnarnafn = Pedro de Alcântara João Carlos Leopoldo Salvador Bibiano Francisco Xavier de Paula Leocádio Miguel Gabriel Rafael Gonzaga | fæðingardagur = [[2. desember]] [[1825]] | fæðingarstaður = [[Rio de Janeiro]], [[Brasilía|Brasilíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1891|12|5|1825|12|2}} | dánarstaður = [[París]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | grafinn = Dómkirkjunni í [[Petrópolis]], Brasilíu | ríkisár = [[7. apríl]] [[1831]] – [[15. nóvember]] [[1889]] | undirskrift = Signature Pedro II.png | faðir = [[Pétur 1. Brasilíukeisari]] | móðir = [[María Leópoldína af Austurríki]] | maki = {{gifting|[[Teresa Kristín af Sikileyjunum tveimur]]|1843|1889|orsök=dó}} | titill_maka = Keisaraynja | börn ={{plainlist | * [[Alfons Brasilíuprins|Alfons]] * [[Ísabella Brasilíuprinsessa|Ísabella]] * [[Leópoldína Brasilíuprinsessa|Leópoldína]] * [[Pétur Alfons Brasilíuprins|Pétur Alfons]] }} }} '''Pétur 2.''' (portúgalska: Dom Pedro II; 2. desember 1825 – 5. desember 1891), kallaður „hinn göfuglyndi“ (portúgalska: ''O Magnânimo'')<ref>Barman, Roderick J. (1999). Citizen Emperor: Pedro II and the Making of Brazil, 1825–1891. Stanford: Stanford University Press, bls. 85</ref> var annar og síðasti [[keisari]] [[Brasilía|Brasilíu]] og gegndi þeirri stöðu í 58 ár. Pétur fæddist í [[Rio de Janeiro]] og var sjöunda barn [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Péturs 1. Brasilíukeisara]] og [[María Leópoldína af Austurríki|Maríu Leópoldínu keisaraynju]] og því meðlimur brasilískar kvíslar [[Bragança-ætt]]arinnar. Pétur varð keisari aðeins fimm ára gamall þegar faðir hans sagði skyndilega af sér og hélt til Portúgals árið 1831. Hann átti hann því einmanalega æsku og uppvaxtarár. Pétur var skyldugur til að eyða öllum sínum tíma í nám og undirbúning fyrir valdatíð sína og fékk fá tækifæri til að skemmta sér eða kynnast jafnöldrum sínum. Reynsla Péturs af valdaspilinu innan hirðarinnar og stjórnmáladeilum á þessu tímabili mótuðu persónu hans mjög. Hann varð á fullorðinsárum sínum skyldurækinn maður og trúr þjóð sinni en þó í sífellt auknum mæli gramur gagnvart einvaldsembætti sínu. Þegar Pétur komst til valda var [[brasilíska keisaradæmið]] við það að liðast í sundur en honum tókst sem keisara að gera Brasilíu að efnilegu alþjóðaveldi. Þjóðin skar sig brátt úr hópi nágranna sinna í [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] vegna pólitísks stöðugleika, málfrelsis, virðingu við mannréttindi og öflugs efnahags. Stjórnarfyrirkomulag landsins, sem var þing- og stjórnarskrárbundið keisaradæmi, var jafnframt einsdæmi í álfunni. Brasilía bar sigur úr býtum í þremur stríðum ([[Platastríðið|Platastríðinu]], [[Úrúgvæstríðið|Úrúgvæstríðinu]] og [[Paragvæstríðið|Paragvæstríðinu]]) og tókst að leiða ýmsar innanlands- og milliríkjadeilur til farsælla lykta. Pétur 2. barðist af hörku fyrir því að [[þrælahald]] yrði bannað í Brasilíu þrátt fyrir andóf áhrifamikilla stjórnmála- og efnahahagsvalda. Pétur var sjálfur fræðimaður og gat sér góðan orðstír sem ákafur stuðningsmaður bættrar menntunar, menningarstarfsemi og vísinda. Hann vann sér inn virðingu og aðdáun fræðimanna á borð við [[Charles Darwin]], [[Victor Hugo]] og [[Friedrich Nietzsche]] og var sjálfur vinur [[Richard Wagner|Richards Wagner]], [[Louis Pasteur]] og [[Henry Wadsworth Longfellow]] meðal annarra merkismanna. Þrátt fyrir að flestir Brasilíumenn hafi ekki sóst eftir breyttu stjórnskipulagi var keisaranum steypt af stóli í valdaráni árið 1889. Valdaránið naut nánast einskis stuðnings annarra en fáeinna herforingja sem vildu koma á lýðveldi undir stjórn [[einræðisherra]]. Pétur var þá orðinn lúinn á keisarastólnum og vonlítill um framtíð keisaraembættisins þrátt fyrir víðtækan stuðning almennings. Hann leyfði valdaræningjunum að hafa sína hentisemi og reyndi ekki að endurreisa einveldið. Hann varði síðustu æviárum sínum í útlegð í Evrópu og bjó einn við fremur fátæklegar aðstæður. Valdatíð Péturs lauk því á óvenjulegan máta. Honum var steypt af stóli á hátindi vinsælda sinna og mörg helstu afrek hans voru fljótt gerð að engu á meðan við tók löng röð veikburða ríkisstjórna og hrina stjórnsýslu- og efnahagskreppna. Mennirnir sem höfðu gert Pétur útlægan fóru fljótt að líta á hann sem fyrirmynd sem brasilíska lýðveldið ætti að tileinka sér. Fáeinum áratugum eftir andlát hans var orðstír hans enn haldið hátt á lofti og mikill fögnuður braust út um land allt þegar líki hans var skilað til Brasilíu. Sagnfræðingar hafa ætíð haft mikið mat á keisaranum og jafnvel talið hann einn merkasta Brasilíumann fyrr og síðar. ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Pedro II of Brazil|Pétri 2. Brasilíukeisara}} {{fd|1825|1891}} [[Flokkur:Brasilíukeisarar]] [[Flokkur:Bragança-ætt]] 23rt829wbblqjuoe6pm3bfyqvi3xr5w 0 144242 1978146 1932925 2026-09-09T11:21:42Z TKSnaevarr 53243 1978146 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | image = Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg | caption = Rúandskar flóttamannabúðir í austurhluta Saír árið 1994. | conflict = Fyrra Kongóstríðið | partof = [[Borgarastyrjöldin í Kongó|borgarastyrjöldinni í Kongó]], eftirmálum [[Þjóðarmorðið í Rúanda|þjóðarmorðsins í Rúanda]], [[Borgarastyrjöldin í Búrúndí|borgarastyrjöldinni í Búrúndí]], [[Önnur borgarastyrjöldin í Súdan|annarri borgarastyrjöldinni í Súdan]] og [[Borgarastyrjöldin í Angóla|borgarastyrjöldinni í Angóla]] | date = 24. október 1996 – 16. maí 1997<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=24|year1=1996|month2=05|day2=16|year2=1997}}) | place = [[Saír]], ásamt skærum í [[Úganda]] og [[Súdan]]{{sfnp|Prunier|2004|pp=375–377}} | result = Sigur AFDL<br>{{bulleted list |Stjórn [[Mobutu Sese Seko]] steypt af stóli |Nafni [[Saír]] breytt í [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |[[Laurent-Désiré Kabila]] gerður forseti Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó |Upphaf [[Seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðsins]]}} | combatant1 = '''{{flag|Saír}}''' *Saírski herinn *Hvíta herdeildin {{flag|Súdan}}{{sfnp|Prunier|2004|pp=376–377}}<br/>{{flag|Tjad}}<ref name="chad">{{cite book|Súdan=Ésaïe|last=Toïngar|year=2014|page=119|title=Idriss Deby and the Darfur Conflict|quote=In 1996, President Mobutu of Zaire requested that mercenaries be sent from Chad to help defend his government from rebel forces led by Lauren Desiré Kabila. ... When a number of the troops were ambushed by Kabila and killed in defense of Mobutu's government, Mobutu paid Déby a fee in honor of their service.}}</ref><br/>{{flagicon|Rúanda|1962}} [[Armée pour la Libération du Rwanda|ALiR]]<br />{{flagicon image|Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg}} [[Interahamwe]]<br/>{{flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Þjóðarráðið til varnar lýðræðinu–Herlið til varnar lýðræðinu|CNDD-FDD]]{{sfnp|Prunier|2009|pp=116–118}}<br/>{{flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[UNITA]]<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/052097.htm |title=Congo Begins Process of Rebuilding Nation |newspaper=The Washington Post |first=Lynne |last=Duke |date=20 May 1997 |page=A10 |quote=Guerrillas of Angola's former rebel movement UNITA, long supported by Mobutu in an unsuccessful war against Angola's government, also fought for Mobutu against Kabila's forces. |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224121909/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/052097.htm |archive-date=24 February 2011 }}</ref><br/>{{flagicon image|Flag of the Allied Democratic Forces.svg}} [[Lýðræðissveit bandamanna|ADF]]{{sfnp|Prunier|2004|pp=375–377}}<br />{{flagicon image|Flag of Katanga.svg}} [[Kongóska þjóðfrelsisfylkingin|FLNC]]{{Sfn|Reyntjens|2009|pp=112–113}}<br />'''Stuðningur:'''<br />{{flag|Frakkland|1974}}<ref name="france">{{cite journal|title=Strategic Review for Southern Africa|volume=20-21|year=1998|journal=University of Pretoria|quote=As the conflict developed, France provided financial support to Mobutu and pushed hard for foreign intervention. However, under US pressure, France eventually terminated its call for intervention.}}</ref><ref name="CAR"/><br />{{flag|Mið-Afríkulýðveldið}}<ref name="CAR">{{cite book|title=Making Sense of the Central African Republic|first=Tatiana|last=Carayannis|year=2015|publisher=Zed Books|quote=In the waning days of Mobutu's rule, while Kabila's Rwandan- and Ugandan-backed putsch was rapidly making its way across Congo, France sought to prop up Mobutu's dying regime through covert military aid to the ailing dictator ... This covert aid was facilitated by Patassé}}</ref><br />{{flag|Kína}}{{Sfn|Reyntjens|2009|pp=112}}<br />{{flag|Ísrael}}{{Sfn|Reyntjens|2009|pp=112}}<br />{{flag|Kúveit}} (neitað){{Sfn|Reyntjens|2009|pp=112}} ---- [[Mai-Mai]]{{efn|name=Mai-Mai|Margar Mai-Mai-hersveitir gerðu í fyrstu bandalag við Rúanda og AFDL gegn hersveitum Hútúa og flóttafólki.{{sfnp|Prunier|2009|pp=117, 130, 143}} Strax og flestir Hútúar höfðu verið reknir á brott snerust hins vegar margir Mai-Mai-hópar gegn Rúanda og AFDL.{{sfnp|Prunier|2009|p=130}} Sumir hóparnir héldu þó tryggð við Rúanda og AFDL.{{sfnp|Prunier|2009|p=143}} }} | combatant2 = {{flagicon|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|1997}} '''[[AFDL]]'''<br />{{flag|Rúanda|1962}}<br/>{{flag|Úganda}}{{sfnp|Prunier|2004|pp=375–376}}<br/>{{flag|Búrúndí}}<ref name="WashingtonPostApril15">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/africa/april/15/zprotest.htm |title=Passive Protest Stops Zaire's Capital Cold |newspaper=The Washington Post |first=Lynne |last=Duke |date=15 April 1997 |page=A14 |quote=Kabila's forces – which are indeed backed by Rwanda, Angola, Uganda and Burundi, diplomats say – are slowly advancing toward the capital from the eastern half of the country, where they have captured all the regions that produce Zaire's diamonds, gold, copper and cobalt. |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224121909/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/africa/april/15/zprotest.htm |archive-date=24 February 2011 }}</ref><br />{{flag|Angóla}}<ref name="WashingtonPostApril15"/><br/>{{Flagicon|South Sudan|size=22px}} [[Þjóðfrelsisher Súdans|SPLA]]{{sfnp|Prunier|2004|pp=376–377}}<br/>{{flag|Eritrea}}{{sfnp|Plaut|2016|pp=54–55}}<br/>'''Stuðningur:'''<br />{{flag|Suður-Afríka}}<ref name="icg">{{cite book|title="Consensual Democracy" in Post-genocide Rwanda|page=8|year=2001|publisher=International Crisis Group|quote= In that first struggle in the Congo, Rwanda, allied with Uganda, Angola, Zimbabwe, South Africa and Burundi, had brought Laurent Désiré Kabila to power in Kinshasa}}</ref><br />{{flag|Sambía}}{{Sfn|Reyntjens|2009|pp=65–66}}<br />{{flag|Simbabve}}<ref name="icg"/><br />{{flag|Eþíópía|1996}}<ref>{{cite book|first=Artur|last=Usanov|year=2013|title=Coltan, Congo and Conflict|page=36|publisher=Hague Centre for Strategic Studies}}</ref><br />{{flag|Tansanía}}<ref name="nyerere">{{cite book|title=Nyerere and Africa|year=2006|first=Godfrey|last=Makikagile|publisher=New Africa Press|page=173}}</ref><br/>{{flag|Bandaríkin}} (leynilega){{sfnp|Prunier|2009|pp=118, 126–127}} ---- [[Mai-Mai]]{{efn|name=Mai-Mai}} | commander1 = {{flagicon|Zaire}} [[Mobutu Sese Seko]]<br/>{{flagicon|Zaire}} [[Donatien Mahele Lieko Bokungu]]{{Executed}}<br/>{{flagicon|Zaire}} Christian Tavernier<br />{{flagicon|Sudan}} [[Omar al-Bashir]]<br/>{{flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[Jonas Savimbi]]<br/>{{Flagicon|Rwanda|1962}} Paul Rwarakabije<br/>{{flagicon image|Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg}} [[Robert Kajuga (militiaman)|Robert Kajuga]]<br/>{{Flagicon|Rwanda|1962}} [[Tharcisse Renzaho]] | commander2 = {{flagicon|Democratic Republic of the Congo|1997}} [[Laurent-Désiré Kabila]]<br/>{{flagicon|Democratic Republic of the Congo|1997}} [[André Kisase Ngandu]]{{KIA}}<br/>{{flagicon|Rwanda|1962}} [[Paul Kagame]]<br/>{{flagicon|Rwanda|1962}} [[James Kabarebe]]<br/>{{flagicon|Uganda}} [[Yoweri Museveni]] <br/>{{flagicon|Burundi}} [[Pierre Buyoya]]<br/>{{flagicon|Angola}} [[José Eduardo dos Santos]] | strength1 = '''Saír:''' {{circa}} 50.000{{efn|Opinberlega taldi saírski herinn til sín um 80.000 hermenn við byrjun stríðsins en raunverulegur fjöldi var nær 50.000.{{sfnp|Prunier|2009|p=128}}<ref name="strength">{{cite journal |url=http://journals.hil.unb.ca/index.php/JCS/article/view/4358/5015 |title=Congo-Zaire's 1996–97 Civil War in the Context of Evolving Patterns of Military Conflict in Africa in the Era of Independence |first=William G. |last=Thom |journal=Journal of Conflict Studies|volume=19 |issue=2 |year=1999}}</ref> Aðeins 25.000 þeirra voru búnir til átaka en aðrir líklegir til að flýja umsvifalaust. {{sfnp|Prunier|2009|p=128}} }}<br/>'''Interahamwe:''' 40.000–100.000 alls<ref name="strength"/><br/>'''UNITA:''' {{circa}} 1.000<ref name="strength"/>–2.000{{Sfn|Reyntjens|2009|pp=112–113}} | strength2 = '''AFDL:''' 57.000<ref name="num">Þessi talning var komin frá AFDL sjálfum og var ekki staðfest. Johnson, Dominic: Kongo&nbsp;— Kriege, Korruption und die Kunst des Überlebens, Brandes & Apsel, Frankfurt am Main, 2. Auflage 2009 {{ISBN|978-3-86099-743-7}}</ref> *Kadogo (barnahermenn): 10.000–15.000{{sfnp|Prunier|2004|p=251}} '''Rúanda:''' 3.500–4.000<ref name="num"/>{{sfnp|Abbott|2014|p=35}}<br/>'''Angóla:''' 3.000+{{sfnp|Abbott|2014|p=35}}<br/>'''Eritrea:''' 1 herfylki{{sfnp|Plaut|2016|p=55}} | casualties1 = 10.000–15.000 drepnir<br />10.000 liðhlaup{{sfnp|Abbott|2014|p=35}}<br/>þúsundir uppgjafa | casualties2 = 3.000–5.000 drepnir | casualties3 = 222.000 flóttamenn týndir<ref>CDI: The Center for Defense Information, The Defense Monitor, "The World At War: January 1, 1998".</ref><br />'''Alls:''' 250.000 látnir<ref>{{Cite journal |title=Democratic Republic of Congo: War against unarmed civilians |journal=[[Amnesty International]] |url=https://www.amnesty.org/en/documents/afr62/036/1998/en/ |date=1998-11-23 |series=AFR 62/036/1998}}</ref> }} '''Fyrra Kongóstríðið''' (1996–1997) var erlend innrás í [[Saír]] (nú [[Austur-Kongó]]) sem steypti einræðisherranum [[Mobutu Sese Seko]] af stóli og kom hans í stað til valda uppreisnarleiðtoganum [[Laurent-Désiré Kabila]]. Kveikjan að innrásinni var óstöðugleiki sem myndast hafði í austurhluta Saír í kjölfar [[Þjóðarmorðið í Rúanda|þjóðarmorðsins í Rúanda]]. Staða hinnar gerspilltu ríkisstjórnar Mobutu í [[Kinsasa]] hafði veikst til muna og margir bæði innan og utan Saír hugsuðu sér gott til glóðarinnar með því að losa sig við hann. Eftir ósigur Mobutu var Saír endurnefnt [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] (''République Démocratique du Congo'') en fátt breyttist í reynd. Kabila var fljótur að espa upp bandamenn sína frá [[Rúanda]] og [[Úganda]] sem höfðu komið honum til valda. Af ótta við að valdarán yrði framið gegn sér rak hann alla rúandska og úgandska hermenn úr landinu en með þessu hratt hann af stað [[Seinna Kongóstríðið|síðara Kongóstríðinu]], sem byrjaði næsta ár. Sumir sagnfræðingar líta frekar á bæði stríðin sem eina styrjöld.<ref>''Til dæmis'': Reyntjens, Filip. The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006. Cambridge: Cambridge UP, 2009. p. 194</ref> ==Saga== [[Mobutu Sese Seko]] hafði setið við völd sem [[einræðisherra]] í Saír frá árinu 1965 sem bandamaður vesturveldanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Hann hafði glatað fjárhagslegum stuðningi þeirra eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991 og þegar kom fram á tíunda áratuginn rambaði Saír á barmi gjaldþrots.<ref name =vera>{{cite web | url=http://www.ruv.is/frett/milljonir-fellu-i-afriskri-heimsstyrjold | title = Milljónir féllu í afrískri heimsstyrjöld | author =[[Vera Illugadóttir]]| publisher =RÚV | year =2018}}</ref> Árið 1994 varð [[þjóðarmorðið í Rúanda]], nágrannaríki Saír til austurs, til þess að um tvær milljónir [[Hútúar|Hútúa]] (þar á meðal helstu skipuleggjendur þjóðarmorðsins úr hernaðarhreyfingunni [[Interahamwe]]) flúðu til austurhluta Saír og settust þar að í gríðarstóðum flóttamannabúðum. Þjóðarmorðinu hafði lokið þegar uppreisnarfylking [[Tútsar|Tútsa]], [[Föðurlandsfylking Rúanda]] (RPF), undir stjórn [[Paul Kagame|Pauls Kagame]], lagði undir sig Rúanda en þjóðarmorðingjarnir lögðu nú á ráðin um að gera gagnárás inn í Rúanda og endurheimta völdin.<ref name =vera/> Til þess að kæfa þessar áætlanir í fæðingu gerðu ný stjórnvöld Rúanda ásamt bandamönnum sínum í Úganda innrás í Saír árið 1997 en dulbjuggu innrásina sem kongóska byltingu gegn Mobutu. Innrásarmennirnir veittu uppreisnarhópnum [[AFDL]] (Bandalag lýðræðisafla til frelsunar Kongó-Saírs) undir forystu [[Laurent-Désiré Kabila]] stuðning sinn og gerðu Kabila að andliti og leiðtoga innrásarhersins.<ref name =vera/> Ljóst er þó að Paul Kagame og Rúandamenn fóru fyrir innrásinni á bak við tjöldin. Eftir sjö mánuði kom her Kabila til höfuðborgarinnar Kinsasa og rak Mobutu á flótta. Mobutu fór í útlegð og lést stuttu síðar í [[Marokkó]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/09/08/world/mobutu-sese-seko-zairian-ruler-is-dead-in-exile-in-morocco-at-66.html |title=Mobutu Sese Seko, Zairian Ruler, Is Dead in Exile in Morocco at 66 |author=Howard W. French |date=8 September 1997 |newspaper=The New York Times |accessdate=30 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161231035945/http://www.nytimes.com/1997/09/08/world/mobutu-sese-seko-zairian-ruler-is-dead-in-exile-in-morocco-at-66.html |archivedate=31 December 2016 |df=dmy }}</ref> Kabila lýsti sjálfan sig forseta landsins þann 17. maí 1997 og breytti nafni þess aftur í Kongó líkt og það hafði heitið fyrir valdatíð Mobutu. Með valdatöku Kabila er jafnan talað um lok fyrra Kongóstríðsins en átökunum var þó langt því frá lokið. Kagame og bandamenn hans höfðu vonast eftir því að Kabila yrði þeim auðsveip strengjabrúða sem myndi veita þeim greiðan aðgang að auðlindum Saír en Kabila var ekki á þeim buxunum. Hann skipaði rúöndskum og úgöndskum bandamönnum sínum að hverfa frá Kongó en Kagame brást við með því að ráðast á ný inn í landið næsta ár og hratt þannig af stað [[Seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðinu]]. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> ===Heimildir=== *{{cite book |last=Abbott |first=Peter |year=2014 |title=Modern African Wars (4): The Congo 1960–2002 |location=Oxford; New York City |publisher=Osprey Publishing |url=https://books.google.com/books?id=j6ajCwAAQBAJ |isbn=978-1-78200-076-1 }}. *{{cite book|last = Plaut|first = Martin|title= Understanding Eritrea: Inside Africa's Most Repressive State|url= https://books.google.com/books?id=vk8jDgAAQBAJ|publisher= [[Oxford University Press]]|location= Oxford|isbn= 978-0-19-066959-1|year=2016}} *{{Cite journal |title = Rebel Movements and Proxy Warfare: Uganda, Sudan and the Congo (1986-99)|url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2004-07_103_412/page/358|last= Prunier|first= Gérard|date = July 2004|journal = African Affairs|doi = 10.1093/afraf/adh050|issue = 412|volume = 103|pages = 359–383|jstor = 3518562}} *{{cite book |last=Prunier |first=Gérard |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe|location=Oxford |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=kp93kUfdhC0C |isbn=978-0-19-970583-2 }} *{{Cite book |last=Reyntjens |first=Filip |url=https://books.google.com/books?id=KPVxJX6ycG8C |title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996-2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-521-11128-7 }} [[Flokkur:Saga Austur-Kongó]] [[Flokkur:Saga Rúanda]] [[Flokkur:Saga Úganda]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] b3wcbp7tbi292vft56snepug9wqnbcq 0 144276 1978142 1926291 2026-09-09T11:19:14Z TKSnaevarr 53243 1978142 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Paul Kagame | mynd = Paul Kagame 2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = Kagame árið 2024. | titill = Forseti Rúanda | stjórnartíð_start = [[22. apríl]] [[2000]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Bernard Makuza]] (2000–2011)<br>[[Pierre Habumuremyi]] (2011–2014)<br>[[Anastase Murekezi]] (2014–2017)<br>[[Édouard Ngirente]] (2017–2025)<br>[[Justin Nsengiyumva]] (2025–) | forveri = [[Pasteur Bizimungu]] | fæðingarnafn = Paul Kagame | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1957|10|23}} | fæðingarstaður = [[Tambwe]], [[Rúanda-Úrúndí]] (nú [[Rúanda]]) | starf = Hermaður, stjórnmálamaður | maki = Jeannette Kagame | börn = Ivan, Ange, Ian, Brian | stjórnmálaflokkur = [[Föðurlandsfylking Rúanda]] (RPF) }} '''Paul Kagame''' (f. 23. október 1957) er [[Rúanda|rúandskur]] stjórnmálamaður og forseti [[Rúanda]] síðan árið 2000. Áður en Kagame varð forseti var hann leiðtogi uppreisnarhreyfingar sem batt enda á [[þjóðarmorðið í Rúanda]] árið 1994. Þótt Kagame hafi ekki orðið forseti fyrr en með afsögn [[Pasteur Bizimungu]] árið 2000 var hann jafnan talinn hinn eiginlegi leiðtogi ríkisins frá 1994 til 2000 sem varaforseti og varnarmálaráðherra Rúanda. ==Æviágrip== Kagame fæddist til fjölskyldu [[Tútsar|Tútsa]] í suðurhluta Rúanda. Þegar hann var tveggja ára batt bylting enda á pólitíska yfirburði Tútsa í Rúanda og fjölskylda Kagame flúði því til [[Úganda]], þar sem hann varði æskuárum sínum. Á níunda áratugnum barðist Kagame með uppreisnarher [[Yoweri Museveni]] og varð hátt settur herforingi eftir að Museveni varð forseti Úganda. Kagame gekk síðan til liðs við [[Föðurlandsfylking Rúanda|Föðurlandsfylkingu Rúanda]] (RPF), sem gerði innrás í Rúanda árið 1990. Leiðtogi samtakanna, [[Fred Rwigyema]], lést stuttu eftir að innrásin hófst og Kagame leysti hann af. Árið 1993 hafði Föðurlandsfylkingin lagt undir sig stóran hluta af Rúanda og samdi um vopnahlé við ríkisstjórnina. Þegar [[Juvénal Habyarimana]] forseti Rúanda var myrtur árið 1994 hófust [[Þjóðarmorðið í Rúanda|grimmileg fjöldamorð]] ofstækisfullra [[Hútúar|Hútú]]manna á um milljón Tútsum og Hútúum sem reyndu að verja þá. Kagame hélt stríðinu því áfram á ný og tókst að binda enda á þjóðarmorðið þegar Föðurlandsfylkingin steypti Hútú-stjórninni af stóli og tók völdin í Rúanda. Eftir sigur Föðurlandsfylkingarinnar varð Kagame varaforseti Rúanda og stjórnaði sem slíkur rúandska hernum og viðhélt lögum og reglu á meðan aðrir embættismenn hófust handa við að endurbyggja ríkið. Margir hermenn Föðurlandsfylkingarinnar frömdu morð á hútúum til að hefna sín fyrir þjóðarmorðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://kjarninn.is/skyring/hetjan-sem-bjargadi-ruanda-er-minni-hetja-en-thu-helst/|titill=Hetjan sem bjargaði Rúanda er minni hetja en þú hélst|höfundur=Konráð Guðjónsson|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2015|mánuður=8. febrúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=5. júlí}}</ref> Kagame sagðist vera á móti þessum drápum en honum tókst þó ekki að koma í veg fyrir þau. Síðar var réttað yfir fáeinum þessara hermanna. Eftir valdatöku RPF flúði fjöldi Hútúa frá Rúanda og settist að í flóttamannabúðum í [[Saír]] og öðrum nágrannaríkjum. Þeirra á meðal voru hernaðarsamtökin [[Interahamwe]], skipuleggjendur þjóðarmorðsins, sem hugðu á gagnárás inn í Rúanda til að endurheimta völdin. Föðurlandsfylkingin gerði árásir á flóttamannabúðirnar árið 1996 og neyddi marga Hútúana til að snúa heim. Um 200.000 manns létust í árásunum á flóttamannabúðirnar. Samhliða árásunum á Hútúabúðirnar stóð Kagame fyrir tveimur innrásum í Saír. Í [[Fyrra Kongóstríðið|fyrri innrásinni]] (1996–97) steyptu rúandskir og úgandskir hermenn einræðisherranum [[Mobutu Sese Seko]] af stóli og komu uppreisnarmanninum [[Laurent-Désiré Kabila]] (sem breytti nafni landsins í [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]) til valda. Kagame gerði aðra innrás næsta ár gegn ríkisstjórn Kabila (og síðar sonar hans, [[Joseph Kabila|Joseph]]) eftir að Kabila rak herafla Rúanda- og Úgandamanna úr landinu. Stríðið stigmagnaðist og varð að [[Seinna Kongóstríðið|meiriháttar styrjöld]] sem endaði ekki fyrr en með friðarsáttmála árið 2003. Sem forseti hefur Kagame lagt áherslu á [[Þróunarland|þróun landsins]] og hratt af stað herferð til þess að gera Rúanda að miðtekjulandi fyrir árið 2020. Árið 2013 hafði landið náð miklum framförum, þar á meðal í heilsugæslu og menntun. Auk þess blómstraði einkageirinn, spilling var nánast upprætt og glæpatíðni lækkaði verulega.<ref>{{Cite web|title=Er lýðræði dragbítur á hagvöxt? |date=29. september 2013 |accessdate=22. maí 2018|publisher=''[[Morgunblaðið]]''|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6058497}}</ref> Kagame hefur haldið góðu sambandi við Austur-Afríkuríkin og við Bandaríkin en samband hans við Frakkland var hins vegar stirt til ársins 2009. Sambandið við Kongó er einnig spennuþrungið þrátt fyrir vopnahléð sem samið var um árið 2003. Í skjölum sem lekið hefur verið af Sameinuðu þjóðunum er Kagame sakaður um að styðja tvo uppreisnarhópa í Kongó, en Kagame hefur neitað ásökuninni. Nokkur ríki hættu að greiða fé í þróunarhjálp til Rúanda vegna ásakananna. Kagame er vinsæll í Rúanda og meðal sumra erlendra eftirlitsmanna en mannréttindahópar hafa þó sakað hann um að stunda bælingu á pólitísku andófi. Hann vann forsetakjörið í Rúanda árið 2003 og var endurkjörinn árið 2010. Kagame var endurkjörinn á ný árið 2017 og samkvæmt nýjum stjórnarskrárbreytingum gæti hann setið áfram sem forseti allt til ársins 2034.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-rwanda-president-idUSKCN0SN24W20151029|title=Rwandan parliament agrees to extend Kagame's rule|first=Clement|last=Uwiringiyimana|date=October 29, 2015|publisher=Reuters}}</ref> Kagame var formaður [[Afríkusambandið|Afríkusambandsins]] frá 2018 til 2019.<ref name="Kagame1">{{cite web|title=Kagame takes over AU leadership, commits to visa-free regime|url=http://www.africanews.com/2018/01/28/kagame-takes-over-au-leadership-commits-to-visa-free-regime/|website=Africa News |accessdate=28 January 2018}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Pasteur Bizimungu]] | eftir=Enn í embætti| titill=Forseti Rúanda| frá=[[22. apríl]] [[2000]]| til=| }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Kagame, Paul}} {{fe|1957|Kagame, Paul}} [[Flokkur:Forsetar Rúanda]] njuf0yqexiqzh4mdwe421oiozhxm437 0 146680 1978127 1940586 2026-09-09T09:16:37Z WanderingMorpheme 92821 Fjarlægði stubba snið 1978127 wikitext text/x-wiki [[Mynd:L-Ascorbic_acid.svg|thumb|250px|Efnafræðisleg uppbygging C-vítamíns.]] [[Mynd:Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png|thumb|250px|Kúlulíkan af C-vítamíni.]] '''C-vítamín''' eða '''askorbínsýra''' er [[vítamín]] sem fyrirfinnst í matvælum (ferskum ávöxtum og [[grænmeti]]) og [[fæðubótarefni]]. Nota má C-vítamín til að koma í veg fyrir og meðhöndla [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]]. Ekki hefur verið sýnt fram á að neysla C-vítamins komi í veg fyrir [[kvef]] meðal almennings en þó eru nokkrar vísbendingar um að reglubundin neysla þess gæti stytt tímabil kvefs. Óljóst er hvort neysla C-vítamíns hafi áhrif á [[krabbamein]], [[hjartasjúkdómur|hjartasjúkdóma]] eða [[vitglöp]]. Gefa má C-vítamín í töfluformi eða sem sprautu. Mannslíkaminn þolir C-vítamín vel og er það vatnsleysanlegt (skilst út með þvagi). Hins vegar geta stórir skammtar valdið óþægindum, höfuðverk, svefntruflunum og roðnun. Taka má venjulegan skammt af C-vítamíni á meðgöngu þó er mælt gegn stórum skömmtum. C-vítamín er mikilvægt [[næringarefni]] og gegnir hlutverki í viðhaldi [[vefur|vefja]] og framleiðslu á tilteknum [[taugaboðefni|taugaboðefnum]]. Það hjálpar sárum að gróa og eykur viðnám gegn sýkingum. Það tekur þátt í myndun bandvefs, þroska og heilbrigði æða, beina, góms og tanna, en blóðugt tannhold getur verið merki um c vítamín skort. Það eykur einni frásog járns og því er gott að neyta þessara efna samhliða hvors annars. Menn, apar, naggrísir og sumar leðurblökutegundir, eru einu skepnurnar sem ekki geta myndað sitt eigið C-vítamín. C-vítamín þarf til þess að ákveðin [[ensím]] virki og er mikilvægt fyrir [[ónæmiskerfi]]ð. Það er þar að auki [[andoxunarefni]]. Meðal matvæla sem eru rík af C-vítamíni eru [[sítrus]]ávextir, [[Kíví (ávöxtur)|kíví]], [[spergilkál]], [[rósakál]], hráar [[paprika|paprikur]] og [[jarðarber]]. C-vítamín getur eyðilagst við mikla eldun eða langvarandi geymslu. C-vítamín var uppgötvað árið 1912 og einangrað árið 1928. Framleiðsla á C-vítamíni hófst árið 1933 og var það fyrsta framleidda vítamínið. '' ==Saga== === C-vítamínið uppgötvað === [[Mynd:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|thumb|Albert Szent-Györgyi]] Tilvist C-vítamíns var löngu grunað en það var ekki fyrr en hann Albert Szent-Györgyi tók við embætti sem prófessor í lyfjaefnafræði við Háskólann í Szeged. Þar fór hann að skoða  frumuöndun og orkuframleiðslu í plöntum og uppgötvaði líffræðilegt brunaferli (sem hann hlaut svo Nóbelsverðlaunin fyrir árið 1937). Þá hóf hann tilraunir á naggrísum ásamt Svirbely sem er bandarískur efnafræðingur. Þeir fóðruðu tvo hópa naggrísa, annar fékk soðinn mat og hinn fékk bættan mat (sá hópur blómstraði). Í framhaldi af því  rannsakaði hann meira og uppgötvaði C-vítamínið eða askorbínsýru. Szent-Györgyi var ungverskur að uppruna og í fjölskyldu hans voru margir vísindamenn og hafði hann því gríðarlegan áhuga á vísindum frá unga aldri. Hann útskrifaðist með læknagráðu í Háskólanum í Búdapest og fór í frekara nám í evrópskum háskólum. Albert Szent-Györgyi flutti til Bandaríkjanna þar sem hann gerði fleiri áhugaverðar rannsóknir. Hann lést 22.október 1986 <ref>{{Cite web|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/szentgyorgyi.html|title=Albert Szent-Gyorgyi Vitamin C - Landmark|website=American Chemical Society|language=en|access-date=2021-04-21}}</ref>. [[Mynd:L-Ascorbic acid.svg|thumb|C-vítamín er askorbínsýra og efnafræðileg formúla vítamínsins er C₀H₈O₆]] === C-vítamín í mannslíkamanum === Flest dýr framleiða askorbínsýru eftir þörfum, en prímatar, naggrísir og ýmsar leðurblökutegundir geta ekki myndað askorbínsýru. Önnur dýr framleiða efnið í nýrum og lifur með ensíminu ''gulonlactone oxidasa'' sem framleiðir efnið úr [[Glúkósi|glúkósa]]. Það ensím er hins vegar ekki til staðar í mannslíkamanum. Þar af leiðandi reiðir líkaminn sig algjörlega á upptöku C-vítamíns í gegnum fæðu eða fæðubótarefni (Naidu, K.A. 2003).<ref name=":0">{{Cite journal|last=Naidu|first=K. Akhilender|date=2003-08-21|title=Vitamin C in human health and disease is still a mystery? An overview|url=https://doi.org/10.1186/1475-2891-2-7|journal=Nutrition Journal|volume=2|issue=1|pages=7|doi=10.1186/1475-2891-2-7|issn=1475-2891|pmc=PMC201008|pmid=14498993}}</ref> Askorbínsýra er tekin upp í þörmum. Frásogið gengur auðveldlega fyrir sig en aftur á móti geymir líkaminn ekki aukamagn af vítamíninu. Meðalmanneskjan hefur um 1,2 -2 g af askorbínsýru í líkamanum sem hægt er að viðhalda með  ráðlagðum dagskammti (Naidu,K.A, 2003).<ref name=":0" /> Manneskjan hefur hinsvegar búið til einstaklega áhrifaríkt kerfi, þar sem líkaminn getur tekið upp mun meira magn af C-vítamíni og unnið hraðar úr því en dýr sem geta framleitt það sjálf (Cerullo,G., o.fl., 2020)<ref>{{Cite journal|last=Cerullo|first=Giuseppe|last2=Negro|first2=Massimo|last3=Parimbelli|first3=Mauro|last4=Pecoraro|first4=Michela|last5=Perna|first5=Simone|last6=Liguori|first6=Giorgio|last7=Rondanelli|first7=Mariangela|last8=Cena|first8=Hellas|last9=D’Antona|first9=Giuseppe|date=2020|title=The Long History of Vitamin C: From Prevention of the Common Cold to Potential Aid in the Treatment of COVID-19|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fimmu.2020.574029/full|journal=Frontiers in Immunology|language=English|volume=11|doi=10.3389/fimmu.2020.574029|issn=1664-3224}}</ref>. C-vítamínið er að mestu geymt í beinagrindarvöðvum líkamans og í blóðvökva og sést fljótt á vöðvaþráðum ef dagleg inntaka fer undir ráðlagðan dagskammt. ( Carr, A. C. o.fl., 2013)<ref>{{Cite journal|last=Carr|first=Anitra C|last2=Bozonet|first2=Stephanie M|last3=Pullar|first3=Juliet M|last4=Simcock|first4=Jeremy W|last5=Vissers|first5=Margreet CM|date=2013-04-01|title=Human skeletal muscle ascorbate is highly responsive to changes in vitamin C intake and plasma concentrations|url=https://doi.org/10.3945/ajcn.112.053207|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=97|issue=4|pages=800–807|doi=10.3945/ajcn.112.053207|issn=0002-9165}}</ref> Vítamín C er mjög virkt andoxunarefni og verndar hin ýmsu [[Efnasamband|efnasambönd]] (m.a. prótein, lípíð,  og kjarnasýrur) frá skemmdum vegna oxunaráhrifa sem eiga sér stað við efnaskipti í frumum. Einnig hefur vítamínið verndandi áhrif  þegar líkaminn kemst í samband við eiturefni, sem dæmi; loftmengun og sígarettureyk. C- vítamínið  er nauðsynlegur hvati í mörgum  efnahvörfum m.a við myndun fitubera, kollagens í bandvefjum dópamíns, noreandrenalíns og andrenalíns. (Carr, A. C og Maggini, S.,  2017 )<ref>{{Cite journal|last=Carr|first=Anitra C.|last2=Maggini|first2=Silvia|date=2017/11|title=Vitamin C and Immune Function|url=https://www.mdpi.com/2072-6643/9/11/1211|journal=Nutrients|language=en|volume=9|issue=11|pages=1211|doi=10.3390/nu9111211}}</ref>.  Þekktasta virkni c-vítamín er að það eykur upptöku járns í líkamanum (Lynch, S. R., og Cook, J.D., 1980)<ref>{{cite journal|last=Lynch|first=Sean R.|last2=Cook|first2=James D.|date=1980|title=Interaction of Vitamin C and Iron*|url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.1980.tb21325.x|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|language=en|volume=355|issue=1|pages=32–44|doi=10.1111/j.1749-6632.1980.tb21325.x|issn=1749-6632|access-date=2021-04-22|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525173454/https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.1980.tb21325.x|url-status=dead}}</ref> == Upptaka == === Fæðubótarefnið C- vítamín === Framleiðsla á C-vítamíni hófst árið 1933 þegar pólsk-svissneska efnafræðingnum Tadeus Reichsteind að tókst framleiða  C-vítamín úr sorbitóli. En í dag er vítamínið framleitt úr sorbitóli. Framleiðslan er tiltölulega ódýr þar sem sykrur (sem sorbitól er unnið úr) er að finna í flest öllum jurtum í töluverðu magni. ( Linster, C.L. og Van Schaftingen, E., 2007)<ref name=":1">{{cite journal|last=Linster|first=Carole L.|last2=Schaftingen|first2=Emile Van|date=2007|title=Vitamin C|url=https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|journal=The FEBS Journal|language=en|volume=274|issue=1|pages=1–22|doi=10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|issn=1742-4658|access-date=2021-04-22|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313072850/https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|url-status=dead}}</ref> Upp úr  1960 fundu kínverskir vísindamenn nýja aðferð við framleiðsluna sem er ódýrari en hin hefðbundna Reichstein aðferð ( Linster, C.L. og  Van Schaftingen, E., 2007 <ref name=":1" />) sem hefur leitt til þess að Kína framleiðir núna  95% af öllu C-vítamíni í heiminum.(Vitamin C prices triple in a years time, 11. Júní 201<ref>{{Cite web|url=https://www.foodbusinessnews.net/articles/10836-vitamin-c-prices-triple-in-a-year-s-time|title=Vitamin C prices triple in a year’s time|website=www.foodbusinessnews.net|language=en|access-date=2021-04-21}}</ref>7) Aukaefnum er hins vegar alltaf blandað saman við hreint C-vítamínið þar sem það er mjög hvarfgjarnt, en hiti, ljós, sýrustig og önnur utanaðkomandi efni getur haft áhrif á efnasambandið. (Linster, C.L. og Van Schaftingen, E., 2007<ref>{{cite journal|last=Linster|first=Carole L.|last2=Schaftingen|first2=Emile Van|date=2007|title=Vitamin C|url=https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|journal=The FEBS Journal|language=en|volume=274|issue=1|pages=1–22|doi=10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|issn=1742-4658|access-date=2021-04-22|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313072850/https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1742-4658.2006.05607.x|url-status=dead}}</ref>) Askorbinsýra er mikið notuð sem aukaefni í mat, bæði sem fæðubótarefni og þráarvarnarefni. En aukaefni eru efni sem notuð eru til að hafa áhrif á eiginleika matvæla.  Sérhvert aukaefni á sitt E númer,  E-300 er E-númerið á askorbínsýru,  en aðrar týpur af C-vítamíni eru t.d. E-304 Fitusýruesterar askorbínsýru og E-315 Ísóaskorbínsýra.  ( Aukaefni í matvælum, júlí 2015)<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/static/files/library/Listar/ListiAukefnimatvaelum1507KG.pdf|titill=Aukaefni í matvælum|höfundur=Matvælastofnun Íslands|útgefandi=Matvælastofnun Íslands|mánuður=júlí|ár=2015}}</ref>. ==Lækningsfræði== === C-vítamín skortur. === [[Mynd:James Lind by Chalmers.jpg|thumb|James Lind]] Skyrbjúgur er hörgulsjúkdómur vegna skorts á c-vítamíni. Sjúkdómurinn hefur verið þekktur um aldir og finna má lýsingu á honum í fjölmörgum aldagömlum læknisritum.  Fyrstu rituðu heimildirnar er að finna í riti Hippókretesar og í egypskum ritum. (Magiorkinis,E., Apostolos, B., Diamantis, D., 2011)<ref>{{Cite journal|date=2011-04-01|title=Scurvy: Past, present and future|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0953620510002189|journal=European Journal of Internal Medicine|language=en|volume=22|issue=2|pages=147–152|doi=10.1016/j.ejim.2010.10.006|issn=0953-6205}}</ref>. Einkenni skyrbjúgs eru:  Þreyta,  blæðingar  frá húð og slímhúð, skemmdir á bandvef, tannholdsbólga og lausar tennur. Þá veldur hann öndunarerfiðleikum og  og sýkingum í öndunarfærum m.a. lungnabólgu. Einnig verður vart við verki í beinum og vöðvum auk krampa. Sjúkdómurinn leiðir til dauða ef sjúklingarnir fá ekki viðeigandi skammta af c- vítamíni. (Grosso, E. o. fl. 2013 <ref name=":2">{{Cite journal|last=Grosso|first=Giuseppe|last2=Bei|first2=Roberto|last3=Mistretta|first3=Antonio|last4=Marventano|first4=Stefano|last5=Calabrese|first5=Giorgio|last6=Masuelli|first6=Laura|last7=Giganti|first7=Maria Gabriella|last8=Modesti|first8=Andrea|last9=Galvano|first9=Fabio|date=2013-06-01|title=Effects of vitamin C on health: a review of evidence|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23747864/|journal=Frontiers in Bioscience (Landmark Edition)|volume=18|pages=1017–1029|doi=10.2741/4160|issn=1093-4715|pmid=23747864}}</ref>). Eftir þrjá mánuði á fæði sem inniheldur lítið af askorbinsýru kemur sjúkdómurinn fram. Hins vegar tekur eingöngu nokkra daga fyrir líkamann að jafna sig við inntöku á C-vítamíni. (Grosso, E. o.fl., 2013.<ref>{{Cite journal|last=Grosso|first=Giuseppe|last2=Bei|first2=Roberto|last3=Mistretta|first3=Antonio|last4=Marventano|first4=Stefano|last5=Calabrese|first5=Giorgio|last6=Masuelli|first6=Laura|last7=Giganti|first7=Maria Gabriella|last8=Modesti|first8=Andrea|last9=Galvano|first9=Fabio|date=2013-06-01|title=Effects of vitamin C on health: a review of evidence|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23747864/|journal=Frontiers in Bioscience (Landmark Edition)|volume=18|pages=1017–1029|doi=10.2741/4160|issn=1093-4715|pmid=23747864}}</ref>) Á 15.-16. öld var  skyrbjúgur algengur sjúkdómur hjá sjómönnum sem sigldu langar sjóleiðir með ferskmeti af skornum skammti. Um miðja 16.öld hóf læknir í breska hernum, James Lind  tilraun til að kanna hvað gæti mögulega læknað þennan skæða sjúkdóm sem tók líf margra í breska flotanum. Hann fékk tólf sjómenn sem allir þjáðust af skyrbjúgi og skipti þeim í tvo hópa.  Annar hópurinn fékk daglegan skammt af appelsínum og sítrónum en hinn hefðbundið fæði. Á einungis sex dögum voru sjúklingarnir sem innbirtu ávextina læknaðir af skyrbjúgnum. Niðurstaða hans var að sítrusávextir, sítrónur og appelsínur læknuðu sjúkdóminn. Sagt er að þetta hafi verið fyrsta stýrða tilraunin. (Dunn, P.M. 1997)<ref>{{Cite journal|last=Dunn|first=Peter M.|date=1997-01-01|title=James Lind (1716-94) of Edinburgh and the treatment of scurvy|url=https://fn.bmj.com/content/76/1/F64|journal=Archives of Disease in Childhood - Fetal and Neonatal Edition|language=en|volume=76|issue=1|pages=F64–F65|doi=10.1136/fn.76.1.F64|issn=1359-2998|pmid=9059193}}</ref>  Niðurstöðurnar voru í samræmi við aðferðafræði hins virta skipstjóra [[James Cook]]. Hann viðhafði þá reglu að byrgja skip sín ávallt þegar færi gafst á af appelsínum og öðrum ferskum ávextum til að koma í veg fyrir skyrbjúg. (Naidu, K.A, 2003)<ref name=":0" /> Skyrbjúgur er ekki lengur algengur sjúkdómur í dag, þökk sé hve einfalt og ódýrt er að framleiða C-vítamín ásamt auknu aðgengi að ferskum ávöxtum og grænmeti. (Grosso, E. ofl. 2013 ).<ref name=":2" /> Hins vegar skjóta upp kollinum öðru hverju fréttir af tilfellum af skyrbjúg þá í tengslum við einhæft og lélegt mataræði m.a. í Bretlandi, Ástralíu og Bandaríkjunum(Skyrbjúgur skýtur upp kollinum á ný , 2016)<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/11/29/skyrbjugur_skytur_upp_kollinum_a_ny/|title=Skyrbjúgur skýtur upp kollinum á ný|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-04-21}}</ref>. [[Mynd:Lemon.jpg|thumb|Sítrónur]] Ýmsir þættir geta takmarkað upptöku C-vítamín í líkamanum, rannsóknir hafa sýnt með óyggjandi hætti að [[reykingar]] geta takmarkað upptöku þess í líkamanum.  (Schectman, G., Byrd, J. C., og Grucho<ref>{{Cite journal|last=Schectman|first=G|last2=Byrd|first2=J C|last3=Gruchow|first3=H W|date=1989-02-01|title=The influence of smoking on vitamin C status in adults.|url=https://ajph.aphapublications.org/doi/10.2105/AJPH.79.2.158|journal=American Journal of Public Health|volume=79|issue=2|pages=158–162|doi=10.2105/AJPH.79.2.158|issn=0090-0036|pmc=PMC1349925|pmid=2913833}}</ref>w, H. W., 1989).  Aðrir þættir eru sem geta leitt til skorts á c-vítamíni eru alvarlegir geðsjúkdómar (m.a. anorexía), hár aldur, alkóhólismi og nýrnabilun ( Grosso, E., 2<ref name=":2" />013). Einnig hafa rannsóknir á börnum sýnt að börn með taugaröskunarsjúkdóma líkt og einhverfu geta verið hrjáð af C-vítamín skorti þar sem sum þeirra sem eiga það til að hafa mjög einhæft mataræði. (Golriz, F., Donnelly, L<ref>{{Cite journal|last=Golriz|first=Farahnaz|last2=Donnelly|first2=Lane F.|last3=Devaraj|first3=Sridevi|last4=Krishnamurthy|first4=Raj|date=2017-02-01|title=Modern American scurvy — experience with vitamin C deficiency at a large children’s hospital|url=https://doi.org/10.1007/s00247-016-3726-4|journal=Pediatric Radiology|language=en|volume=47|issue=2|pages=214–220|doi=10.1007/s00247-016-3726-4|issn=1432-1998}}</ref>. F., Devaraj, S., & Krishnamurthy, R., 2017). == Ofneysla á C-vítamíni. == C-vítamín er tiltölulega hættulaust vegna hárrar vatnsleysni og við inntöku á of stórum skömmtum af C-vítamíni, losar líkaminn sig vanalega við aukamagnið gegnum þvag án mikilla óþæginda. Niðurgangur er hinsvegar algeng aukaverkun og getur ofneysla leitt til myndunar nýrnasteina hjá nýrnasjúklingum vegna aukinnar oxalate-myndunar í líkamanum.  (Grosso<ref name=":2" />, E. o.fl, 2013) == Ávinningur af inntöku C-vítamíns.   == [[Mynd:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|Kvefpest]] Rannsóknir hafa sýnt að aukin inntaka á c-vítamíni getur stytt meðgöngu tíma hins almenna kvefs,( Douglas, M., og Hemilä<ref>{{Cite web|url=https://search.proquest.com/docview/67973724?accountid=135943|title=Log In - ProQuest|website=search.proquest.com|language=en|access-date=2021-04-21}}</ref>,  H., 2005) Tilraunir á dýrum gefa til kynna að inntaka á c-vítamíni geti minnkað og jafnvel komið í veg fyrir bakteríu og veirusýkingar.  Einnig er ýmislegt sem gefur til kynna að c-vítamín geti komið í veg fyrir lugnabólgu og hafi jákvæð áhrif á lugnabólgu sjúklinga (Hemilä, H. 201<ref>{{Cite journal|last=Hemilä|first=Harri|date=2017/4|title=Vitamin C and Infections|url=https://www.mdpi.com/2072-6643/9/4/339|journal=Nutrients|language=en|volume=9|issue=4|pages=339|doi=10.3390/nu9040339}}</ref>7). Einnig hafa verið gerðar margar rannsóknir um það hvort þetta tiltekna vítamín geti komið í veg fyrir kvef eða hafi áhrif á krabbamein og hjartasjúkdóma (Lewis Cantley og Jihyie Yun,20 20)en það er alveg óljóst hvort áhrifin séu marktæk. == Ráðlagðir dagskammtar. == Við þurfum mismikið magn af c vítamíni eftir aldri og heilsu. Taflan hér að neðan sýnir ráðlagðan dagsskammt. Ekki eru gefnar ráðleggingar um börn undir 6 mánaða aldri þar sem þeim er ráðlagt að vera eingöngu á brjósti eða sérstakri ungbarnablöndu sem inniheldur öll þau helstu næringarefni sem þau þurfa fyrstu 6 mánuði lífs síns.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item21457/Radlagdir_dagskammtar_af_vitaminum_og_steinefnum_2013.pdf|titill=Ráðlagðir dagskammtar|höfundur=Landlæknisembætti|útgefandi=Landlæknisembættið|ár=2013}}</ref> Ráðlagðir  dagsskammtar af c-vítamíni. {| class="wikitable" |Ungbörn 6-11 mán |20 mg |- |Ungbörn 12-23 mán |25 mg |- |Börn 2-5 ára |30 mg |- |Börn 6-9 ára |40 mg |- |Karlar 10-13 ára |50 mg |- |Karlar >14 ára |75 mg |- |Konur 10-13 ára |50 mg |- |Konur >14 ára |75 mg |- |Konur á meðgöngu |85 mg |- |Konur með barn á brjósti |100 mg |} [[Mynd:Capsicum annuum fruits IMGP0049.jpg|thumb|Paprikur, ]] (Embætti landlæknis, 2013)<ref name=":3" /> Til eru ýmiss C-vítamín fæðubótarefni sem hægt er að taka inn. En frekar er mælt með því að borða fjölbreytta fæðu til þess að innbyrða öll þau helstu næringarefni sem mannslíkaminn þarfnast. C-vítamín fæst í alls konar fæðutegundum t.d. sítrusávöxtum, grænu káli og papriku sem er mjög auðugur C- vítamíngjafi (Sölufélag Garðyrkjumanna, ed<ref>{{cite web|url=http://islenskt.is/heilsa_og_lifstill/id/456/vitamin|title=Vítamín|last=garðyrkjumanna|first=Sölufélag|website=Íslenskt grænmeti - Sölufélag garðyrkjumanna|access-date=2021-04-21|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422135726/https://islenskt.is/heilsa_og_lifstill/id/456/vitamin|url-status=dead}}</ref>) ==Tilvísanir== [[Flokkur:Vítamín]] 8z4m7plcq2151wqt0ouiwr21obxjurq 0 147534 1978104 1977399 2026-09-08T14:08:18Z Nipas2 54688 1978104 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1997 | mynd = | ár = '''1997''' | Meistarar = '''{{Lið Reynir S.}}''' | upp um deild = '''{{Lið Reynir S.}}''' | spilaðir leikir = 74 | mörk skoruð = 381 (5.15 m/leik) | markahæstur = '''19 mörk'''<br>[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]] ({{Lið Reynir S.}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 16. sinn árið '''1997'''. {{clear}} == A riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] | [[Eiríkur Svanur Sigfússon]] | 8. sæti, [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996#Stigatafla|Mizunodeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið FH}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] | [[Ásgeir Heiðar Pálsson]] | 5. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | | 3. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | | 4. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Reynir S.}} | [[Sandgerði]] | [[Sandgerðisvöllur]] | | 2. sæti, A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur]] | | 6. sæti, A riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||'''[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]]''' ||10||10||0||0||52||10||42||'''30''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]''' ||10||7||1||2||34||14||20||'''22''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||10||5||0||5||31||36||-5||'''15''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] ||10||3||1||6||20||31||-11||'''10''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] ||10||2||1||7||19||28||-9||'''7''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}"| ||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||10||1||1||8||8||45||-37||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Aft!!&nbsp;FH&nbsp;!!Fjö!!Gri!!Rey!!Sel |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}} ||'''XXX'''||6-1||0-0||3-0||1-3||3-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið FH}} ||1-0||'''XXX'''||2-4||1-1||0-10||1-3 |- |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||3-2||3-0||'''XXX'''||4-0||0-3||8-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||10-0||5-0||1-3||'''XXX'''||0-6||2-1 |- |align="left"|{{Lið Reynir S.}} ||2-1||6-2||4-2||7-0||'''XXX'''||6-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Selfoss}} ||4-3||7-0||1-7||6-1||2-5||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |17||{{Lið Reynir S.}}||[[Lilja Íris Gunnarsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |10||{{Lið Reynir S.}}||[[Lóa Björg Gestsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |9||{{Lið Fjölnir}}||[[Berglind Jónsdóttir]]||Bronsskór |- |8||{{Lið Reynir S.}}||[[Laufey Guðmundsdóttir]] |- |7||{{Lið Reynir S.}}||[[Sigríður Jóhanna Haraldsdóttir]] |- |6||{{Lið Grindavík}}||[[Sólný Ingibjörg Pálsdóttir]] |- |5||{{Lið FH}}||[[Sigríður Guðmundsdóttir]] |- |5||{{Lið FH}}||[[Magnea Bára Stefánsdóttir]] |- |5||{{Lið Afturelding}}||[[Silja Edvardsdóttir]] |} == B riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=120| Bær !width=120| Leikvangur !width=320| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] | [[Blönduós]] | [[Blönduósvöllur]] | [[Sigurður Örn Ágústsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið KS}} | [[Siglufjörður]] | [[Siglufjarðarvöllur]] | [[Bjarni Rúnar Harðarson]] | 1. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"| {{Lið Leiftur}} | [[Ólafsfjörður]] | [[Ólafsfjarðarvöllur]] | [[Gunnar Már Másson]] | 2. sæti, B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Tindastóll}} | [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] | [[Sauðárkróksvöllur]] | [[Elísabet Jóna Gunnarsdóttir]] | 3. sæti, B riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasem |-style="background:#D0F0C0;" |1|| ||'''[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]]''' ||12||9||1||2||45||18||27||'''28''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] ||12||9||1||2||33||12||21||'''28''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiftur|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] ||12||2||2||8||10||36||-26||'''8''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Siglufjörður|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Siglufjarðar|KS]] ||12||1||2||9||10||32||-22||'''5''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| |valign="top" width="38%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!&nbsp;KS&nbsp;!!Lei!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||2-1||7-1||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KS}} ||1-2||'''XXX'''||3-1||0-2 |- |align="left"|{{Lið Leiftur}} ||3-4||1-1||'''XXX'''||2-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||3-1||2-1||3-0||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!&nbsp;KS&nbsp;!!Lei!!Tin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||12-0||3-0||3-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KS}} ||1-3||'''XXX'''||0-0||1-3 |- |align="left"|{{Lið Leiftur}} ||1-5||1-0||'''XXX'''||0-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Tindastóll}} ||4-1||3-1||6-0||'''XXX''' |} |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |11||{{Lið Hvöt}}||[[Kristín Björg Jakobsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |10||{{Lið Tindastóll}}||[[Sólborg Björg Hermundsdóttir]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |9||Hvöt||[[Stojanka Tanja Nikolić]]||Bronsskór |- |7||{{Lið Hvöt}}||[[Brynhildur Erla Jakobsdóttir]] |- |6||{{Lið Tindastóll}}||[[Heba Guðmundsdóttir]] |- |4||{{Lið KS}}||[[Rósa Dögg Ómarsdóttir]] |} == C riðill == ===Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=140| Lið !width=200| Bær !width=120| Leikvangur !width=240| Þjálfari !width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | | 4. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] | [[Stöðvarfjörður]] | [[Grænafellsvöllur]] | [[Róbert Jóhann Haraldsson]] | 2. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Leiknir F.}} | [[Fáskrúðsfjörður]] | [[Fjarðabyggðarhöllin]] | | 3. sæti, C riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] | | 1. sæti, C riðill |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=160|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=160|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||6||5||0||1||35||13||22||'''15''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |- |2|| |||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||6||4||0||2||25||13||12||'''12''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiknir F.|1}}"| |||[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] ||6||1||1||4||12||21||-9||'''4''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||[[Höttur]] ||6||1||1||4||11||36||-25||'''4''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Höt!!KVA!!Lei!!Sin |- |list2 = |align="left"|{{Lið Höttur}} ||'''XXX'''||1-7||4-2||1-7 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||6-0||'''XXX'''||4-1||5-2 |- |align="left"|{{Lið Leiknir F.}} ||4-4||2-0||'''XXX'''||2-3 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||10-1||7-3||6-1||'''XXX''' |} === Markahæstu leikmenn === <ref name="leit">[https://www.ksi.is/leit Fyrsta og síðasta nöfn hafa verið staðfest hér], Leit KSÍ (Knattspyrnusamband Íslands).</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=140| !width=280|Leikmaður !width=180|Athugasemd |- |- ! style="background:gold;" |11||{{Lið Sindri}}||[[Embla Sigríður Grétarsdóttir]]||Gullskór |- |- ! style="background:silver;" |7||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]]||[[Hjálmdís Zoéga]]||Silfurskór |- |- ! style="background:#D2B48C;" |7||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]]||[[Sveinborg Lovísa Hauksdóttir]]||Bronsskór |- |6||{{Lið Leiknir F.}}||[[Katrín Heiða Jónsdóttir]] |- |5||{{Lið Sindri}}||[[Maren Albertsdóttir]] |- |5||{{Lið Sindri}}||[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] |- |5||{{Lið Sindri}}||[[Jónína Einarsdóttir]] |- |5||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]]||[[Guðrún Rúnarsdóttir]] |} == Úrslitakeppnin == === Stigatafla === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=50| !width=120|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=270|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Reynir|1}}"| ||'''[[Reynir Sandgerði|Reynir S.]]''' ||3||2||1||0||7||5||2||'''7''' |align="center" |'''[[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Upp um deild]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]''' ||3||1||2||0||6||5||1||'''5''' |align="center" |'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997#Aukakeppni|Aukakeppni]]''' |- |3|| ||[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||3||1||1||1||4||4||0||'''4''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||3||0||0||3||3||6||-3||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Hvö!!Fjö!!Rey!!Sin |- |list2 = |align="left"|[[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]] ||'''XXX'''||—||2-3||— |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||0-1||'''XXX'''||—||— |- |align="left"|{{Lið Reynir S.}} ||—||2-1||'''XXX'''||2-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Sindri}} ||1-1||3-2||—||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ásdis Petra Oddsdóttir]] (2-0)<br />[[Einarina Einarsdóttir]] (3-1) |mörk2= <br>(2-1) [[Embla Sigríður Grétarsdóttir]] |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Heimild == * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1997&kyn=0 Mótalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. Skoðað 14. nóvember 2018. * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-1997.html|title=Ladies Competitions 1997 - Women's Second Division (1. Deild kvenna)|accessdate=14. nóvember 2018}} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1. deild kvenna 1996]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;1998]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Víðir Sigurðsson|titill=Íslensk knattspyrna 1997|útgefandi=Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík, siða 97|ár=1997}} {{Knattspyrna á Íslandi 1997}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] to8uk2kl38gbk4zdqn2etg9ay8y62yp 0 154250 1978139 1650292 2026-09-09T10:49:59Z ~2026-48489-39 120462 /* Síðari hluti ævi Þangskála-Lilju */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1978139 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''', f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890, var íslenskur hagyrðingur og skáldkona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall|Hvammsprestakalls]] á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes|Neðra-Nesi]], talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarseli]] á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref>{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=387092&pageId=6562719&lang=is&q=ÞANGSKÁLA%20Þangskála%20Lilja|titill=Stökur eftir Þangskála-Lilju.|höfundur=Hannes Pétursson|útgefandi=|mánuður=|ár=|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið Haffrúin frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dóminum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950.|höfundur=Ludvig R. Kemp|Prentað=Reykjavík 1963, Prentsmiðjan Leiftur.}}</ref> <ref>{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=387097&pageId=6563882&lang=is&q=Haffrúarstrandið|titill=Haffrúarstrandið.|höfundur=|útgefandi=|mánuður=|ár=|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}</ref> == Síðari hluti ævi Þangskála-Lilju == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap, og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í Fremri-<nowiki/>[[Lýtingsstaðahreppur|Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í Ytri-<nowiki/>[[Laxárdalur (Skagafirði)|Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin "snotur" og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stökur eftir Þangskála-Lilju. Hannes Pétursson. Skagfirðingabók 1982, bls. 127 m.m.}}</ref> == Tilvísanir == <references /> {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] 8839yc0ix1dq3tdxd1xt7f4xauf2txw 1978140 1978139 2026-09-09T11:17:43Z Akigka 183 1978140 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''', f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890, var íslenskur hagyrðingur og skáldkona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið Haffrúin frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dóminum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari hluti ævi Þangskála-Lilju == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap, og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í Fremri-<nowiki/>[[Lýtingsstaðahreppur|Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í Ytri-<nowiki/>[[Laxárdalur (Skagafirði)|Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin "snotur" og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] f8txk2sflpzn0x92kqgczvqnassr4a9 1978141 1978140 2026-09-09T11:18:53Z Akigka 183 /* Þangskálamálin fyrri og síðari */ 1978141 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''', f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890, var íslenskur hagyrðingur og skáldkona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari hluti ævi Þangskála-Lilju == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap, og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í Fremri-<nowiki/>[[Lýtingsstaðahreppur|Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í Ytri-<nowiki/>[[Laxárdalur (Skagafirði)|Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin "snotur" og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] jozair6f2d21uetddwj9nkdwkb17b18 1978143 1978141 2026-09-09T11:20:14Z Akigka 183 /* Síðari hluti ævi Þangskála-Lilju */ 1978143 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''', f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890, var íslenskur hagyrðingur og skáldkona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] 8tfa3sp1spwa1dw23u43236znef71gn 1978144 1978143 2026-09-09T11:20:46Z Akigka 183 /* Uppruni og ætt */ 1978144 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''', f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890, var íslenskur hagyrðingur og skáldkona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] 17kbci0t4dfa1ovyl2484q412ringl5 1978147 1978144 2026-09-09T11:22:00Z Akigka 183 1978147 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''' (f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890) var íslenskur hagyrðingur og [[skáld]]kona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin fyrri og síðari == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] rpjlcybbxqw3x9lhsydw53qlvm62801 1978148 1978147 2026-09-09T11:23:15Z Akigka 183 /* Þangskálamálin fyrri og síðari */ 1978148 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''' (f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890) var íslenskur hagyrðingur og [[skáld]]kona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] k69wy4s25k9lewza64dzsyxzae5ygg2 1978150 1978148 2026-09-09T11:24:14Z Akigka 183 /* Tilvísanir */ 1978150 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''' (f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890) var íslenskur hagyrðingur og [[skáld]]kona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á [[Ytra-Malland|Ytra-Mallandi]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í [[Kleifargerði]], og Jón "Skagamannaskáld" einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin sem verða ekki upptalin hér. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í [[Neðra-Nes]]i, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í [[Neðra-Hvalnesi]]. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel, og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í [[Kleifarsel]]i á [[Skagaheiði]]. Í [[Þangskála]], þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, var hennar fyrst getið árið 1853, þá tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853, og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni, sem tveimur árum seinna giftist annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés, f. 6. janúar 1860, Jóhönnu, f. 30. mars 1862, og Jón, f. 12. október 1863.<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en það merkir þrælkunarvinnu í tugthúsi í Danmörku, en Lilja var dæmd til að hýðast 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Lauk málum þessum svo að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum væri fullnægt, og óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Það kom fram við réttarhöldin að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að [[Syðri-Brekkur|Syðri-Brekkum]] í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að [[Gilsbakki í Austurdal|Gilsbakka]] í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að [[Tyrfingsstaðir|Tyrfingsstöðum]] í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að [[Þorbjargarstaðir|Þorbjargarstöðum]] í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Skagafjörður]] gv35mlgg1sx5yd9zoxuvkkrhe6ha43a 1978152 1978150 2026-09-09T11:38:18Z Akigka 183 1978152 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''' (f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890) var íslenskur hagyrðingur og [[skáld]]kona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á Ytra-Mallandi í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í Kleifargerði, og Jón „Skagamannaskáld“ einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í Neðra-Nesi, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í Neðra-Hvalnesi. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í Kleifarseli á [[Skagaheiði]]. Í Þangskála, þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, er hennar fyrst getið árið 1853. Þá var hún tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi, en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853 og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni. Tveimur árum seinna giftist hann annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés (f. 6. janúar 1860), Jóhönnu (f. 30. mars 1862), og Jón (f. 12. október 1863).<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en Lilja var dæmd til að [[hýðing|hýðast]] 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Þessum lauk þannig að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum var fullnægt. Óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Við réttarhöldin kom fram að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að Syðri-Brekkum í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að Gilsbakka í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að Tyrfingsstöðum í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að Þorbjargarstöðum í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Skagafjörður]] rsyy0btbiyuffhn89l7lt8dctf0ofqj 1978153 1978152 2026-09-09T11:39:20Z Akigka 183 /* Þangskálamálin */ 1978153 wikitext text/x-wiki '''Þangskála-Lilja''', réttu nafni '''Lilja Gottskálksdóttir''' (f. 25. ágúst 1831, d. 23. nóvember 1890) var íslenskur hagyrðingur og [[skáld]]kona. Hún er talin vera meðal hagyrtustu kvenna á 19. öld á Íslandi. == Uppruni og ætt == Gottskálk Eiríksson, faðir Lilju, var bóndi á Ytra-Mallandi í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hennar hét Valgerður Árnadóttir og var vinnukona þar á bænum, ættuð úr [[Húnaþing|Húnaþingi]]. Alsystkini Lilju voru Ragnhildur á Syðra-Mallandi, síðar í Kleifargerði, og Jón „Skagamannaskáld“ einnig í Kleifargerði og víðar. Lilja átti mörg hálfsystkin. Ekki er vitað nákvæmlega hvar Lilja dvaldist fyrstu ár ævinnar, því sóknarmannatöl [[Hvammsprestakall]]s á [[Skagi (Skagafirði)|Skaga]] vantar frá þeim árum. Árið 1837 var hún fósturbarn í Neðra-Nesi, talin skörp og efnileg. Læs var hún orðin 1844, þá skráð sem tökubarn í Neðra-Hvalnesi. Hún er þá talin kunna kristin fræði sæmilega vel og út á hegðun hennar var ekkert að setja. Fermd var hún árið 1846, þá til heimilis í Kleifarseli á [[Skagaheiði]]. Í Þangskála, þeim stað sem hún var ætíð kennd við síðar, er hennar fyrst getið árið 1853. Þá var hún tuttugu og tveggja ára gömul. Í Þangskála bjuggu þá hjónin Pétur Jónsson og Sigurlaug Guðmundsdóttir. Í kirkjubók frá þessum tíma er hún talin gáfuð, vel kunnandi, en nokkuð grófgerð í háttum. Sigurlaug Guðmundsdóttir, húsfreyja í Þangskála, andaðist árið 1857 og gerðist Lilja þá ráðskona á bænum. Þau Pétur og Lilja giftust í október 1860. Þá var Lilja 29 ára en Pétur rúmlega fimmtugur. Lilja eignaðist sitt fyrsta barn í Þangskála 3. mars 1853 og var barnið kennt vinnumanni á staðnum, Benjamín Benjamínssyni. Tveimur árum seinna giftist hann annarri konu. Barnið var skírt Margrét, í fyrstu Benjamínsdóttir, en síðar var föðurnafninu breytt í Pétursdóttir. Lilja eignaðist þrjú (önnur) börn með Pétri Jónssyni: Andrés (f. 6. janúar 1860), Jóhönnu (f. 30. mars 1862), og Jón (f. 12. október 1863).<ref name="hannes">{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991004660999706886|title=Stökur eftir Þangskála-Lilju|author=Hannes Pétursson|journal=Skagfirðingabók|year=1987|volume=16|number=1|pages=115-127}}</ref> == Þangskálamálin == Þangskálamálin fyrri og síðari snérust bæði um skiptapa og manntjón þegar skip strönduðu undan landi Þangskála. Pétur og Lilja voru ákærð fyrir hylmingu og að fela strandgóss sem flaut upp í fjörur úr þessum skiptöpum. Urðu réttarhöld og féllu dómar í báðum málunum. Í apríl 1862 hlaut Pétur fjögurra ára [[Brimarhólmur|Brimarhólmsvist]], en Lilja var dæmd til að [[hýðing|hýðast]] 27 vandarhöggum. Dómum þessum var þó ekki fullnægt þá. Síðari Þangskálamálin voru í apríl 1864, en þá strandaði hákarlaskipið ''Haffrúin'' frá [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] undir [[Hraunsmúla]] á Skaga. Ellefu menn fórust með skipinu og talsverðu strandgóssi skolaði á fjörur við Þangskála. Meðal þeirra hluta sem Pétur og Lilja voru ásökuð um að hafa tekið þar ófrjálsri hendi var saltkjöt, hangikjöt, selspik og smjör. Þjófaleit var gerð í Þangskála viku eftir strandið, en sú matvara, föt og annað sem rak á fjörurnar hafði verið flutt inn í bæinn til að forða því frá skemmdum. Ekki sannaðist að þau hjónin hefðu ætlað að taka neitt af þessu til eigin nota. Einnig voru misfellur á réttarhaldinu yfir sakborningum og vitnum. Þessum lauk þannig að Pétur Jónsson andaðist skömmu eftir síðari Þangskálamálin, áður en dómnum yfir honum var fullnægt. Óvíst er hvort Lilja tók nokkurn tímann út sína refsingu. Hjónin voru sýknuð af síðari þangskálamálunum, en dæmt að þau skyldu greiða áfallinn málskostnað. Við réttarhöldin kom fram að nágrannar og sveitungar þeirra hjóna höfðu komið sögusögnum af stað um óheiðarleika þeirra og þjófnað af strandstað, jafnvel um að einhverjir skipbrotsmenn hafi verið á lífi eftir strandið, en af kunnugum var hið síðarnefnda talið alveg útilokað.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sagnir um slysfarir í Skefilsstaðahreppi 1800-1950|höfundur=Ludvig R. Kemp|staður=Reykjavík|ár=1963|útgefandi=Prentsmiðjan Leiftur}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/gegnir/991006134769706886|title=Haffrúarstrandið|author=Sigurjón Sigtryggsson|year=1987|journal=Skagfirðingabók|volume=16|number=1|pages=27-56}}</ref> == Síðari æviár == Eftir að Pétur Jónsson dó í febrúar 1865 hélt Lilja áfram að búa á Þangskála. Árið eftir, í október 1866, giftist hún í annað sinn, Sveini Pálssyni úr [[Akrahreppur|Akrahreppi]]. Þeim búnaðist illa á Þangskála, og eftir tvö ár þar hættu þau búskap og skildu um 1870. Þau Lilja og Sveinn eignuðust tvær dætur, en þær dóu báðar fljótlega, fyrir 1870. Að Syðri-Brekkum í [[Blönduhlíð]] réðst Lilja sem vinnukona árið 1871, og næsta ár, 1872-3, var hún á Hvalnesi, en fór eftir það af Skaganum og dvaldist á nokkrum bæjum í [[Lýtingsstaðahreppur|Fremri Lýtingsstaðahreppi]], allt til ársins 1888. Andrés, sonur Lilju og Péturs, bjó að Gilsbakka í [[Austurdalur|Austurdal]] 1888-89, en flutti að Tyrfingsstöðum í sömu sveit næsta ár á eftir. Þaðan fór hann að Þorbjargarstöðum í [[Laxárdalur (Skagafirði)|Ytri-Laxárdal]], og þar andaðist Lilja tæplega sextug úr brjóstveiki fyrrihluta vetrar. Lilja var talin „snotur“ og ákaflega vel greind, og skemmtileg í viðræðum, sem reyndar átti við Svein mann hennar líka. Hún átti létt með að kasta fram stökum, og eru margar vísur hennar vel þekktar enn í dag meðal þeirra sem kveðskap unna. == Sýnishorn úr kveðskap Þangskála-Lilju == Hafsteinn Skúlason var formaður á báti og var tekið fast og hraustlega í árarnar í róðrinum. Lilja kvað; : Hafsteinn er að fara á flot : fiskjar til sem aðrir, : eru sveigðar undir brot : ála-súlu fjaðrir. Kona að nafni Sæunn kom í heimsókn til Lilju eitt sinn. Þá kvað Lilja: : Hér í bæinn okkar inn : — upp á slæ ég gaman — : vertu, Sæunn, velkomin, : við skulum hlæja saman. Lilja var eitt sinn á ferð um vetur í miklum snjó og ófærð. Þegar heim kom kastaði hún fram þessari vísu: : Færðin bjó mér þunga þraut, : þrótt úr dró til muna.'' : Hreppti ég snjó í hverri laut, : hreint í ónefnuna. Eftir skilnað þeirra Sveins og Lilju orti hún þetta: : Sú var tíð ég syrgði mann, : svikahýði réttnefndan. : Tryggð og blíðu bana vann, : bölvað níðið! Svo fór hann. Þessa vísu orti Lilja á efri árum. Þar yrkir hún um erfiða ævi á fyrrihluta lífsins, sem skánaði að vísu seinna. : Hungurs feta fékk ég braut, : firnin grét og stundi, : má nú éta mjólkurgraut, : muninn get ég fundið.<ref name="hannes" />{{rp|127}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1831|1890}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Skagafjörður]] 6ue7uorelz6fl594laohfy3j9g9o9nu 0 170866 1978138 1947251 2026-09-09T10:45:20Z ~2026-48489-39 120462 /* Nám og starfsferill */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1978138 wikitext text/x-wiki '''Steinþór Guðmundsson''', (f. [[1. desember]] [[1890]] - d. [[8. febrúar]] [[1973]]) var íslenskur kennari og bæjarfulltrúi í [[Reykjavík]]. Hann fæddist í Holti í Ketildalshreppi í [[Vestur-Barðastrandarsýsla|Vestur-Barðastrandarsýslu]] en ólst upp í [[Tálknafjörður|Tálknafirði]], sonur verkafólks. Hann kvæntist árið 1917 skáldkonunni [[Ingibjörg Benediktsdóttir|Ingibjörgu Benediktsdóttur]] og eignuðust þau fjögur börn. ==Nám og starfsferill== Hann lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1911, hélt því næst til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] þar sem hann nam stærðfræði og efnafræði. Hann lauk guðfræðiprófi frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1917 en starfaði þó aldrei sem guðfræðingur heldur helgaði starfsævi sína kennslustörfum, einkum í stærðfræði. Um þær mundir var Steinþór fjórðungsstjóri [[UMFÍ|Ungmennafélags Íslands]] og stóð sem slíkur fyrir komu vestur-íslenska [[Stephan G. Stephansson|Stephans G. Stephanssonar]] til Íslands. Í ferðinni var Stephan heiðursgestur í brúðkaupi Steinþórs og Ingibjargar. Steinþór var skólastjóri [[Flensborgarskóli|Flensborgarstjóra]] í forföllum 1917-18 og tók því næst við embætti skólastjóra Gagnfræðaskólans á Akureyri. Honum var vikið frá störfum árið 1929 af [[Jónas frá Hriflu|Jónasi frá Hriflu]] og hefur brottvikning hans verið tengd við herferð Jónasar gegn kommúnistum, en Steinþór var þá orðinn einn af forystumönnum róttækra vinstrimanna á Akureyri. Steinþór var starfsmaður útflutningsnefndar en nefndin fór fyrir [[Síldareinkasala Íslands|Síldareinkasölu Íslands]] sem sett var á laggirnar 1928 og starfaði til ársins 1931.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2301695#page/n1/mode/2up|titill=Síldareinkasalan|útgefandi=Verkamaðurinn - Verkalýðssamband Norðurlands|mánuður=maí|ár=1928|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2026|bls=3}}</ref> Hann varð kennari við [[Miðbæjarskólinn|Miðbæjarskólann]] 1933-45 og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Reykvíkinga]] 1942-55 og [[Gagnfræðaskólinn við Vonarstræti|Gagnfræðaskólann við Vonarstræti]] 1955-56. ==Stjórnmálaþátttaka== Steinþór var kjörinn bæjarfulltrúi á [[Akureyri]] af lista Jafnaðarmanna í [[Bæjarstjórnarkosningar_á_Akureyri#1927|bæjarstjórnarkosniningunum 1927]]. Eftir stofnun [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins]] gekk Steinþór til liðs við hreyfinguna, sat í miðstjórn flokksins 1940-62 og var varaformaður hans 1952-57. Hann var kjörinn bæjarfulltrúi árið 1942 og sat í tvö kjörtímabil, til ársins 1950. == Tenglar == * [https://timarit.is/page/3572510?iabr=on „Minning: Steinþór Guðmundsson“], minningargreinar í ''Íslendingaþáttum Tímans'' 24. maí 1973 * [https://timarit.is/page/2757220#page/n4/mode/2up „Steinþór Guðmundsson“], sextugsafmælisgrein í ''Þjóðviljanum'' 1. desember 1950 [[Flokkur:Íslenskir sveitarstjórnarmenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{fd|1890|1974}} a0n8m71bwhxich3e7uf3bffy5b7k8wm 0 184861 1978135 1946082 2026-09-09T10:01:12Z TKSnaevarr 53243 /* Fyrri heimsstyrjöldin, 1914 –1918 */ 1978135 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Wolfgang Kapp | mynd = Wolfgang Kapp.jpeg | mynd_upprétt = .8 | mynd_texti = Wolfgang Kapp | fæðingardagur = 24. júlí 1858 | fæðingarstaður = New York-borg, New York-fylki, Bandaríkin | dánardagur = 12. júní 1922 (63 ára) | dánarstaður = Leipzig, Weimar-lýðveldið | dánarorsök = Krabbamein | þjóðerni = Þýskaland | þekkt_fyrir = Kapp-valdaránstilraunin, 13. – 18. mars 1920 | flokkur = Deutsche Vaterlandspartei (DVLP), 1917–1918 Deutschnationale Volkspartei (DNVP), 1919–1920 | foreldrar = Friedrich Kapp (1824 – 1884) Luise Engels (1825 – 1916) }} '''Dr. Wolfgang Kapp''' (24. júlí 1858 – 12. júní 1922) var [[Þýskaland|þýskur]] íhaldssamur stjórnmálamaður og þjóðernissinni. Hann er þekktastur fyrir að hafa leitt Kapp-valdaránstilraunina ([[þýska]]: Kapp Putsch) sem átti sér stað 13. mars 1920. Kapp-valdaránið, einnig þekkt sem Kapp-Lüttwitz-valdaránið, var misheppnuð tilraun [[Íhaldsstefna|íhalds]]<nowiki/>- og [[Öfgahægristefna|öfgahægrimanna]], í samráði við hluta af þýska hernum leiddum af [[Walther von Lüttwitz]] hershöfðinga (1859 – 1952), til að steypa þýska [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldinu]]. Valdaránsmönnum og tókst að leggja undir sig Berlín í nokkra daga og lýstu Kapp ríkisstjóra áður en þeir neyddust til að gefast upp í kjölfar fjöldaverkfalla almennings. Kapp var [[Doktorsgráða|doktor]] í [[lögfræði]] og gegndi ýmsum stjórnsýsluembættum í [[Prússland|Prússlandi]]. Hann sat um hríð á ríkisþingi þýska keisaradæmisins (þýska: ''Reichstag''). Kapp var meðal stofnenda og varaformaður þýska föðurlandsflokksins, DVLP, (þýska: ''Deutsche Vaterlandspartei'') sem var einn áhrifamesti og fjölmennasti stjórnmálaflokkur í Þýskalandi undir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]].<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=The Creation of the Modern German Army. General Walther Reinhardt and the Weimar Republic.|útgefandi=Breghahn Books|höfundur=William Mulligan|ár=2004|bls=153, 155 – 157}}</ref> Kapp flýði til [[Svíþjóð|Svíþjóðar]] eftir valdaránstilraunina og dvaldist þar til ársins 1922 en sneri þá aftur til Þýskalands. Hann var handtekinn við komu sína en lést úr [[Krabbamein|krabbameini]] áður en hann gat setið fyrir rétti.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd118891502.html|title=Kapp, Wolfgang - Deutsche Biographie|last=Gertringen|first=Hiller von|last2=Freiherr|first2=Friedrich|website=www.deutsche-biographie.de|language=de|access-date=2026-01-30}}</ref> Faðir Wolfgangs var [[Friedrich Kapp]], frjálslyndur stjórnmálamaður og aðgerðasinni.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd118828738.html|title=Kapp, Friedrich - Deutsche Biographie|last=Dippel|first=Horst|website=www.deutsche-biographie.de|language=de|access-date=2026-01-30}}</ref> == Æviágrip == Wolfgang Kapp fæddist 24. júlí 1858 í [[New York-borg]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hann var einkasonur hjónanna Friedrich Kapp og Luise Engels. Faðir hans, Friedrich, var þýskur lögfræðingur, rithöfundur og frjálslyndur stjórnmálamaður sem flutt hafði til Bandaríkjanna árið 1850. Hann hafði neyðst til að yfirgefa Þýskaland í kjölfar byltinganna 1848. Móðir hans, Luise, var dóttir prússneska majór-hershöfðingjans Friedrich Ludwig Engels. Friedrich gaf út ýmis rit um sögu og stjórnmál þar sem hann gagnrýndi m.a. [[Nýlendustefna|nýlendustefnu]] Þýskalands og þrælahald í Bandaríkjunum.<ref name=":0" /> [[Mynd:Friedrich_Kapp.jpg|thumb|210x210dp|Friedrich Kapp (13. apríl 1824 – 27. október 1884)]] Þegar Wolfgang var 13 ára fluttist fjölskyldan aftur til Þýskalands og settist að í Berlín. Faðir hans gekk til liðs við National-liberalflokkinn (þýska: ''Nationalliberale'' ''Partei'', NLP) og átti eftir að stija í borgarráði [[Berlín|Berlínar]], á prússneska þinginu (þýska: ''Landtag'') og að lokum inni á [[Ríkisþinghúsið í Berlín|ríkisþingi]] þýska keisaradæmisins (þýska: ''Reichstag'').<ref name=":0" /> Wolfgang lærði lögfræði við [[Háskólinn í Tübingen|háskólann í Tübingen]] og [[Georg-August-háskólinn í Göttingen|háskólann í Göttingen]], lauk doktorsgráðu sinni í Berlín og öðlaðist lögmannsréttindi árið 1886. Hann starfaði fyrst um sinn sem aðstoðarmaður í fjármálaráðuneyti Prússlands, á árunum 1891–1890 vann hann við stjórnsýslu í Guben og öðlaðist þar sérþekkingu á löggjöf um landbúnað. Árið 1906 var hann skipaður aðalforstjóri landareigna í Austur-Prússlandi og hélt hann þeirri stöðu allt til ársins 1920 með stuttri pásu 1916 – 1917. Kapp byggði stefnu sína sem forstjóri einkum á hugmyndum Heinrichs vom Stein, prússnesks embættismanns sem setti fram umbætur í Prússlandi í upphafi 19. aldar sem m.a. bundu enda á bændaánauð.<ref name=":1" /> Kapp giftist konu sinni, Margarethe Rosenow (1853 – 1929), dóttur landeigandans Ludwig Rosenow, árið 1884 og eignuðust þau þrjú börn saman.<ref name=":1" /> == Stjórnmálaskoðanir == [[Mynd:German_Fatherland_Party_(DVLP).png|thumb|Merki þýska föðurlandsflokksins]] Öfugt við föður sinn, þróaði Kapp snemma með sér [[Íhaldsstefna|íhaldssamar]] og [[Þjóðernishyggja|þjóðernislegar]] stjórnmálaskoðanir. Á uppvaxtarárum sínum í Bandaríkjunum hélt móðir hans uppi sterkum tengslum við gamla landið og sem átti sinn þátt í að byggja upp sjálfsmynd Kapps sem strangtrúaðan þjóðernissinna.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.mdr.de/geschichte/weitere-epochen/weimarer-republik/wolfgang-kapp-putsch-100.html|title=Kapp-Putsch: Wolfgang Kapp und sein Angriff auf Berlin {{!}} MDR.DE|last=mdr.de|website=www.mdr.de|language=de|access-date=2026-01-30}}</ref> === Fyrri heimsstyrjöldin, 1914 –1918 === Wolfgang Kapp varð að þjóðþekktu nafni árið 1916 út frá ritgerð sinni, „Die nationalen Kreise und der Reichkanzler" ([[íslenska]]: „''Þjóðarhringirnir og ríkiskanslarinn''“) en þar gagnrýndi hann harðlega utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar og höndlun hennar á matvælaskortinum í landinu. Ritgerðin var ekki ætluð almennum lesendum en harðyrt mótsvar [[Theobald von Bethmann-Hollweg|Bethmann Hollwegs ríkiskanslara]] og neitun Kapps um endurkjör sem forstjóri landeigna leiddi til þess að hún varð víðlesin.<ref name=":1" /> === Þýski föðurlandsflokkurinn, 1917 – 1918 === Kapp stofnaði [[Þýska föðurlandsflokkurinn|þýska föðurlandsflokkinn]] í september 1917 ásamt öðrum hægrimönnum og varð [[Alfred von Tirpitz]] aðmíráll fyrsti formaður hans. Tirpitz var eins konar hetja hægrisins á árum heimsstyrjaldarinnar en honum hafði verið vikið úr starfi af Bethmann Hollweg ríkiskanslara árið 1916.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Frankel |first=Richard |date=2003 |title=From the Beer Halls to the Halls of Power: The Cult of Bismarck and the Legitimization of a New German Right, 1898-1945 |url=https://www.jstor.org/stable/1432746 |journal=German Studies Review |volume=26 |issue=3 |pages=543–560 |doi=10.2307/1432746 |issn=0149-7952}}</ref> Flokkurinn mótmælti friðarákvæði ríkisþingsins sem samþykkt var í júli 1917 og keyrði á þjóðlegum gildum og áframhaldi stríðsins. 2. febrúar tók Kapp sæti fyrir flokkinn á ríkisþinginu sem var jafnframt seinasta ríkisþing þýska keisaradæmisins. Á þinginu talaði hann fyrir því að ríkið viðhéldi „kraftmikilli“ stefnu gagnvart stríðinu. Flokkurinn leið undir lok í Nóvember 1918 eftir að þýska keisaradæmið leið undir lok og samið var um frið.<ref name=":1" /> == Kapp-Lüttwitz valdaránið == [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-J0305-0600-003,_Berlin,_Kapp-Putsch,_Putschisten.jpg|alt=|thumb|342x342dp|Hermenn Kapp-stjórnarinnar við [[Wilhelmplatz]] í Berlín.]] === Aðdragandi === Hægriöfl Þýskalands, sem höfðu um árabil talað fyrir áframhaldi stríðsins, misstu töluvert traust meðal almennings á síðustu dögum stríðsins. Þau stóðu því nánast lömuð gagnvart atburðum 9. nóvembers 1918, þegar [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur II keisari]] yfirgaf landið og borgaralegu flokkarnir lýstu yfir stofnun lýðveldis í Weimar og bundu enda á þýska keisaradæmið í Nóvemberbyltingunni svokölluðu. Þýski föðurlandsflokkurinn liðaðist í sundur og hægri öfl landsins höfðu þar með ekki bolmagn til að veita mótsstöðu gegn byltingunni.<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity|útgefandi=Hill and Wang|ár=1993|höfundur=Detlev Peukert.|bls=49, 68 –69}}</ref> Kapp og aðrir meðlimir föðurlandsflokksins sáu heimsmynd sína setta á hvolf og hreyfingu sína sundraða og óskipulagða. Ósigur Þýskalands og yfirtaka borgaralegu flokkanna leiddi til þess að hægrið tók upp enn róttækari og öfgafyllri stefnu en hún hafði fylgt á stríðsárunum. <ref name=":4" /> Kapp hóf sumarið 1919 að undirbúa vopnaða yfirtöku á landinu til að hrinda Weimar-stjórninni frá völdum. Hann hóf að setja saman tengslanet stjórnmálamanna og annarra áhrifamikilla einstaklinga undir dulnefninu „Nationale Vereinung“ (íslenska: ''þjóðarsamtökin'').<ref name=":1" /> Kapp komst í samband við ýmsa fulltrúa þýska hersins sem voru andsnúnir nýju ríkisstjórninni, má þar helst nefna [[Walther von Lüttwitz]] og [[Hermann Erhardt]] en Lüttwitz átti eftir að leiða valdaránið.<ref name=":3" /> [[Erich Ludendorff]] hershöfðingi mun einnig hafa verið hluti af tengslaneti Kapps.<ref name=":5" /> === Valdaránið === [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-R16976,_Kapp-Putsch,_Berlin.jpg|thumb|Hermenn úr Erhardt-fylkingunni með [[Hakakross|hakakrossa]] á hjálmum sínum.]] Valdaránstilrauninni var hrint af stað af Lüttwitz hershöfðingja þann 13. mars 1920, áður en Kapp gat lokið við að undirbúa hana að fullu. Lüttwitz keyrði valdaránið af stað vegna pólitísks þrýstings sem hann sætti í kjölfar krafa [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamanna]] um smækkun þýska hersins. <ref name=":3" /> Weimar-ríkisstjórnin var samt sem áður óundirbúin og ákvað að veita ekki mótspyrnu þegar hersveit [[Hermanns Erhardt|Hermanns Erhardts]] marseraði inn í Berlín. Hermönnum Lüttwitz tókst að leggja undir sig borgina á meðan ríkisstjórnin flýði, fyrst til [[Dresden]] og síðan til [[Stuttgart]]. Kapp var gerður að kanslara valdaránsstjórnarinnar í Berlín en brátt kom ósætti milli hans og Lüttwitz upp á yfirborðið Kapp vildi leysa upp stjórnina og koma á íhaldssömu kerfi í anda gamla keisaravaldsins á meðan Lüttwitz var til í að halda kosningar og viðræður við sosíaldemókrata um að mynda nýja stjórn þar með ítökum beggja hliða. Valdaránsmönnum tókst ekki að handtaka pólitíska andstæðinga sína né ná fullum tökum á landinu. Í kjölfar gríðarstórra fjöldaverkfalla og neitunar ríkisstofnanna og stórs hluta hersins undir stjórn [[Walther Reinhardt|Walthers Reinhardt]] um að vinna með þeim neyddust Kapp og Lüttwitz til að gefast upp.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == Útlegð í Svíþjóð og dauði == Kapp sagði af sér sem ríkiskanslari 17. mars 1920, aðeins fjórum dögum eftir að hafa verið útnefndur af Lüttwitz hershöfðingja. Hann hélt samstundis úr landi og tókst þannig að forðast handtöku. Hann kom sér til Svíþjóðar og hafði þar búsetu næstu tvö árin. Í apríl 1920 sneri hann aftur til Þýskalands í von um að geta hreinsað mannorð sitt fyrir dómstóli. Hann var handtekinn við komu sína og beið réttarhalda.<ref name=":1" /> Við læknisskoðun í fangelsinu uppgötvaðist æxli bakvið vinstra auga hans og aðgerð var framkvæmd til að fjarlægja það. Krabbameinið hafði þá dreifst í önnur líffæri og Kapp lést 12. júní 1922, 63 ára að aldri, áður en hann gat staðið fyrir rétti.<ref name=":2" /> == Arfleifð == Arfleifð Wolfgangs Kapp og valdaránstilraunarinnar árið 1920 er einn afdrifaríkasti kaflinn í sögu Weimar-lýðveldisins. Þótt uppreisn Kapps hafi aðeins staðið yfir í stutta stund, afhjúpaði hún grafalvarlega veikleika í stoðum hins unga þýska lýðræðis sem áttu eftir að draga það til dauða rúmum áratugi síðar. Einn mikilvægasti lærdómurinn og jafnframt myrkasta arfleifðin var afstaða þýska hersins. Þegar ríkisstjórnin flúði Berlín og skipaði hernum að verja stjórnarskrána, svaraði [[Hans von Seeckt]] hershöfðingi með hinum frægu orðum: „Herinn skýtur ekki á herinn.“ Þetta sýndi að lýðveldið átti sér enga raunverulega verndara innan vopnaðra sveita ríkisins. Herinn var orðinn „ríki í ríkinu“ sem kaus að standa aðgerðalaus hjá þegar veist var að lýðræðinu. Þetta setti fordæmi fyrir því að hægri öfgaöfl gætu starfað með ákveðnu refsileysi.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Nemesis of Power: The German Army in Politics, 1918 – 1945|útgefandi=Macmillan & Co.|ár=1954|bls=76 –77|höfundur=John Wheeler-Bennett}}</ref> Eftir að valdaránið hrundi vegna allsherjarverkfalls verkamanna, voru eftirmálar dómstóla vægast sagt skelfilegir. Á meðan vinstri sinnaðir uppreisnarmenn voru oft dæmdir til dauða eða þungrar fangelsisvistar fyrir svipaðar sakir, fengu Kapp og félagar nánast enga refsingu. Af yfir 700 ákærðum var aðeins einn dæmdur í fangelsi. Þetta ójafnvægi sýndi að dómskerfið og embættismannastéttin voru enn hliðhollir konungsstefnu og fyrirlitu lýðræði.<ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Coming of the Third Reich|útgefandi=Penguin|ár=2003|bls=223 – 224|höfundur=Richard J. Evans}}</ref> Margir þeirra sem tóku þátt í uppreisninni, þar á meðal meðlimir í hinum herskáu ''[[Freikorps]]'' sveitum, litu á þetta sem fyrsta skrefið í að „hreinsa“ Þýskaland. Þegar [[Adolf Hitler]] gerði [[Bjórkjallarauppreisnin|sína tilraun]] þremur árum síðar í München, byggði hann á sömu hugmyndafræði og naut góðs af þeim glufum í kerfinu sem Kapp hafði afhjúpað. Arfleifð Wolfgangs Kapp var því ekki ný ríkisstjórn, heldur kerfisbundin eyðilegging á trausti til lýðræðislegra stofnana.<ref name=":6" /> == Heimildir == <references /> {{Fd|1858|1922}} [[Flokkur:Fólk dáið árið 1922]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1858]] {{DEFAULTSORT:Kapp, Wolfgang}} [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] lfd5x7puqi52sap4hq0xgaxy5m24cz8 0 190244 1978100 1974966 2026-09-08T13:48:17Z TKSnaevarr 53243 1978100 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Billy Long | mynd = Billy Long IRS Commissioner.jpg | titill= [[Sendiráð Bandaríkjanna á Íslandi|Sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi]] | stjórnartíð_start = 10. ágúst 2026 | skipaður_af = [[Donald Trump]] | forveri = [[Carrin Patman]] | eftirmaður = | titill2= Ríkisskattstjóri Bandaríkjanna | stjórnartíð_start2 = 16. júní 2025 | stjórnartíð_end2 = 8. ágúst 2025 | forseti2 = [[Donald Trump]] | forveri2 = [[Daniel Werfel]] | eftirmaður2 = [[Scott Bessent]] (settur) | titill3= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 7. kjördæmi [[Missouri]] | stjórnartíð_start3 = 3. janúar 2011 | stjórnartíð_end3 = 3. janúar 2023 | forveri3 = [[Roy Blunt]] | eftirmaður3 = [[Eric Burlison]] | myndatexti1 = Long árið 2025. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1955|8|11}} | fæðingarstaður = [[Springfield (Missouri)|Springfield]], [[Missouri]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = {{gifting|Barbara Long|1984}} | börn = 2 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] }} '''William Hollis Long II''' (f. 11. ágúst 1955) er bandarískur stjórnmálamaður og uppboðssali sem var 51. ríkisskattstjóri Bandaríkjanna frá júní til ágúst árið 2025. Long er meðlimur í [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]] og var áður þingmaður á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] fyrir 7. kjördæmi [[Missouri]] frá 2011 til 2023. [[Donald Trump]] forseti tilnefndi Long í embætti [[Sendiráð Bandaríkjanna á Íslandi|sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi]] í ágúst 2025. ==Æviágrip== Billy Long á langan feril að baki sem [[uppboð]]sþulur. Hann rak fyrirtækið Billy Long Auctions LLC og starfaði um leið sem fasteignasali og útvarpsmaður á heimaslóðum sínum í [[Springfield (Missouri)|Springfield]] í [[Missouri]]. Long var þingmaður á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] fyrir 7. kjördæmi Missouri frá 2011 til 2023. Hann varð þar kunnur talsmaður stefnumála Repúblikanaflokksins og andstæðingur opinberra skattstofnana. Long vakti athygli á stjórnmálaferli sínum fyrir að grípa til orðtækja uppboðshaldara á þingi og í opinberum ræðum.<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill= Frá uppboðspalli í sendiherrastól|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/08/09/fra_uppbodspalli_i_sendiherrastol/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. ágúst 2025|skoðað=10. febrúar 2026}}</ref> Í júní 2025 skipaði [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti Long ríkisskattstjóra Bandaríkjanna. Skipun Longs var umdeild þar sem Long hafði áður kallað eftir því að skattstofa Bandaríkjanna yrði lögð niður og þar sem hann hafði enga sérþekkingu á skattamálum. Á meðan rætt var um tilnefningu Longs á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] kom jafnframt á daginn að hann hafði þegið talsverðar fjárhæðir í styrki frá skattaráðgjafarfyrirtækjum, aðallega til að greiða skuldir sem hann hafði safnað í misheppnuðu framboði til öldungadeildarinnar 2022.<ref>{{Vefheimild|titill= Rekinn eftir tvo mánuði hjá skattinum og sam­dægurs til­nefndur sendi­herra á Ís­landi|url=https://www.visir.is/g/20252760222d/rekinn-eftir-tvo-manudi-hja-skattinum-og-sam-daegurs-til-nefndur-sendi-herra-a-is-landi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 8. ágúst 2025 |skoðað=10. febrúar 2026|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> Trump leysti Long frá störfum innan tveggja mánaða frá skipun hans, sem gerði Long að þeim ríkisskattstjóra Bandaríkjanna sem styst hefur setið frá stofnun skattstofunnar árið 1862.<ref name=mbl/> Sama dag og Long var rekinn úr embætti ríkisskattstjóra tilnefndi Trump hann næsta [[Sendiráð Bandaríkjanna á Íslandi|sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi]]. Við það tilefni gantaðist Long um að hann hefði viljað ganga til liðs við bandaríska innflytjendaeftirlitið [[ICE]] (sem er borið fram eins og orðið „ís“ á ensku) en að Trump hefði misheyrst og þess vegna tilnefnt hann í sendiherraembættið á Íslandi.<ref>{{Vefheimild|titill= Vildi vinna fyrir ICE en var sendur til Íslands|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/08/09/vildi_vinna_fyrir_ice_en_var_sendur_til_islands/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. ágúst 2025 |skoðað=10. febrúar 2026}}</ref> Í janúar 2026 vakti Long umtal á Íslandi þegar greint var frá því að við yfirheyrslur á þingi hefði hann gantast um að hann væri að taka við embætti [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|fylkisstjóra]] Íslands, sem kæmi til með að verða 52. [[fylki Bandaríkjanna]] (Bandaríkin telja til sín 50 fylki en Donald Trump hafði ítrekað lýst því yfir að Bandaríkin hygðust [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að eignast Grænland|innlima Grænland]] í aðdraganda ummælanna). Ummæli Long vöktu reiði meðal sumra Íslendinga og leiddu til stofnunar undirskriftasöfnunar þar sem [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] utanríkisráðherra var hvött til að neita að samþykkja Long sem sendiherra.<ref>{{Vefheimild|titill= Safnar undirskriftum gegn sendiherraefni Trump á Íslandi – „Við viljum ekki svona mann“|url=https://www.dv.is/frettir/2026/01/14/safnar-undirskriftum-gegn-sendiherraefni-trump-islandi-vid-viljum-ekki-svona-mann/|útgefandi=[[DV]]|dags= 14. janúar 2026 |skoðað=10. febrúar 2026}}</ref> Aðrir, meðal annars [[Guðmundur Franklín Jónsson]] og [[Snorri Másson]], komu Long til varnar og sögðu of harkalega brugðist við gríni.<ref>{{Vefheimild|titill= Ósáttur við gagnrýnina á innlimunargrín sendiherraefnis Bandaríkjanna|url=https://heimildin.is/grein/26027/osattur-vid-gagnrynina-a-innlimunargrin-sendiherraefnis-bandarikjanna/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 15. janúar 2026 |skoðað=10. febrúar 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Safna undir­skriftum og segja Þor­gerði að taka Long opnum örmum|url=https://www.visir.is/g/20262829706d/safna-undir-skriftum-og-segja-thor-gerdi-ad-taka-long-opnum-ormum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 15. janúar 2026 |skoðað=13. mars 2026|höfundur=Eiður Þór Árnason}}</ref> Long baðst afsökunar á ummælunum þann 15. janúar 2026 og sagði þau aðeins hafa verið spaug.<ref>{{Vefheimild|titill= Billy Long biðst afsökunar: „Það var engin alvara í þessu“|url=https://heimildin.is/grein/26025/billy-long-bidst-afsokunar/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 15. janúar 2026 |skoðað=10. febrúar 2026|höfundur=Ragnhildur Helgadóttir}}</ref> Long afhenti [[Halla Tómasdóttir|Höllu Tómasdóttur]] forseta trúnaðarbréf sitt þann 10. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Billy Long kominn á klakann |url=https://www.visir.is/g/20262919348d/billy-long-kominn-a-klakann|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 10. ágúst 2026 |skoðað= 10. ágúst 2026 |höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Long, Billy}} {{f|1955}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Ríkisskattstjórar Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Sendiherrar Bandaríkjanna á Íslandi]] 1ohrxm7cvi3fq3x82eijnoxpbxbvs91 0 192741 1978110 1978065 2026-09-08T15:14:08Z Mainbear 111844 1978110 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök | nafn = Stúdentafélag Háskólans á Akureyri | skammstöfun = SHA | stofnun = 1987 | staðsetning = Norðurslóð 2, 600 Akureyri | titill_leiðtoga = Forseti | nafn_leiðtoga = Aðalbjörn Jóhannsson | vefsíða = https://sha.is | höfuðstöðvar = Háskólinn á Akureyri | fjöldi starfsfólks = 6 | lykilmenn = Hagsmunafulltrúi: Katla Ósk Káradóttir Samskiptafulltrúi: Rakel Rún Sigurðardóttir Alþjóðafulltrúi: Jóhannes Már Pétursson Rekstrarstjóri: Heiðrún Hafdal Viðburðastjóri: Guðrún Lára Einarsdóttir | affiliations = Háskólinn á Akureyri Landssamtök Íslenskra Stúdenta Félagsstofnun Stúdenta á Akureyri | mynd = [[File:Merki SHA.png|thumb|Symbol of SHA]] }} '''Stúdentafélag Háskólans á Akureyri''' (SHA) er félag og og sameiginlegur vettvangur hagsmunabaráttu stúdenta við [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri.]] Félagið kemur fram fyrir hönd skráðra stúdenta háskólans gagnvart stjórnendum hans, stjórnvöldum og öðrum aðilum sem koma að málefnum stúdenta.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sha.is/|title=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> Félagsfólk SHA er rúmlega 3.000 og stundar nám í víðs vegar um landið og út um allan heim enda fer stór hluti náms við Háskólann á Akureyri fram í sveigjanlegu námsfyrirkomulagi.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.unak.is/|title=Velkomin í Háskólann á Akureyri|last=Akureyri|first=Háskólinn á|website=Háskólinn á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> SHA sinnir hagsmunagæslu á sviði náms- og gæðamála, félagslegra réttinda, jafnréttis, húsnæðismála, námsframfærslu og annarra velferferðarmála stúdenta. Félagið tilnefnir jafnframt fulltrúa stúdenta í háskólaráð og ýmis ráð, nefndir og starfshópa innan Háskólans á Akureyri.<ref name=":1" /> SHA er aðili að [[Landssamtök íslenskra stúdenta|Landssamtökum Íslenskra Stúdenta]] og tekur þátt í sameiginlegri hagsmunabaráttu stúdenta á landsvísu.<ref>{{Cite web|url=https://studentar.is/|title=LÍS|date=2026-05-11|website=LÍS|language=en-US|access-date=2026-09-07}}</ref> Innan SHA starfa sjö aðildarfélög sem fara með málefni stúdenta í einstökum deildum fræðasviðanna. Þau eru '''Eir''', félag heilbrigðisvísindanema, '''Kumpáni''', félag félagsvísinda- og sálfræðinema, '''Magister''', félag kennaranema, '''Reki''', félag viðskiptafræðinema, '''Stafnbúi''', félag auðlindafræði- og sjávarútvegsfræðinema, '''Unit''', félag tölvunar- og tæknifræðinema, og '''Þemis''', félag laganema. Hvert félag hefur fulltrúa í stúdentaráði ásamt framkvæmdastjórn SHA og kjörnum málefnafulltrúum félagsins sem eru '''gæðafulltrúi''', '''jafnréttisfulltrúi''' og '''umhverfisfulltrúi''' félagsins.<ref name=":0" /> Framkvæmdastjórn SHA fer með daglegan rekstur félagsins og annast framkvæmd ákvarðana stúdentaráðs og aðalfundar. Í framkvæmdastjórn sitja forseti, hagsmunafulltrúi, rekstrarstjóri, viðburðastjóri, alþjóðafulltrúi og samskiptafulltrúi. Forseti félagsins starfsárið 2026-2027 er '''Aðalbjörn Jóhannsson'''. Önnur í framkvæmdastjórn eru '''Katla Ósk Káradóttir''' hagsmunafulltrúi, '''Heiðrún Hafdal''' rekstrarstjóri, '''Guðrún Lára Einarsdóttir''' viðburðastjóri, '''Jóhannes Már Pétursson''' alþjóðafulltrúi og '''Rakel Rún Sigurðardóttir''' samskiptafulltrúi.<ref name=":0" /> Kosningar til embætta SHA og trúnaðarstarfa stúdenta fara fram árlega. Allir skráðir stúdentar við Háskólann á Akureyri hafa rétt til að bjóða sig fram og taka þátt í kosningum samkvæmt samþykktum félagsins. Frambjóðendur eru almennt óháðir pólitískum fylkingum og eru kosnir beinni kosningu en formleg skipan framkvæmdastjórnar fer fram á aðalfundi félagsins.<ref name=":0" /> Auk hagsmunagæslu stendur SHA fyrir fjölbreyttu félags-, fræðslu- og menningarstarfi. Félagið og aðildarfélög þess halda meðal annars nýnemadaga, vísindaferðir, fyrirlestra, námskeið og stærri viðburði á borð við Sprellmót og árshátíð SHA. Þá miðlar félagið upplýsingum um réttindi stúdenta, veitir stuðning í réttinda- og hagsmunamálum og heldur úti samstarfi við Háskólann á Akureyri, sveitarfélög og önnur stúdentasamtök. <ref name=":0" /> [[Mynd:Stúdentaráð SHA 2026-2027.jpg|thumb|500x500dp|Stúdentaráð SHA 2026-2027]] Meðal helstu baráttumála SHA hafa verið aðgengi að námi óháð búsetu, gæði og skipulag sveigjanlegs náms, húsnæðismál stúdenta, kjör og námsframfærsla, jafnrétti og inngilding, auk þess að tryggja virka aðkomu stúdenta að stjórnsýslu og stefnumótun Háskólans á Akureyri. Félagið hefur jafnframt lagt áherslu á uppbyggingu stúdentagarða á [[Akureyri]] og þróun Akureyrar sem háskólabæjar. Skrifstofa SHA er í húsnæði Háskólans á Akureyri við Norðurslóð 2 á Akureyri. Þar er réttindaskrifstofa stúdenta staðsett og skipulag daglegrar starfsemi félagsins, hagsmunagæslu og þjónustu við stúdenta fer fram. Starfsemi og skipulag SHA byggjast á samþykktum félagsins og sérstökum verklagsreglum um meðal annars framkvæmdastjórn, stúdentaráð, aðildarfélög, fjármál og fulltrúa stúdenta innan stjórnsýslu háskólans.<ref name=":0" /> == Aðildarfélög og fulltrúar stúdentaráðs == Innan SHA starfa sjö aðildarfélög sem byggjast á deildar- eða námstengslum stúdenta. Félögin gæta hagsmuna sinna félagsmanna, koma fram fyrir þeirra hönd innan háskólans og standa fyrir félags-, fræðslu- og kynningarstarfi. Félögin skipa jafnframt fulltrúa sem taka sæti í stúdentaráði SHA. Aðildarfélög SHA starfsárið 2026-2027 eru: * '''Eir''', félag heilbrigðisvísindanema, var stofnað árið 1990 og er fjölmennasta aðildarfélag SHA. Félagið gætir hagsmuna stúdenta í deildum hjúkrunar- og iðjuþjálfunarfræði og vinnur að félagslífi og samheldni þeirra. Forseti Eirar og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Andrea Björg Hlynsdóttir.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/eir|title=Eir|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Kumpáni''', félag félagsvísinda- og sálfræðinema, var stofnað árið 2004. Félagið gætir hagsmuna stúdenta við félagsvísinda- og sálfræðideild og stendur fyrir félags- og fræðslustarfi. Forseti Kumpána og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Jónína Freyja Jónsdóttir.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/kumpani|title=Kumpáni|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Magister''', félag kennaranema, var stofnað árið 1993. Félagið gætir hagsmuna kennaranema og vinnur að samheldni og félagslífi þeirra. Forseti Magister og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Pálmi Ragnarsson.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/magister|title=Magister|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Reki''', félag viðskiptafræðinema, er hagsmuna og viðburðafélag stúdenta við Viðskiptadeild Háskólans á Akureyri. Félagið stendur meðal annars fyrir vísindaferðum, nýnemastarfi og tengslamyndun við atvinnulífið. Forseti Reka og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Sara Lind Sigurðardóttir.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/reki|title=Reki|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Stafnbúi''', félag auðlindanema, var stofnað árið 1990. Félagið vinnur að hagsmunum stúdenta við Auðlindadeild, eflingu félagslífs og tengslum nemenda við atvinnulífið. Forseti Stafnbúa og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Rebecca Lísbet Sharam.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/stafnbui|title=Stafnbúi|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Unit''', félag tölvunar- og tæknifræðinema, var stofnað árið 2016 undir heitinu DATA en tók upp núverandi nafn árið 2026. Félagið gætir hagsmuna tölvunar- og tæknifræðinema og stendur fyrir félagsstarfi innan deildarinnar. Forseti Unit og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Steinar Óli Sigfússon.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/unit|title=Unit|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> * '''Þemis''', félag laganema, er hagsmuna- og viðburðafélag stúdenta við Lagadeild háskólans á Akureyri. Félagið kemur fram fyrir hönd laganema og stendur fyrir fræðslu, félagsstarfi og tengslamyndun við lögfræðistéttina. Formaður Þemis og fulltrúi félagsins í stúdentaráði er Emma Rós Ingvarsdóttir.<ref>{{Cite web|url=https://www.sha.is/is/adildarfelog/themis|title=Þemis|website=Stúdentafélag Háskólans á Akureyri|language=is|access-date=2026-09-07}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Íslensk nemendafélög]] [[Flokkur:Stofnað 1987]] [[Flokkur:Háskólinn á Akureyri]] [[Flokkur:Hagsmunasamtök]] __INDEX__ fs56bhrq3jtmnawsqpj85gy820kvlcd 10 192748 1978093 2026-09-08T12:19:05Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „<!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]] • Lið í Meistarakep...“ 1978093 wikitext text/x-wiki <!----><templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | '''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]] • Lið í [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026]]''' |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í efstu meistarakeppni karla (1969-2026)'''&nbsp;|Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="3" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1969|1969]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1970|1970]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1971|1971]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1972|1972]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1973|1973]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1974|1974]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1976|1976]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1977|1977]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1978|1978]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1980|1980]] <br/> [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1981|1981]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1982|1982]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1984|1984]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1985|1985]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1986|1986]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1988|1988]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1990|1990]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1992|1992]] <br/> [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1994|1994]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; ''1999'' &bull; ''2000'' &bull; ''2001'' &bull; ''2002'' &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] <br/> [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2014|2014]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]] <br/> [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; ''2021'' &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2026|2026]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="110%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn karla]] • [[Deildarbikarkeppni karla í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]] <br/>[[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Úrvalsdeild karla]] • [[1. deild karla í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]] • [[3. deild karla í knattspyrnu|3. deild]] • [[4. deild karla í knattspyrnu|4. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> 31mjahu710haizrj0xt78qox94lj0uf 0 192749 1978128 2026-09-09T09:23:09Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Park Chung-hee]] 1978128 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Park Chung-hee]] ihso3gfppao5po2tip8yzu8kjh183uh 0 192750 1978130 2026-09-09T09:26:20Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Asvanstíflan]] 1978130 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Asvanstíflan]] 1c1y9pw7ctbht4cr92svki7g6l457ds